🔶 گلچینی از کتاب پلوتارخ بخش یکم
دنباله ـ تکه‌ی 4
🔸 نيز كيمون با مصريان كه بر ايران شوريده بودند طرح همدستى ريخته بدان آرزو افتاد كه پادشاهى هخامنشى را پاك براندازد. اين جنگها و كشاكشها گويا پيش از زمان ارتخشثر يكم (اردشير دراز دست) بوده ولى پيمان صلحى را كه پلوتارخ ياد كرده مى‌گويد گويا بانجام نرسيد ، آن پيمان مربوط بزمان اين ارتخشثر مى‌باشد كه از سال ۴۶۵ پيش از ميلاد پادشاهى يافته. اگر آن پيمان را انجام يافته پنداريم بايد گفت دولت هخامنشى در برابر يونانيان زبونى نموده و اينست كه سراسر دريا را بآن واگزارده. بهرحال اين يقين است كه در اين زمان يونانيان بويژه جمهورى آتن بسيار نيرومند گرديده بود. از اينسوى پادشاهى هخامنشى روى بناتوانى مى‌رفته و پادشاهان ناآزموده از عهده‌ي نگهدارى كشور بآن بزرگى برنمى‌آمدند.
در اين زمينه سرگذشت كيمون خبرهاى مهمى را در بر دارد و چنين پيداست كه پلوتارخ كيمون را بيشتر دوست مى‌داشته و اينست كه داستان او را بهتر از داستانهاى ديگر سروده.
پيداست كه آنهمه نيرومندى يونانيان و دليرى و گستاخى آنان در برابر ايران كار را بر پادشاهان هخامنشى بس دشوار مى‌گردانيد. زيرا آسياى كوچك كه خاك ايران شمرده مى‌شد و پادشاهان هخامنشى علاقه‌ی بسيار بآنجا داشتند انبوهى از مردم آنجا نژاد يونانى داشتند و چنانكه مى‌دانيم سرچشمه‌ي همه‌ی آن كشاكشها دخالت يونانستان در كار اين يونانيان آسيايى بود. پس اينزمان كه يونانيان نيرومند گرديده دريا را در اختيار خود داشتند ناگزير اينان نيز در اين جاى خود بنافرمانى و سركشى دلير مى‌گرديدند. از اين جهت دولت هخامنشى براى نگهدارى آسياى كوچك بايستى تدبيرى بيانديشيد و آن تدبير بهتر از همه پديد آوردن دشمنى در ميانه‌ي خود يونانيان بود. زيرا اسپارت و آتن دو شهر بزرگ يونان از باستان زمان همچشمى با هم مى‌نمودند وآنگاه آتن حكمرانان خودكامه‌اى را كه داشت بيرون كرده بنياد حكمرانى را آيين دموكراسى برگزيده بود و از آنسوى اسپارت هوادار آريستوکراسى بود كه اين اختلاف خود مايه‌ي دشمنى ميانه‌ي دو شهر و هواداران آنان مى‌شد. ولى زمانى كه ايران با آن سپاه انبوه خود روى به يونان آورد چون همه‌ي شهرها خود را در برابر خطر مى‌ديدند ناگزير دشمنى و همچشمى را کنار نهاده با هم دست يكى كرده بودند. ليكن اين زمانى كه آن خطر از ميان برخاسته و آتن و اسپارت هر يكى جمهورى بزرگى پديد آورده بود ناگزير بازار همچشمى بار ديگر گرم گرديده دشمنيها رونمودن گرفت و كم‌كم كار بيك رشته جنگهايى كشيد كه در تاريخ بنام «جنگهاى پلوپونيسوس» معروف است و از سال ۴٣١ پيش از ميلاد آغاز شده و تا سال ۴٠۴ امتداد داشته و چون الكبياديس و لوساندير از پيشوايان مهم اين جنگها بوده‌اند از اينجا پلوتارخ در سرگذشتهاى اين دو تن مقدارى از داستان آن جنگها را نيز ياد كرده.
كاركنان سياسى ايران كه در آسياى كوچك نشيمن داشتند و از حال و كار يونانستان آگاهى درست بدست مى‌آوردند از آن دشمنى و همچشمى يونانيان استفاده نموده تا مى‌توانستند دامن بآتش فتنه مى‌زدند. اين كارى است كه ما نمى‌پسنديم و جز نيرنگ و فتنه‌انگيزى نمى‌شماريم. چيزى كه هست خود يونانيان اينگونه نيرنگها را جايز شمرده بکار مى‌زده‌اند. چنانكه پلوتارخ گفته‌هايى در اين باره از ثميستوكليس و لوساندير و آگيسيلاوس نقل نموده. بگفته‌ي لوساندير : «در جايى كه پوست شير نارسا باشد بايد از پوست روباه وصله بر سر آن دوخت.»
بارى چون در آغاز كشاكشهاى آتن و اسپارت ، اسپارت ناتوانتر بود تيسافرنيس نماينده‌ي ايران در آسياى كوچك صرفه‌ي خود را در آن مى‌ديد كه پشتيبانى از اسپارتيان بنمايد و اينبود كه با پول و كشتى دستگيرى از آنان دريغ نمى‌گفت. پلوتارخ آشكار مى‌نويسد كه خرج لشكركشيهاى اسپارت را ايران مى‌پرداخت.
سرداران اسپارتى به سارديس پايتخت لوديا كه نشيمن حاكم ايرانى آسياى كوچك بود رفته دريافت پول مى‌نمودند و چندان اهميت باين موضوع داده مى‌شد كه پلوتارخ مى‌نويسد : «كوروش پسر داريوش به لوساندير گفت : من اگر پول نداشته باشم اين كرسى خود را كه بروى آن مى‌نشينم و از زر و سيم ساخته شده شكسته بجاى پول بشما مى‌دهم.»
دنباله ـ تکه‌ی 4
🔸 نيز كيمون با مصريان كه بر ايران شوريده بودند طرح همدستى ريخته بدان آرزو افتاد كه پادشاهى هخامنشى را پاك براندازد. اين جنگها و كشاكشها گويا پيش از زمان ارتخشثر يكم (اردشير دراز دست) بوده ولى پيمان صلحى را كه پلوتارخ ياد كرده مى‌گويد گويا بانجام نرسيد ، آن پيمان مربوط بزمان اين ارتخشثر مى‌باشد كه از سال ۴۶۵ پيش از ميلاد پادشاهى يافته. اگر آن پيمان را انجام يافته پنداريم بايد گفت دولت هخامنشى در برابر يونانيان زبونى نموده و اينست كه سراسر دريا را بآن واگزارده. بهرحال اين يقين است كه در اين زمان يونانيان بويژه جمهورى آتن بسيار نيرومند گرديده بود. از اينسوى پادشاهى هخامنشى روى بناتوانى مى‌رفته و پادشاهان ناآزموده از عهده‌ي نگهدارى كشور بآن بزرگى برنمى‌آمدند.
در اين زمينه سرگذشت كيمون خبرهاى مهمى را در بر دارد و چنين پيداست كه پلوتارخ كيمون را بيشتر دوست مى‌داشته و اينست كه داستان او را بهتر از داستانهاى ديگر سروده.
پيداست كه آنهمه نيرومندى يونانيان و دليرى و گستاخى آنان در برابر ايران كار را بر پادشاهان هخامنشى بس دشوار مى‌گردانيد. زيرا آسياى كوچك كه خاك ايران شمرده مى‌شد و پادشاهان هخامنشى علاقه‌ی بسيار بآنجا داشتند انبوهى از مردم آنجا نژاد يونانى داشتند و چنانكه مى‌دانيم سرچشمه‌ي همه‌ی آن كشاكشها دخالت يونانستان در كار اين يونانيان آسيايى بود. پس اينزمان كه يونانيان نيرومند گرديده دريا را در اختيار خود داشتند ناگزير اينان نيز در اين جاى خود بنافرمانى و سركشى دلير مى‌گرديدند. از اين جهت دولت هخامنشى براى نگهدارى آسياى كوچك بايستى تدبيرى بيانديشيد و آن تدبير بهتر از همه پديد آوردن دشمنى در ميانه‌ي خود يونانيان بود. زيرا اسپارت و آتن دو شهر بزرگ يونان از باستان زمان همچشمى با هم مى‌نمودند وآنگاه آتن حكمرانان خودكامه‌اى را كه داشت بيرون كرده بنياد حكمرانى را آيين دموكراسى برگزيده بود و از آنسوى اسپارت هوادار آريستوکراسى بود كه اين اختلاف خود مايه‌ي دشمنى ميانه‌ي دو شهر و هواداران آنان مى‌شد. ولى زمانى كه ايران با آن سپاه انبوه خود روى به يونان آورد چون همه‌ي شهرها خود را در برابر خطر مى‌ديدند ناگزير دشمنى و همچشمى را کنار نهاده با هم دست يكى كرده بودند. ليكن اين زمانى كه آن خطر از ميان برخاسته و آتن و اسپارت هر يكى جمهورى بزرگى پديد آورده بود ناگزير بازار همچشمى بار ديگر گرم گرديده دشمنيها رونمودن گرفت و كم‌كم كار بيك رشته جنگهايى كشيد كه در تاريخ بنام «جنگهاى پلوپونيسوس» معروف است و از سال ۴٣١ پيش از ميلاد آغاز شده و تا سال ۴٠۴ امتداد داشته و چون الكبياديس و لوساندير از پيشوايان مهم اين جنگها بوده‌اند از اينجا پلوتارخ در سرگذشتهاى اين دو تن مقدارى از داستان آن جنگها را نيز ياد كرده.
كاركنان سياسى ايران كه در آسياى كوچك نشيمن داشتند و از حال و كار يونانستان آگاهى درست بدست مى‌آوردند از آن دشمنى و همچشمى يونانيان استفاده نموده تا مى‌توانستند دامن بآتش فتنه مى‌زدند. اين كارى است كه ما نمى‌پسنديم و جز نيرنگ و فتنه‌انگيزى نمى‌شماريم. چيزى كه هست خود يونانيان اينگونه نيرنگها را جايز شمرده بکار مى‌زده‌اند. چنانكه پلوتارخ گفته‌هايى در اين باره از ثميستوكليس و لوساندير و آگيسيلاوس نقل نموده. بگفته‌ي لوساندير : «در جايى كه پوست شير نارسا باشد بايد از پوست روباه وصله بر سر آن دوخت.»
بارى چون در آغاز كشاكشهاى آتن و اسپارت ، اسپارت ناتوانتر بود تيسافرنيس نماينده‌ي ايران در آسياى كوچك صرفه‌ي خود را در آن مى‌ديد كه پشتيبانى از اسپارتيان بنمايد و اينبود كه با پول و كشتى دستگيرى از آنان دريغ نمى‌گفت. پلوتارخ آشكار مى‌نويسد كه خرج لشكركشيهاى اسپارت را ايران مى‌پرداخت.
سرداران اسپارتى به سارديس پايتخت لوديا كه نشيمن حاكم ايرانى آسياى كوچك بود رفته دريافت پول مى‌نمودند و چندان اهميت باين موضوع داده مى‌شد كه پلوتارخ مى‌نويسد : «كوروش پسر داريوش به لوساندير گفت : من اگر پول نداشته باشم اين كرسى خود را كه بروى آن مى‌نشينم و از زر و سيم ساخته شده شكسته بجاى پول بشما مى‌دهم.»
✴️ گفت و شنید (1)
تکه‌ی دوم
🔹چهارم ، امروز علوم بسیار ترقی کرده و مسئله‌ی تکوین [1] تا اندازه‌ای روشن گردیده و شما از علوم ناآگاه نیستید. ما یک کتابی را که بدست می‌گیریم می‌بینیم تاریخ کره‌ی زمین را از هنگامی که از کره‌ی آفتاب جدا گردیده تا امروز بشیرین‌ترین زبانی با روشنترین دلیلها برای ما شرح می‌دهد و ما چون آن را می‌خوانیم و بپایان می‌رسانیم با یک لذتی از دست بزمین می‌گزاریم و در دلهای خود یک نوع استراحتی حس می‌کنیم و سپس به هرچه در اطراف خود نظر می‌اندازیم با زبان آشکار صحت آن شرح و بیان را بما حکایت می‌کند. شما می‌دانید که علما می‌گویند زمین از کره‌ی خورشید جدا گردیده و نخست توده‌ی بخار آتشینی بوده و کم‌کم سرد گردیده و پس از سرد شدن بوده که موجودات در روی آن شروع به پیدایش کرده ولیکن بتدریج در قرنهای طولانی ما به یقین می‌دانیم که موجوداتی که امروز هست از گیاه و درخت و جانور و آدمی بنحوی که امروز هست نبوده. ماده‌ی حیات ، اول در حیوانات بسیار کوچک و ساده پیدا شده و بتدریج از آنها جانوران بالاتری ، تکوین یافته و در ضمن چندین میلیون سال باینجا رسیده است. عقیده‌ی عوام بر آنست که اسب و استر و شتر و گاو و گوسفند هر نوعی جداگانه خلق شده. ولی ما در علم می‌بینیم که مرجع همه‌ی اینها بیک اصل است و حتا آدمی نیز جداگانه خلق نشده و امروز از مسلمات است که از یک حیوان دیگری نشأت نموده. اینها دلیلهای بسیار برای خود دارد. در ایران این را به داروین منسوب می‌کنند ولی چنین نیست. صدها علمای بزرگ در این رشته کار کرده‌اند و آنچه را داروین در موضوع حیوانات و انسان گفته بوده دیگران بسراسر عالم منطبق گردانیده‌اند. امروز کسی منکر اینها نیست و نتواند بود. اساساً چیزی را که با دیده می‌بینیم چگونه انکار کنیم؟!..
ایراد من این است که با این اطلاعات گرانبها که ما از راه دانش بدست آورده‌ایم دیگر چه نیازی بخواندن قضیه‌ی تکوین در توریت پیدا می‌کنیم؟!. اساساً چگونه می‌توانیم با دانستن اینها توریت را بدست گیریم و آن قصه‌ها را بخوانیم؟!. آیا این نظیر آن نیست که مرد جهاندیده و مجربی در پنجاه سالگی اطلاعات و تجربه‌های خود را کنار نهاده و بافسانه‌هایی که در زمان کودکیش از زبان پیره‌زنها شنیده تنزل نماید و اگر نکرد خدا او را بآتش سوزانَد؟!. آقاجان مگر عقیده اختیاریست که اگر کسی نداشت خدا عذابش کند؟!. اساساً می‌گوییم برای چه ادیان از این حقایق علمی آگاه نبوده‌اند و ما اَدنی[=کمترین] اشاره در کتابهای دینی باینها نمی‌یابیم؟!. برداشت آن کتابها همه بر اینست که انسان یک مخلوق مستقل و جداییست و اولین انسان که پیدا شده دارای علم کافی بوده و نامهای حیوانات و اشیاء را می‌دانسته. در حالی که علوم می‌گوید انسانها قرنها در جنگلها بسر برده‌اند و در آن زمان هیچ نمی‌دانسته‌اند و زبان برای حرف زدن نداشته‌اند و بمرور زمان بوده که باینها رسیده‌اند.
