پاکدینی ـ احمد کسروی

321 views23:48

🔶 در پیرامون ادبیات
نشست چهارم : زيان بدآموزيهاي حافظ از همه بيشتر بوده
تکه‌ی 6

🔸 داستان ما با خيام و انگليسيان داستان آن مرديست كه مي‌گويند اسبي مي‌داشت عاجز و تنبل و پير و ناتوان كه از دستش بستوه آمده بود. روز خواست او را بفروشد و آسوده گردد. افسارش را گرفته ببازار برد. در بازار دلال براي كشيدن خريداران سوار آن شد و با زور سيخ و تازيانه كمي دوانيد ، و آنگاه آواز بلند كرده گفت : «كيست بخرد يك اسب جوان و چاق و تيز رو و چالاكي را ...». چون چند بار اين ستايشها را سرود ، دارنده‌ي اسب پيش آمده افسار آن را گرفت و گفت : «اكنون كه چنانست چرا بفروشم؟!..». آن را گرفت و بخانه بازگردانيد.
بيچارگان نافهم فريب خورده‌اند و مي‌خواهند ديگران را هم بروز خود نشانند. بيچارگان نافهم نمي‌دانند كه انديشه‌هاي خيام نه چيزيست كه در راديو بخوانند و به رخ جهانيان كشند ، نه چيزيست كه بآنها بنازند.
آن شعرها كه خوانده مي‌شد هر يكي نمونه‌ی ديگري از نافهمي خيام مي‌بود :
گر بر فلكم دست بدي چون يزدان
برداشتمي من اين فلك را ز ميان
از نو فلك دگر چنان ساختمي
كآزاده بكام دل رسيدي آسان
همين شعرها جز يك ماليخوالياي بدمستانه نيست. اين شعرها همان به كه در مستي و درميان مستان خوانده شود : يكي مستانه بخواند و ديگران مستانه آفرين گويند. وگرنه در پيش خردمندان انديشه‌ي بسيار پست و بي‌ارجيست.
اين ماننده‌ی آنست كه كسي پي كاري نرود و با گرسنگي و لختي بسازد و آنگاه انديشه را تند گردانيده بگويد : «من بايد گنجي پيدا كنم و يكباره آسوده شوم». يا ماننده‌ي آنست كه بيماري درپي درمان نباشد و با درد و ناتواني روز بگزارد و آنگاه بنشيند و جلو گزافگويي را باز گزارد و بگويد : «من بايد كاري كنم كه بيماري هيچ نباشد».
هيچ كس را از آدميان دستي بفلك نتواند بود. آن جز ماليخولياي بدمستانه نيست. ولي اگر كساني راه خرد را پي گيرند اين تواند بود كه با بديهاي جهان نبرد كنند و از آنها بكاهند و از آسايش و خوشي بهره‌ها جويند. آن سخني كه كسي بايد بمردم بگويد و راهي نمايد اينهاست.
از سخن خود دور افتادم. مي‌گفتم در آغاز كار صوفيان جدا مي‌بوده‌اند و خراباتيان جدا. خراباتيان گروهي لات و لوت مي‌بوده‌اند و خرابات جز در بيرون شهر نتوانستي بود.
ولي همانا پس از چيرگي مغولان بوده كه مِي‌فروشان ، كه چنانكه گفتيم از ترسايان و جهودان و مغان مي‌بوده‌اند ، آزادي يافته و بدرون شهر آمده‌اند. بلكه در سايه‌ی پشتيباني كه از مغولان مي‌ديده‌اند گستاخ گرديده برونق ميخانه‌ها افزوده‌اند و بيگفتگوست كه مِي‌خواران نيز فزونتر مي‌بوده‌اند.
چون در آن زمان صوفيگري نيز بازار گرم مي‌داشت و خانقاهها فراوان و صوفيان گروهي انبوه مي‌بودند ، ناچار ميانه‌ی دو گروه همچشمي و دشمني ، بلکه نبرد و كشاكش پديد آمده و اينبوده كه خراباتيان بنكوهش صوفيان پرداخته‌اند و اين زمينه‌ی ديگري براي شعرگويي و قافيه‌سازي آنان گرديده.
بگو بزاهد سالوس خرقه‌پوش دو روي
كه دست زرق درازست و آستين كوتاه
تو خرقه را ز براي هوا همي پوشي
كه تا بزرق بري بندگان حق از راه
چون صوفيان باده‌خواري و خرابات‌نشيني را باينان گناه مي‌شمردند در پاسخ آنان به پيروي از خيام دست بدامن جبريگري زده مي‌گفتند : خدا ما را خراباتي خواسته ، ما چه كار كنيم؟!..
منعم از مِي مكن اي صوفي صافي كه حكيم
در ازل طينت ما را بمِي صاف سرشت

من ز مسجد بخرابات نه خود افتادم
اينم از روز ازل حاصل فرجام افتاد

برو اي زاهد و دعوت نكنم سوي بهشت
كه خدا روز ازل بهر بهشتم نسرشت
يا نشسته با خود مي‌گفتند : از كجا كه همان كارهاي آنان بهتر از اين كارهاي ما باشد؟!..
ترسم كه صرفه‌اي نبرد روز بازخواست
نان حلال شيخ ز آب حرام ما

زاهد شراب كوثر و عارف پياله خواست
تا درميانه خواسته‌ی كردگار چيست

ترسم كه روز حشر عنان بر عنان رود
تسبيح شيخ و خرقه‌ی رند شرابخوار
مي‌گفتند : اين باده‌نوشي بي‌رياي ما بهتر از پارسايي ريايي صوفيان است.
باده نوشي كه درو هيچ ريايي نبود بهتر از زهدفروشيست كه از روي رياست
مي‌گفتند : خود صوفيان نيز باده مي‌خورند ولي در نهان.
خم‌‌شكن نمي‌داند اينقدر كه صوفي را
جنس خانگي باشد همچو لعل رماني

2.04K views08:30