✴️ گفت و شنید (1)
تکه‌ی سوم

🔸نخست گفتید جهان در پیشرفت است و سوسیولوژی یا علوم اجتماعی اروپا راه شناسایی جهان و آیین زندگانی را که دینها آورده بوده از میان برده.

من می‌گویم : پیشرفت جهان جاویدانست و در جایی نخواهد ایستاد و چنانکه اندیشه‌های نوین اروپایی راه و آیین دینها را کهنه ساخته و از میان برده باید بهنگام خود اندیشه‌هایی نیز اینها را کهنه گرداند و از میان بَرد.

شما چه می‌دانید که ما بیک راه و آیین بالاتر از سوسیولوژی اروپا نمی‌کوشیم؟!. تنها از نام دین که می‌بریم بآن نتیجه نرسید که ما مردم را پس می‌بریم و جهان را از پیشرفت بازمی‌داریم.

راستی هم اینست که ما بالادست اندیشه‌های اروپایی را گرفته‌ایم و مردم را نه تنها به پسرفت وانمی‌داریم گامهایی نیز به پیشرفت می‌رانیم. شما که باروپا رفته و سالها در آنجا درس خوانده‌اید این را بآسانی باور نخواهید کرد که در شرق چنین کاری انجام گیرد و من نیز در اینجا نمی‌خواهم بسخنانی در این زمینه پردازم و تنها بیک نمونه‌ی بسیار کوچکی بس می‌نمایم :

شما می‌دانید که در اروپا رُمان‌نویسی را جایگاه بلندیست و کسانی همچون ویکتور هوگو و آناتول فرانس بآن برخاسته‌اند. ولی ما در نخستین شماره‌ی نخستین سال «پیمان» نخستین گفتار را درباره‌ی رُمان نوشته و پرده از روی بیهودگی آن برداشتیم و رماننویسی را یک کار نکوهیده‌ای نشان دادیم. کنون آن را بخوانید و ببینید آیا توانسته‌ایم کاری انجام دهیم؟!. و آنگاه مرا کتابی درباره‌ی اروپا و اروپاییگریست که کسانی از خود اروپاییان آنها را دیده‌اند و براست داشته‌اند. [1] شما توانید آن را نیز بخوانید.

گذشته از اینها سوسیولوژی اروپا راست است که تکانی بجهان داده و راههای پیشین را از کار انداخته. چیزی که هست خود راهی بروی جهان باز نکرده و آنچه ما می‌دانیم اروپا امروز براه نیفتاده و سرگردان و بیراهست و اگر راستی را بخواهیم این جنگها [2] که می‌بینیم بیش از همه نتیجه‌ی بیراهی اروپاست.

ولی این سخن بسیار بزرگتر و درازتر از آنست که بتوانیم در این نشست با شما بپایان رسانیم. بویژه با ناآشنایی‌ای که شما بسخنان ما می‌دارید و بیگمان در فهم و داوری دچار سختی خواهید بود.

ما نیک آگاهیم که در اروپا از یکسو کسان بسیاری از گرسنگی می‌میرند و یا از بیم چنان مرگی خودکشی می‌کنند و از آنسوی شکر و قهوه و گندم و گوشت را بنام آنکه خرنده ندارد بدریا می‌ریزند و نابود می‌کنند.[3] ما در یکی از شماره‌های پیمان شمارشی در این باره از یک مهنامه‌ی انگلیسی آوردیم و چنانکه آن می‌نماید در یک سال نزدیک بچهارملیون تن بدانسان مرده یا خود را کشته‌اند و در همان سال صدها هزار خروار گندم و شکر و دیگر خوراکیها را نابود ساخته‌اند. آیا این نابسامانی دلیل بیراهی زندگانی نیست؟!. آیا با یک آیین خردمندانه جلو اینها را نتوان گرفت؟!.

ما را در پیرامون اروپا سخن بسیار است ، و در این باره کتابها و گفتارها بسیار نوشته‌ایم که شما می‌باید آنها را بخوانید. ما اروپا را در این راه زندگی که پیش گرفته رستگار نمی‌شناسیم. ولی این جلوگیر ما نیست که به پیشرفتهایی که در زمینه‌ی دانشها کرده و بافزارهای بس شگفتی که برای زندگی پدید آورده و تکانی که بجهان داده ارج گزاریم.

این به چیستان می‌ماند که ما از یکسو به پیشرفتهای اروپا در راه دانش و بافزارهایی که برای زندگانی ساخته ارج می‌نهیم و از یکسو آن را در راه زندگانی رستگار نمی‌دانیم.

🔸بسیاری این را نمی‌توانند فهمید و در آغاز کار که ما خرده‌گیری بر اروپا می‌نمودیم می‌پنداشتند که با دانشها و اختراعهای آن دشمنی می‌نماییم. اینست بگله برمی‌خاستند.

🔸ما می‌گوییم خرسندی و آسایش آدمیان تنها با پیشرفت دانشها و پیدایش افزارهای بسیار نیست و یک چیز دیگری نیز می‌خواهد ، و آن اینکه راه باهم زیستن را بشناسند.

🔸می‌گوییم اروپا در دانشها پیشرفت بسیار کرده و افزارهای شگفت فراوان برای زندگی پدید آورده. ولی راه برخورداری از آن دانشها و افزارها را نمی‌داند.

🔸می‌گوییم : دانش کار خود را کرده و کنون نوبت دینست که کار خود را کند.

[1] : کتاب «آیین» در دو بخش. بخش یکم در سال 1311 و بخش دوم در سال 1312 چاپ شده است. ـ و
[2] : تاریخ این نوشتار سال1940می‌باشد. خواست نویسنده از «جنگها» ، همه‌ی جنگهایی است که اروپاییان براه انداخته بودند بویژه جنگ جهانی یکم و نیز آنکه جز چند ماهی از آغازش نمی‌گذشت ـ آنکه سپس نام جنگ جهانی دوم گرفت. ـ و
[3] : این شرح گوشه‌ای از حال اروپا و آمریکا پیش از جنگ جهانی دوم و پیشامد «بحران بزرگ» اقتصادی است که کمابیش از 1929 آغاز و تا ده سال کشید. ـ و

