26
🔶 زبان ایرانی
🔸 دويست يا دهبيست
كساني ميپندارند اصل كلمهي دويست «ده سَت» بوده كه مقصود «دو صد» باشد كه گاهي بجاي آن دو صد ميگويند يا مينويسند. اگرچه گفتن و نوشتن دوصد بجاي دويست درست است ايرادي بر آن نتوان گرفت ولي اصل دويست نه «دو سَت» بلكه «داه ويست» است كه مقصود ده بيست باشد و ده بيست با 200 يكي است.
چه اصل كلمهي ده در زبانهاي پيشين «داه»1 و اصل كلمهي بيست «ويست» بوده پس «ﻫ» داه افتاده و الفش هم مبدل به واو گرديده «دو ويست» شده كه سبك كرده دويست گفتهاند. نظير اين كلمه است شمارهي پنجاه كه اصل آن «پنج داه» بوده دال از ميانه افتاده و پنجاه گرديده.1 چنانكه اصل شمارههاي هفتاد و هشتاد نيز «هفت تا ده» و «هشت تا ده» بوده كه كمكم سبك گردانيده هفتاد و هشتاد گفتهاند. كلمههاي يازده و دوازده و مانندهاي آنها در اصل «يك از ده» و «دو از ده» بوده كه شايد مقصود يك پس از ده و دو پس از ده باشد.
در شمارههاي چهارده و هفده و هجده كلمهي «از» را برانداختهاند. در كلمههاي شانزده و چند كلمهي ديگر هم سبكيهاي ديگر بكار رفته است.
از همه شگفتتر بودن حرف «ن» در شمارههاي «پانزده» و «شانزده» است. اين حرف از كجا آمده؟ ولي اين موضوع مربوط بخط و زبان پهلوي است و تفصيلي دارد كه در جاي ديگر نگاشتهايم.
1ـ اصل آن نيز در زبانهاي پيشينتر «داس» بوده چنانكه در برخي زبانها از جمله در زبان ارمني امروز هم بجاي ده «داس» گفته ميشود.
2 ـ داه در پارهای شعرها نيز آمده رودكي ميگويد :
هفت سالار كاندرين فلكند
همه گرد آمدند در دو و داه
🔶 زبان ایرانی
🔸 دويست يا دهبيست
كساني ميپندارند اصل كلمهي دويست «ده سَت» بوده كه مقصود «دو صد» باشد كه گاهي بجاي آن دو صد ميگويند يا مينويسند. اگرچه گفتن و نوشتن دوصد بجاي دويست درست است ايرادي بر آن نتوان گرفت ولي اصل دويست نه «دو سَت» بلكه «داه ويست» است كه مقصود ده بيست باشد و ده بيست با 200 يكي است.
چه اصل كلمهي ده در زبانهاي پيشين «داه»1 و اصل كلمهي بيست «ويست» بوده پس «ﻫ» داه افتاده و الفش هم مبدل به واو گرديده «دو ويست» شده كه سبك كرده دويست گفتهاند. نظير اين كلمه است شمارهي پنجاه كه اصل آن «پنج داه» بوده دال از ميانه افتاده و پنجاه گرديده.1 چنانكه اصل شمارههاي هفتاد و هشتاد نيز «هفت تا ده» و «هشت تا ده» بوده كه كمكم سبك گردانيده هفتاد و هشتاد گفتهاند. كلمههاي يازده و دوازده و مانندهاي آنها در اصل «يك از ده» و «دو از ده» بوده كه شايد مقصود يك پس از ده و دو پس از ده باشد.
در شمارههاي چهارده و هفده و هجده كلمهي «از» را برانداختهاند. در كلمههاي شانزده و چند كلمهي ديگر هم سبكيهاي ديگر بكار رفته است.
از همه شگفتتر بودن حرف «ن» در شمارههاي «پانزده» و «شانزده» است. اين حرف از كجا آمده؟ ولي اين موضوع مربوط بخط و زبان پهلوي است و تفصيلي دارد كه در جاي ديگر نگاشتهايم.
1ـ اصل آن نيز در زبانهاي پيشينتر «داس» بوده چنانكه در برخي زبانها از جمله در زبان ارمني امروز هم بجاي ده «داس» گفته ميشود.