کنون اگر ما بنزد یک روحانی برویم و اینها را بپرسیم آیا جز توهین و تکفیر پاسخی خواهیم شنید؟!. من نمی‌دانم شما با دانشهای خود چگونه بچنین کسانی کمک می‌کنید و مایه‌ی تجری آنها می‌شوید؟!.
🔹ایراد پنجم اینست که میگویم : آیا دین امروز بما چه تواند آموخت؟!. چه چیزی هست که ما نمی‌دانیم و از دین توانیم یاد گرفت؟. آیا رواست که برویم و سالها رنج بریم و صدها و هزارها حقایق را یاد گیریم و آنگاه بیاییم و همه‌ی آنها را کنار گزاریم و بنام دین و از ترس آنکه خدا ما را بآتش بسوزاند گوش بسخنان بی‌ثمر و بی‌اساس یک روحانی دهیم؟. آیا شما این را سزاوار می‌شمارید؟!.
🔸بدینسان دوست ما سخن را بپایان رسانید و چشم بروی من دوخت که پاسخ شنود. گفتم بایرادهای ریشه‌داری برخاستید و من ناگزیرم بپاسخ درازی پردازم و چشم می‌دارم چنانکه من حوصله نمودم و شما سخنان خود را بپایان رساندید و نیک گوش دادم و آنچه گفتید بیاد و اندیشه سپردم شما نیز حوصله نمایید و آنچه میگویم بیاد و اندیشه سپارید ، و اگر سخنی را از من نپذیرفتید یا خرده‌ای باندیشه‌تان رسید برآن نباشید که درزمان[=بلافاصله] بپاسخ پردازید و یا زبان بخرده گشایید. امروز از شما هیچ پاسخ یا خرده‌ای نخواهم پذیرفت. امروز همه را گوش باشید و بشنوید و فراگیرید و باری یک هفته یا دو هفته اینها را بیندیشید و پس از آن بیایید تا بار دیگر روبرو نشینیم و بگفتگو پردازیم و نگویید که چرا من خودم این کار را نمی‌کنم و بگفته‌های شما بیدرنگ پاسخ می‌دهم. من سالهاست در این زمینه‌ها چیز می‌نویسم و این ایرادها که شما می‌گیرید من بارها اندیشیده‌ام و پرسیده‌ام و پاسخهایی نیز در برابرش پیدا کرده‌ام. اگر نوشته‌های مرا خوانده بودید از بسیاری از ایرادها بی‌نیاز شده بودید. باری بپاسخ گفته‌هاتان می‌پردازم :
[1] : پیدایش جهان ـ و
تکه‌ی دوم
🔹چهارم ، امروز علوم بسیار ترقی کرده و مسئله‌ی تکوین [1] تا اندازه‌ای روشن گردیده و شما از علوم ناآگاه نیستید. ما یک کتابی را که بدست می‌گیریم می‌بینیم تاریخ کره‌ی زمین را از هنگامی که از کره‌ی آفتاب جدا گردیده تا امروز بشیرین‌ترین زبانی با روشنترین دلیلها برای ما شرح می‌دهد و ما چون آن را می‌خوانیم و بپایان می‌رسانیم با یک لذتی از دست بزمین می‌گزاریم و در دلهای خود یک نوع استراحتی حس می‌کنیم و سپس به هرچه در اطراف خود نظر می‌اندازیم با زبان آشکار صحت آن شرح و بیان را بما حکایت می‌کند. شما می‌دانید که علما می‌گویند زمین از کره‌ی خورشید جدا گردیده و نخست توده‌ی بخار آتشینی بوده و کم‌کم سرد گردیده و پس از سرد شدن بوده که موجودات در روی آن شروع به پیدایش کرده ولیکن بتدریج در قرنهای طولانی ما به یقین می‌دانیم که موجوداتی که امروز هست از گیاه و درخت و جانور و آدمی بنحوی که امروز هست نبوده. ماده‌ی حیات ، اول در حیوانات بسیار کوچک و ساده پیدا شده و بتدریج از آنها جانوران بالاتری ، تکوین یافته و در ضمن چندین میلیون سال باینجا رسیده است. عقیده‌ی عوام بر آنست که اسب و استر و شتر و گاو و گوسفند هر نوعی جداگانه خلق شده. ولی ما در علم می‌بینیم که مرجع همه‌ی اینها بیک اصل است و حتا آدمی نیز جداگانه خلق نشده و امروز از مسلمات است که از یک حیوان دیگری نشأت نموده. اینها دلیلهای بسیار برای خود دارد. در ایران این را به داروین منسوب می‌کنند ولی چنین نیست. صدها علمای بزرگ در این رشته کار کرده‌اند و آنچه را داروین در موضوع حیوانات و انسان گفته بوده دیگران بسراسر عالم منطبق گردانیده‌اند. امروز کسی منکر اینها نیست و نتواند بود. اساساً چیزی را که با دیده می‌بینیم چگونه انکار کنیم؟!..
ایراد من این است که با این اطلاعات گرانبها که ما از راه دانش بدست آورده‌ایم دیگر چه نیازی بخواندن قضیه‌ی تکوین در توریت پیدا می‌کنیم؟!. اساساً چگونه می‌توانیم با دانستن اینها توریت را بدست گیریم و آن قصه‌ها را بخوانیم؟!. آیا این نظیر آن نیست که مرد جهاندیده و مجربی در پنجاه سالگی اطلاعات و تجربه‌های خود را کنار نهاده و بافسانه‌هایی که در زمان کودکیش از زبان پیره‌زنها شنیده تنزل نماید و اگر نکرد خدا او را بآتش سوزانَد؟!. آقاجان مگر عقیده اختیاریست که اگر کسی نداشت خدا عذابش کند؟!. اساساً می‌گوییم برای چه ادیان از این حقایق علمی آگاه نبوده‌اند و ما اَدنی[=کمترین] اشاره در کتابهای دینی باینها نمی‌یابیم؟!. برداشت آن کتابها همه بر اینست که انسان یک مخلوق مستقل و جداییست و اولین انسان که پیدا شده دارای علم کافی بوده و نامهای حیوانات و اشیاء را می‌دانسته. در حالی که علوم می‌گوید انسانها قرنها در جنگلها بسر برده‌اند و در آن زمان هیچ نمی‌دانسته‌اند و زبان برای حرف زدن نداشته‌اند و بمرور زمان بوده که باینها رسیده‌اند.
کنون اگر ما بنزد یک روحانی برویم و اینها را بپرسیم آیا جز توهین و تکفیر پاسخی خواهیم شنید؟!. من نمی‌دانم شما با دانشهای خود چگونه بچنین کسانی کمک می‌کنید و مایه‌ی تجری آنها می‌شوید؟!.
🔹ایراد پنجم اینست که میگویم : آیا دین امروز بما چه تواند آموخت؟!. چه چیزی هست که ما نمی‌دانیم و از دین توانیم یاد گرفت؟. آیا رواست که برویم و سالها رنج بریم و صدها و هزارها حقایق را یاد گیریم و آنگاه بیاییم و همه‌ی آنها را کنار گزاریم و بنام دین و از ترس آنکه خدا ما را بآتش بسوزاند گوش بسخنان بی‌ثمر و بی‌اساس یک روحانی دهیم؟. آیا شما این را سزاوار می‌شمارید؟!.
🔸بدینسان دوست ما سخن را بپایان رسانید و چشم بروی من دوخت که پاسخ شنود. گفتم بایرادهای ریشه‌داری برخاستید و من ناگزیرم بپاسخ درازی پردازم و چشم می‌دارم چنانکه من حوصله نمودم و شما سخنان خود را بپایان رساندید و نیک گوش دادم و آنچه گفتید بیاد و اندیشه سپردم شما نیز حوصله نمایید و آنچه میگویم بیاد و اندیشه سپارید ، و اگر سخنی را از من نپذیرفتید یا خرده‌ای باندیشه‌تان رسید برآن نباشید که درزمان[=بلافاصله] بپاسخ پردازید و یا زبان بخرده گشایید. امروز از شما هیچ پاسخ یا خرده‌ای نخواهم پذیرفت. امروز همه را گوش باشید و بشنوید و فراگیرید و باری یک هفته یا دو هفته اینها را بیندیشید و پس از آن بیایید تا بار دیگر روبرو نشینیم و بگفتگو پردازیم و نگویید که چرا من خودم این کار را نمی‌کنم و بگفته‌های شما بیدرنگ پاسخ می‌دهم. من سالهاست در این زمینه‌ها چیز می‌نویسم و این ایرادها که شما می‌گیرید من بارها اندیشیده‌ام و پرسیده‌ام و پاسخهایی نیز در برابرش پیدا کرده‌ام. اگر نوشته‌های مرا خوانده بودید از بسیاری از ایرادها بی‌نیاز شده بودید. باری بپاسخ گفته‌هاتان می‌پردازم :
[1] : پیدایش جهان ـ و
🔶 در پیرامون روان
نشست دوم : چگونه بهستي روان پي مي‌بريم؟.
تکه‌ی 1
🔸در نشست گذشته اين بازنمودم چگونه هنگامي كه بكوششهايي آغاز مي‌كردم پارديگري (يا فلسفه‌ی مادّي) را با هوده‌هايش در برابر خود ديدم. اكنون دنباله سخن را مي‌گيرم :
من مي‌دانستم مادّيگري با آن هوده‌هايش همه بيپاست. ولي نمي‌دانستم چگونه آن را بازنمايم. جُستار[=مبحث] در انديشه‌ام تاريك مي‌نمود تا هنگامي كه روشن گرديد. كساني كه پيمان را خوانده‌اند مي‌دانند ما باين زمينه از سال سوم درآمديم ، پيش از آن با خاموشي مي‌گذرانيديم.
مي‌بايد دانست فيلسوفان مادّي ميگويند : هر جنبنده‌اي ـ چه آدمي و چه جانوران و چه هرچه ديگر ـ سرچشمه‌ی خواهاكها و كُناكهاي او «خودخواهي» است. هر يكي از آنها تنها خود را خواهد و همه چيز را براي خود خواهد.
مثلاً يك گوسفند را بگيريم : تنها خود را ميخواهد و همه چيز را براي خود ميخواهد. مي‌چرد براي آنكه شكم خود را سير گرداند ، ميخوابد براي آنكه آسوده شود ، جفت خود را دوست ميدارد براي آنكه با او كام گزارد ، با گوسفند ديگري شاخ بشاخ مي‌اندازد براي آنكه بَرو چيرگي نمايد. كاري كه سودش بخودش نباشد ازو نتوان يافت.
اين چيزيست كه در فلسفه‌ی مادّي گفته‌اند. ما ميگوييم : اين سخن در زمينه‌ی جانوران از هر باره راستست. كارهاي گوسفند همانست كه مي‌گوييد. اما آدمي ، ما درو نيز چنين كارهايي مي‌يابيم. آدمي نيز ميخورد و ميخوابد و زن ميگيرد و رخت مي‌پوشد و خانه ميسازد و بگردش ميرود و با ديگران مي‌نبردد و مي‌جنگد و همه‌ی اينها جز از روي خودخواهي نيست. چيزي كه هست ما در آدمي يك رشته كارهاي ديگري مي‌بينيم كه نه تنها از روي خودخواهي نيست به آخشيج[=ضد] خودخواهي نيز هست.
براي مثل ميگوييم : شما روز سرد زمستان از خيابان مي‌گذريد. مرد بينوايي را مي‌بينيد پالتو به تنش نيست و از سرما مي‌چايد1 و بخود مي‌لرزد. دلتان باو مي‌سوزد. پالتو خود را درآورده باو ميدهيد. چون مي‌پوشد و اندكي آسوده مي‌شود شاد مي‌گرديد.
در اين داستان سه چيز هست كه به آخشيج خودخواهيست:
🔸١ـ او كه مي‌چاييده و مي‌لرزيده ، دل شما چرا سوخته؟. از چاييدن و لرزيدن او بشما چه؟. براي اين كار چه شُوَندي از مادّيگري توان پنداشت؟.
🔸٢ـ چگونه پالتو را درآورده باو داده‌ايد؟. چگونه خود را دچار رنج گردانيده آسودگي او را خواسته‌ايد؟. اگر خودخواهيست بايستي شما كلاه او را هم از سرش برداريد و رختهايش از تنش بكنيد. نه اينكه داشته‌ی خود را باو دهيد.
🔸٣ـ او كه پالتو را پوشيده و كمي آسوده گرديده شما را چه كار كه شادمان شويد؟. از آسودن او بشما چه سودي بوده و يا توانستي بود؟. اين كار چه شُوَندي از مادّيگري داشته؟.
ماننده‌ی اينها بسيار است : شما در ايران نشسته‌ايد و مي‌شنويد توانگري در آمريكا بينوايان را گرد آورده خانه و زندگاني براي آنها آماده گردانيده و از اين شنيدن خشنود و شادمان مي‌گرديد. از بينوايان آمريكا بشما چه؟. چه همبستگي درميانست؟... در تاريخ ميخوانيد
بختِ نصر ستمگر مي‌بوده و به جهودان و ديگران ستمها كرده و او را دشمن مي‌داريد. از يك داستان چند هزار ساله بشما چه كار است؟.
بارها ديده شده كه كساني در راه دلسوزي بديگران از خود گذشته‌اند. در تبريز ده پانزده سال پيش سيلي آمد كه بشهر و پيرامون آن زيانهاي بسيار رسانيد. يك زن و يك مرد روستايي كه دچار گزند گرديده و براي درمان به بيمارستان آورده شده بودند آن زن داستان خود را چنين مي‌گفته : «مرا سيل ربوده مي‌بُرد. جواني كه خود را از سيل رهانيده بروي سنگي ايستاده بود همانكه چشمش بمن افتاد خود را بآب انداخت و شناكنان بمن رسيده گرفت و با دشواري بروي آن سنگ رسانيد. در همان هنگام اين مرد پيدا شد كه او را نيز سيل ربوده مي‌برد. آن جوان بازگشت و آن را نيز گرفت و بروي سنگ رسانيد ولي چون در آن ميان خودش از تاب افتاده بود نتوانست بالاي سنگ بيايد و سيل او را غلتانيد و با خود برد. ما دو تن را رها گردانيد ولي خودش نابود شد و از ميان رفت.»
1ـ چاییدن = (از سرما) ناآسوده شدن / بودن ـ و
نشست دوم : چگونه بهستي روان پي مي‌بريم؟.