🔶 گلچینی از کتاب پلوتارخ بخش یکم
دنباله‌ ـ تکه‌ی 6

🔸 ولى در خود يونان هنوز جنگ برپا بود و ثبيس بسى نيرومند گرديده اسپارت را آسوده ‌نمى‌گزاشت و آگيسيلاوس با همه‌ي خردمندى‌ كه داشت اينزمان پياپى خطا ازو سر مى‌زد. در جنگها نيز بخت از اسپارت برگشته بود. بهرحال در جنگ لئوكترا اسپارتيان ضربت بس سختى از دست ثبيس خورده چنان ‌افتادند كه ديگر برنخيزند. پس از آن ديگر نيرويى بيش از اندازه‌ی نگهدارى شهر خود نداشتند.
اين جنگهاى اسپارت و ثبيس تا سال ٣۶٢ پيش از ميلاد امتداد داشت و در اين سال بپايان رسيد. اما صلح انتالكيداس چنانكه خود پلوتارخ بآشكار گفته در زمان ارتخشثر دوم بود.
اين بخش از تاريخ يونان و ايران كه فرود افتادن هر دو كشور را نشان مى‌دهد مقدارى از چگونگى و حوادث آن را پلوتارخ در سرگذشتهاى ارتخشثر و آگيسيلاوس آورده. پس از آن نوبت درخشانى ماكيدونى و پيدايش فيليپوس و الكساندر مى‌رسد كه ما آن را در بخش ديگر كتاب در سرگذشت الكساندر خواهيم ديد.
نكته‌ي ديگر كه در اينجا ياد بايد كرد اينكه فارنابازوس كه در سرگذشت سرداران يونانى نام ‌آن بسيار برده مى‌شود و حكمرانى فروگيا را در آسياى كوچك داشته شك نيست كه دست‌نشانده‌ي پادشاهان هخامنشى در آنجا بوده است. چنانكه در داستان آگيسيلاوس كه پلوتارخ ديدار آن دو تن را مى‌نويسد باين موضوع ‌تصريح گرديده. ولى بايد ديد آيا از خود ايرانيان بوده و بحكمرانى فروگيا فرستاده گرديده يا از بوميان ‌آنجا بوده و بحكمرانى برگمارده شده.
شايد كسانى از نام او كه پارسى است چنين استدلال كنند كه ايرانى بوده. ولى بايد دانست كه در آنزمان كه دامنه‌ي فرمانروايى ايران از كنار رود سند در آسيا تا سرحد يونان در اروپا مى‌كشيد در سايه‌ي اين شكوه و بزرگى نامهاى ايرانى در همه جا فراوان بوده. از جمله ما مثرادات پادشاه پونتوس را مى‌يابيم كه نام ايرانى دارد. چه «مثرادات» همان‌ است كه امروز مهرداد گرديده و نامى است در رديف خداداد و مانند آن. اگرچه مهريا «متر» در نزد روميان و يونانيان هم معروف بوده و از آن نام براى بچه‌ها پديد مى‌آوردند. چنانكه نامهاى «مترودوروس» در تاريخها بسيار ديده مى‌شود كه همان ترجمه‌ي يونانی ‌«مثرادات» مى‌باشد. ولى اين نكته بجاى خود روشن است كه مثرادات كه نام پادشاه پونتوس بوده شكل‌ ايرانى كلمه است.
كوتاهسخن تنها از روى نام نمى‌توان گفت خاندان فارنابازوس ايرانى بوده‌اند. ولى چون قرينه‌هاى ديگر نيز در كار است ايرانى بودن ايشان نزديك به يقين مى‌باشد.
بهرحال فارنابازوس يكى از دست‌نشاندگان پادشاهان هخامنشى بوده ولى حكمرانى فروگيا را هميشه داشته كه پس از مرگ او پسرانش آن را داشته‌اند.
فارنابازوس مرد دلير و كاردانى بوده چنانكه تا ديرزمانى كه هوادار اسپارتيان بوده ‌اسپارتيان او را سخت دوست مى‌داشته‌اند. چندانكه لوساندير را با آنهمه نيرويى كه پيدا كرده بود ، در نتيجه‌ي دادخواهى او به اسپارت بازخواستند. سپس چون او هوادار آتنيان گرديد نتيجه آن شد كه اسپارتيان زبون گرديده از پا افتادند و آتنيان بر ايشان چيره شدند و او با خرج ‌خود ديوارهاى آتن را كه لوساندير برانداخته بود دوباره بساخت. اگرچه او اين كارها را بنام دولت ايران مى‌كرد ولى كاردانيهاى خود او نيز دخالت در پيشرفت كارها داشته است.
داستان كشتن الكبياديس بحكم قاضيان اسپارت كه به فارنابازوس نسبت داده‌اند چنانكه‌ خود تاريخنگاران هم ترديد داشته‌اند باور نكردنى است. زيرا الكبياديس كه مرد بسيار معروفى بوده و قصد رفتن نزد پادشاه هخامنشى را داشته اين ‌نشدنى است كه فارنابازوس پسر خود او را بكشد آن هم بخواهش اسپارتيان. اين است كه اين نسبت را باور نبايد كرد.

در پیرامون روان
نشست دوم : چگونه بهستي روان پي مي‌بريم؟.
تکه‌ی 3

برخي نيز مهري را كه جانوران بجفتهاي خود دارند و يا نگهداري را كه از بچگان خود نمايند ، يادآوري كرده مي‌گفتند : كبوتر يا ديگري از پرندگان چون جفتش ناپيدا باشد بيتابي نشان دهد. گربه يا ماكيان به بچگان خود همان پروا را نمايد كه آدمي به بچه‌اش نمايد. گربه از راه دور گوشت براي بچه‌هايش آورد ، و اگرهم خود گرسنه باشد آن را نخورد. ماكيان در راه نگهداري جوجه‌هايش با آدمي به پيكار پردازد و بجان خود نترسد.
پاسخ داديم : مهري كه جانوران بجفت خود مي‌دارند جز از روي خودخواهي نيست. جفتش را دوست نمي‌دارد. آن خوشي را كه از زيستن با او و درآميختن ميخواهد دوست ميدارد. دوست داشتن جانوران جفتهاي خود را ، ماننده‌ی دوست داشتن ماست گلابي نطنز و خربزه‌ی گرگاب را.
اما پرستش[=خدمت] و نگهداري كه جانوران از بچگان خردسال خود ميدارند آن راز ديگريست. آن نشانه‌ی سامانيست [نظم] كه در اينجهانست. آفريدگار چون خواسته نژاد آنها بازماند ، اين در نهادشانطبع نهاده كه به بچگان خود بپرستند و آنها را بپرورند. اين كاريست كه نافهمان و ناخواهان مي‌كنند. از روي انديشه يا دلسوزي بآنها نيست. وگرنه از چيست كه به بچه‌ی ديگري از همجنسان خود نپردازند و نگهداري نكنند؟!. از چيست كه همان بچگان خودشان چون بزرگ شدند و بي‌نياز گرديدند دورشان رانند و بيگانه گردند.
ايراد بزرگتر آن بود كه كساني مي‌گفتند : «آدمي چون ترقي كرده داراي صفات دلسوزي و نيكخواهي و مانند اينها كه شما مي‌گوييد گرديده».
گفتيم: شما سخن ما را نفهميده‌ايد. «ترقي» و يا والاتري در جايي بودي كه اين چيزها كه ما ميگوييم در جانوران نيز بودي. در آنها كمتر بودي و در آدمي بيشتر مي شدي. در حالي كه ما گفتيم اينها در جانوران هيچ نيست. نه بيش و نه كم ، نشاني در آنها نمي‌بينيم.
اينها ايرادهاي عاميانه‌اي مي‌بود كه مي‌گرفتند. يك رشته گفتگو نيز از راه فلسفه‌ی داروين پيش مي‌آمد. ايرادي نيز از آن راه گرفته مي‌شد.
شما مي‌دانيد كه ما بفلسفه‌ی داروين ارج مي‌گزاريم ، داروين در سهم خود كاري سودمند و بزرگ بجهان انجام داده. مرا خشنود گردانيد كه ديدم جواني از گيلان كتابي بنام «داروين چه ميگويد؟» نوشته و بچاپ رسانيده و با زباني ساده گفته‌هاي دانشمند انگليسي را بازنموده. دوست ميدارم ياران ما آن كتاب را بگيرند و بخوانند.
ما بگفته‌هاي داروين تا آنجا كه از زمينه‌ی ما بيرون بوده گردن گزارده‌ايم. ليكن در يك جا هم كه بزمينه‌ی دين برخورد داشته ، گفته‌اش را نپذيرفته ، لغزش او را بازنموده‌ايم. آن يك جا داستان برخاستن آدمي از بوزينه است. ما اين را بدانسان كه گفته‌ی داروين و پيروانش بوده نپذيرفته‌ايم و نبايستي بپذيريم.

