📘 در پیرامون روان

🖌 احمد کسروی

🔹نشست ششم (در یکجا)

🔸 ما روان را بدانسان که فهمیده‌ی دیگرانست نمی‌شناسیم

✴️ گفت و شنید (3)

تکه‌ی دوم

🔸ما مي‌گوييم : اينجهان يك دستگاه بيهوده‌اي نيست و از سامان و آراستگي كه در آن نمودار است پيداست كه آفريدگاري آن را پديد آورده و او را خواستي درميانست.

مي‌گوييم : آدمي همپاي چهارپايان و ددان نيست كه همچون آنها با نبرد و زورآزمايي زيد.

مي‌گوييم : خدا بآدميان خرد داده كه براهنمايي آن با آسايش و خوشي زيند و جهان آباد گردانند.

مي‌گوييم : خدا جهان را بخود نگزارده و هميشه بايد ، بهنگام نياز ، يك جنبش خدايي درميان باشد.

اين سخنان و مانند اينها كه مي‌نويسيم و همه‌ راستيهاست «دين» ناميده مي‌شود و ما نيز بايد با اين نام خوانيم. ليكن نه آنست كه دربند اين نام مي‌باشيم و اينها را از بهر آن مي‌خواهيم.

شما مي‌بينيد صد چيزي كه از دين شمرده مي‌شود و غوغا بر سر آنهاست ما چون راست نمي‌شماريم نپذيرفته دور مي‌رانيم.

🔸ما دربند نام دين نيستيم و از آنسوي اين هم نتوانيم كه از راستيهايي ، تنها بنام آنكه عنوان دين مي‌دارد ، چشم پوشيم.

سخن كوتاه كنم : شما اگر ايرادي بگفته‌هاي ما می‌داريد و آنها را براست نمي‌داريد اين بگوييد. اين بگوييد تا ما پاسخ دهيم و شما را از تاريكي بيرون آوريم ، و اگر نه ايرادتان نابجاست.

شما مي‌گوييد : «چرا تمدن را عنوان نمي‌كنيد؟!» ما هم بايد بگوييم : «چرا پيمان را نمي‌خوانيد؟!..» ما در پيمان بارها نام تمدن برده معني آن را روشن گردانيديم و بكساني كه با تمدن دشمني مي‌نمايند پاسخها داديم. در همين شماره‌هاي امسال يك رشته گفتارهاي پياپی در اين زمينه عنوان كرده ارجدارترين دانسته‌ها را در آن گنجانيديم.

🔸ما نشان داديم كه پيشرفت آدميان در زندگاني ، كه تمدن يا شهريگري ناميده مي‌شود ، از دو راه بايد بود : يكي از راه دانشها كه نتيجه‌ی آن فزوني آگاهيها و پديد آمدن افزارهاي نوين و رنگين شدن رويه‌ی[=ظاهر] بيرون زندگانيست ، و ديگري از راه دين كه نتيجه‌ی آن شناخته شدن معني درست زندگاني و پديد آمدن يك «آيين بخردانه» و بسامان گرديدن رويه‌ی دروني زندگاني مي‌باشد.

پس ما تمدن و دانش و دين هر سه را بهم بسته مي‌شناسيم و بهمه‌ی آنها ارج گزارده بروشني معني‌هاشان مي‌كوشيم. با اينحال بسيار شگفت است كه شما بگوييد : «چرا تمدن را عنوان نمي‌كنيد؟!.» از اينجا پيداست كه از پيمان و راه آن بسيار دور مي‌باشيد.

شما را آسوده گردانم : پيمان در كار و زمينه‌ی خود بيمانند است. كساني از دور مي‌ايستند و نادانسته زبان بخرده‌گيري مي‌گشايند و يا بي‌پروايي نشان مي‌دهند. ولي اگر بخوانند ، چه ديندار و چه دانشمند ، خود را درميان يك رشته راستيهايي بينند ـ راستيهايي كه يك ايرادي بآنها نتوانند داشت.