تکه‌ی 1
🔸در نشست گذشته اين بازنمودم چگونه هنگامي كه بكوششهايي آغاز مي‌كردم پارديگري (يا فلسفه‌ی مادّي) را با هوده‌هايش در برابر خود ديدم. اكنون دنباله سخن را مي‌گيرم :
من مي‌دانستم مادّيگري با آن هوده‌هايش همه بيپاست. ولي نمي‌دانستم چگونه آن را بازنمايم. جُستار[=مبحث] در انديشه‌ام تاريك مي‌نمود تا هنگامي كه روشن گرديد. كساني كه پيمان را خوانده‌اند مي‌دانند ما باين زمينه از سال سوم درآمديم ، پيش از آن با خاموشي مي‌گذرانيديم.
مي‌بايد دانست فيلسوفان مادّي ميگويند : هر جنبنده‌اي ـ چه آدمي و چه جانوران و چه هرچه ديگر ـ سرچشمه‌ی خواهاكها و كُناكهاي او «خودخواهي» است. هر يكي از آنها تنها خود را خواهد و همه چيز را براي خود خواهد.
مثلاً يك گوسفند را بگيريم : تنها خود را ميخواهد و همه چيز را براي خود ميخواهد. مي‌چرد براي آنكه شكم خود را سير گرداند ، ميخوابد براي آنكه آسوده شود ، جفت خود را دوست ميدارد براي آنكه با او كام گزارد ، با گوسفند ديگري شاخ بشاخ مي‌اندازد براي آنكه بَرو چيرگي نمايد. كاري كه سودش بخودش نباشد ازو نتوان يافت.
اين چيزيست كه در فلسفه‌ی مادّي گفته‌اند. ما ميگوييم : اين سخن در زمينه‌ی جانوران از هر باره راستست. كارهاي گوسفند همانست كه مي‌گوييد. اما آدمي ، ما درو نيز چنين كارهايي مي‌يابيم. آدمي نيز ميخورد و ميخوابد و زن ميگيرد و رخت مي‌پوشد و خانه ميسازد و بگردش ميرود و با ديگران مي‌نبردد و مي‌جنگد و همه‌ی اينها جز از روي خودخواهي نيست. چيزي كه هست ما در آدمي يك رشته كارهاي ديگري مي‌بينيم كه نه تنها از روي خودخواهي نيست به آخشيج[=ضد] خودخواهي نيز هست.
براي مثل ميگوييم : شما روز سرد زمستان از خيابان مي‌گذريد. مرد بينوايي را مي‌بينيد پالتو به تنش نيست و از سرما مي‌چايد1 و بخود مي‌لرزد. دلتان باو مي‌سوزد. پالتو خود را درآورده باو ميدهيد. چون مي‌پوشد و اندكي آسوده مي‌شود شاد مي‌گرديد.
در اين داستان سه چيز هست كه به آخشيج خودخواهيست:
🔸١ـ او كه مي‌چاييده و مي‌لرزيده ، دل شما چرا سوخته؟. از چاييدن و لرزيدن او بشما چه؟. براي اين كار چه شُوَندي از مادّيگري توان پنداشت؟.
🔸٢ـ چگونه پالتو را درآورده باو داده‌ايد؟. چگونه خود را دچار رنج گردانيده آسودگي او را خواسته‌ايد؟. اگر خودخواهيست بايستي شما كلاه او را هم از سرش برداريد و رختهايش از تنش بكنيد. نه اينكه داشته‌ی خود را باو دهيد.
🔸٣ـ او كه پالتو را پوشيده و كمي آسوده گرديده شما را چه كار كه شادمان شويد؟. از آسودن او بشما چه سودي بوده و يا توانستي بود؟. اين كار چه شُوَندي از مادّيگري داشته؟.
ماننده‌ی اينها بسيار است : شما در ايران نشسته‌ايد و مي‌شنويد توانگري در آمريكا بينوايان را گرد آورده خانه و زندگاني براي آنها آماده گردانيده و از اين شنيدن خشنود و شادمان مي‌گرديد. از بينوايان آمريكا بشما چه؟. چه همبستگي درميانست؟... در تاريخ ميخوانيد
بختِ نصر ستمگر مي‌بوده و به جهودان و ديگران ستمها كرده و او را دشمن مي‌داريد. از يك داستان چند هزار ساله بشما چه كار است؟.
بارها ديده شده كه كساني در راه دلسوزي بديگران از خود گذشته‌اند. در تبريز ده پانزده سال پيش سيلي آمد كه بشهر و پيرامون آن زيانهاي بسيار رسانيد. يك زن و يك مرد روستايي كه دچار گزند گرديده و براي درمان به بيمارستان آورده شده بودند آن زن داستان خود را چنين مي‌گفته : «مرا سيل ربوده مي‌بُرد. جواني كه خود را از سيل رهانيده بروي سنگي ايستاده بود همانكه چشمش بمن افتاد خود را بآب انداخت و شناكنان بمن رسيده گرفت و با دشواري بروي آن سنگ رسانيد. در همان هنگام اين مرد پيدا شد كه او را نيز سيل ربوده مي‌برد. آن جوان بازگشت و آن را نيز گرفت و بروي سنگ رسانيد ولي چون در آن ميان خودش از تاب افتاده بود نتوانست بالاي سنگ بيايد و سيل او را غلتانيد و با خود برد. ما دو تن را رها گردانيد ولي خودش نابود شد و از ميان رفت.»
1ـ چاییدن = (از سرما) ناآسوده شدن / بودن ـ و
Forwarded from کتابخانه پاکدینی (کتابهای احمد کسروی و یاران او)
در پیرامون ادبیات.pdf
4.9 MB
🔶 در پیرامون «ادبیات»
🖌 احمد کسروی
🔍 جستار : معنی «ادب» ، «ادبیات» و شعر. سود و زیان شعر در ایران
📊 شمار ساتها : ۱۵۶
بازپسین پراکنش : نیمه‌ی دوم خرداد ۱۳۹۸
🔷 کتابخانه‌ی پاکدینی
🔸 این کتاب از سوی «باهَماد پاکدینان» و بدست «کوشاد تلگرام» پراکنده میگردد.
🔔 پوزشخواهی : در پراکنش چند روز پیشِ این کتاب ، پیکره ای از وحید دستگردی آورده بودیم که دانستیم ازآن او نیست. دراین پراکنش آن لغزش را درست گردانیدیم.
🖌 احمد کسروی
🔍 جستار : معنی «ادب» ، «ادبیات» و شعر. سود و زیان شعر در ایران
📊 شمار ساتها : ۱۵۶
بازپسین پراکنش : نیمه‌ی دوم خرداد ۱۳۹۸
🔷 کتابخانه‌ی پاکدینی
🔸 این کتاب از سوی «باهَماد پاکدینان» و بدست «کوشاد تلگرام» پراکنده میگردد.
🔔 پوزشخواهی : در پراکنش چند روز پیشِ این کتاب ، پیکره ای از وحید دستگردی آورده بودیم که دانستیم ازآن او نیست. دراین پراکنش آن لغزش را درست گردانیدیم.
🔶 گلچینی از کتاب پلوتارخ بخش یکم
دنباله ـ تکه‌ی 5
🔸 همچنين پلوتارخ آشكار مى‌نويسد كه يكى از جهتهای شكست آتنيان در برابر لوساندير نداشتن پول بود در حالى كه لوساندير پول از ايرانيان مى‌گرفت و بفراوانى خرج مى‌كرد.
بارى در نتيجه‌ي اين كشاكشها و جنگهاى دراز ، آتنيان زبون اسپارت گرديدند كه نه تنها كشتيهاى خود را از دست دادند و ديگر نيرويى در دريا نداشتند بلكه لوساندير بر آتن هم دست يافته و ديوارهاى بلند و دراز آنجا را كه در ميانه‌ي شهر و بندر پيرايوس پديد آورده بودند برانداخت و آيين دموكراسى را از آنجا برانداخته بآيين آريستوكراسى سى تن را بفرمانروايى برگماشت كه در تاريخ بنام سى تن بيدادگر (يا سى تن خودكامه) شهرت دارند و بر آتنيان و ديگر همدستان ايشان آنچه ستمگرى بود دريغ نمى‌گفتند.
ولى شگفت است كه اسپارتيان كه باين فيروزيها در سايه‌ي پشتيبانى ايران رسيده بودند قدر آن پشتيبانى را ندانسته اينزمان آنان دشمنى با ايران آغاز كردند. چنانكه لوساندير دست‌اندازى بشهرهاى آسياى كوچك كرده كسانى را از بستگان خود در آنجا بحكمرانى گماشت. نيز فارنابازوس دست‌نشانده‌ي ايران در فروگيا كه آنهمه نيكى به اسپارتيان كرده همدست آنان با آتنيان جنگيده بود لوساندير لشكر بخاك او برد و بويرانى پرداخت و هيچ گونه گزند دريغ نداشت. نيز او آگيسيلاوس را برانگيخت كه لشكر بر سر آسياى كوچك آورد. اينبود دولت هخامنشى اينزمان هم پشتيبانى از كورنثيس و ثبيس كه با اسپارت همچشمى مى‌نمود كرده آنان را بدشمنى اين شهر برانگيخت. از آنسوى دوباره از دست آتنى گرفته او را بلند ساخت. از اينزمان بود يك رشته جنگهايى كه بنام جنگهاى «ثبيس و اسپارت» معروف است آغاز گرديد.
بهنگامى كه آگيسیلاوس در آسيا پاره‌ای فيروزيها يافته و عزم آن داشت كه لشكر بدرون ايران براند بلكه بگفته‌ي پلوتارخ خواب حمله بر شوش و هاكماتان را مى‌ديد ناگهان خبر از اسپارت رسيد كه با ثبيس جنگ خانگى درگرفته و او ناگزير گرديد كه آسيا را رها كرده به يونانستان بازگردد.
مى‌گويد هنگام حركت چنين گفت كه مرا هزار كماندار ايرانى از اينجا بيرون مى‌كنند. مقصودش اشاره بسكه‌هاى ايران بود كه شكل كماندار را بر روى خود داشت.
مى‌گويم آرى ، ويرانى آتن نيز كه شما بر خود بستيد با دست اين كمانداران بود. پس بايستى قدر ايشان را شناخته دشمن خود نسازيد.
وآنگاه بگفته‌ي پلوتارخ اين آگيسيلاوس با همه‌ي نيكيهايى كه داشته و دادگرى را شيوه‌ي خود مى‌شمرده و با همه‌ي پادشاهى رخت پينه‌دار مى‌پوشيده و خود يكى از بهترين نمونه‌هاى ستوده‌خويى يونانى بوده ، با اينهمه او نيرنگ را در جنگ روا مى‌شمرده و بکار مى‌زده. پس چنين كسى چه ايرادى بر پادشاه هخامنشى دارد كه پول به آتن و ثبيس و كورنثيس فرستاده و آنان را بدشمنى اسپارتيان برانگيزد؟ بويژه كه اسپارتيان در چيرگى خود بر ديگر شهرها رفتار بسيار بدى با مردم نمودند و درشتى و سختى دريغ نگفته چنانكه لوساندير در همه جا آيين حكمرانى را تغيير داد و بر سر اين كار صدها مردم را مى‌كشت.
سخن كوتاه كنيم : در اين باره نيز زور ايران چربيد و اسپارتيان در همه جا شكست يافتند و دسته دسته سپاهيان خود را از دست هشتند. از جمله كونون كه يكى از سرداران آتن و بدربار ايران پناهنده شده بود بهمدستى فارنابازوس در يك جنگ دريايى پيساندير فرمانده اسپارتى را كشته و كشتيهاى آنان را همگى از ميان برد. باز فارنابازوس با خرج خود ديوارهاى آتن را دوباره بساخت و از آنسوى در جنگ خشكى هميشه پيشرفت از سمت دشمنان اسپارت بود كه سرانجام پس از سالها جنگ و خونريزى آگيسيلاوس ناگزير گرديد كه دست بدامن ايران بزند و آشتى بخواهد. در نتيجه‌ي اين كار بود كه انتالكيداس را بدربار ارتخشثر فرستادند و او صلحنامه‌اى را كه بنام وى در تاريخ شهرت دارد و خود فرمان چيرگى ايران بر سراسر يونان است پديد آورد و بدينسان كشاكش ايران و يونان بپايان رسيد.
دنباله ـ تکه‌ی 5
🔸 همچنين پلوتارخ آشكار مى‌نويسد كه يكى از جهتهای شكست آتنيان در برابر لوساندير نداشتن پول بود در حالى كه لوساندير پول از ايرانيان مى‌گرفت و بفراوانى خرج مى‌كرد.
بارى در نتيجه‌ي اين كشاكشها و جنگهاى دراز ، آتنيان زبون اسپارت گرديدند كه نه تنها كشتيهاى خود را از دست دادند و ديگر نيرويى در دريا نداشتند بلكه لوساندير بر آتن هم دست يافته و ديوارهاى بلند و دراز آنجا را كه در ميانه‌ي شهر و بندر پيرايوس پديد آورده بودند برانداخت و آيين دموكراسى را از آنجا برانداخته بآيين آريستوكراسى سى تن را بفرمانروايى برگماشت كه در تاريخ بنام سى تن بيدادگر (يا سى تن خودكامه) شهرت دارند و بر آتنيان و ديگر همدستان ايشان آنچه ستمگرى بود دريغ نمى‌گفتند.
ولى شگفت است كه اسپارتيان كه باين فيروزيها در سايه‌ي پشتيبانى ايران رسيده بودند قدر آن پشتيبانى را ندانسته اينزمان آنان دشمنى با ايران آغاز كردند. چنانكه لوساندير دست‌اندازى بشهرهاى آسياى كوچك كرده كسانى را از بستگان خود در آنجا بحكمرانى گماشت. نيز فارنابازوس دست‌نشانده‌ي ايران در فروگيا كه آنهمه نيكى به اسپارتيان كرده همدست آنان با آتنيان جنگيده بود لوساندير لشكر بخاك او برد و بويرانى پرداخت و هيچ گونه گزند دريغ نداشت. نيز او آگيسيلاوس را برانگيخت كه لشكر بر سر آسياى كوچك آورد. اينبود دولت هخامنشى اينزمان هم پشتيبانى از كورنثيس و ثبيس كه با اسپارت همچشمى مى‌نمود كرده آنان را بدشمنى اين شهر برانگيخت. از آنسوى دوباره از دست آتنى گرفته او را بلند ساخت. از اينزمان بود يك رشته جنگهايى كه بنام جنگهاى «ثبيس و اسپارت» معروف است آغاز گرديد.
بهنگامى كه آگيسیلاوس در آسيا پاره‌ای فيروزيها يافته و عزم آن داشت كه لشكر بدرون ايران براند بلكه بگفته‌ي پلوتارخ خواب حمله بر شوش و هاكماتان را مى‌ديد ناگهان خبر از اسپارت رسيد كه با ثبيس جنگ خانگى درگرفته و او ناگزير گرديد كه آسيا را رها كرده به يونانستان بازگردد.