✴️ گفت و شنید (1)
تکه‌ی چهارم

🔸شما تاکنون چنین سخنی را نشنیده‌اید و این بر شما گران خواهد افتاد. ولی اگر آن گفتار را نیک خوانید و نیک اندیشید خود را ناگزیر از پذیرفتن گفته‌های ما خواهید یافت.

امروز جهان در برابر یک چیستان بزرگی ایستاده و آن اینکه این افزارهای نوپدید اروپایی از هواپیما و اتومبیل و تلگراف و راه‌آهن و رادیو و بسیار مانند اینها آیا بسود زندگانی آدمیانست یا بزیان آنها؟!. اگر گویند بسود آنست راست نخواهد درآمد. زیرا همه می‌بینیم که در این دوصد سال و بیشتر که این افزارها پیدا شده ، زندگی زمان بزمان سخت‌تر شده و این نه چیزیست که بتوان پوشیده داشت ، و اگر بگویید بزیان آن است سخن شگفتی خواهد بود. زیرا در جایی که همه می‌بینیم یک اتومبیل راهی را که ما با اسب در پانزده روز پیمودیمی در یک روز می‌پیماید و در هر رشته همین اندازه آسانی پدید آمده ، با اینحال چگونه توانید گفتن که اینها بزیان زندگانیست؟!.

این ایراد نخست شما بود. دوم گفتید : بنیاد دین شناختن آفریدگار است و شناختن او را هم دشوار شمردید. ما این را نمی‌پذیریم که بنیاد دین شناختن آفریدگار است. ما آفریدگاری که می‌شناسیم بی‌نیاز از اینست که مردمان او را بشناسند و یا نشناسند ، و خود بزرگتر از آنست که توان او را شناخت.

شما چیزهایی را که از کشیشها شنیده‌اید همیشه جلو چشم می‌دارید و سخن از آنها می‌رانید. ولی ما دین چیزهای دیگر را می‌گوییم. من می‌توانم گفته‌های خودمان را درباره‌ی دین در چند جمله برای شما یاد کنم.

🔸ما می‌گوییم : آدمیان که در این جهان می‌زیند نخست باید آن را (تا آنجا که می‌توان) بشناسند ، و معنی زندگی را بدانند ، و یک آیینی از روی خرد برای آن دارند ، و چون آدمیان اگر بسر خود باشند باندیشه‌های پراکنده برخیزند و هر دسته‌ای به پندارهای دیگری گرایند اینست باید راهی باشد که همه در آن گرد آیند ، و این راهست که ما دین می‌نامیم. کوتاهسخن آنکه دین برای شناختن جهان و دانستن معنی زندگانی و داشتن یک آیین بخردانه است.

چیزی که هست آدمیان چون بخواهند جهان را بشناسند و باندیشه پردازند خواهند دید این دستگاه بسر خود نتواند بود و ناگزیر خواهند بود که آفریدگاری برای آن بشناسند و بهستی آن بخَستُوَند[1]. خداشناسی از اینجا پیش می‌آید. روشنتر گویم : این مردمانند که نیازمندند خدا را بشناسند ، و خدا نیست که نیازمند شناخته شدن باشد. این دو از هم دور است.

🔸گفتید نمی‌توانید هستی خدا را بپذیرید ، می‌گویم چرا نمی‌توانید ، می‌توانید و خود ناگزیر هستید که آن را بپذیرید. از روی آن دریافتی که اسحاق نیوتن نیروی کشش (قوه‌ی جاذبه) را پیدا کرده شما نیز توانید هستی خدا را دریابید. نیوتن نیروی کشش را چگونه پیدا کرده؟!. نه اینست که می‌گویند زیر درختی نشسته بود و سیبی را دید که از درخت جدا گردیده بزمین افتاد و باندیشه فرورفت که بَهر چیست که یک چیزی از بالا بپایین افتد؟!. عامیان باین چیزها معنایی ندهند و چنان دانند که هر چیزی باید از بالا بپایین افتد و جز چنین نباید بود ، ولی نیوتن که دانشمندی بود این می‌دانست که هر چیزی را انگیزه‌ای [علت] درباید[2] ، و افتادن یک چیزی از بالا بپایین نیز بی‌انگیزه و بخود نتواند بود و اینبود در پیرامون آن بجستجو پرداخت و این دریافت که داستان بالا و پایین نیست و چگونگی اینست که چیزهایی که در جهان است همه باهم در کششند و یک چیز بزرگتر چون نیروی کشش آن فزونتر باشد چیزهای کوچک را بسوی خود کشد و افتادن سیب و چیزهای دیگری از بالا بپایین نتیجه‌ی کشیدن کره‌ی زمین می‌باشد و بدینسان بیک راز ارجداری راه یافت و بدانشهای ارجداری از آن راه رسید.

ما از همین راه پی به هستی آفریدگار می‌بریم. جهانیست آراسته و بسامان و هزارها شگفتی در آن پدیدار. می‌گردد و دمی نمی‌ایستد ، ناگزیریم باور کنیم آفریدگار دانایی آن را آفریده ، و همو می‌گرداند ، و خواستی از آفریدن و گردانیدن آن می‌دارد. باید باور کنیم و هیچ راه دیگری نمی‌داریم.

🔸شما اگر زندگانی یک جفت پرستوک را باندیشه سپارید ناچار باشید به هستی خدا خستوید. باینها که آموخته نر و ماده باهم زیند؟!. که آموخته از راه دور گِل و سنگریزه در نُک خود آورده آشیانه سازند؟!. که آموخته ماده چون تخم گزاشت بنوبت روی آن خوابند؟!. که آموخته که چون جوجه درآوردند آنها را بپرورانند و بزرگ گردانند و چون بزرگ شدند و بی‌نیاز گردیدند بخودشان واگزارند و بیگانه‌شان شمارند؟!. [3] آیا می‌توان پذیرفت که اینها را طبیعتِ بی‌فهم و دانش بآنها آموخته است؟!..