ما دين باين معني كه مي‌گوييم تاكنون نبوده و كسي آن را بدين معني نفهميده. شما نيتچه و يارانش را برخ ما مي‌كشيد. ما درباره‌ی آنان داوري خود را نموده‌ايم : آنان با دروغها جنگيده‌اند ولي براستيها نرسيده‌اند. آنان در برابر زورگوييهاي كشيشان و حاخامان ايستاده و مردانه جنگيده‌اند و از نيروي آنها كاسته‌اند و اين كارشان نيك و سودمند بوده ، ولي خود بيك راستي نرسيده و در سرگرداني بسر برده‌اند.

ماننده‌ی ايشان بوده‌اند در ايران ميرزا آقاخان كرماني و شيخ احمد روحي ، كه بچند كيش درآمده‌اند و هر يكي از آنها را نپسنديده و زبان بخرده‌گيريها باز كرده‌اند ، و با اينهمه كوششها خود بيدين زيسته‌اند.

ولتر كه بنامتر از نیتچه و ديگران مي‌باشد ، با آن جنگهايي كه با دين كرده اين مي‌دانسته كه در پشت سر آن زورگوييهاي كشيشان و اين پرده‌دريهاي اينان ، يك رشته راستيهايي هست. اين مي‌دانسته كه بايد جهان را ديني باشد و اينست هميشه آرزومند يك «دين طبيعی» مي‌بوده. هميشه آرزومند مي‌بوده ولي بآن نمي‌رسيده و با افسوس روز مي‌گزارده.[1]

در شورش فرانسه كه تخمهاي افشانده‌ی ولتر و مُنتِسكيو و ديگران روييدن گرفته خشم مردم بكليسا و كشيش بيش از اندازه شد ، يك دسته دين مسيح را برانداخته و خود ديني بنام «دين راست» پديد آوردند. سپس روبِسپير آن را برانداخته خود دين ديگري بنياد نهاد. ولي هيچ يكي از اينها راه براستيها نداشت و هر يكي پس از اندكي خوار گرديده از ميان رفت.

🔸اينست مي‌گوييم آنان با دروغها جنگيدند ولي براستيها نرسيدند. ليكن ما براستيها رسيده‌ايم و آنها را روشن گردانيده‌ايم. آن دين طبيعي كه ولتر در آرزويش مي‌بوده ، و آن دين راست كه شورشيان فرانسه جستجو مي‌كرده‌اند ، آن راه رستگاري كه هر پاكدل بخردي بايد در طلبش باشد همينست كه ما مي‌نماييم. اين دين كه ما مي‌گوييم سراپا راستي و سراپا پاكيست. شما مي‌خواهيد از راه دانشها پيش آييد ، مي‌خواهيد خرد را بداوري گماريد ، می‌خواهيد در ترازوي «اجتماع» بسنجيد ، يك ايرادي در گفته‌هاي ما نخواهيد يافت.