مى‌گويد هنگام حركت چنين گفت كه مرا هزار كماندار ايرانى از اينجا بيرون مى‌كنند. مقصودش اشاره بسكه‌هاى ايران بود كه شكل كماندار را بر روى خود داشت.
مى‌گويم آرى ، ويرانى آتن نيز كه شما بر خود بستيد با دست اين كمانداران بود. پس بايستى قدر ايشان را شناخته دشمن خود نسازيد.
وآنگاه بگفته‌ي پلوتارخ اين آگيسيلاوس با همه‌ي نيكيهايى كه داشته و دادگرى را شيوه‌ي خود مى‌شمرده و با همه‌ي پادشاهى رخت پينه‌دار مى‌پوشيده و خود يكى از بهترين نمونه‌هاى ستوده‌خويى يونانى بوده ، با اينهمه او نيرنگ را در جنگ روا مى‌شمرده و بکار مى‌زده. پس چنين كسى چه ايرادى بر پادشاه هخامنشى دارد كه پول به آتن و ثبيس و كورنثيس فرستاده و آنان را بدشمنى اسپارتيان برانگيزد؟ بويژه كه اسپارتيان در چيرگى خود بر ديگر شهرها رفتار بسيار بدى با مردم نمودند و درشتى و سختى دريغ نگفته چنانكه لوساندير در همه جا آيين حكمرانى را تغيير داد و بر سر اين كار صدها مردم را مى‌كشت.
سخن كوتاه كنيم : در اين باره نيز زور ايران چربيد و اسپارتيان در همه جا شكست يافتند و دسته دسته سپاهيان خود را از دست هشتند. از جمله كونون كه يكى از سرداران آتن و بدربار ايران پناهنده شده بود بهمدستى فارنابازوس در يك جنگ دريايى پيساندير فرمانده اسپارتى را كشته و كشتيهاى آنان را همگى از ميان برد. باز فارنابازوس با خرج خود ديوارهاى آتن را دوباره بساخت و از آنسوى در جنگ خشكى هميشه پيشرفت از سمت دشمنان اسپارت بود كه سرانجام پس از سالها جنگ و خونريزى آگيسيلاوس ناگزير گرديد كه دست بدامن ايران بزند و آشتى بخواهد. در نتيجه‌ي اين كار بود كه انتالكيداس را بدربار ارتخشثر فرستادند و او صلحنامه‌اى را كه بنام وى در تاريخ شهرت دارد و خود فرمان چيرگى ايران بر سراسر يونان است پديد آورد و بدينسان كشاكش ايران و يونان بپايان رسيد.
در پیرامون روان
نشست دوم : چگونه بهستي روان پي مي‌بريم؟.
تکه‌ی 2
از اين داستانها بيشمار بوده. اينها ما را راه مي‌نمايد كه همه‌ی كارهاي آدمي از سرچشمه‌ی خودخواهي نيست. بلكه چنانكه يك رشته‌ی آنها از روي خودخواهيست ، يك رشته‌ی ديگر نيز از راه دلسوزي بديگران و نيكخواهي و مانند اينهاست.
اينست ما به يك هوده‌ی بزرگي راه مي‌بريم و آن اينكه آدمي داراي دو گوهر جداگانه است :
يكي گوهري كه با همه‌ی جانوران در آن يكسانست ، گوهري كه سرچشمه‌ی خواهاكها و كُناكهايش خودخواهيست.
ديگري گوهري كه ويژه‌ی خود اوست ، گوهري كه سرچشمه‌ی خواهاكها و كُناكهايش دلسوزي و نيكخواهيست.
مي‌بايد گفت : هر جانوري داراي دو چيز است : يكي تن كه همان گوشت و استخوان و رگ و پوست است ، ديگري جان كه نيروي زندگانيست. نيروييست كه با گردش خون برپاست. ليكن آدمي جز آن دو ، داراي چيزيست كه ما آن را «روان» مي‌ناميم. پي بردن ما به روان از اين راه مي‌باشد.
براي روشني سخن بايد دو نكته را بديده گرفت :
يكي آنكه آدمي كارهايش به دو گونه است ، بآخشيج همست. يك بار مي‌بيني از ديگران مي‌ربايد ، و بر سر اندك چيزي با برادرش كشاكش مي‌كند و ديگر بار مي‌بيني از درماندگان دست ميگيرد و پولهايي به بينوايان بيگانه مي‌دهد. در تبريز حاجي ابوالقاسم نامي بازرگان مي‌بود. مي‌گفتندي بسيار آزمند است و يك‌قران و يك‌قران پول مي‌توزد و مي‌انبازد1 . همين مرد در سال گراني و خشكسالي رادمردانه2 به نگهداري بينوايان برخاست و پولهاي بسياري در آن راه بكار برد.
ديگري آنكه جانوران از نيكخواهي و دلسوزي بهره نمي‌دارند و كارهاي آنها جز بِيِكسان نيست. شما بارها ديده‌ايد گوسفندي را در اينجا سر مي‌برند ، گوسفندان ديگر در پيرامون آن آسوده مي‌چرند و پروايي نمي‌دارند. بارها ديده‌ايد اسب درشكه مي‌لغزد و مي‌افتد و پايش مي‌شكند و اسب همراهش بجاي دلسوزي ، لگدي هم به پهلوي او مي‌زند.
گذشته از اينها ، اگر كسي هوش گمارد هميشه آدمي دودلست ، هميشه از درون خود در كشاكشست. با يكي در خشم شده سيلي برويش مي‌زند و پس از كمي پشيمان شده مي‌پوزد3 و آمرزش مي‌طلبد. از بينوايي بر سر راه دست نگرفته مي‌گذرد و پس از چند گام پشيمان شده بازمي‌گردد و پولي يا چيزي مي‌دهد.
شما هنگامي كه از كسي بيفرهنگي و ناپاسداري ديده‌ايد با خود مي‌گوييد بر سرش كوبم و سزايش دهم و در همان هنگام نيروي ديگري از درونتان شما را از آن كار بازمي‌دارد.
بيگفتگوست كه اينها از يك گوهر نيست. از يك سرچشمه دو كار بآخشيج هم نتواند بود. يك نيرو نتواند هم برانگيزد و هم بازدارد.
در سال سوم پيمان كه نخست بار از اين زمينه بسخن پرداختيم كساني چون چيزي تازه مي‌شنيدند به ايرادهاي خامي پرداختند كه يكايك پاسخ داديم ، و در اينجا آنها را نيز ياد مي‌كنم :
برخي گفتند : ما در دلهاي جانوران نيستيم. از كجا كه آنها اندوه هم نمي‌خورند؟!. گوسفندي را كه سر مي‌برند از كجا كه گوسفندان ديگر دلهاشان نمي‌سوزد؟!. پاسخ داديم : سَهِشها در دلهاي جانوران (و همچنان آدميان) نشانه‌هايي از آنها در بيرون نمودار است. گربه يا سگ كه خشم گرفته يا ترسيده يا درپي چاپلوسيست ، هر يكي از آنها از بيرون پديدار است. دلسوزي نيز اگر بودي پديدار شدي.
برخي مي‌گفتند : گاوي را كه بكُشند گاوهاي ديگر خشم گيرند و ديوانه‌وار آوازهايي درآورند. اينست در روستاها چون گاوي را بكشند خاك بروي خونش ريزند كه چشم گاوهاي ديگر نيفتد. شبي در مهاباد يكي از ملايان آنجا اين ايراد را مي‌گرفت. پرسيدم آيا آزموده‌ايد كه خشم گاوها از پي بردن به كشتگي يك گاو است يا از ديدن خون سرخ؟!. گفت : نيازموده‌ايم. گفتم : همه شنيده‌ايم كه گاو از رنگ سرخ برآشوبد و خشم گيرد. پس گمان بيشتر آنست كه در ديدن خون نيز اين شُوَند در كارست. اگر پي بردن به كشتگي گاو بودي ، پوشيدن روي خون سودي ندادي. از نبودنش به كشتگيش پي بردندي و آنچه بايستي كردندي.
برخي هوش تند و زيركي برخي جانوران را به رخ ما مي‌كشيدند. پاسخ داديم : هوش چيز ديگر است و آنچه ما ميگوييم چيز ديگر. بسياري از جانوران دريافتهايي ميدارند كه در آدمي نيست و در همان حال از دلسوزي به يكديگر و مانند اينها بي‌بهره مي‌باشند. مثلاً سگ هوش شگفت‌انگيزي ميدارد و امروز چه در جنگ و چه در كارهاي پليسي از هوش او سودجويي مي‌شود. با اين حال در سگ‌كُشيها مي‌بينيم يكي را كه زهر خورانيده‌اند و درغلتيده جان مي‌كَند ، سگهاي ديگر در پهلوي آن بي‌هيچ اندوه و دلسوزي مي‌ايستند.
1ـ انبازیدن = ریشه‌ی دوم انباشتن ـ و
2ـ راد(مرد) = سخی ؛ رادمردانه = سخاوت‌مندانه ـ و
3ـ پوزیدن = معذرت خواستن ؛ پوزش = معذرت‌خواهی ـ و
نشست دوم : چگونه بهستي روان پي مي‌بريم؟.
تکه‌ی 2
از اين داستانها بيشمار بوده. اينها ما را راه مي‌نمايد كه همه‌ی كارهاي آدمي از سرچشمه‌ی خودخواهي نيست. بلكه چنانكه يك رشته‌ی آنها از روي خودخواهيست ، يك رشته‌ی ديگر نيز از راه دلسوزي بديگران و نيكخواهي و مانند اينهاست.
اينست ما به يك هوده‌ی بزرگي راه مي‌بريم و آن اينكه آدمي داراي دو گوهر جداگانه است :
يكي گوهري كه با همه‌ی جانوران در آن يكسانست ، گوهري كه سرچشمه‌ی خواهاكها و كُناكهايش خودخواهيست.
ديگري گوهري كه ويژه‌ی خود اوست ، گوهري كه سرچشمه‌ی خواهاكها و كُناكهايش دلسوزي و نيكخواهيست.
مي‌بايد گفت : هر جانوري داراي دو چيز است : يكي تن كه همان گوشت و استخوان و رگ و پوست است ، ديگري جان كه نيروي زندگانيست. نيروييست كه با گردش خون برپاست. ليكن آدمي جز آن دو ، داراي چيزيست كه ما آن را «روان» مي‌ناميم. پي بردن ما به روان از اين راه مي‌باشد.
براي روشني سخن بايد دو نكته را بديده گرفت :
يكي آنكه آدمي كارهايش به دو گونه است ، بآخشيج همست. يك بار مي‌بيني از ديگران مي‌ربايد ، و بر سر اندك چيزي با برادرش كشاكش مي‌كند و ديگر بار مي‌بيني از درماندگان دست ميگيرد و پولهايي به بينوايان بيگانه مي‌دهد. در تبريز حاجي ابوالقاسم نامي بازرگان مي‌بود. مي‌گفتندي بسيار آزمند است و يك‌قران و يك‌قران پول مي‌توزد و مي‌انبازد1 . همين مرد در سال گراني و خشكسالي رادمردانه2 به نگهداري بينوايان برخاست و پولهاي بسياري در آن راه بكار برد.
ديگري آنكه جانوران از نيكخواهي و دلسوزي بهره نمي‌دارند و كارهاي آنها جز بِيِكسان نيست. شما بارها ديده‌ايد گوسفندي را در اينجا سر مي‌برند ، گوسفندان ديگر در پيرامون آن آسوده مي‌چرند و پروايي نمي‌دارند. بارها ديده‌ايد اسب درشكه مي‌لغزد و مي‌افتد و پايش مي‌شكند و اسب همراهش بجاي دلسوزي ، لگدي هم به پهلوي او مي‌زند.
گذشته از اينها ، اگر كسي هوش گمارد هميشه آدمي دودلست ، هميشه از درون خود در كشاكشست. با يكي در خشم شده سيلي برويش مي‌زند و پس از كمي پشيمان شده مي‌پوزد3 و آمرزش مي‌طلبد. از بينوايي بر سر راه دست نگرفته مي‌گذرد و پس از چند گام پشيمان شده بازمي‌گردد و پولي يا چيزي مي‌دهد.
شما هنگامي كه از كسي بيفرهنگي و ناپاسداري ديده‌ايد با خود مي‌گوييد بر سرش كوبم و سزايش دهم و در همان هنگام نيروي ديگري از درونتان شما را از آن كار بازمي‌دارد.
بيگفتگوست كه اينها از يك گوهر نيست. از يك سرچشمه دو كار بآخشيج هم نتواند بود. يك نيرو نتواند هم برانگيزد و هم بازدارد.
در سال سوم پيمان كه نخست بار از اين زمينه بسخن پرداختيم كساني چون چيزي تازه مي‌شنيدند به ايرادهاي خامي پرداختند كه يكايك پاسخ داديم ، و در اينجا آنها را نيز ياد مي‌كنم :
برخي گفتند : ما در دلهاي جانوران نيستيم. از كجا كه آنها اندوه هم نمي‌خورند؟!. گوسفندي را كه سر مي‌برند از كجا كه گوسفندان ديگر دلهاشان نمي‌سوزد؟!. پاسخ داديم : سَهِشها در دلهاي جانوران (و همچنان آدميان) نشانه‌هايي از آنها در بيرون نمودار است. گربه يا سگ كه خشم گرفته يا ترسيده يا درپي چاپلوسيست ، هر يكي از آنها از بيرون پديدار است. دلسوزي نيز اگر بودي پديدار شدي.
برخي مي‌گفتند : گاوي را كه بكُشند گاوهاي ديگر خشم گيرند و ديوانه‌وار آوازهايي درآورند. اينست در روستاها چون گاوي را بكشند خاك بروي خونش ريزند كه چشم گاوهاي ديگر نيفتد. شبي در مهاباد يكي از ملايان آنجا اين ايراد را مي‌گرفت. پرسيدم آيا آزموده‌ايد كه خشم گاوها از پي بردن به كشتگي يك گاو است يا از ديدن خون سرخ؟!. گفت : نيازموده‌ايم. گفتم : همه شنيده‌ايم كه گاو از رنگ سرخ برآشوبد و خشم گيرد. پس گمان بيشتر آنست كه در ديدن خون نيز اين شُوَند در كارست. اگر پي بردن به كشتگي گاو بودي ، پوشيدن روي خون سودي ندادي. از نبودنش به كشتگيش پي بردندي و آنچه بايستي كردندي.
برخي هوش تند و زيركي برخي جانوران را به رخ ما مي‌كشيدند. پاسخ داديم : هوش چيز ديگر است و آنچه ما ميگوييم چيز ديگر. بسياري از جانوران دريافتهايي ميدارند كه در آدمي نيست و در همان حال از دلسوزي به يكديگر و مانند اينها بي‌بهره مي‌باشند. مثلاً سگ هوش شگفت‌انگيزي ميدارد و امروز چه در جنگ و چه در كارهاي پليسي از هوش او سودجويي مي‌شود. با اين حال در سگ‌كُشيها مي‌بينيم يكي را كه زهر خورانيده‌اند و درغلتيده جان مي‌كَند ، سگهاي ديگر در پهلوي آن بي‌هيچ اندوه و دلسوزي مي‌ايستند.