1 : خستویدن (همچون برگزیدن) = اعتراف کردن ، خَستُوان = معترف ـ و
2 : دربایستن = لازم بودن ـ و
3 : یک دسته که در سالهای دهه‌ی هفتاد شاگرد دبستان و راهنمایی بوده‌اند همین نوشته را در کتابهای درسیشان خوانده‌اند! پیداست یکی از نوشته‌ی دیگری برداشته. تشخیصش با خوانندگان. ـ و

🔶 گلچینی از کتاب پلوتارخ بخش دوم
8) الکساندر‌ ـ تکه‌ی 1

🔸 الكساندر1
همگي بر اين اتفاق دارند كه الكساندر از سوي پدر به ميانجيگري كارانوس2 از هركليس3 و از سوي مادر به ميانجيگري نئوپتوليموس4 از آياكوس5 پايين آمده. پدر او فيليپوس هنگامي كه نوجواني بيش نبود در ساموثراكي6 به اولمپياس7 كه او را نخستين بار در يك انجمن ديني آن شهر ديدار كرد دل باخت و چون قضا را پدر و مادر آن زن هر دو بزودي درگذشتند فيليپوس برضايت برادرش او را به زني گرفت و از اين زن بود كه الكساندر زائيده شد.8
الكساندر هنوز بسيار كوچك بود كه فرستادگان پادشاه ايران را در نبودن پدر خود پذيرفته با آنان بگفتگو درآمد و آنان را از شايستگي خود در شگفت انداخت.
چه پرسشهايي كه از ايشان نمود هيچيك كودكانه يا بيهوده نبود. (از ايشان مسافت راهها و چگونگي آنها را در درون آسيا پرسيده از كردار و رفتار پادشاه ايران و اينكه تا چه اندازه سپاه مي‌تواند بميدان آورد جستجوها كرد) اين رفتار او چندان شگفت‌آور بود كه فرستادگان برازندگي فيليپوس و شهرت او را در برابر اين برازندگي پسرش بهيچ انگاشتند. الكساندر هر زمان كه مي‌شنيد پدرش شهر بزرگي را بگشاده يا فيروزمندي مهم ديگري بهره‌ی او شده بجاي اينكه شاديها نمايد نزد دوستان همراز خود گله كرده مي‌گفت پدرم بهمه‌ی كارهاي بزرگ پيشدستي كرده مجالي براي ما بازنمي‌گزارد كه شايستگي خود را نمايان سازيم. و از آنجا كه كوشيدن و سربلندي يافتن را بهتر مي‌دانست تا آسوده نشستن و خوش‌گزاردن ، اينست كه به فيروزمنديهاي پدر خود خرسند نبوده چنين مي‌پنداشت كه آن فيروزيها ميدان كار را در آينده براي او تنگ خواهد ساخت. بيشتر دوست مي‌داشت كه پس از مرگ پدرش بيك كشور بهم خورده و نابساماني برسد و با جنگ و كوشش آن را بسامان آورد نه اينكه بيك پادشاهي آسوده و بساماني برسد و جز كامگزاريها و آسودگيها كاري نداشته باشد.
براي درس و تربيت الكساندر ، فيليپوس نخواست آموزگاران عادي را كه تنها شعر و موسيقي مي‌آموزند بكار وادارد. بلكه كسي فرستاده ارسطو را كه دانشمندترين و مشهورترين فيلسوفان آنزمان بود براي اين كار بخواست و در برابر اينكه فيلسوف چنين درخواستي را پذيرفت پاداش بسيار شايسته و بجايي را باو داد و آن اينكه شهر استاگيرا9 كه زادگاه ارسطو است و چندي پيش از آن بفرمان فيليپوس ويرانه كرده بودند اينزمان دوباره آن را به آبادي آورده همه‌ی مردم آن را كه دور رانده شده يا دستگير گرديده بودند بجاهاي خودشان بازگردانيد و براي جايگاهي كه در آن درس بخوانند و هنر ياد بگيرند پرستشگاه نومفس10 را در پهلوي ميزا11 قرار داد كه در آنجا اكنون هم سنگهايي را كه ارسطو بر روي آنها مي‌نشسته و گردشگاههايي را كه در آنجا در سايه‌ی درختان گام برمي‌داشته نشان مي‌دهند. چنين پيداست كه الكساندر از ارسطو نه تنها دانشهاي اخلاقي و سياسي فراگرفته بلكه از دانشهاي ديگر او نيز بهره يافته كه بسي ژرف‌تر و دشوارتر مي‌باشد و خود فيلسوفان آنها را دانشهاي ژرف و دشوار ناميده تنها با گفتگوهاي زباني بكسان آموخته و آزموده ياد مي‌دهند و هيچگاه راضي نمي‌شوند كه هر كسي از آنها آگاهي يابد.



1ـ پلوتارخ در مقدمه‌ی اين سرگذشت مي‌گويد داستانهاي الكساندر بسيار بوده و او بنام اختصار جز كمي از آنها را ياد نكرده. با اينهمه ما پاره‌ای داستانهاي بيجايي را كه جز افسانه نمي‌تواند بود در اين بخش كتاب او مي‌يابيم و چون منظور ما تاريخ است اينست كه از آن داستانها چشم پوشیده ترجمه نكرده‌ايم.
2ـ Caranus او را بنيادگزار پادشاهي ماکدوني و از نوادگان هركليس مي‌شمارند.
3ـ Hercules يكي از قهرمانان يوناني كه او را بخدايان رسانيده پسر زیوس دانسته‌اند و يونانيان و روميان خود را از نژاد او مي‌شمارند.
4ـ Neoptolemus يكي از سرشناسان در تاريخ يونان.
5ـ Aeacus اين را نيز پسر زئوس مي‌پنداشتند و پرستش مي‌نمودند.
6ـ Samothrace يكي از جزيره‌هاي يونان
7ـ Olymiaps
8ـ در اين بخش عبارتها را به اختصار ترجمه كرده‌ايم و برخي چيزها كه ارزش تاريخي نداشت چشم از آنها پوشيده‌ايم.
9ـ Stagira يكي از شهرهاي يونان
10ـ Nymphs يكي از خدايان مادينه‌ی يونانيان
11ـ Mieza (؟)

بدانید ای ایرانیان ! شما را پراکندگی بیچاره و درمانده گردانیده. ( پرچم روزانه ش 157)