2 ـ داه در پارهای شعرها نيز آمده رودكي ميگويد :
هفت سالار كاندرين فلكند
همه گرد آمدند در دو و داه
✴️ حقایق زندگی (تکهی سیودوم)
🔶 یکی از اندیشههای خام (بخش 1 از 2)
یك سخن شگفتی كه از سالها درمیان ایرانیان میگردد آنست كه كسانی میگویند : «باید مردم را باسواد گردانید. چارهی دردها اینست». یا میگویند : «باید بمعارف تعمیم داد». این سخنها پس از مشروطه بزبانها افتاده. زیرا پیش از مشروطه همهی كسان بافهم درد ایران را استبداد و بیقانونی میدانستند و این بود سالها كوشیدند تا بمشروطه جریان دادند. ولی در آن میان موانع بسیاری در جلو پیشرفت دیدند و همان مشروطه كه برای ایران لازمترین چیزی بود ، از مردم دربارهی آن بیپرواییها ، بلكه دشمنیها و كارشكنیها دیدند ،
🔸در این هنگام بود كه پی بردند در این توده یك دردی هست و چون آن را نمیشناختند و علت و چارهاش را نمیدانستند گمانشان به بیسوادی رفته آن را سرچشمهی درماندگیها و بدبختیها شماردند
و این بود میگفتند : «باید مردم را باسواد گردانید» و دبستانها را «كارخانهی آدمسازی» نامیده امیدها و آرزوهای بسیاری بآنها میبستند.
ولی این گفته بسیار خامست. زیرا سواد چیست؟!.. سواد آنست كه كسی خواندن و نوشتن را بداند. این خود چیز سودمندیست و یك هنری از آدمی شمرده میشود. ولی ارزشی را كه گویندگان آن سخن میدهند و سواد را چارهی دردها میشمارند ندارد. سواد مقدمهی آنست كه یك كسی كتابهای سودمندی بخواند و حقایق زندگی را یاد بگیرد تا بوسیلهی این دانش و آگاهی دریافتها و نیروهای خدادادیش رشد كند و فهم و خردش فزونی یابد ، سواد برای اینست.
پس باید دید آیا در زبان فارسی چنان كتابهایی هست؟.. یک کتابهایی که بمردم حقایق زندگانی را یاد دهد و بفهم و خرد خدادادی آنان كمك كند پیدا میشود؟.. ما كه چنین كتابهایی را سراغ نداشتیم و از آنسوی صدها بلكه هزارها كتاب گمراه كننده و خردـ بر بادـ ده را میشناسیم كه خانهها و كتابخانهها را پر گردانیده است.
اگر بخواهیم سخن بدرازی نینجامد باید بگوییم :
🔸از هزار سال پیش پیاپی سیلهای گمراهی و بدآموزی باین سرزمین رو آورده و گذشته ، ولی گل و لای آنها در گودال كتابها رویهم آمده و درهم آمیخته.
در این هزار سال در ایران كشاكش سنی و شیعه ، زد و خورد معتزله و اشاعره ، فلسفهی یونان ، باطنیگری ، صوفیگری ، خراباتیگری ، علیاللهیگری ، شیخیگری ، بهاییگری ، پس از همهی آنها مادیگری ـ یكی پس از دیگری پیدا شده و اینها در كتابها بهم آمیخته و درهم گردیده. از آنسوی شاعران هرچه از دلشان گذشته یا از كسی شنیدهاند شعر گردانیده و در دیوانها جا دادهاند. اینست حال اجمالی كتابها. كنون بگویید از باسواد شدن و اینها را خواندن جز زیان چه سودی تواند بود؟!..
چه سودی تواند بود كه یك دختری باسواد گردد و اینهمه رمانهای گمراه كنندهی بیناموسانه را بخواند؟!.. چه سودی تواند بود كه یك جوانی درس خواند و آنگاه دیوان سراپا بیشرمانهی ایرج[میرزا] را بدست گیرد؟!.. چه سودی تواند بود كه جوانی باسواد گردد و از كتابها صدها جملهها و شعرهایی را كه دربارهی جبریگری گفته شده در مغز آكند؟!.. چه سودی تواند بود كه كسی این فلسفههای بیغیرتی را یاد گیرد؟!.. : «این نیز بگذرد» ، «با هر كه خصومت نتوان كرد بساز» ، «بر من و تو درِ اختیار نگشاده» ، «روزی مقدر است» ، «بدین شكستگی ارزد بصد هزار درست» ، «اگر تیغ عالم بجنبد زجای نبُرد رگی تا نخواهد خدای» ، «خواهی نشوی رسوا همرنگ جماعت شو» ، «خوش باش ندانی ز كجا آمدهای مِی خور كه ندانی بكجا خواهی رفت» ، «الامور مرهونه باوقاتها » ، «عرفتالله بفسخ العزایم» ، «ترید و ارید و مایكون الا ماارید» ـ چه سودی تواند بود كه كسی اینها و هزار مانند اینها را یاد گیرد؟!..