1ـ انبازیدن = ریشه‌ی دوم انباشتن ـ و
2ـ راد(مرد) = سخی ؛ رادمردانه = سخاوت‌مندانه ـ و
3ـ پوزیدن = معذرت خواستن ؛ پوزش = معذرت‌خواهی ـ و
✴️ حقایق زندگانی را نمیدانند ولی گمان نادانی نیز بخود نمی‌برند. ✴️
🔸در این کشور یکی از کارهایی که باید بود آنست که انبوه توده با حقایق جهان آشنا گردند.
🔸یک دسته هستند که شما هر چیزی را بگویید خواهند گفت : «مگر ما اینها را نمیدانستیم؟».
🔸ولی حقیقت اینست که این مردم بسیاری از چیزهای دانستنی را نمیدانند. از حقایق بسیار آشکار هم ناآگاهند.
🔸مثلاً آیین طبیعت را تغییر نتوان داد. نشدنیست که آدم کُنیاک خورد و مست نگردد.
🔸نشدنیست که کسی گرد سفیدی را «کِنین» [1] نام گزارد و بخورد و تبش بریده شود.
🔶 همچنان نشدنیست که یک توده نیک نباشند و از جهان نیکی ببینند.
🔶 نشدنیست که یک مردم همه درپی هوسها و کینه‌های خود باشند و بآسایش و سرفرازی رسند.
🔸این یک حقیقت آشکاریست. ولی انبوه مردم ایران آن را نمیدانند و در آرزوی اینند که طبیعت آیین خود را تغییر دهد.
🔸هزارها کسان هستند که پروایی بحال توده و کشور ندارند و یگانه وظیفه برای خود آن را میدانند که پولی درآورند و با خانواده‌ی خود زندگی کنند و در همان حال آرزومندند که همچون مردمان فرانسه و انگلیس و روس در جهان سرفراز باشند.
🔸هزارها کسان هستند که شما اگر سخنی از آلودگیهای توده رانید و آنها را بکوشش و همدستی خوانید ، ریشخند کنند. ولی اگر روزی یکی یک بدی دید (مثلاً ماستفروشی ماست را کم داد) فریاد میکشند : «پس این مردم کی اصلاح خواهند شد؟!..».
🔸هزارها کسان هستند که میهن‌پرستند. ولی میهن‌پرستی را جز آرزوهایی در دل و سخنانی بر سر زبان نمیدانند.
🔸اینها تو گویی می‌پندارند جز از مردمان دیگرند. عزیزکرده‌های خدایند. اینها باید نکوشند و نتیجه برند ، نکارند و بدروند.
🔸اینها اگر در سایه‌ی این بی‌پرواییها و هوسبازیها بذلت افتادند زمین لرزیدن خواهد گرفت. اگر فردا جنگی پیش آمد و بمبهای اتمی کشور را ویرانه گردانید ، آسمان باینها خون خواهد گریست.
🔸اینهاست آنچه میگویم : حقایق را نمیدانند. اینهاست آنچه میگویم آیین طبیعت را نمی‌شناسند.
(امروز چاره چیست؟ سات 35)
[1] : دارویی تب‌بر بوده. مانند استامینوفن امروز ـ و
🔸در این کشور یکی از کارهایی که باید بود آنست که انبوه توده با حقایق جهان آشنا گردند.
🔸یک دسته هستند که شما هر چیزی را بگویید خواهند گفت : «مگر ما اینها را نمیدانستیم؟».
🔸ولی حقیقت اینست که این مردم بسیاری از چیزهای دانستنی را نمیدانند. از حقایق بسیار آشکار هم ناآگاهند.
🔸مثلاً آیین طبیعت را تغییر نتوان داد. نشدنیست که آدم کُنیاک خورد و مست نگردد.
🔸نشدنیست که کسی گرد سفیدی را «کِنین» [1] نام گزارد و بخورد و تبش بریده شود.
🔶 همچنان نشدنیست که یک توده نیک نباشند و از جهان نیکی ببینند.
🔶 نشدنیست که یک مردم همه درپی هوسها و کینه‌های خود باشند و بآسایش و سرفرازی رسند.
🔸این یک حقیقت آشکاریست. ولی انبوه مردم ایران آن را نمیدانند و در آرزوی اینند که طبیعت آیین خود را تغییر دهد.
🔸هزارها کسان هستند که پروایی بحال توده و کشور ندارند و یگانه وظیفه برای خود آن را میدانند که پولی درآورند و با خانواده‌ی خود زندگی کنند و در همان حال آرزومندند که همچون مردمان فرانسه و انگلیس و روس در جهان سرفراز باشند.
🔸هزارها کسان هستند که شما اگر سخنی از آلودگیهای توده رانید و آنها را بکوشش و همدستی خوانید ، ریشخند کنند. ولی اگر روزی یکی یک بدی دید (مثلاً ماستفروشی ماست را کم داد) فریاد میکشند : «پس این مردم کی اصلاح خواهند شد؟!..».
🔸هزارها کسان هستند که میهن‌پرستند. ولی میهن‌پرستی را جز آرزوهایی در دل و سخنانی بر سر زبان نمیدانند.
🔸اینها تو گویی می‌پندارند جز از مردمان دیگرند. عزیزکرده‌های خدایند. اینها باید نکوشند و نتیجه برند ، نکارند و بدروند.
🔸اینها اگر در سایه‌ی این بی‌پرواییها و هوسبازیها بذلت افتادند زمین لرزیدن خواهد گرفت. اگر فردا جنگی پیش آمد و بمبهای اتمی کشور را ویرانه گردانید ، آسمان باینها خون خواهد گریست.
🔸اینهاست آنچه میگویم : حقایق را نمیدانند. اینهاست آنچه میگویم آیین طبیعت را نمی‌شناسند.
(امروز چاره چیست؟ سات 35)
[1] : دارویی تب‌بر بوده. مانند استامینوفن امروز ـ و
پاکدینی ـ احمد کسروی pinned «✴️ حقایق زندگانی را نمیدانند ولی گمان نادانی نیز بخود نمی‌برند. ✴️ 🔸در این کشور یکی از کارهایی که باید بود آنست که انبوه توده با حقایق جهان آشنا گردند. 🔸یک دسته هستند که شما هر چیزی را بگویید خواهند گفت : «مگر ما اینها را نمیدانستیم؟». 🔸ولی حقیقت اینست…»
✴️ گفت و شنید (1)
تکه‌ی سوم
🔸نخست گفتید جهان در پیشرفت است و سوسیولوژی یا علوم اجتماعی اروپا راه شناسایی جهان و آیین زندگانی را که دینها آورده بوده از میان برده.
من میگویم : پیشرفت جهان جاویدانست و در جایی نخواهد ایستاد و چنانکه اندیشه‌های نوین اروپایی راه و آیین دینها را کهنه ساخته و از میان برده باید بهنگام خود اندیشه‌هایی نیز اینها را کهنه گرداند و از میان بَرد.
شما چه می‌دانید که ما بیک راه و آیین بالاتر از سوسیولوژی اروپا نمی‌کوشیم؟!. تنها از نام دین که می‌بریم بآن نتیجه نرسید که ما مردم را پس می‌بریم و جهان را از پیشرفت بازمی‌داریم.
راستی هم اینست که ما بالادست اندیشه‌های اروپایی را گرفته‌ایم و مردم را نه تنها به پسرفت وانمی‌داریم گامهایی نیز به پیشرفت می‌رانیم. شما که باروپا رفته و سالها در آنجا درس خوانده‌اید این را بآسانی باور نخواهید کرد که در شرق چنین کاری انجام گیرد و من نیز در اینجا نمی‌خواهم بسخنانی در این زمینه پردازم و تنها بیک نمونه‌ی بسیار کوچکی بس می‌نمایم :
شما می‌دانید که در اروپا رُمان‌نویسی را جایگاه بلندیست و کسانی همچون ویکتور هوگو و آناتول فرانس بآن برخاسته‌اند. ولی ما در نخستین شماره‌ی نخستین سال «پیمان» نخستین گفتار را درباره‌ی رُمان نوشته و پرده از روی بیهودگی آن برداشتیم و رماننویسی را یک کار نکوهیده‌ای نشان دادیم. کنون آن را بخوانید و ببینید آیا توانسته‌ایم کاری انجام دهیم؟!. و آنگاه مرا کتابی درباره‌ی اروپا و اروپاییگریست که کسانی از خود اروپاییان آنها را دیده‌اند و براست داشته‌اند. [1] شما توانید آن را نیز بخوانید.
گذشته از اینها سوسیولوژی اروپا راست است که تکانی بجهان داده و راههای پیشین را از کار انداخته. چیزی که هست خود راهی بروی جهان باز نکرده و آنچه ما می‌دانیم اروپا امروز براه نیفتاده و سرگردان و بیراهست و اگر راستی را بخواهیم این جنگها [2] که می‌بینیم بیش از همه نتیجه‌ی بیراهی اروپاست.
ولی این سخن بسیار بزرگتر و درازتر از آنست که بتوانیم در این نشست با شما بپایان رسانیم. بویژه با ناآشنایی‌ای که شما بسخنان ما می‌دارید و بیگمان در فهم و داوری دچار سختی خواهید بود.
ما نیک آگاهیم که در اروپا از یکسو کسان بسیاری از گرسنگی می‌میرند و یا از بیم چنان مرگی خودکشی می‌کنند و از آنسوی شکر و قهوه و گندم و گوشت را بنام آنکه خرنده ندارد بدریا می‌ریزند و نابود می‌کنند.[3] ما در یکی از شماره‌های پیمان شمارشی در این باره از یک مهنامه‌ی انگلیسی آوردیم و چنانکه آن می‌نماید در یک سال نزدیک بچهارملیون تن بدانسان مرده یا خود را کشته‌اند و در همان سال صدها هزار خروار گندم و شکر و دیگر خوراکیها را نابود ساخته‌اند. آیا این نابسامانی دلیل بیراهی زندگانی نیست؟!. آیا با یک آیین خردمندانه جلو اینها را نتوان گرفت؟!.
ما را در پیرامون اروپا سخن بسیار است ، و در این باره کتابها و گفتارها بسیار نوشته‌ایم که شما می‌باید آنها را بخوانید. ما اروپا را در این راه زندگی که پیش گرفته رستگار نمی‌شناسیم. ولی این جلوگیر ما نیست که به پیشرفتهایی که در زمینه‌ی دانشها کرده و بافزارهای بس شگفتی که برای زندگی پدید آورده و تکانی که بجهان داده ارج گزاریم.
این به چیستان می‌ماند که ما از یکسو به پیشرفتهای اروپا در راه دانش و بافزارهایی که برای زندگانی ساخته ارج می‌نهیم و از یکسو آن را در راه زندگانی رستگار نمی‌دانیم.
🔸بسیاری این را نمی‌توانند فهمید و در آغاز کار که ما خرده‌گیری بر اروپا می‌نمودیم می‌پنداشتند که با دانشها و اختراعهای آن دشمنی می‌نماییم. اینست بگله برمی‌خاستند.
🔸ما می‌گوییم خرسندی و آسایش آدمیان تنها با پیشرفت دانشها و پیدایش افزارهای بسیار نیست و یک چیز دیگری نیز می‌خواهد ، و آن اینکه راه باهم زیستن را بشناسند.
🔸می‌گوییم اروپا در دانشها پیشرفت بسیار کرده و افزارهای شگفت فراوان برای زندگی پدید آورده. ولی راه برخورداری از آن دانشها و افزارها را نمی‌داند.
🔸می‌گوییم : دانش کار خود را کرده و کنون نوبت دینست که کار خود را کند.
[1] : کتاب «آیین» در دو بخش. بخش یکم در سال 1311 و بخش دوم در سال 1312 چاپ شده است. ـ و
[2] : تاریخ این نوشتار سال1940می‌باشد. خواست نویسنده از «جنگها» ، همه‌ی جنگهایی است که اروپاییان براه انداخته بودند بویژه جنگ جهانی یکم و نیز آنکه جز چند ماهی از آغازش نمی‌گذشت ـ آنکه سپس نام جنگ جهانی دوم گرفت. ـ و
[3] : این شرح گوشه‌ای از حال اروپا و آمریکا پیش از جنگ جهانی دوم و پیشامد «بحران بزرگ» اقتصادی است که کمابیش از 1929 آغاز و تا ده سال کشید. ـ و
تکه‌ی سوم
🔸نخست گفتید جهان در پیشرفت است و سوسیولوژی یا علوم اجتماعی اروپا راه شناسایی جهان و آیین زندگانی را که دینها آورده بوده از میان برده.
من میگویم : پیشرفت جهان جاویدانست و در جایی نخواهد ایستاد و چنانکه اندیشه‌های نوین اروپایی راه و آیین دینها را کهنه ساخته و از میان برده باید بهنگام خود اندیشه‌هایی نیز اینها را کهنه گرداند و از میان بَرد.
شما چه می‌دانید که ما بیک راه و آیین بالاتر از سوسیولوژی اروپا نمی‌کوشیم؟!. تنها از نام دین که می‌بریم بآن نتیجه نرسید که ما مردم را پس می‌بریم و جهان را از پیشرفت بازمی‌داریم.
راستی هم اینست که ما بالادست اندیشه‌های اروپایی را گرفته‌ایم و مردم را نه تنها به پسرفت وانمی‌داریم گامهایی نیز به پیشرفت می‌رانیم. شما که باروپا رفته و سالها در آنجا درس خوانده‌اید این را بآسانی باور نخواهید کرد که در شرق چنین کاری انجام گیرد و من نیز در اینجا نمی‌خواهم بسخنانی در این زمینه پردازم و تنها بیک نمونه‌ی بسیار کوچکی بس می‌نمایم :
شما می‌دانید که در اروپا رُمان‌نویسی را جایگاه بلندیست و کسانی همچون ویکتور هوگو و آناتول فرانس بآن برخاسته‌اند. ولی ما در نخستین شماره‌ی نخستین سال «پیمان» نخستین گفتار را درباره‌ی رُمان نوشته و پرده از روی بیهودگی آن برداشتیم و رماننویسی را یک کار نکوهیده‌ای نشان دادیم. کنون آن را بخوانید و ببینید آیا توانسته‌ایم کاری انجام دهیم؟!. و آنگاه مرا کتابی درباره‌ی اروپا و اروپاییگریست که کسانی از خود اروپاییان آنها را دیده‌اند و براست داشته‌اند. [1] شما توانید آن را نیز بخوانید.
گذشته از اینها سوسیولوژی اروپا راست است که تکانی بجهان داده و راههای پیشین را از کار انداخته. چیزی که هست خود راهی بروی جهان باز نکرده و آنچه ما می‌دانیم اروپا امروز براه نیفتاده و سرگردان و بیراهست و اگر راستی را بخواهیم این جنگها [2] که می‌بینیم بیش از همه نتیجه‌ی بیراهی اروپاست.