در پیرامون روان
نشست دوم : چگونه بهستي روان پي مي‌بريم؟.
تکه‌ی 4

مي‌بايد چگونگي را روشن گردانم : بايد دانست گفتگوي ما در آن نيست كه آدمي از بوزينه جدا شده و يا خود جداگانه آفريده شده. براي ما جدايي ندارد كه چنانكه گفته‌ی كيشهاست خدا گِلي ساخته و قالبي از گِل پديد آورده و در آن جاني دميده و يا چنانكه گفته‌ی دانشمندانست آن را از بوزينه‌اي جدا گردانيده باشد. اين بما نخواهد برخورد كه گفته شود آدمي از بوزينه جدا گرديده.
گفتگوي ما از جاي ديگر است. ما مي‌گوييم : آدمي اگرهم از بوزينه جدا گرديده خود «آفريده‌ی ويژه‌ايست». شما نتوانيد گفت : «بدانسان كه بوزينه از ليمور برخاسته هم بدانسان آدمي از بوزينه برخاسته ». ميانه‌ی آدمي و بوزينه گودال بسيار بزرگي باز است و آن گودال را با «حلقه‌ی گمشده» نيز پر نتوان گردانيد. در اينجا گفته‌ی خود داروين بجاست كه «جهشي» رخ داده. در اينجا قانون سپهر=طبیعت روش خود را ديگر گردانيده. در اينجا دست آفريدگار در كارهاي جهان نمودار گرديده. آدمي اگرهم از بوزينه است آفريده‌ی ويژه‌ايست. ميوه‌ی درخت آفرش است ، برگزيده‌ی آفريدگانست.
نام «جهش» را كه بردم مي‌بايد آن را روشن گردانم. اين خود جُستاري ارجدار است.
چنانكه گفتيم اين نام را داروين برده. ولي ما آن را گرفته بهتر و بيشتر بازنموده‌ايم. جهش آنست كه در پيشرفت آفرش يا پيدايش آن گاهي چيزهاي نابيوسيده[=غیرمنتظره] پديدار شده. كارهاي جهان كه همچون حلقه‌هاي زنجير بهم بسته است و هر يكي پديد آمده از ديگري مي‌باشد ، گاهي چيزهايي پديدار شده كه همبستگي با چيزهاي پيشتر نداشته كه تو گويي زنجير گسيخته شده و درميان رخنه‌ی بزرگي پديد آمده.
براي اين از گفته‌هاي خود دانشمندان مثل توان آورد. مثلاً تئوري لاپلاس كه ديگران نيز پذيرفته‌اند داستان آفرش را چنين نشان مي‌دهد :
خورشيد و زمين و ماه و ديگر كره‌ها توده‌ی بخاري مي‌بوده در فضا ايستاده. ناگهان تكاني درو پيدا شده و بدور خود چرخيدن گرفته.
پس از زمان بسياري تكه‌اي از آن جدا شده و اين نيز كره‌اي گرديده كه هم بگرد خود و هم بگرد كره‌ی مادر چرخيدن آغاز كرده.
اين كره زمان درازي تهي مي‌بوده تا هنگامي رسيده كه رُستنيها در آن پديد آمده.
باز زمان درازي گذشته تا هنگامي رسيده كه زندگي در آن آغاز شده و جانوران پديد آمده‌اند.
باز زمان درازي گذشته تا آدمي رخ نموده و بزندگي پرداخته است.
اينها هر يكي كاري نابيوسيده بوده و جهش بشمار است. توده‌ی بخار كه نمي‌چرخيده چه شده كه چرخيدن گرفته؟!. چه شده كه تكه‌اي از آن جدا شده و كره‌اي جداگانه گرديده؟!. تا بآخر همچنان توان پرسيد.
پس در جايي كه در پيشرفت آفرش چنين جهشهايي توانستي بود چه جاي شگفتست كه پيدايش آدمي نيز از آنها باشد؟!. چه جاي شگفتست كه او آفريده‌ی ويژه‌اي باشد؟!.
اينها چيزهاييست كه دانشمندان گفته‌اند و ما نيز پذيرفته‌ايم و از روي آنها دليل مي‌آوريم و امروز هوده‌هايي مي‌گيريم. با اين حال دور نمي‌دانيم كه در آينده اينها از ميان رود و دانشمندان زمانهاي آينده ، آن رخنه‌هايي را كه امروز در نظر ما پديدار است از ميان بردارند. مثلاً ما امروز پيدايش زندگاني را در روي زمين چيزي نابيوسيده مي‌شناسيم. ليكن تواند بود در آينده زمينه روشنتر از اين گردد و اين دانسته شود كه همان پيدايش زندگاني چيزي نابيوسيده نمي‌بوده. از همان پيشرفت كم‌كم باين هوده رسيده شده. چنين چيزي دور نيست. ولي اين ، سخنان ما را ديگر نخواهد گردانيد. زيرا چگونگي هرچه بوده باشد ، زندگي جز از نازندگيست و هيچگاه نتوان زندگي را با نازندگي به يك رشته كشيد. همان حال را ميدارد آدمي با جانوران ، پيدايش آدمي از هر راهي بوده است باشد ، جدايي او از بوزينه يا از هر چيز ديگر به هر گونه‌اي بوده است باشد ، به هر حال آدمي جز از جانورانست و اين را با آنها به يك رشته نتوان كشيد.
دليل همه‌ی اينها آن دستگاه روانست. اين دستگاه آدمي را از جانوران بيكبار جدا گردانيده. اينها آدمي را بيكباره بالا برده. در اينجاست كه ما مي‌گوييم : «آدمي اگرهم از جنس جانورانست با آنان نه يكسانست».