🔶 یکی از اندیشههای خام (بخش 1 از 2)
یك سخن شگفتی كه از سالها درمیان ایرانیان میگردد آنست كه كسانی میگویند : «باید مردم را باسواد گردانید. چارهی دردها اینست». یا میگویند : «باید بمعارف تعمیم داد». این سخنها پس از مشروطه بزبانها افتاده. زیرا پیش از مشروطه همهی كسان بافهم درد ایران را استبداد و بیقانونی میدانستند و این بود سالها كوشیدند تا بمشروطه جریان دادند. ولی در آن میان موانع بسیاری در جلو پیشرفت دیدند و همان مشروطه كه برای ایران لازمترین چیزی بود ، از مردم دربارهی آن بیپرواییها ، بلكه دشمنیها و كارشكنیها دیدند ،
🔸در این هنگام بود كه پی بردند در این توده یك دردی هست و چون آن را نمیشناختند و علت و چارهاش را نمیدانستند گمانشان به بیسوادی رفته آن را سرچشمهی درماندگیها و بدبختیها شماردند
و این بود میگفتند : «باید مردم را باسواد گردانید» و دبستانها را «كارخانهی آدمسازی» نامیده امیدها و آرزوهای بسیاری بآنها میبستند.
ولی این گفته بسیار خامست. زیرا سواد چیست؟!.. سواد آنست كه كسی خواندن و نوشتن را بداند. این خود چیز سودمندیست و یك هنری از آدمی شمرده میشود. ولی ارزشی را كه گویندگان آن سخن میدهند و سواد را چارهی دردها میشمارند ندارد. سواد مقدمهی آنست كه یك كسی كتابهای سودمندی بخواند و حقایق زندگی را یاد بگیرد تا بوسیلهی این دانش و آگاهی دریافتها و نیروهای خدادادیش رشد كند و فهم و خردش فزونی یابد ، سواد برای اینست.
پس باید دید آیا در زبان فارسی چنان كتابهایی هست؟.. یک کتابهایی که بمردم حقایق زندگانی را یاد دهد و بفهم و خرد خدادادی آنان كمك كند پیدا میشود؟.. ما كه چنین كتابهایی را سراغ نداشتیم و از آنسوی صدها بلكه هزارها كتاب گمراه كننده و خردـ بر بادـ ده را میشناسیم كه خانهها و كتابخانهها را پر گردانیده است.
اگر بخواهیم سخن بدرازی نینجامد باید بگوییم :
🔸از هزار سال پیش پیاپی سیلهای گمراهی و بدآموزی باین سرزمین رو آورده و گذشته ، ولی گل و لای آنها در گودال كتابها رویهم آمده و درهم آمیخته.
در این هزار سال در ایران كشاكش سنی و شیعه ، زد و خورد معتزله و اشاعره ، فلسفهی یونان ، باطنیگری ، صوفیگری ، خراباتیگری ، علیاللهیگری ، شیخیگری ، بهاییگری ، پس از همهی آنها مادیگری ـ یكی پس از دیگری پیدا شده و اینها در كتابها بهم آمیخته و درهم گردیده. از آنسوی شاعران هرچه از دلشان گذشته یا از كسی شنیدهاند شعر گردانیده و در دیوانها جا دادهاند. اینست حال اجمالی كتابها. كنون بگویید از باسواد شدن و اینها را خواندن جز زیان چه سودی تواند بود؟!..
چه سودی تواند بود كه یك دختری باسواد گردد و اینهمه رمانهای گمراه كنندهی بیناموسانه را بخواند؟!.. چه سودی تواند بود كه یك جوانی درس خواند و آنگاه دیوان سراپا بیشرمانهی ایرج[میرزا] را بدست گیرد؟!.. چه سودی تواند بود كه جوانی باسواد گردد و از كتابها صدها جملهها و شعرهایی را كه دربارهی جبریگری گفته شده در مغز آكند؟!.. چه سودی تواند بود كه كسی این فلسفههای بیغیرتی را یاد گیرد؟!.. : «این نیز بگذرد» ، «با هر كه خصومت نتوان كرد بساز» ، «بر من و تو درِ اختیار نگشاده» ، «روزی مقدر است» ، «بدین شكستگی ارزد بصد هزار درست» ، «اگر تیغ عالم بجنبد زجای نبُرد رگی تا نخواهد خدای» ، «خواهی نشوی رسوا همرنگ جماعت شو» ، «خوش باش ندانی ز كجا آمدهای مِی خور كه ندانی بكجا خواهی رفت» ، «الامور مرهونه باوقاتها » ، «عرفتالله بفسخ العزایم» ، «ترید و ارید و مایكون الا ماارید» ـ چه سودی تواند بود كه كسی اینها و هزار مانند اینها را یاد گیرد؟!..