[1] : این سخن از ولتر شناخته است : اگر خدا نباشد باید آن را اختراع کنید. ـ و

نیتچه

میرزاآقاخان کرمانی

شیخ‌احمد روحی

ولتر

منتسکیو

روبسپیر

🔶 گلچینی از کتاب پلوتارخ بخش دوم
8) الکساندر‌ ـ تکه‌ی 24

🔸 باري چنانكه گفتيم الكساندر بجستجوي داريوش از آنجا آمد و انتظار آن داشت كه بار ديگر با جنگ روبرو خواهد گرديد. ولي چون شنيد كه داريوش را بسوس1 گرفته و نگاهداشته از شنيدن اين خبر بدسته‌ی سپاهيان تساليا اجازه‌ی بازگشت بخانه‌هاي خودش داد و بآنان دوهزار تالنت بيشتر از آنچه مزد ايشان بود بخشش پرداخت. در اين راه پياپي در يازده روز چهارصد و دوازده ميل و نيم راه پيمودند و در نتيجه‌ی اين شتاب و سختي سپاهيان همه فرسوده شده و بيشتر ايشان نزديك بود كه درمانده فرونشينند. بويژه از يافته نشدن آب كه سخت در رنج بودند. در ميان اين رنجها و تشنگيها بود كه روزي چند تن از ماكيدونيان رودي پيدا كرده خيكهايي پر كرده بر روي استر مي‌آوردند. هنگام ظهر ناگهان بجايي رسيدند كه الكساندر در آنجا بود و چون كه از تشنگي بحال سختي افتاده جوانمردانه خودي (كلاه آهنين) را پر آب كرده جلو او آوردند. الكساندر پرسيد آب را براي كه مي‌بريد گفتند : براي زنان و بچگان خود مي‌بريم. ولي اگر شما زنده بمانيد هرچه بر سر بچگان ما بيايد و همگي نابود شوند درخور افسوس نخواهد بود. الكساندر خود را گرفته ولي چون ديد كه همگي پيرامونيان او سر خود را پيش آورده با حسرت بسوي آب مي‌نگرند بي‌آنكه آن را بچشد بآن ماكيدونيان بازگردانيده گفت : «اگر من تنها آب بخورم ديگران بيشتر از اين دل خود را خواهند باخت و شكيبايي ايشان كمتر خواهد بود.» سپاهيان چون اين بزرگواري و شكيبايي را ازو ديدند همگي بيكباره داد زدند كه ما را بسوي دشمن ببر و بر اسبهاي خود تازيانه كشيده گفتند : در جايي كه چنين پادشاهي را داريم با فرسودگي و تشنگي نبرد نماييم. و بايد خود را اندكي كمتر از نميرندگان2 بشناسيم. با اين‌ حال كه همه‌ی آنان شادمان و چابك بودند چنانكه گفته‌اند تنها شصت سواره توانستند از الكساندر جدا نشده خود را بلشكرگاه دشمن برسانند و چون بدانجا رسيدند در هر سوي سيم و زر را پراكنده و گردونه‌هاي فراواني را پر از زنان در اينجا و آنجا سرگردان و درمانده يافتند كه رانندگان آنها گريخته بودند. ولي الكساندر پرواي اينان نكرده مي‌كوشيد خود را بآن تيپهاي پيشين برساند و داريوش را در ميان آنان پيدا كند و پس از جستجوي بسيار ناگهان او را در درون گردونه‌اي يافتند كه سراسر تن او را با نيزه زخمي كرده بودند و در حال جان كندن بود و از اينان كه بالاي سرش رسيده بود آب خواست و چون اندكي آب سرد خورد به پولوستراتوس3 كه آب را داده بود چنين گفت : «اين آخرين بدبختي من است كه كسي كه چنين نيكي را بمن كرده دست بپاداش او ندارم. ولي الكساندر كه آنهمه نيكي درباره‌ی مادر و زن و دخترانم كرده و من اميدوارم خدايان سزاي آن نيكيهاي او را بدهند ناگزير از اين مردانگي شما درباره‌ی من نيز خرسند خواهد بود. پيام مرا باو برسانيد و اينك بنام سپاسگزاري دست خود را باو مي‌دهم.» اين گفته با دست راست خود دست پولوستراستوس را گرفته جان داد. الكساندر در اين هنگام فرارسيده سخت غمگيني از خود نمود و جبه را از تن خود درآورده بر روي آن مرده انداخت. پس از زماني كه بسوس را گرفته بودند ، الكساندر فرمان داد او را به دو پاره كنند ، بدينسان كه مي‌نويسيم : دو درختي كه بفاصله‌ی كمي از هم ايستاده بسوي هم كشيده و بهم نزديك ساخته بسوس را بآنها بستند و آنها را با زور رها كردند. درختها هر كدام بجاي خود بازگشته هر يكي تكه‌ی ديگر او را با خود برد. مرده‌ی داريوش را با شكوه شاهانه نزد مادرش فرستادند و بدستور او بخاك بردند. برادر او اكساثريس4 را الكساندر از نزديكان خود گردانيد.
1ـ Bessus
2ـ در زبان يونانيان و روميان خدايان را نميرنده و مردم را ميرنده مي‌ناميدند.
3ـ Palystratus
4ـ Exathres

✴️ گفت و شنید (3)

تکه‌ی سوم

آن آشنا گفت :
🔹«مرا يك ايرادي بگفته‌هاتان هست. بهتر است بگويم. اين خدا كه شما مي‌گوييد و آن را اساس دين مي‌شماريد من باور نمي‌توانم كرد و حاجتي بوجود او نمي‌بينم. همچنين وحي را من باور نمي‌توانم كرد».