🔶 گلچینی از کتاب پلوتارخ بخش دوم
8) الکساندر‌ ـ تکه‌ی 2

🔸 زيرا الكساندر هنگامي كه در آسيا بود و شنيد ارسطو گفتارهايي از آنگونه دانشها نگاشته و ميان مردم پراكنده ساخته نامه‌اي با زبان بسیار ساده باو نوشته و در آنجا از فلسفه گفتگو كرد و اينک عبارتهاي نامه‌ی او : «از الكساندر به ارسطو درود. شما نيك نكرديد كه كتابهاي خود را درباره‌ی دانشهاي زباني ميانه‌ی مردم پراكنده نموديد. زيرا ما ديگر با چه چيز مي‌توانيم بمردم فزوني جوييم؟ پس از آنكه شما چيزهايي را كه ما ياد گرفته و ويژه‌ی خود مي‌شماريم در دسترس همگي مردم گزارديد؟ من بنوبت خود مي‌نويسم كه من برتری خود را بر مردم بیش از همه از راه دانستن چیزهای برتر مي‌شمارم نه از راه توانايي و پهناوري پادشاهي خود بدرود.» ارسطو نيز با اينكه خود را از آن حس برتري‌جويي كنار می‌شمارد ، باز پراكنده كردن او اين دانشها را با پراكنده نكردنش يكسان است. چه اگر راستي را بخواهيم كتابهاي او در عالم حكمت با شيوه‌ی خاصي نگارش يافته كه هر كس از آنها بهره‌مند نمي‌تواند بود ، بلكه خود ياداشتهايي است براي فهميدن كساني كه از پيش از آن در زمينه‌ی آنها آگاهيهايي در دست داشته‌اند.
هم بيگفتگو است كه الكساندر علاقه‌اي را كه به طب داشت از آميزش با ارسطو پيدا كرده بود و او نه تنها طب را ميدانست بلكه آن را بكار هم مي‌بست كه هر زمان كه يكي از همراهان او بيمار مي‌شد براي ايشان دستور خوراك و پرهيز مي‌داد. نيز درمان براي بهبودي ياد مي‌كرد. چنانكه ما در نوشته‌هاي او اين را مي‌يابيم. نيز او ميل بخواندن و ياد گرفتن را در نهاد خود داشت و چنانكه اونيسيكريتوس1 خبر مي‌دهد هميشه نسخه‌اي را از الياذه‌ی هومرس كه ارسطو آن را تصحيح كرده بود و «نسخه‌ی صندوق» مي‌ناميدند همراه خود داشت و آن را با خنجر خود شبها زير بالين مي‌گزاشت و پيوسته مي‌گفت كه اين كتاب گنجينه‌ای همراه برداشتني است كه همگي دانشها را درباره‌ي جنگ در بر دارد. هنگامي كه او به آسياي بالا رسيده بود چون از ديگر كتابها تنگدستي مي‌كشيد به هارپالوس2 دستور فرستاد كه پاره‌ای كتابهايي براي او بفرستد. او نيز تاريخ فيليستوس3 را با مقدار بسياري از بازيهاي اييوريپديس4 و سوفوكليس5 و آييسخولوس6 و پاره‌ای از غزلهايي كه تيليستيس7 و فيلوكسينوس8 سروده بودند بفرستاد.
الكساندر تا ديرزماني ارسطو را سخت دوست داشته گرامي مي‌گرفت و چنانكه خودش بارها مي‌گفت ارسطو را كمتر از پدر خود نمي‌انگاشت. علت اين سخن را همچنين بازمي‌نمود كه اگر پدرم زندگاني بمن بخشيده آموزگارم ياد داده كه چگونه آن زندگاني را بنيكي بسر ببرم.
ليكن پس از ديري در سايه‌ی گمان بدي كه به فيلسوف پيدا كرد ديگر مهري باو در دل خود نداشت كه اگرهم بآزار او برنخاست از رفتارش پيدا بود كه آن مهر و دلبستگي پيشين را ندارد و ازو دلسرد گرديده. ليكن تخم دانش‌دوستي را كه از نخست در دل او كاشته بودند روزبروز بر نمو و پيشرفت خود مي‌افزود و هرگز روي بكاستن و افسردن نداشت. چنانكه رفتار او با آناكسارخوس9 و هديه‌ی پنجاه تالنتي كه به كسينوكراتيس10 فرستاد و آن توجه خاص و احترامي كه درباره‌ی دانداميس11 و كالانوس12 بكار مي‌برد گواه اين گفته‌ی ما مي‌باشد.
در هنگامي كه فيليپوس لشكر بر سر بوزانتين برده و الكساندر را كه اينزمان شانزده ساله بود بجاي خود در ماكدوني گزاشت و اختيار مهر خود را باو سپرد الكساندر بيكار ننشسته شورش ماييدي13 را فرونشانده شهر بزرگ ايشان را با زور شمشير بدست آورد و بوميان وحشي آنجا را بيرون رانده كسان ديگري را در خانه‌هاي ايشان بنشاند و آنجا را بنام خود الكساندر و پوليس خواند. در جنگ خاييرونيا14 كه ميانه‌ی فيليپوس با يونانيان رويداد گفته‌اند : الكساندر نخستين كسي بود كه حمله بر سر فوج برگزيده‌ی ثبيسيان (مردم ثبيس) برد. هنوز من ياد دارم كه در آنجا درخت بلوطي را در كنار رود كيفيسوس15 مردم درخت الكساندر مي‌خواندند ، زيرا كه چادر او را در زير آن درخت زده بودند و اندكي دورتر از آنجا گورهاي ماكدونيان كه در جنگ كشته شده بودند ديده مي‌شد. اين دليريها كه از الكساندر در آن خردسالي ديده مي‌شد فيليپوس را چندان دلشاد مي‌ساخت كه از شنيدن آنكه ماكيدونيان او را سردار خود و الكساندر را پادشاه خود مي‌خوانند خرسنديها مي‌نمود.


1ـ Onescritus
2ـ Harpalus
3ـ Philistus
4ـ Euripides مقصود از بازي آن كتابهايي است كه براي تياتر مي‌نويسند.
5ـ Sofocles
6ـ Aeschulus
7ـ Telestes
8ـ Philoxenus
9ـ Anaxerchus فيلسوف يوناني كه به دوستي الكساندر شهرت يافته
10ـ Xenocrates فيلسوف يوناني از شاگردان افلاطون.
11ـ Dandamis
12ـ Calanus
13ـ Maedi
14ـ Chaeronea
15ـ Cephisus

✴️ گفت و شنید (1)
تکه‌ی پنجم

🔸گفتید امروز انگیزه‌ی پدید آمدن ابر و باریدن باران و مانند اینها را دانسته‌اید. بسیار نیک ، ولی اینها سخن از کارخانه می‌باشد و ما در جستجوی پدیدآورنده و گرداننده‌ی این کارخانه می‌باشیم.
ما از جنبش مادیگری در اروپا و کتابهایی که دانشمندانِ بنام مادی نوشته‌اند و از ایرادهایی که به دینها (یا بهتر گویم : به پندارهای بیهوده‌ی دینی) گرفته‌اند ناآگاه نیستیم ، و در شگفت خواهید بود که بشنوید ما باهمه‌ی هواداری از دین از آنان رنجیدگی نمی‌نماییم و بلکه در زد و خوردی که با پندارهای بیهوده کرده‌اند نیکوکارشان می‌شناسیم. چیزی که هست ما می‌گوییم آنان با دروغها جنگیده و آنها را برانداخته‌اند ولی خودشان هم براستیها نرسیده‌اند. هرچه هست ما را درباره‌ی مادیگری گفتارهاییست که باید شما آنها را نیز بخوانید. [1]

🔸سوم بر برانگیختگان ایراد گرفتید و گفتید خود آنان بمانند ، براست داشتن نیارستنی‌ها[=معجزات] بسیار دشوار است. در این باره ما با شما همسخنیم و ما نیز آنها را براست نمی‌داریم و خود نیازی بچنین کارهایی نمی‌بینیم. همین امسال سخنان بسیار درباره‌ی آنها نوشته‌ایم. اما درباره‌ی خود برانگیختگان آنچه کار را بر شما دشوار گردانیده سخنانیست که از زبان کشیشان و یا از کتاب توریت فراگرفته و در دل اندوخته‌اید و چون گفته‌های گزافه‌آمیز و بیهوده است شما را رمانیده است. ولی اگر از آنها چشم پوشید و با یک اندیشه‌ی ساده گفته‌های ما را بشنوید دشواری‌ای در کار نخواهید دید. اگرچه گفتگو از گذشتگان را سودی نتواند بود و امروز ما را نیازی بسخن راندن از موسا و عیسا و دیگران بازنمانده. لیکن از آنجا که همیشه گفتگو از آنها بمیان می‌آید و کشاکشها در پیرامون آن رخ می‌دهد و از آنسوی برانگیختگی خود داستان ارجداریست با شما در این باره گفتگو می‌کنم.
چنانکه گفتیم دشواری‌ای در این کار نیست. آفریدگاری که آدمی را برگزیده‌ی آفریدگان ساخته ، و دربایستهای[مایحتاج] زندگانی او را آماده کرده ، و به هر دردی درمانی نهاده و روزی کودک را پیش از زاییده شدن در پستان مادر اندوخته گردانیده ، چه دشواری دارد که برای راهنمایی آدمیان ، به هر هنگام نیازی ، کسی را برانگیزد؟!.. شما خودتان می‌گویید جهان در پیشرفت است. من می‌پرسم آیا این پیشرفت بخود تواند بود؟!.. آیا به پیش بَرنده‌ای نیاز نباشد؟!.