27
🔶 زبان ایرانی
🔸 هندوانه يا ميوهي هندوستان
از علم زبانشناسي پيداست كه ميوههايي كه امروز هست بسياري از آنها در زمانهاي پيشين نبوده. در آينده نيز يك رشته ميوههاي ديگري خواهد بود كه ما امروز نميشناسيم.
از جمله هندوانه در قرنهاي نخست اسلام معروف نبوده و چون پيدا شده تا ديرزماني آن را «خربزه» ميناميدهاند. در فارسي «خربزه هندوانه» ميگفتهاند و از اينجا پيداست كه از هندوستان باينجا آمده. گويا از اينجا هم بعربستان و از آنجا بآندلس و ايتاليا و از آن راه بديگر شهرهاي اروپا رسيده كه در فرانسه و در برخي زبانهاي ديگر آن را «پاستيك» ميخوانند كه تحريف كلمهي «بطيخ» عربي است. در اروپا گاهي آن را «خربزهي آبي» نيز ميگفتهاند چنانكه در فرانسه و انگليسي هنوز هم هست. كلمهي «قارپوز» در آذزبايجان آن نيز محرف «خربزه» است كه چون تركي در آنجا انتشار يافته و كلمه «قاون» معروف شده آن نام پارسي را براي اين خربزهي نودرآمده نگاه داشتهاند.
🔶 زبان ایرانی
🔸 هندوانه يا ميوهي هندوستان
از علم زبانشناسي پيداست كه ميوههايي كه امروز هست بسياري از آنها در زمانهاي پيشين نبوده. در آينده نيز يك رشته ميوههاي ديگري خواهد بود كه ما امروز نميشناسيم.
از جمله هندوانه در قرنهاي نخست اسلام معروف نبوده و چون پيدا شده تا ديرزماني آن را «خربزه» ميناميدهاند. در فارسي «خربزه هندوانه» ميگفتهاند و از اينجا پيداست كه از هندوستان باينجا آمده. گويا از اينجا هم بعربستان و از آنجا بآندلس و ايتاليا و از آن راه بديگر شهرهاي اروپا رسيده كه در فرانسه و در برخي زبانهاي ديگر آن را «پاستيك» ميخوانند كه تحريف كلمهي «بطيخ» عربي است. در اروپا گاهي آن را «خربزهي آبي» نيز ميگفتهاند چنانكه در فرانسه و انگليسي هنوز هم هست. كلمهي «قارپوز» در آذزبايجان آن نيز محرف «خربزه» است كه چون تركي در آنجا انتشار يافته و كلمه «قاون» معروف شده آن نام پارسي را براي اين خربزهي نودرآمده نگاه داشتهاند.
✴️ حقایق زندگی (تکهی سیوسوم)
🔶 یکی از اندیشههای خام (بخش 2 از 2)
جز زیان چه سودی دارد كه كسی باسواد گردد و در كتابها در یكجا بخواند :
«الاسماء تنزل من السماء» و در جای دیگر بیند : «برعكس نهند نام زنجی كافور»
در یكجا بخواند : «هر كسی آن دِرَوَد عاقبت كار كه كشت» و در جای دیگر بیند : «گر زمین را بآسمان دوزی ندهندت زیاده از روزی» ،
در یكجا بخواند : «قرار در كف آزادگان نگیرد مال» در جای دیگر بیند : «امروز كه داری اندیشهی فردا كن»؟!..
این گفتههای متناقض جز گیجسری چه نتیجه تواند داد؟!..
شما تنها این دو شعر را با خرد خود بداوری گزارید.