🔸گفتم : شما همانجا كه نشسته‌ايد يك دقيقه چشم رويهم گزاريد و با خود بينديشيد بجهان كه آمده‌ايد آيا بدلخواه خود بوده ، يا يك نيروي ديگري شما را بجهان آورده ـ بينديشيد و ناگزير خواهيد بود باور كنيد كه يك نيروي ديگري شما را بجهان آورده و همين نيروست كه ما خدا مي‌ناميم. من نمي‌دانم شما چه ايرادي باين مي‌داريد؟!.

ما بارها نوشته‌ايم از همان راهي كه اسحاق نيوتن پي به نيروي كشش (قوه‌ی جاذبه) برد و ستاره‌شناسان دانشمند نپتون را پيدا كردند ما نيز به هستي خدا پي مي‌بريم.

🔹گفت : «شما با معلومات خود مقايسه مي‌كنيد».

🔸گفتم : چرا نكنيم؟!.. چرا از دريافتهاي خود چشم پوشيم؟! اين ايراد را از ديگران نيز شنيده‌ام. كساني مي‌گويند : «اين معلومات را ما از روي تجربه بدست آورده‌ايم و نخواهيم توانست در همه جا بكار بريم». من مي‌گويم : تنها آزمايش نيست ـ اين يك دريافتي در آدميست كه هيچ چيزي بي‌انگيزه نتواند بود. دريافتيست كه خرد هم آن را براست مي‌دارد.

اين ايراد جز نتيجه‌ی فلسفه نيست. در فلسفه ميدان پندار پهناور است و در آن نه تنها از دريافتها از شَدسيده‌ها (محسوسات) نيز چشم توان پوشيد. يك فيلسوف تواند جهان باين بزرگي را هيچ شمارد و چشمها رويهم گزارده ترانه‌ی «كلما في الكون وهم أو خيال» [1] سرايد. ولي ما نبايد بآن گراييم. نبايد نيروهاي رواني خود را از كار اندازيم. از آنهمه پنداربافيهای فيلسوفان تاكنون چه سودي جهان را بوده؟! كدام نتيجه‌ی بهاداري بدست آمده؟!.

داستان نپتون را دوباره ياد مي‌كنيم : ستاره‌شناسان چون بحساب گردش اُرانوس مي‌پرداختند هميشه در آن نابسامانيهايي مي‌يافتند. اين تا ديري مايه‌ی شگفت همگي مي‌بود تا كساني از آنان پي بردند كه بالاتر از آن ستاره ، يكي ديگري هست و همانا كشش آنست كه بدينسان كارگر مي‌افتد و گردش اورانوس را نابسامان ‌مي‌گرداند. باين پي بردند و هيچگاه گمان ديگري نكردند. هيچگاه به پندارهاي فلسفي نگراييدند. هيچگاه نگفتند : «اين دانسته‌هاي ماست و شايد در فضاي بالا اين قاعده روان نيست». با همان دريافتهاي ساده بكار پرداختند و چنانكه چشم مي‌داشتند ستاره‌ی گردنده‌ی ديگري را در بالاتر از اُرانوس پيدا كردند و آن را «نپتون» ناميدند.

براي آنكه خواستم نيك روشن گردد و از اين پاسخ به پرسش ديگري نياز نيفتد يك مثلي ياد مي‌كنم : چنين انگاريد در يك بيابان بسيار دوري كه هيچ آبادي نمي‌بينيم و گمان آدميزاد نمی‌بريم ، ناگهان بدرختهايي می‌رسيم كه از روي سامان پهلوي هم ايستاده و جوي آبي براي آبياري آنها كنده شده. با خود مي‌گوييم : آيا اينها بيابان راست كه بيباك و بي‌پروا از ميوه‌هايش چينيم ، و يا نه چنین است كه دست بازداريم؟.. چون مي‌انديشيم از سامان درختها و از جوي كنار آنها درمي‌بابيم كه كسي آنها را كاشته ، و مي‌دانيم كه در پشت سر اين درختستان دهكده‌اي هست. ليكن چون آن دهكده را نمي‌بينيم و از چگونگيش آگاهي نمي‌داريم درباره‌ی آن نخواهيم انديشيد و نبايد انديشيم.

اين مثل بسيار بجاست. چون كساني مي‌پرسند : «پس خدا از كجا آمده؟!..» ، در پاسخ آنهاست كه اين را مي‌گوييم. ما اينجهان را مي‌بينيم و مي‌انديشيم و باين نتيجه می‌رسيم كه جداسر [=مستقل] نيست و در پشت آن دستگاه ديگري هست ، ولي چون آن دستگاه را نمي‌بينيم درباره‌اش نيز نمي‌انديشيم.