🔸شما آشکاره می‌بینید جنبش دانشها و اختراعِ افزارهای شگفت ، راه آسایش و خرسندی را بروی جهانیان باز نکرده. پس ناگزیریست که یک دست دیگری آن را بروی جهانیان باز کند ، وگرنه پیشرفت معنی نخواهد داشت. ما چون باور کنیم که جهان دستگاه بیهوده‌ای نیست و از آن خواستی (قصد) درمیانست ، چون از سوی دیگر می‌بینیم آدمیان بسر خود رستگار نمی‌گردند از سنجش این دو ، ناچار خواهیم بود بگوییم باید راهنمایانی درمیان باشند.
پر دور نمی‌رویم : از راه اندیشه و داوری خرد هیچ دشواری در کار برانگیختگی نیست.

اما برانگیختگان ، شما اگر بتاریخ برگردید و سرگذشت و کارهای هر یکی از ایشان را بسنجید و بیندیشید خواهید دید هر یکی در زمان خود برگزیده و بیمانند بوده. بمردمان راه زندگی آموخته و تکانی بجهان داده. خود شما خستوانید که جهان را از بت‌پرستی رها گردانیده و سه‌هزار سال بیشتر مردمان را از روی آیین خردمندانه راه بردند. ما را در این باره سخنان دیگری هست[2] ، و این را روشن گردانیده‌ایم که برانگیختگی یک کار دروغ‌برداری نیست و دلیلهایی در کارست که باید براستگویی آنان باور داشت ، و من بهتر می‌دانم که شما آنها را نیز بخوانید و بیندیشید و پس از آن اگر نیازی بود دوباره گفتگو کنیم.

🔸در اینجا تنها یک چیز را یاد میکنم و آن اینکه چون ما بدانش ارج می‌گزاریم و چنین میگوییم : «دین و دانش در پیشرفت جهان همگامند» ، کسانی می‌گویند با اینحال چه جدایی میانه‌ی دانشمندان و برانگیختگان می‌گزارید و چرا می‌گزارید؟! می‌گویند چنانکه دانشمندان با اندیشه بدانشهایی رسیده و آن را بمردم یاد داده‌اند برانگیختگان نیز همان حال را داشته‌اند و چه نیازی هست که آنان را برانگیختگان نامیم و یک پیوستگی میانه‌ی آنان با خدا باور کنیم؟ چون می‌دانم این ایراد از اندیشه‌ی شما نیز خواهد گذشت می‌خواهم پاسخ آن را بگویم.

[1] : شماره‌ی 8 و 9 سال چهارم [پیمان]
[2] : [کتاب] راه رستگاری

در پیرامون روان
نشست دوم : چگونه بهستي روان پي مي‌بريم؟.
تکه‌ی 5

اينها گفتگويي درباره‌ی روانست. ما در آدمي يكي هم «خرد» را مي‌يابيم. اين خرد كه مي‌بايد آن را از بستگان روان شماريم ، داور نيك و بد و راست و كج و سود و زيانست و نكته‌اي كه در اين گفتگو بكار ميخورد و ارجدار است ، آنست كه اين خرد در داوريهاي خود آزاد است و هيچگاه دربند خودخواهي و سودجويي نيست. بارها رخ داده كه خرد هر كسي بزيان او داوري كرده. براي مثال چنين انگاريد كه شما در خيابان راه مي‌رويد و مي‌بينيد كسي كه جلوتر از شماست پولي از او بزمين افتاد و آن را برمي‌داريد. خودخواهي خواستار است كه آن را به جيب خود گزاريد و در راه خوشيهاي خود بكار بريد. ولي خردتان مي‌گويد : اين ستم است ، بد است. شما را وامي‌دارد كه دارنده‌ی پول را صدا كنيد و آن را بخودش بازدهيد.
اين داستان دو چيز را روشن مي‌گرداند : يكي آنكه در جهان نيكها هست و بدها هست و آنها چيزهاي پايداريست. آنچه نيكست هميشه نيكست و براي همه نيكست. آنچه بد است هميشه بد است و براي همه بد است. ديگر اينكه در آدمي نيرويي براي شناختن آن نيكها و بدها هست و آن خرد است. و اين نشان ديگري از برگزيدگي آدميست. چه اين نيرو تنها دروست.
درباره‌ی خرد نيز چون تازه سخن مي‌رانديم ايرادهايي گرفته شده كه به يكايك آنها پاسخ داده‌ايم1.
گفته شده : شما كه مي‌گوييد خرد داور راست و كج و نيك و بد است پس چرا مردمان گمراه مي‌گردند؟!. چرا راست را از كج نمي‌شناسند؟!. يا گفته شده : خردها نيز كشاكش دارند. فيلسوفان كه از خردمندترين آدميان بوده‌اند ، دو تن از ايشان سخنانشان يكي نبوده2.
پاسخ اينها آنست كه چنانكه گفتيم آدمي داراي دو دستگاه جان و روان است. اينست هر آدمي چنانكه داراي خرد مي‌باشد كه از بستگان روان است ، داراي پندار[=خیال] و انگار[=فرض] و سَمَرد[=وهم] و خودنمایی و سودجويي و رشك و مانند اينها مي‌باشد كه از بستگان جانست. در برابر خرد اينها نيز هست. گمراهي هوده‌ی اينهاست. اگر آدمي تنها خرد را داشتي هرگز گمراه نگشتي.
گمراهيها از اينهاست. مثلاً كيشها را بگيريد : همه‌ی آنها از آنجا برخاسته كه نشسته‌اند و از پندارهاي خود چيزها گفته‌اند و پيروي از دليل نكرده‌اند ، يا از اينجا پديد آمده كه فلان مرد براي خودنمايي و سودجويي و يا از راه رشك به راهنمايان جهان ، بفريفتن مردم پرداخته و يك راه گمراهي بروي آنان باز كرده. اگر از روي خرد بودي اينها هيچ يك نبودي.
اكنون هم اگر پيروان كيشها داوري خرد را بپذيرند بيپايي همه‌ی اين كيشها روشنست و همهی آنها با يك تكان از ميان تواند رفت.
آمديم بر سر فيلسوفان : اين گزافه است كه آنان «از خردمندترين آدميان» بوده‌اند. فيلسوفان كالاهاشان جز پنداربافي نبوده است و كمتر بوده كه پرواي خرد كنند و پيروي از دستور آن نمايند.
اين دستور خرد است كه به هر چيزي كه راه نيست بايد در برابرش بازايستاد و به پندار يا انگار نگراييد. فيلسوفان اين دستور را ناانديشيده گرفته مردمان را با پندارها و انگارهاي خود گيج گردانيده‌اند. نام «فلسفه» دررفته و مردمان از پشت سر آن آميغهاي ارجداري را مي‌بيوسند3.
ولي ما از فيلسوفان كارهايي مي‌بينيم كه به بازيچه‌هاي كودكان ماننده‌تر مي‌بوده.
براي مثل ميگويم :
بطلميوس ستاره‌شناس يوناني كه خورشيد و ماه و ستارگان را گردنده بگرد خورشيد ميشناخته چرخهايي (افلاك) براي گردش آنها انگاشته بود. خود او گفته است : اين چرخها انگاريست. من انگاشته‌ام براي آنكه حساب ماه و خورشيد و ستارگان را بساماني اندازم. با اين حال اگر شما كتابي از فلسفه كه در فارسي و عربي بسيار است بدست آوريد خواهيد ديد دري در آن بنام «فلكيات» باز كرده و فيلسوفان درباره‌ی گردش چرخها و انگيزه‌ی آن «گردش» گفتگو داشته‌اند و هر يكي از پندار خود سخني گفته. اين گفته : گردش چرخها از «عشق» است. آن گفته : چرخها جان دارند. سومي گفته : هر چرخي را ستاره‌اي كه دروست مي‌چرخاند. ببينيد بروي انگاري چه پندارهايي بنياد نهاده‌اند. اين نمونه‌اي از رفتار فيلسوفانست. اين نشان از دوري آنان از خرد مي‌باشد.