ناسزایی را چو بینی بختیار عاقلان تسلیم كردند اختیار
باش تا دستش ببندد روزگار پس بكام دوستان چشمش درآر
آیا این دستور با مردمی و گردنفرازی سازگار است؟!.. این خود شیوهی مردم زبون و پستنهاد است كه چون كسی را چیره دیدند در برابر او بخاموشی و فروتنی گرایند و بستمهایش گردن گزارند و چاپلوسی و ستایشگری كنند. ولی چون روزی رسید و او گرفتاری پیدا كرد آن زمانست كه شمشیر ناتوانكشی را از غلاف درآورده پیاپی بر سرش نوازند. كنون شما ببینید كه آقای شاعر این زبونی و پستی را یك فلسفهی اخلاقی گردانیده و با یك زبان شیوایی بمردم یاد میدهد.
🔸🔸یك دسته مردم باشرافت و گردنفراز باید درست بوارونهی این دستور شاعر رفتار كنند. باین معنی كه كسی كه بستمگری برخاسته و چیرگی مینماید در برابرش ایستند و از مرگ نترسیده جلوگیری كنند. ولی چون افتاد و ناتوان گردید دیگر ناتوانكشی ننماید و از روی عدالت بمحاكمهاش كشند. اینست دستوری كه باید بمردم داد. شاعر وارونهی این را گفته و شما چون نیك اندیشید ، امروز انبوه ایرانیان به همان گفتهی شاعر رفتار میكنند. چیزی كه هست فرقی میانهی ناسزا و سزا نگزارده ، یك مردی را چه نیك باشد و چه بد ، همینكه چیره میبینند : بیكبار گردن میگزارند و بندهوار فرمانبری میكنند ، بیآنكه خود او بخواهد زبان بچاپلوسی باز میكنند. ولی همینكه او میافتد بیكبار برگشته نامردانه پردهدریها مینمایند.
چنانكه همین رفتار را با شاه گذشته [رضاشاه] كردند ، كه تا نیرومند و توانا بود آن ستایشگریها و فروتنیها مینمودند و همینكه در نتیجهی پیشامدهای شهریور ماه ناتوان گردید و برافتاد بیكبار زبانها به بدگویی و پردهدری باز گردید.
اساساً باید گفت : یك دسته از ایرانیان (بخصوص از همان طبقهی ادبا و فضلا) در این رفتار آزموده شدهاند كه بیآنكه خود متوجه باشند این رفتار از آنان سرمیزند. همچون رقاصان آزموده و كاركرده كه همینكه آواز موسیقی بلند شد بیآنكه خود توجه كنند و بیآنكه نیاز باندیشه و تصمیم باشد ، دستها و پاهاشان بحركت میآید و مطابق هوای موسیقی رقص میكنند. شاید یك رقاص در همانحال فكرش در جای دیگر است ، و با اینحال چون ورزیده است اعضایش حركات را بخوبی و درستی ادا میكند. ایرانیان بدبخت نیز از بس در این كار ورزیده گردیدهاند بیآنكه خود بفهمند بیاختیار این رفتار از آنان سرمیزند. یك كسی همینكه نیرومند گردید بی اختیار بسوی او میگرایند و در برابر دستورهایش ، چه نیك و چه بد ، جز گردنگزاری و فرمانبرداری نمینمایند. ولی همینكه از نیرو افتاد بیكبار میبینید قیافهها دیگر گردیده و لحنها عوض شده و از فردا همینكه بهمدیگر میرسند بیمقدمه چنین میگویند : «دیدی این ظالم چه كارها میكرد ، دیدی خدا چگونه انتقام گرفت؟».
(پرچم روزانه شمارهی 96)
🔶 یکی از اندیشههای خام (بخش 2 از 2)
جز زیان چه سودی دارد كه كسی باسواد گردد و در كتابها در یكجا بخواند :
«الاسماء تنزل من السماء» و در جای دیگر بیند : «برعكس نهند نام زنجی كافور»
در یكجا بخواند : «هر كسی آن دِرَوَد عاقبت كار كه كشت» و در جای دیگر بیند : «گر زمین را بآسمان دوزی ندهندت زیاده از روزی» ،
در یكجا بخواند : «قرار در كف آزادگان نگیرد مال» در جای دیگر بیند : «امروز كه داری اندیشهی فردا كن»؟!..
این گفتههای متناقض جز گیجسری چه نتیجه تواند داد؟!..
شما تنها این دو شعر را با خرد خود بداوری گزارید.