راه ما با فلسفه جداست. فلسفه راهبرش پندار است و بِهر سويي تواند تاخت. ولي ما مي‌گوييم : هر كجا كه راه باز نيست بايد ايستاد. مي‌گوييم : يك دري هم براي ندانستن باز بايد داشت.

سخن را بيش از اين روشن گردانم : جهان زادگاه ماست و نشيمنگاه ماست. ما مي‌خواهيم اين را بشناسيم. بشناسيم كه چگونه است و چيست. در اين بازرسيست كه «خدا» را مي‌یابیم و ناگزير شده مي‌پذيريم. در جستجوي خدا نبوده‌ايم. در بازرسي بجهانش يافته‌ايم.

زورگوييهاي كشيشان و ملايان اين سرچشمه را گل‌آلوده گردانيده. مليونها كسان امروز از نام خدا گريزانند. بايد گفت : ما از آنان[2] بيزاريم. ما خدايي را مي‌شناسيم كه آفريدگار جهانست و اين سپهر[= طبیعت] دستگاه اوست. خدايي كه تنها از اين دستگاه توانش شناخت.

[1] : هر باشنده‌ای (موجود) در جهان چیزی جز پندار نمی‌باشد. ـ و
[2] : «آنان» خداهایی است که ملایان و کشیشان بمردم می‌شناسانند چنانکه جمله‌های بعدی این را روشن می‌سازد. کسانی که به نوشته‌های کسروی آشنایی ندارند ، باشد که بلغزش افتند و چیزی دیگر فهمند. ـ و

🔶 در پیرامون اسلام
🔸 دیباچه - تکه‌ی یکم

بنام پاكْ‌آفريدگار
تاكنون بارها از اسلام سخن رانده‌ام و اينك ميخواهم بار ديگر سخناني رانم ، و اميدمندم اين آخرين سخنراني من در آن زمينه باشد. اين را مي‌نويسم تا كسي را بهانه بازنماند. كساني كه اينها را نپذيرند ديگر ما را با آنان سخني نيست و خدا بايد ميانه‌ی ما و ايشان داوري كند.

ديباچه‌ی سخن

1ـ اسلام دوتاست
نخست بايد دانست اسلام دوتاست : يكي اسلامي كه پاكمرد عرب هزار و سيصد و پنجاه سال پيش بنياد نهاد و تا قرنها برپا مي‌بود ، و ديگري اسلامي كه امروز هست و برنگهاي گوناگوني از سني و شيعي و اسماعيلي و علي‌اللهي و شيخي و كريمخاني و مانند اينها نمودار گرديده. اين دو را اسلام مي‌نامند. ولي يكي نيستند و بيكباره[=کلاً ، بالکل] از هم جدايند ، و بلكه آخشيج[=ضد] يكديگرند ، به دو دليل :

1) دليل جستجو : ما از آن اسلام آگاهي داشته ، نيك مي‌دانيم كه جز اين مي‌بوده. آن يك دين پاك بت‌شكن مي‌بوده و اين ، يك رشته كيشهاي[1] سراپا بت‌پرستي و آلودگيست.

2) دليل نتيجه : آن اسلام ، مردم پراكنده و زبون[=ذلیل] عرب را يك توده گردانيده ، بفرمانروايي نيمي از جهان رسانيد. اين اسلام توده‌ها را از هم مي‌پراكند و زبون و زيردست مي‌گرداند. امروز مسلمانان از خوارترين و زبونترين مردمان جهانند و در زير دست بيگانگان زيسته ، آن را كمي خود نمي‌پندارند. در اينجاست كه مي‌بايد گفت : درخت را از ميوه‌اش شناسند ، يك درختي آن ميوه‌ی شيرين را داده و ديگري اين ميوه‌ی تلخ را مي‌دهد ، آيا هر دو را يكي مي‌توان پنداشت؟!.