ولی این سخن بسیار بزرگتر و درازتر از آنست که بتوانیم در این نشست با شما بپایان رسانیم. بویژه با ناآشنایی‌ای که شما بسخنان ما می‌دارید و بیگمان در فهم و داوری دچار سختی خواهید بود.
ما نیک آگاهیم که در اروپا از یکسو کسان بسیاری از گرسنگی می‌میرند و یا از بیم چنان مرگی خودکشی می‌کنند و از آنسوی شکر و قهوه و گندم و گوشت را بنام آنکه خرنده ندارد بدریا می‌ریزند و نابود می‌کنند.[3] ما در یکی از شماره‌های پیمان شمارشی در این باره از یک مهنامه‌ی انگلیسی آوردیم و چنانکه آن می‌نماید در یک سال نزدیک بچهارملیون تن بدانسان مرده یا خود را کشته‌اند و در همان سال صدها هزار خروار گندم و شکر و دیگر خوراکیها را نابود ساخته‌اند. آیا این نابسامانی دلیل بیراهی زندگانی نیست؟!. آیا با یک آیین خردمندانه جلو اینها را نتوان گرفت؟!.
ما را در پیرامون اروپا سخن بسیار است ، و در این باره کتابها و گفتارها بسیار نوشته‌ایم که شما می‌باید آنها را بخوانید. ما اروپا را در این راه زندگی که پیش گرفته رستگار نمی‌شناسیم. ولی این جلوگیر ما نیست که به پیشرفتهایی که در زمینه‌ی دانشها کرده و بافزارهای بس شگفتی که برای زندگی پدید آورده و تکانی که بجهان داده ارج گزاریم.
این به چیستان می‌ماند که ما از یکسو به پیشرفتهای اروپا در راه دانش و بافزارهایی که برای زندگانی ساخته ارج می‌نهیم و از یکسو آن را در راه زندگانی رستگار نمی‌دانیم.
🔸بسیاری این را نمی‌توانند فهمید و در آغاز کار که ما خرده‌گیری بر اروپا می‌نمودیم می‌پنداشتند که با دانشها و اختراعهای آن دشمنی می‌نماییم. اینست بگله برمی‌خاستند.
🔸ما می‌گوییم خرسندی و آسایش آدمیان تنها با پیشرفت دانشها و پیدایش افزارهای بسیار نیست و یک چیز دیگری نیز می‌خواهد ، و آن اینکه راه باهم زیستن را بشناسند.
🔸می‌گوییم اروپا در دانشها پیشرفت بسیار کرده و افزارهای شگفت فراوان برای زندگی پدید آورده. ولی راه برخورداری از آن دانشها و افزارها را نمی‌داند.
🔸می‌گوییم : دانش کار خود را کرده و کنون نوبت دینست که کار خود را کند.
[1] : کتاب «آیین» در دو بخش. بخش یکم در سال 1311 و بخش دوم در سال 1312 چاپ شده است. ـ و
[2] : تاریخ این نوشتار سال1940می‌باشد. خواست نویسنده از «جنگها» ، همه‌ی جنگهایی است که اروپاییان براه انداخته بودند بویژه جنگ جهانی یکم و نیز آنکه جز چند ماهی از آغازش نمی‌گذشت ـ آنکه سپس نام جنگ جهانی دوم گرفت. ـ و
[3] : این شرح گوشه‌ای از حال اروپا و آمریکا پیش از جنگ جهانی دوم و پیشامد «بحران بزرگ» اقتصادی است که کمابیش از 1929 آغاز و تا ده سال کشید. ـ و
🔶 گلچینی از کتاب پلوتارخ بخش یکم
دنباله ـ تکه‌ی 6
🔸 ولى در خود يونان هنوز جنگ برپا بود و ثبيس بسى نيرومند گرديده اسپارت را آسوده نمى‌گزاشت و آگيسيلاوس با همه‌ي خردمندى كه داشت اينزمان پياپى خطا ازو سر مى‌زد. در جنگها نيز بخت از اسپارت برگشته بود. بهرحال در جنگ لئوكترا اسپارتيان ضربت بس سختى از دست ثبيس خورده چنان افتادند كه ديگر برنخيزند. پس از آن ديگر نيرويى بيش از اندازه‌ی نگهدارى شهر خود نداشتند.
اين جنگهاى اسپارت و ثبيس تا سال ٣۶٢ پيش از ميلاد امتداد داشت و در اين سال بپايان رسيد. اما صلح انتالكيداس چنانكه خود پلوتارخ بآشكار گفته در زمان ارتخشثر دوم بود.
اين بخش از تاريخ يونان و ايران كه فرود افتادن هر دو كشور را نشان مى‌دهد مقدارى از چگونگى و حوادث آن را پلوتارخ در سرگذشتهاى ارتخشثر و آگيسيلاوس آورده. پس از آن نوبت درخشانى ماكيدونى و پيدايش فيليپوس و الكساندر مى‌رسد كه ما آن را در بخش ديگر كتاب در سرگذشت الكساندر خواهيم ديد.
نكته‌ي ديگر كه در اينجا ياد بايد كرد اينكه فارنابازوس كه در سرگذشت سرداران يونانى نام آن بسيار برده مى‌شود و حكمرانى فروگيا را در آسياى كوچك داشته شك نيست كه دست‌نشانده‌ي پادشاهان هخامنشى در آنجا بوده است. چنانكه در داستان آگيسيلاوس كه پلوتارخ ديدار آن دو تن را مى‌نويسد باين موضوع تصريح گرديده. ولى بايد ديد آيا از خود ايرانيان بوده و بحكمرانى فروگيا فرستاده گرديده يا از بوميان آنجا بوده و بحكمرانى برگمارده شده.
شايد كسانى از نام او كه پارسى است چنين استدلال كنند كه ايرانى بوده. ولى بايد دانست كه در آنزمان كه دامنه‌ي فرمانروايى ايران از كنار رود سند در آسيا تا سرحد يونان در اروپا مى‌كشيد در سايه‌ي اين شكوه و بزرگى نامهاى ايرانى در همه جا فراوان بوده. از جمله ما مثرادات پادشاه پونتوس را مى‌يابيم كه نام ايرانى دارد. چه «مثرادات» همان است كه امروز مهرداد گرديده و نامى است در رديف خداداد و مانند آن. اگرچه مهريا «متر» در نزد روميان و يونانيان هم معروف بوده و از آن نام براى بچه‌ها پديد مى‌آوردند. چنانكه نامهاى «مترودوروس» در تاريخها بسيار ديده مى‌شود كه همان ترجمه‌ي يونانی «مثرادات» مى‌باشد. ولى اين نكته بجاى خود روشن است كه مثرادات كه نام پادشاه پونتوس بوده شكل ايرانى كلمه است.
كوتاهسخن تنها از روى نام نمى‌توان گفت خاندان فارنابازوس ايرانى بوده‌اند. ولى چون قرينه‌هاى ديگر نيز در كار است ايرانى بودن ايشان نزديك به يقين مى‌باشد.
بهرحال فارنابازوس يكى از دست‌نشاندگان پادشاهان هخامنشى بوده ولى حكمرانى فروگيا را هميشه داشته كه پس از مرگ او پسرانش آن را داشته‌اند.
فارنابازوس مرد دلير و كاردانى بوده چنانكه تا ديرزمانى كه هوادار اسپارتيان بوده اسپارتيان او را سخت دوست مى‌داشته‌اند. چندانكه لوساندير را با آنهمه نيرويى كه پيدا كرده بود ، در نتيجه‌ي دادخواهى او به اسپارت بازخواستند. سپس چون او هوادار آتنيان گرديد نتيجه آن شد كه اسپارتيان زبون گرديده از پا افتادند و آتنيان بر ايشان چيره شدند و او با خرج خود ديوارهاى آتن را كه لوساندير برانداخته بود دوباره بساخت. اگرچه او اين كارها را بنام دولت ايران مى‌كرد ولى كاردانيهاى خود او نيز دخالت در پيشرفت كارها داشته است.
داستان كشتن الكبياديس بحكم قاضيان اسپارت كه به فارنابازوس نسبت داده‌اند چنانكه خود تاريخنگاران هم ترديد داشته‌اند باور نكردنى است. زيرا الكبياديس كه مرد بسيار معروفى بوده و قصد رفتن نزد پادشاه هخامنشى را داشته اين نشدنى است كه فارنابازوس پسر خود او را بكشد آن هم بخواهش اسپارتيان. اين است كه اين نسبت را باور نبايد كرد.
دنباله ـ تکه‌ی 6
🔸 ولى در خود يونان هنوز جنگ برپا بود و ثبيس بسى نيرومند گرديده اسپارت را آسوده نمى‌گزاشت و آگيسيلاوس با همه‌ي خردمندى كه داشت اينزمان پياپى خطا ازو سر مى‌زد. در جنگها نيز بخت از اسپارت برگشته بود. بهرحال در جنگ لئوكترا اسپارتيان ضربت بس سختى از دست ثبيس خورده چنان افتادند كه ديگر برنخيزند. پس از آن ديگر نيرويى بيش از اندازه‌ی نگهدارى شهر خود نداشتند.
اين جنگهاى اسپارت و ثبيس تا سال ٣۶٢ پيش از ميلاد امتداد داشت و در اين سال بپايان رسيد. اما صلح انتالكيداس چنانكه خود پلوتارخ بآشكار گفته در زمان ارتخشثر دوم بود.
اين بخش از تاريخ يونان و ايران كه فرود افتادن هر دو كشور را نشان مى‌دهد مقدارى از چگونگى و حوادث آن را پلوتارخ در سرگذشتهاى ارتخشثر و آگيسيلاوس آورده. پس از آن نوبت درخشانى ماكيدونى و پيدايش فيليپوس و الكساندر مى‌رسد كه ما آن را در بخش ديگر كتاب در سرگذشت الكساندر خواهيم ديد.
نكته‌ي ديگر كه در اينجا ياد بايد كرد اينكه فارنابازوس كه در سرگذشت سرداران يونانى نام آن بسيار برده مى‌شود و حكمرانى فروگيا را در آسياى كوچك داشته شك نيست كه دست‌نشانده‌ي پادشاهان هخامنشى در آنجا بوده است. چنانكه در داستان آگيسيلاوس كه پلوتارخ ديدار آن دو تن را مى‌نويسد باين موضوع تصريح گرديده. ولى بايد ديد آيا از خود ايرانيان بوده و بحكمرانى فروگيا فرستاده گرديده يا از بوميان آنجا بوده و بحكمرانى برگمارده شده.
شايد كسانى از نام او كه پارسى است چنين استدلال كنند كه ايرانى بوده. ولى بايد دانست كه در آنزمان كه دامنه‌ي فرمانروايى ايران از كنار رود سند در آسيا تا سرحد يونان در اروپا مى‌كشيد در سايه‌ي اين شكوه و بزرگى نامهاى ايرانى در همه جا فراوان بوده. از جمله ما مثرادات پادشاه پونتوس را مى‌يابيم كه نام ايرانى دارد. چه «مثرادات» همان است كه امروز مهرداد گرديده و نامى است در رديف خداداد و مانند آن. اگرچه مهريا «متر» در نزد روميان و يونانيان هم معروف بوده و از آن نام براى بچه‌ها پديد مى‌آوردند. چنانكه نامهاى «مترودوروس» در تاريخها بسيار ديده مى‌شود كه همان ترجمه‌ي يونانی «مثرادات» مى‌باشد. ولى اين نكته بجاى خود روشن است كه مثرادات كه نام پادشاه پونتوس بوده شكل ايرانى كلمه است.
كوتاهسخن تنها از روى نام نمى‌توان گفت خاندان فارنابازوس ايرانى بوده‌اند. ولى چون قرينه‌هاى ديگر نيز در كار است ايرانى بودن ايشان نزديك به يقين مى‌باشد.
بهرحال فارنابازوس يكى از دست‌نشاندگان پادشاهان هخامنشى بوده ولى حكمرانى فروگيا را هميشه داشته كه پس از مرگ او پسرانش آن را داشته‌اند.
فارنابازوس مرد دلير و كاردانى بوده چنانكه تا ديرزمانى كه هوادار اسپارتيان بوده اسپارتيان او را سخت دوست مى‌داشته‌اند. چندانكه لوساندير را با آنهمه نيرويى كه پيدا كرده بود ، در نتيجه‌ي دادخواهى او به اسپارت بازخواستند. سپس چون او هوادار آتنيان گرديد نتيجه آن شد كه اسپارتيان زبون گرديده از پا افتادند و آتنيان بر ايشان چيره شدند و او با خرج خود ديوارهاى آتن را كه لوساندير برانداخته بود دوباره بساخت. اگرچه او اين كارها را بنام دولت ايران مى‌كرد ولى كاردانيهاى خود او نيز دخالت در پيشرفت كارها داشته است.
داستان كشتن الكبياديس بحكم قاضيان اسپارت كه به فارنابازوس نسبت داده‌اند چنانكه خود تاريخنگاران هم ترديد داشته‌اند باور نكردنى است. زيرا الكبياديس كه مرد بسيار معروفى بوده و قصد رفتن نزد پادشاه هخامنشى را داشته اين نشدنى است كه فارنابازوس پسر خود او را بكشد آن هم بخواهش اسپارتيان. اين است كه اين نسبت را باور نبايد كرد.
در پیرامون روان
نشست دوم : چگونه بهستي روان پي مي‌بريم؟.
تکه‌ی 3
برخي نيز مهري را كه جانوران بجفتهاي خود دارند و يا نگهداري را كه از بچگان خود نمايند ، يادآوري كرده مي‌گفتند : كبوتر يا ديگري از پرندگان چون جفتش ناپيدا باشد بيتابي نشان دهد. گربه يا ماكيان به بچگان خود همان پروا را نمايد كه آدمي به بچه‌اش نمايد. گربه از راه دور گوشت براي بچه‌هايش آورد ، و اگرهم خود گرسنه باشد آن را نخورد. ماكيان در راه نگهداري جوجه‌هايش با آدمي به پيكار پردازد و بجان خود نترسد.
پاسخ داديم : مهري كه جانوران بجفت خود ميدارند جز از روي خودخواهي نيست. جفتش را دوست نمي‌دارد. آن خوشي را كه از زيستن با او و درآميختن ميخواهد دوست ميدارد. دوست داشتن جانوران جفتهاي خود را ، ماننده‌ی دوست داشتن ماست گلابي نطنز و خربزه‌ی گرگاب را.