در اين نشست چند چيز را روشن گردانيدم :
١ـ هستي روان و اينكه چگونه بآن پي مي‌بريم.
٢ـ روان نه تنها پيرو خودخواهي نيست ، خواهاكها و كُناكهايش بآخشيج آنست.
٣ـ آدمي با داشتن روان آفريده‌ی ويژه‌ی برگزيده‌ايست.
٤ـ آدمي داراي خرد است كه داور نيك و بد و راست و كج و خود در داوريهايش آزاد مي‌باشد.


پابرگیها :
1ـ نگاه کنید به کتاب «در پیرامون خرد» ـ و
2ـ خواست پرسندگان از فیلسوفان ، فیلسوفان یونان است. ـ و
3ـ بیوسیدن (biusidan) = منتظر بودن ـ و

✴️ گفت و شنید (1)
تکه‌ی ششم

🔸باید دانست میانه‌ی برانگیختگان با دانشمندان جدایی بسیار است.

🔸نخست ، دانشمندان آگاهیهاشان همچون رشته بهم پیوسته و هر یکی از آنان آگاهیهای پیشینیان را گرفته و خود نیز آگاهیهایی بآنها افزوده و رشته را بدست پسینیان دهد و گاهی نیز یکی در رشته‌ی خود گامهای بزرگی بردارد و نامور گردد و آن رشته بنام وی شناخته شود. مثلاً چارلس داروین دانشمند انگلیسی که شما نیز نام او را آوردید و امروز در سراسر شرق و غرب یکی از دانشمندان بزرگ شناخته گردیده و یک فلسفه‌ای بنام او نامیده شده این مرد خودش بما می‌گوید : از هزارها سال پیش کسانی از دانشمندان یونان و از دیگران هوش بدان فلسفه داشته و هر یکی چند جمله‌ای درباره‌ی آن نوشته بوده‌اند و پس از همگی لامارک دانشمند فرانسه‌ای آن را برُویه‌ی دانش انداخته و دنبال کرده و پس از وی بوده که نوبت بداروین رسیده و این با گامهای بزرگی که در آن رشته برداشته آن را دانش درستی گردانیده و در رده‌ی دیگر دانشها جا داده است. با اینهمه باز نارساییهایی درمیان بوده که بگفته‌ی خود شما دیگران پس از داروین آنها را از میان برداشته‌اند.

ولی برانگیختگان نه چنانند. زیرا هر یکی از ایشان هنگامی برخیزد که آنچه پیشینیان بنیاد نهاده بودند گوهر خود را از دست داده و دستورهاشان رویه‌ی وارونه بخود گرفته ، که از آنها نه تنها یاوری نتواند دید ، این یک رنج بزرگی باشد که آنها را دور گرداند و دلها را از آنها پاک سازد ، و اگر پشتیبانی و نگهداری خدا نباشد همان لغزشگاه بزرگی برای او گردد. زیرا نداند بآنها چه رفتاری کند و راست و دروغ آنها را چگونه شناسد ، و چه ‌بسا فریب خورده و چیزهای بیهوده و بیپایی را از آنها برگیرد و بدنبال کردن پردازد. همان مسیحیگری مَثل نیکیست. ما امروز در کوششهای خود چه سودی از آن توانیم برداشت و چه چیزی توانیم یاد گرفت؟!. از سالها این اندیشه میان مسلمانان پیدا شده که اسلام را به بنیاد خود برگردانند و صدها علمای بنام در مصر و حجاز و هند و ایران در این راه کوشیده‌اند ولی هیچ کاری نتوانسته‌اند. زیرا چنان نیاشفته که کسی چاره تواند و سر رشته چنان گم نشده که کسی آن را بدست آورد.

🔸دوم ، دو رشته از هم جداست. آن کاری که یک برانگیخته انجام می‌دهد با کاری که یک دانشمند می‌کند درخور سنجیدن نیست. بازنمودن معنی زندگانی و نشان دادن آیین آن و تکان دادن به خردها و پیراستن خویها چیزیست که درمیان دانشها مانندی برای آن نتوان پیدا کرد و اینها نه چیزیست که کسی با درس خواندن یا اندیشه بکار بردن بدست آورد.

در اینجا نمی‌خواهم از معنی فَرهِش (وحی) و اینکه چه حالی یک برانگیخته را باشد سخن رانم. چه ، این رازیست میانه‌ی او با خدا و چه ‌بسا در هر یکی از برانگیختگان ، دیگر[=متفاوت] باشد. همین اندازه می‌گویم آنچه عامیان می‌پندارند نه درست است. به هر حال باید این باور کرد که برانگیختگی بدلخواه نتواند بود و بیگمان خواستی از خدا درمیان باید بود.

ما این را می‌پذیریم که اینجهان دستگاهیست آماده و درچیده ، و همه چیزش از خودش و کارهای آن همه بیکدیگر بسته ، می‌گردد و بسوی نیکتری و آراسته‌تری پیش می‌رود. ولی می‌گوییم گاهگاهی نیز در آن جهشی پیداست یا بهتر گوییم دست گرداننده‌ی دستگاه نمودار است که گردش آن را تندتر می‌گرداند ، و یکی از آن گاهها پیدایش آدمی را می‌شناسیم که بگفته‌ی خود داروین [1] جهشی در آن روی داده و جدایی میانه‌ی آدمی و بوزینه بیش از اندازه‌ی طبیعی می‌باشد و دیگری این برخاستن برانگیختگان است که باید آن را هم جهشی شماریم و دستی را از خدا پدیدار بینیم.

اینکه یک کسی برمی‌خیزد و معنی زندگی را بازمی‌نماید ، و راه آن را بمردم نشان می‌دهد و سود و زیان و نیک و بد را روشن می‌گرداند ، و خردها را تکان می‌دهد ، و دانشهای بسیار گرانمایه را بی‌آنکه درسش خوانده باشد از خود بیرون می‌دهد ، و از هزاران دانشمندان یکی خرده بَرو نمی‌تواند گرفت ـ این نیرو او را از کجا پیدا شده؟!. اکنون که دانشمندان روانشناسی از دریافتها و اندیشه‌های آدمی گفتگو می‌کنند و برای هر یکی سرچشمه و انگیزه‌ای نشان می‌دهند بگویند در این باره چه می‌گویند؟!.

[1] : این را از گفته‌ی داروین دیگران آورده‌اند.