[1]ـ کیش = مذهب ، کوره‌راهی که از دین جدا شده است. ـ و

🔶 گلچینی از کتاب پلوتارخ بخش دوم
8) الکساندر‌ ـ تکه‌ی 25

🔸 سپس الكساندر با دسته‌ی برگزيده‌اي از سپاهيان خود روانه هوركاني1 گرديد و در آنجا درياي بيكراني را كه گويا كوچكتر از يوكسيني2 نباشد ديدار نمود. آب اين درياها شيرينتر از آبهاي ديگر درياهاست. ولي الكساندر نتوانست آگاهيهاي درستي درباره‌ی آن بدست آورد تنها اين اندازه را از روي گمان دانست كه آن شاخه‌اي از درياچه‌ی مايوتيس3 ميباشد. ليكن هنوز چند سال پيش از اين لشكركشي الكساندر ، دانشمندان طبيعت‌شناس اين را جستجو كرده و بدست آورده بودند كه چهار خلیج که از دریای بزرگ جدا می‌شود این دریا که آن را گاهي درياي هوركاني و گاهي درياي كاسپي4 مي‌خوانند. شمالي‌ترين آن چهار خليج مي‌باشد. سپاهياني كه بو‌كيفالوس (اسب الكساندر) را مي‌آوردند با دسته‌ای از بوميان هوركاني برخورده دستگير مي‌شوند. الكساندر چون اين را شنيد سخت برآشفته گشت و كساني فرستاده بآن بوميان خبر دادند كه اگر اسب و پرستاران آن را بيدرنگ نزد او نفرستند همه‌ی آنان را از زن و مرد و كودكان كشتار خواهد كرد و بر كسي رحم نخواهد نمود. بوميان گرفتاران را آزاد كرده و اسب را بدو فرستادند و شهر خود را هم به الكساندر سپردند. الكساندر نه تنها نوازش بر آنان كرد ، بلكه بخششهايي هم در برابر پس فرستادن اسب داد.
از آنجا آهنگ پارثوا5 را كرده چون بآنجا رسيد نخستين كارش آن بود كه رخت خود را تغيير داده جامه‌ی ايرانيان پوشيد و اين كار شايد براي آن بود كه ايرانيان را بآساني متمدن6 گرداند. زيرا چون رخت كساني يكسان بود بزودي با هم انس مي‌گيرند. يا شايد هم چنانكه ماكيدونيان در آغاز كار مي‌پنداشتند مقصودش آن بود كه چنانكه ايرانيان پادشاه خود را مي‌پرستند او نيز يونانيان را بپرستش خود وادارد و باين جهت خود را بصورت آن پادشاهان درآورده و تغييرهاي ديگري در كار و زندگي خود مي‌داد. باري او شكل رختپوشي مادان را كه پاك بيگانه و نازيباست نگرفته نيز شلوار و قباي آستين‌دار و تاج را نپذيرفت ، بلكه شكلي را ميانه‌ی رخت پارسيان و رخت ماكيدونيان برگزيد كه از تكبر آن يكي پايينتر و از فرومايگي اين يكي بالاتر بود. تا ديرزماني اين رخت را تنها هنگامي مي‌پوشيد كه با ايرانيان مي‌نشست يا در درون خانه‌ی خود مي‌پوشيد. ولي سپس آن را آشكاره كرده با آن رخت بيرون آمد و ماكيدونيان آن را ديده غمناك گرديدند. با اين‌ حال همگي او را گرامي ميداشتند و قدر نيكخوييهاي او را شناخته در اين هوسبازيها معذورش مي‌داشتند بويژه پس از آنهمه رنجها كه برده و خطرها كه ديده بود. گذشته از ديگر رنجها در همان تازگیها تيري بپاي او رسيده و استخوان ساق را خرد كرده بود كه ريزه‌هاي آن بيرون آورده شد. در هنگام ديگري يك ضربت سختي از سنگ به پشت گردن او رسيد كه مدتها روشني چشم او كمتر شده بود. با همه‌ی اينها او هرگز خود را از خطر دور نمي‌داشت و بدلخواه به هر كار سختي برميخاست. چنانكه در اين هنگام هم رود اوريكسارتيس7 را كه او رود تاناييس8 مي‌پنداشت گذشته سكثیان9 را ناگزير از گريختن كرد و خويشتن دوازده ميل بيشتر از دنبال آنان تاخت با آنكه دچار درد اسهال بوده.