اما پرستش[=خدمت] و نگهداري كه جانوران از بچگان خردسال خود ميدارند آن راز ديگريست. آن نشانه‌ی سامانيست [نظم] كه در اينجهانست. آفريدگار چون خواسته نژاد آنها بازماند ، اين در نهادشانطبع نهاده كه به بچگان خود بپرستند و آنها را بپرورند. اين كاريست كه نافهمان و ناخواهان مي‌كنند. از روي انديشه يا دلسوزي بآنها نيست. وگرنه از چيست كه به بچه‌ی ديگري از همجنسان خود نپردازند و نگهداري نكنند؟!. از چيست كه همان بچگان خودشان چون بزرگ شدند و بي‌نياز گرديدند دورشان رانند و بيگانه گردند.
ايراد بزرگتر آن بود كه كساني مي‌گفتند : «آدمي چون ترقي كرده داراي صفات دلسوزي و نيكخواهي و مانند اينها كه شما مي‌گوييد گرديده».
گفتيم: شما سخن ما را نفهميده‌ايد. «ترقي» و يا والاتري در جايي بودي كه اين چيزها كه ما ميگوييم در جانوران نيز بودي. در آنها كمتر بودي و در آدمي بيشتر مي شدي. در حالي كه ما گفتيم اينها در جانوران هيچ نيست. نه بيش و نه كم ، نشاني در آنها نمي‌بينيم.
اينها ايرادهاي عاميانه‌اي مي‌بود كه مي‌گرفتند. يك رشته گفتگو نيز از راه فلسفه‌ی داروين پيش مي‌آمد. ايرادي نيز از آن راه گرفته مي‌شد.
شما مي‌دانيد كه ما بفلسفه‌ی داروين ارج مي‌گزاريم ، داروين در سهم خود كاري سودمند و بزرگ بجهان انجام داده. مرا خشنود گردانيد كه ديدم جواني از گيلان كتابي بنام «داروين چه ميگويد؟» نوشته و بچاپ رسانيده و با زباني ساده گفته‌هاي دانشمند انگليسي را بازنموده. دوست ميدارم ياران ما آن كتاب را بگيرند و بخوانند.
ما بگفته‌هاي داروين تا آنجا كه از زمينه‌ی ما بيرون بوده گردن گزارده‌ايم. ليكن در يك جا هم كه بزمينه‌ی دين برخورد داشته ، گفته‌اش را نپذيرفته ، لغزش او را بازنموده‌ايم. آن يك جا داستان برخاستن آدمي از بوزينه است. ما اين را بدانسان كه گفته‌ی داروين و پيروانش بوده نپذيرفته‌ايم و نبايستي بپذيريم.
نشست دوم : چگونه بهستي روان پي مي‌بريم؟.
تکه‌ی 3
برخي نيز مهري را كه جانوران بجفتهاي خود دارند و يا نگهداري را كه از بچگان خود نمايند ، يادآوري كرده مي‌گفتند : كبوتر يا ديگري از پرندگان چون جفتش ناپيدا باشد بيتابي نشان دهد. گربه يا ماكيان به بچگان خود همان پروا را نمايد كه آدمي به بچه‌اش نمايد. گربه از راه دور گوشت براي بچه‌هايش آورد ، و اگرهم خود گرسنه باشد آن را نخورد. ماكيان در راه نگهداري جوجه‌هايش با آدمي به پيكار پردازد و بجان خود نترسد.
پاسخ داديم : مهري كه جانوران بجفت خود ميدارند جز از روي خودخواهي نيست. جفتش را دوست نمي‌دارد. آن خوشي را كه از زيستن با او و درآميختن ميخواهد دوست ميدارد. دوست داشتن جانوران جفتهاي خود را ، ماننده‌ی دوست داشتن ماست گلابي نطنز و خربزه‌ی گرگاب را.
اما پرستش[=خدمت] و نگهداري كه جانوران از بچگان خردسال خود ميدارند آن راز ديگريست. آن نشانه‌ی سامانيست [نظم] كه در اينجهانست. آفريدگار چون خواسته نژاد آنها بازماند ، اين در نهادشانطبع نهاده كه به بچگان خود بپرستند و آنها را بپرورند. اين كاريست كه نافهمان و ناخواهان مي‌كنند. از روي انديشه يا دلسوزي بآنها نيست. وگرنه از چيست كه به بچه‌ی ديگري از همجنسان خود نپردازند و نگهداري نكنند؟!. از چيست كه همان بچگان خودشان چون بزرگ شدند و بي‌نياز گرديدند دورشان رانند و بيگانه گردند.
ايراد بزرگتر آن بود كه كساني مي‌گفتند : «آدمي چون ترقي كرده داراي صفات دلسوزي و نيكخواهي و مانند اينها كه شما مي‌گوييد گرديده».
گفتيم: شما سخن ما را نفهميده‌ايد. «ترقي» و يا والاتري در جايي بودي كه اين چيزها كه ما ميگوييم در جانوران نيز بودي. در آنها كمتر بودي و در آدمي بيشتر مي شدي. در حالي كه ما گفتيم اينها در جانوران هيچ نيست. نه بيش و نه كم ، نشاني در آنها نمي‌بينيم.
اينها ايرادهاي عاميانه‌اي مي‌بود كه مي‌گرفتند. يك رشته گفتگو نيز از راه فلسفه‌ی داروين پيش مي‌آمد. ايرادي نيز از آن راه گرفته مي‌شد.
شما مي‌دانيد كه ما بفلسفه‌ی داروين ارج مي‌گزاريم ، داروين در سهم خود كاري سودمند و بزرگ بجهان انجام داده. مرا خشنود گردانيد كه ديدم جواني از گيلان كتابي بنام «داروين چه ميگويد؟» نوشته و بچاپ رسانيده و با زباني ساده گفته‌هاي دانشمند انگليسي را بازنموده. دوست ميدارم ياران ما آن كتاب را بگيرند و بخوانند.
ما بگفته‌هاي داروين تا آنجا كه از زمينه‌ی ما بيرون بوده گردن گزارده‌ايم. ليكن در يك جا هم كه بزمينه‌ی دين برخورد داشته ، گفته‌اش را نپذيرفته ، لغزش او را بازنموده‌ايم. آن يك جا داستان برخاستن آدمي از بوزينه است. ما اين را بدانسان كه گفته‌ی داروين و پيروانش بوده نپذيرفته‌ايم و نبايستي بپذيريم.
✴️ گفت و شنید (1)
تکه‌ی چهارم
🔸شما تاکنون چنین سخنی را نشنیده‌اید و این بر شما گران خواهد افتاد. ولی اگر آن گفتار را نیک خوانید و نیک اندیشید خود را ناگزیر از پذیرفتن گفته‌های ما خواهید یافت.
امروز جهان در برابر یک چیستان بزرگی ایستاده و آن اینکه این افزارهای نوپدید اروپایی از هواپیما و اتومبیل و تلگراف و راه‌آهن و رادیو و بسیار مانند اینها آیا بسود زندگانی آدمیانست یا بزیان آنها؟!. اگر گویند بسود آنست راست نخواهد درآمد. زیرا همه می‌بینیم که در این دوصد سال و بیشتر که این افزارها پیدا شده ، زندگی زمان بزمان سخت‌تر شده و این نه چیزیست که بتوان پوشیده داشت ، و اگر بگویید بزیان آن است سخن شگفتی خواهد بود. زیرا در جایی که همه می‌بینیم یک اتومبیل راهی را که ما با اسب در پانزده روز پیمودیمی در یک روز می‌پیماید و در هر رشته همین اندازه آسانی پدید آمده ، با اینحال چگونه توانید گفتن که اینها بزیان زندگانیست؟!.
این ایراد نخست شما بود. دوم گفتید : بنیاد دین شناختن آفریدگار است و شناختن او را هم دشوار شمردید. ما این را نمی‌پذیریم که بنیاد دین شناختن آفریدگار است. ما آفریدگاری که می‌شناسیم بی‌نیاز از اینست که مردمان او را بشناسند و یا نشناسند ، و خود بزرگتر از آنست که توان او را شناخت.
شما چیزهایی را که از کشیشها شنیده‌اید همیشه جلو چشم می‌دارید و سخن از آنها می‌رانید. ولی ما دین چیزهای دیگر را می‌گوییم. من می‌توانم گفته‌های خودمان را درباره‌ی دین در چند جمله برای شما یاد کنم.
🔸ما می‌گوییم : آدمیان که در این جهان می‌زیند نخست باید آن را (تا آنجا که می‌توان) بشناسند ، و معنی زندگی را بدانند ، و یک آیینی از روی خرد برای آن دارند ، و چون آدمیان اگر بسر خود باشند باندیشه‌های پراکنده برخیزند و هر دسته‌ای به پندارهای دیگری گرایند اینست باید راهی باشد که همه در آن گرد آیند ، و این راهست که ما دین می‌نامیم. کوتاهسخن آنکه دین برای شناختن جهان و دانستن معنی زندگانی و داشتن یک آیین بخردانه است.
چیزی که هست آدمیان چون بخواهند جهان را بشناسند و باندیشه پردازند خواهند دید این دستگاه بسر خود نتواند بود و ناگزیر خواهند بود که آفریدگاری برای آن بشناسند و بهستی آن بخَستُوَند[1]. خداشناسی از اینجا پیش می‌آید. روشنتر گویم : این مردمانند که نیازمندند خدا را بشناسند ، و خدا نیست که نیازمند شناخته شدن باشد. این دو از هم دور است.
🔸گفتید نمی‌توانید هستی خدا را بپذیرید ، میگویم چرا نمی‌توانید ، می‌توانید و خود ناگزیر هستید که آن را بپذیرید. از روی آن دریافتی که اسحاق نیوتن نیروی کشش (قوه‌ی جاذبه) را پیدا کرده شما نیز توانید هستی خدا را دریابید. نیوتن نیروی کشش را چگونه پیدا کرده؟!. نه اینست که می‌گویند زیر درختی نشسته بود و سیبی را دید که از درخت جدا گردیده بزمین افتاد و باندیشه فرورفت که بَهر چیست که یک چیزی از بالا بپایین افتد؟!. عامیان باین چیزها معنایی ندهند و چنان دانند که هر چیزی باید از بالا بپایین افتد و جز چنین نباید بود ، ولی نیوتن که دانشمندی بود این می‌دانست که هر چیزی را انگیزه‌ای [علت] درباید[2] ، و افتادن یک چیزی از بالا بپایین نیز بی‌انگیزه و بخود نتواند بود و اینبود در پیرامون آن بجستجو پرداخت و این دریافت که داستان بالا و پایین نیست و چگونگی اینست که چیزهایی که در جهان است همه باهم در کششند و یک چیز بزرگتر چون نیروی کشش آن فزونتر باشد چیزهای کوچک را بسوی خود کشد و افتادن سیب و چیزهای دیگری از بالا بپایین نتیجه‌ی کشیدن کره‌ی زمین می‌باشد و بدینسان بیک راز ارجداری راه یافت و بدانشهای ارجداری از آن راه رسید.
ما از همین راه پی به هستی آفریدگار می‌بریم. جهانیست آراسته و بسامان و هزارها شگفتی در آن پدیدار. میگردد و دمی نمی‌ایستد ، ناگزیریم باور کنیم آفریدگار دانایی آن را آفریده ، و همو می‌گرداند ، و خواستی از آفریدن و گردانیدن آن می‌دارد. باید باور کنیم و هیچ راه دیگری نمی‌داریم.
🔸شما اگر زندگانی یک جفت پرستوک را باندیشه سپارید ناچار باشید به هستی خدا خستوید. باینها که آموخته نر و ماده باهم زیند؟!. که آموخته از راه دور گِل و سنگریزه در نُک خود آورده آشیانه سازند؟!. که آموخته ماده چون تخم گزاشت بنوبت روی آن خوابند؟!. که آموخته که چون جوجه درآوردند آنها را بپرورانند و بزرگ گردانند و چون بزرگ شدند و بی‌نیاز گردیدند بخودشان واگزارند و بیگانه‌شان شمارند؟!. [3] آیا می‌توان پذیرفت که اینها را طبیعتِ بی‌فهم و دانش بآنها آموخته است؟!..
1 : خستویدن (همچون برگزیدن) = اعتراف کردن ، خَستُوان = معترف ـ و
2 : دربایستن = لازم بودن ـ و
3 : یک دسته که در سالهای دهه‌ی هفتاد شاگرد دبستان و راهنمایی بوده‌اند همین نوشته را در کتابهای درسیشان خوانده‌اند! پیداست یکی از نوشته‌ی دیگری برداشته. تشخیصش با خوانندگان. ـ و
تکه‌ی چهارم
🔸شما تاکنون چنین سخنی را نشنیده‌اید و این بر شما گران خواهد افتاد. ولی اگر آن گفتار را نیک خوانید و نیک اندیشید خود را ناگزیر از پذیرفتن گفته‌های ما خواهید یافت.
امروز جهان در برابر یک چیستان بزرگی ایستاده و آن اینکه این افزارهای نوپدید اروپایی از هواپیما و اتومبیل و تلگراف و راه‌آهن و رادیو و بسیار مانند اینها آیا بسود زندگانی آدمیانست یا بزیان آنها؟!. اگر گویند بسود آنست راست نخواهد درآمد. زیرا همه می‌بینیم که در این دوصد سال و بیشتر که این افزارها پیدا شده ، زندگی زمان بزمان سخت‌تر شده و این نه چیزیست که بتوان پوشیده داشت ، و اگر بگویید بزیان آن است سخن شگفتی خواهد بود. زیرا در جایی که همه می‌بینیم یک اتومبیل راهی را که ما با اسب در پانزده روز پیمودیمی در یک روز می‌پیماید و در هر رشته همین اندازه آسانی پدید آمده ، با اینحال چگونه توانید گفتن که اینها بزیان زندگانیست؟!.
این ایراد نخست شما بود. دوم گفتید : بنیاد دین شناختن آفریدگار است و شناختن او را هم دشوار شمردید. ما این را نمی‌پذیریم که بنیاد دین شناختن آفریدگار است. ما آفریدگاری که می‌شناسیم بی‌نیاز از اینست که مردمان او را بشناسند و یا نشناسند ، و خود بزرگتر از آنست که توان او را شناخت.
شما چیزهایی را که از کشیشها شنیده‌اید همیشه جلو چشم می‌دارید و سخن از آنها می‌رانید. ولی ما دین چیزهای دیگر را می‌گوییم. من می‌توانم گفته‌های خودمان را درباره‌ی دین در چند جمله برای شما یاد کنم.
🔸ما می‌گوییم : آدمیان که در این جهان می‌زیند نخست باید آن را (تا آنجا که می‌توان) بشناسند ، و معنی زندگی را بدانند ، و یک آیینی از روی خرد برای آن دارند ، و چون آدمیان اگر بسر خود باشند باندیشه‌های پراکنده برخیزند و هر دسته‌ای به پندارهای دیگری گرایند اینست باید راهی باشد که همه در آن گرد آیند ، و این راهست که ما دین می‌نامیم. کوتاهسخن آنکه دین برای شناختن جهان و دانستن معنی زندگانی و داشتن یک آیین بخردانه است.
چیزی که هست آدمیان چون بخواهند جهان را بشناسند و باندیشه پردازند خواهند دید این دستگاه بسر خود نتواند بود و ناگزیر خواهند بود که آفریدگاری برای آن بشناسند و بهستی آن بخَستُوَند[1]. خداشناسی از اینجا پیش می‌آید. روشنتر گویم : این مردمانند که نیازمندند خدا را بشناسند ، و خدا نیست که نیازمند شناخته شدن باشد. این دو از هم دور است.
🔸گفتید نمی‌توانید هستی خدا را بپذیرید ، میگویم چرا نمی‌توانید ، می‌توانید و خود ناگزیر هستید که آن را بپذیرید. از روی آن دریافتی که اسحاق نیوتن نیروی کشش (قوه‌ی جاذبه) را پیدا کرده شما نیز توانید هستی خدا را دریابید. نیوتن نیروی کشش را چگونه پیدا کرده؟!. نه اینست که می‌گویند زیر درختی نشسته بود و سیبی را دید که از درخت جدا گردیده بزمین افتاد و باندیشه فرورفت که بَهر چیست که یک چیزی از بالا بپایین افتد؟!. عامیان باین چیزها معنایی ندهند و چنان دانند که هر چیزی باید از بالا بپایین افتد و جز چنین نباید بود ، ولی نیوتن که دانشمندی بود این می‌دانست که هر چیزی را انگیزه‌ای [علت] درباید[2] ، و افتادن یک چیزی از بالا بپایین نیز بی‌انگیزه و بخود نتواند بود و اینبود در پیرامون آن بجستجو پرداخت و این دریافت که داستان بالا و پایین نیست و چگونگی اینست که چیزهایی که در جهان است همه باهم در کششند و یک چیز بزرگتر چون نیروی کشش آن فزونتر باشد چیزهای کوچک را بسوی خود کشد و افتادن سیب و چیزهای دیگری از بالا بپایین نتیجه‌ی کشیدن کره‌ی زمین می‌باشد و بدینسان بیک راز ارجداری راه یافت و بدانشهای ارجداری از آن راه رسید.
ما از همین راه پی به هستی آفریدگار می‌بریم. جهانیست آراسته و بسامان و هزارها شگفتی در آن پدیدار. میگردد و دمی نمی‌ایستد ، ناگزیریم باور کنیم آفریدگار دانایی آن را آفریده ، و همو می‌گرداند ، و خواستی از آفریدن و گردانیدن آن می‌دارد. باید باور کنیم و هیچ راه دیگری نمی‌داریم.
🔸شما اگر زندگانی یک جفت پرستوک را باندیشه سپارید ناچار باشید به هستی خدا خستوید. باینها که آموخته نر و ماده باهم زیند؟!. که آموخته از راه دور گِل و سنگریزه در نُک خود آورده آشیانه سازند؟!. که آموخته ماده چون تخم گزاشت بنوبت روی آن خوابند؟!. که آموخته که چون جوجه درآوردند آنها را بپرورانند و بزرگ گردانند و چون بزرگ شدند و بی‌نیاز گردیدند بخودشان واگزارند و بیگانه‌شان شمارند؟!. [3] آیا می‌توان پذیرفت که اینها را طبیعتِ بی‌فهم و دانش بآنها آموخته است؟!..
1 : خستویدن (همچون برگزیدن) = اعتراف کردن ، خَستُوان = معترف ـ و
2 : دربایستن = لازم بودن ـ و
3 : یک دسته که در سالهای دهه‌ی هفتاد شاگرد دبستان و راهنمایی بوده‌اند همین نوشته را در کتابهای درسیشان خوانده‌اند! پیداست یکی از نوشته‌ی دیگری برداشته. تشخیصش با خوانندگان. ـ و
🔶 گلچینی از کتاب پلوتارخ بخش دوم
8) الکساندر ـ تکه‌ی 1
🔸 الكساندر1
همگي بر اين اتفاق دارند كه الكساندر از سوي پدر به ميانجيگري كارانوس2 از هركليس3 و از سوي مادر به ميانجيگري نئوپتوليموس4 از آياكوس5 پايين آمده. پدر او فيليپوس هنگامي كه نوجواني بيش نبود در ساموثراكي6 به اولمپياس7 كه او را نخستين بار در يك انجمن ديني آن شهر ديدار كرد دل باخت و چون قضا را پدر و مادر آن زن هر دو بزودي درگذشتند فيليپوس برضايت برادرش او را به زني گرفت و از اين زن بود كه الكساندر زائيده شد.8
الكساندر هنوز بسيار كوچك بود كه فرستادگان پادشاه ايران را در نبودن پدر خود پذيرفته با آنان بگفتگو درآمد و آنان را از شايستگي خود در شگفت انداخت.
چه پرسشهايي كه از ايشان نمود هيچيك كودكانه يا بيهوده نبود. (از ايشان مسافت راهها و چگونگي آنها را در درون آسيا پرسيده از كردار و رفتار پادشاه ايران و اينكه تا چه اندازه سپاه مي‌تواند بميدان آورد جستجوها كرد) اين رفتار او چندان شگفت‌آور بود كه فرستادگان برازندگي فيليپوس و شهرت او را در برابر اين برازندگي پسرش بهيچ انگاشتند. الكساندر هر زمان كه مي‌شنيد پدرش شهر بزرگي را بگشاده يا فيروزمندي مهم ديگري بهره‌ی او شده بجاي اينكه شاديها نمايد نزد دوستان همراز خود گله كرده مي‌گفت پدرم بهمه‌ی كارهاي بزرگ پيشدستي كرده مجالي براي ما بازنمي‌گزارد كه شايستگي خود را نمايان سازيم. و از آنجا كه كوشيدن و سربلندي يافتن را بهتر مي‌دانست تا آسوده نشستن و خوش‌گزاردن ، اينست كه به فيروزمنديهاي پدر خود خرسند نبوده چنين مي‌پنداشت كه آن فيروزيها ميدان كار را در آينده براي او تنگ خواهد ساخت. بيشتر دوست مي‌داشت كه پس از مرگ پدرش بيك كشور بهم خورده و نابساماني برسد و با جنگ و كوشش آن را بسامان آورد نه اينكه بيك پادشاهي آسوده و بساماني برسد و جز كامگزاريها و آسودگيها كاري نداشته باشد.
براي درس و تربيت الكساندر ، فيليپوس نخواست آموزگاران عادي را كه تنها شعر و موسيقي مي‌آموزند بكار وادارد. بلكه كسي فرستاده ارسطو را كه دانشمندترين و مشهورترين فيلسوفان آنزمان بود براي اين كار بخواست و در برابر اينكه فيلسوف چنين درخواستي را پذيرفت پاداش بسيار شايسته و بجايي را باو داد و آن اينكه شهر استاگيرا9 كه زادگاه ارسطو است و چندي پيش از آن بفرمان فيليپوس ويرانه كرده بودند اينزمان دوباره آن را به آبادي آورده همه‌ی مردم آن را كه دور رانده شده يا دستگير گرديده بودند بجاهاي خودشان بازگردانيد و براي جايگاهي كه در آن درس بخوانند و هنر ياد بگيرند پرستشگاه نومفس10 را در پهلوي ميزا11 قرار داد كه در آنجا اكنون هم سنگهايي را كه ارسطو بر روي آنها مي‌نشسته و گردشگاههايي را كه در آنجا در سايه‌ی درختان گام برمي‌داشته نشان مي‌دهند. چنين پيداست كه الكساندر از ارسطو نه تنها دانشهاي اخلاقي و سياسي فراگرفته بلكه از دانشهاي ديگر او نيز بهره يافته كه بسي ژرف‌تر و دشوارتر مي‌باشد و خود فيلسوفان آنها را دانشهاي ژرف و دشوار ناميده تنها با گفتگوهاي زباني بكسان آموخته و آزموده ياد مي‌دهند و هيچگاه راضي نمي‌شوند كه هر كسي از آنها آگاهي يابد.
1ـ پلوتارخ در مقدمه‌ی اين سرگذشت ميگويد داستانهاي الكساندر بسيار بوده و او بنام اختصار جز كمي از آنها را ياد نكرده. با اينهمه ما پاره‌ای داستانهاي بيجايي را كه جز افسانه نمي‌تواند بود در اين بخش كتاب او مي‌يابيم و چون منظور ما تاريخ است اينست كه از آن داستانها چشم پوشیده ترجمه نكرده‌ايم.
2ـ Caranus او را بنيادگزار پادشاهي ماکدوني و از نوادگان هركليس مي‌شمارند.
3ـ Hercules يكي از قهرمانان يوناني كه او را بخدايان رسانيده پسر زیوس دانسته‌اند و يونانيان و روميان خود را از نژاد او مي‌شمارند.
4ـ Neoptolemus يكي از سرشناسان در تاريخ يونان.
5ـ Aeacus اين را نيز پسر زئوس مي‌پنداشتند و پرستش مي‌نمودند.
6ـ Samothrace يكي از جزيره‌هاي يونان
7ـ Olymiaps
8ـ در اين بخش عبارتها را به اختصار ترجمه كرده‌ايم و برخي چيزها كه ارزش تاريخي نداشت چشم از آنها پوشيده‌ايم.
9ـ Stagira يكي از شهرهاي يونان
10ـ Nymphs يكي از خدايان مادينه‌ی يونانيان
11ـ Mieza (؟)
8) الکساندر ـ تکه‌ی 1
🔸 الكساندر1
همگي بر اين اتفاق دارند كه الكساندر از سوي پدر به ميانجيگري كارانوس2 از هركليس3 و از سوي مادر به ميانجيگري نئوپتوليموس4 از آياكوس5 پايين آمده. پدر او فيليپوس هنگامي كه نوجواني بيش نبود در ساموثراكي6 به اولمپياس7 كه او را نخستين بار در يك انجمن ديني آن شهر ديدار كرد دل باخت و چون قضا را پدر و مادر آن زن هر دو بزودي درگذشتند فيليپوس برضايت برادرش او را به زني گرفت و از اين زن بود كه الكساندر زائيده شد.8
الكساندر هنوز بسيار كوچك بود كه فرستادگان پادشاه ايران را در نبودن پدر خود پذيرفته با آنان بگفتگو درآمد و آنان را از شايستگي خود در شگفت انداخت.
چه پرسشهايي كه از ايشان نمود هيچيك كودكانه يا بيهوده نبود. (از ايشان مسافت راهها و چگونگي آنها را در درون آسيا پرسيده از كردار و رفتار پادشاه ايران و اينكه تا چه اندازه سپاه مي‌تواند بميدان آورد جستجوها كرد) اين رفتار او چندان شگفت‌آور بود كه فرستادگان برازندگي فيليپوس و شهرت او را در برابر اين برازندگي پسرش بهيچ انگاشتند. الكساندر هر زمان كه مي‌شنيد پدرش شهر بزرگي را بگشاده يا فيروزمندي مهم ديگري بهره‌ی او شده بجاي اينكه شاديها نمايد نزد دوستان همراز خود گله كرده مي‌گفت پدرم بهمه‌ی كارهاي بزرگ پيشدستي كرده مجالي براي ما بازنمي‌گزارد كه شايستگي خود را نمايان سازيم. و از آنجا كه كوشيدن و سربلندي يافتن را بهتر مي‌دانست تا آسوده نشستن و خوش‌گزاردن ، اينست كه به فيروزمنديهاي پدر خود خرسند نبوده چنين مي‌پنداشت كه آن فيروزيها ميدان كار را در آينده براي او تنگ خواهد ساخت. بيشتر دوست مي‌داشت كه پس از مرگ پدرش بيك كشور بهم خورده و نابساماني برسد و با جنگ و كوشش آن را بسامان آورد نه اينكه بيك پادشاهي آسوده و بساماني برسد و جز كامگزاريها و آسودگيها كاري نداشته باشد.
براي درس و تربيت الكساندر ، فيليپوس نخواست آموزگاران عادي را كه تنها شعر و موسيقي مي‌آموزند بكار وادارد. بلكه كسي فرستاده ارسطو را كه دانشمندترين و مشهورترين فيلسوفان آنزمان بود براي اين كار بخواست و در برابر اينكه فيلسوف چنين درخواستي را پذيرفت پاداش بسيار شايسته و بجايي را باو داد و آن اينكه شهر استاگيرا9 كه زادگاه ارسطو است و چندي پيش از آن بفرمان فيليپوس ويرانه كرده بودند اينزمان دوباره آن را به آبادي آورده همه‌ی مردم آن را كه دور رانده شده يا دستگير گرديده بودند بجاهاي خودشان بازگردانيد و براي جايگاهي كه در آن درس بخوانند و هنر ياد بگيرند پرستشگاه نومفس10 را در پهلوي ميزا11 قرار داد كه در آنجا اكنون هم سنگهايي را كه ارسطو بر روي آنها مي‌نشسته و گردشگاههايي را كه در آنجا در سايه‌ی درختان گام برمي‌داشته نشان مي‌دهند. چنين پيداست كه الكساندر از ارسطو نه تنها دانشهاي اخلاقي و سياسي فراگرفته بلكه از دانشهاي ديگر او نيز بهره يافته كه بسي ژرف‌تر و دشوارتر مي‌باشد و خود فيلسوفان آنها را دانشهاي ژرف و دشوار ناميده تنها با گفتگوهاي زباني بكسان آموخته و آزموده ياد مي‌دهند و هيچگاه راضي نمي‌شوند كه هر كسي از آنها آگاهي يابد.
1ـ پلوتارخ در مقدمه‌ی اين سرگذشت ميگويد داستانهاي الكساندر بسيار بوده و او بنام اختصار جز كمي از آنها را ياد نكرده. با اينهمه ما پاره‌ای داستانهاي بيجايي را كه جز افسانه نمي‌تواند بود در اين بخش كتاب او مي‌يابيم و چون منظور ما تاريخ است اينست كه از آن داستانها چشم پوشیده ترجمه نكرده‌ايم.
2ـ Caranus او را بنيادگزار پادشاهي ماکدوني و از نوادگان هركليس مي‌شمارند.
3ـ Hercules يكي از قهرمانان يوناني كه او را بخدايان رسانيده پسر زیوس دانسته‌اند و يونانيان و روميان خود را از نژاد او مي‌شمارند.
4ـ Neoptolemus يكي از سرشناسان در تاريخ يونان.
5ـ Aeacus اين را نيز پسر زئوس مي‌پنداشتند و پرستش مي‌نمودند.
6ـ Samothrace يكي از جزيره‌هاي يونان
7ـ Olymiaps
8ـ در اين بخش عبارتها را به اختصار ترجمه كرده‌ايم و برخي چيزها كه ارزش تاريخي نداشت چشم از آنها پوشيده‌ايم.
9ـ Stagira يكي از شهرهاي يونان
10ـ Nymphs يكي از خدايان مادينه‌ی يونانيان
11ـ Mieza (؟)