1ـ Hyrcania همان كلمه‌ی گرگان است كه در اوستا نيز هوركان آمد.
2ـ Euxine
3ـ Maeotis درياي آزوف در روسستان
4ـ Casbian كاسپي مردمي بوده‌اند كه در غرب شمالي آن دريا نشيمن داشته‌اند.
5ـ «پارثوا» شكل درست و فارسي كلمه است كه در نگارشهاي سنگي داريوش هم بكار رفته و مقصود از آن خراسان است.
6ـ يونانيان همچون اروپاييان امروزي مردم آسيا را متمدن نمي‌شماردند و اين كار جز غرور و ناداني بنيادي ندارد.
7ـ Orexartes
8ـ Tanais
9ـ Scythian آن دسته از مردمي كه ايرانيان آنان را سگ يا سگز مي‌ناميدند و سگستان بنام آنان با اين نام خوانده شده.

✴️ گفت و شنید (3)

تکه‌ی چهارم

🔸يك نتيجه‌ی ديگر اين گفتگوها راهيست كه براي زندگاني پيش گيريم. جدايي ميانه‌ی ما با مادّيان تنها در پذيرفتن و نپذيرفتن خدا نيست. يك كشاكش بزرگ ديگر در چگونگي زندگاني است.

مادّيانْ جهان هستي را همين دستگاه سَتَرساي[محسوس] مادّي مي‌شمارند ، و گردش آن را جز بآيين نبرد و زورآزمايي نمي‌شناسند ، و آدمي را جز همين تن و جان نپنداشته جدايي ميانه‌ی او با چهارپايان و ددان نمي‌گزارند.

ما بهمه‌ی اينها پاسخ داده درباره‌ی آدمي مي‌گوييم : در او جز از اين تن و جان مادّي دستگاهي بنام روان مي‌باشد ، و آن بجاي نبرد و زورآزمايي خواهان همدستي و نيكي و جانفشاني است.

آن داستان «جان و روان» كه ما عنوان نموديم بسيار ارجدار است و نتيجه‌هاي سودمند بزرگي را درپي مي‌دارد. اروپاييان در سايه‌ی آنكه اين را ندانسته‌اند از يك رشته از درخواستها و دريافتهاي آدمي ناآگاه مانده و آنها را بكنار نهاده‌اند.

ما بايد از جوانان روانها و خردهاي آنان را پرورش دهيم كه همه بنيكي يكديگر و بآبادي جهان كوشند و بجاي جنگ با همديگر با بديها بجنگند. ولي امروز چون زندگاني را نبرد مي‌شمارند و آدميان را همچون جانوران و ددان ناگزير از كشاكش مي‌پندارند ، از اينرو تنها و جانهاي آنان را پرورده و خويهاي پست جانوري را در آنان نيرومند گردانيده براي كشتن همديگر بميدان مي‌فرستند.

🔸اين حالي كه امروز در جهانست و آدميان دامن بكشتار يكديگر بسته‌اند و شهرها را ويران مي‌گردانند ، بيش از همه نتيجه‌ی ندانستن معني زندگاني و پي نبردن بگوهر آدميگريست.

روشنتر گويم : بيش از همه نتيجه‌ی هياهوي ماديگريست. كساني مي‌گويند : اينها ناگزيري است. مي‌گويم : دليل اين سخن چيست؟!. اين جنگها جز آز و هوس انگيزه‌ی ديگري نمي‌دارد و ناگزيري هم نيست.

🔸اينكه ما «دين» مي‌گوييم ، يكي از پايه‌هاي آن زيستن از روي «آيين بخردانه» و جلوگيري از اين جنگها و ستمگريهاست.

ما پايگاه آدمي را بلندتر شناخته مي‌گوييم : نبايد همچون چَراها و دَراها [1] با نبرد و كشاكش زيد. بايد بجاي آن آيين همدستي را پيش گيرد.

مادّيان آدمي را باين پستي رسانيده‌اند كه مي‌بينيم : همه‌ی هنرها و دانشهاي خود را در راه نابودي يكديگر بكار مي‌برند. مردان بزرگي از كشتار زنان و بچگان بخود مي‌بالند. ما مي‌خواهيم او را از اين پستي رهانيده و بجايگاهي كه بايد داشت رسانيم.

[1] : چَرا = همیشه چرنده ، دَرا = همیشه درنده. ـ و