ناسزایی را چو بینی بختیار عاقلان تسلیم كردند اختیار
باش تا دستش ببندد روزگار پس بكام دوستان چشمش درآر
آیا این دستور با مردمی و گردنفرازی سازگار است؟!.. این خود شیوهی مردم زبون و پستنهاد است كه چون كسی را چیره دیدند در برابر او بخاموشی و فروتنی گرایند و بستمهایش گردن گزارند و چاپلوسی و ستایشگری كنند. ولی چون روزی رسید و او گرفتاری پیدا كرد آن زمانست كه شمشیر ناتوانكشی را از غلاف درآورده پیاپی بر سرش نوازند. كنون شما ببینید كه آقای شاعر این زبونی و پستی را یك فلسفهی اخلاقی گردانیده و با یك زبان شیوایی بمردم یاد میدهد.
🔸🔸یك دسته مردم باشرافت و گردنفراز باید درست بوارونهی این دستور شاعر رفتار كنند. باین معنی كه كسی كه بستمگری برخاسته و چیرگی مینماید در برابرش ایستند و از مرگ نترسیده جلوگیری كنند. ولی چون افتاد و ناتوان گردید دیگر ناتوانكشی ننماید و از روی عدالت بمحاكمهاش كشند. اینست دستوری كه باید بمردم داد. شاعر وارونهی این را گفته و شما چون نیك اندیشید ، امروز انبوه ایرانیان به همان گفتهی شاعر رفتار میكنند. چیزی كه هست فرقی میانهی ناسزا و سزا نگزارده ، یك مردی را چه نیك باشد و چه بد ، همینكه چیره میبینند : بیكبار گردن میگزارند و بندهوار فرمانبری میكنند ، بیآنكه خود او بخواهد زبان بچاپلوسی باز میكنند. ولی همینكه او میافتد بیكبار برگشته نامردانه پردهدریها مینمایند.
چنانكه همین رفتار را با شاه گذشته [رضاشاه] كردند ، كه تا نیرومند و توانا بود آن ستایشگریها و فروتنیها مینمودند و همینكه در نتیجهی پیشامدهای شهریور ماه ناتوان گردید و برافتاد بیكبار زبانها به بدگویی و پردهدری باز گردید.
اساساً باید گفت : یك دسته از ایرانیان (بخصوص از همان طبقهی ادبا و فضلا) در این رفتار آزموده شدهاند كه بیآنكه خود متوجه باشند این رفتار از آنان سرمیزند. همچون رقاصان آزموده و كاركرده كه همینكه آواز موسیقی بلند شد بیآنكه خود توجه كنند و بیآنكه نیاز باندیشه و تصمیم باشد ، دستها و پاهاشان بحركت میآید و مطابق هوای موسیقی رقص میكنند. شاید یك رقاص در همانحال فكرش در جای دیگر است ، و با اینحال چون ورزیده است اعضایش حركات را بخوبی و درستی ادا میكند. ایرانیان بدبخت نیز از بس در این كار ورزیده گردیدهاند بیآنكه خود بفهمند بیاختیار این رفتار از آنان سرمیزند. یك كسی همینكه نیرومند گردید بی اختیار بسوی او میگرایند و در برابر دستورهایش ، چه نیك و چه بد ، جز گردنگزاری و فرمانبرداری نمینمایند. ولی همینكه از نیرو افتاد بیكبار میبینید قیافهها دیگر گردیده و لحنها عوض شده و از فردا همینكه بهمدیگر میرسند بیمقدمه چنین میگویند : «دیدی این ظالم چه كارها میكرد ، دیدی خدا چگونه انتقام گرفت؟».
(پرچم روزانه شمارهی 96)
مشتی نمونهی خروار :
از راست سومی: سرلشگر معینی فرمانده لشگر ارومی عدهی خود را بیسرپرست گزارده با رسوایی بسیار گریخته از ملایر سر درآورد و در نتیجهی این رفتار هزار تن بلكه بیشتر سربازان بیگناه كشته شدند.
پنجمی : سرلشگر مطبوعی فرمانده لشگر تبریز از بانك 180 هزار ریال (كمابیش بهای یك خانه در تهران) پول گرفته گریخت و در چنان هنگامی او و چند تن دیگر از سركردگان جز در اندیشهی حمل اثاثیهی خود نبوده و كامیونهای سپاه را باین كار خود تخصیص دادهاند.
ششمی : سرلشگر محتشمی کنار مطبوعی ایستاده (در این پیکره دیده نمیشود.نک. عاقلی ، روزشمار تاریخ ایران ص 330) همینكه جنگ آغاز گردید بی آنكه اندك تقیدی بوظیفهی خود داشته باشد همه را گزارده گریخت و تنها اموال خود را همراه آورد.
آنکه با رخت مشکی در ردهی دوم ایستاده سرلشگر احمد نخجوان است. بهمدستی سرلشگر ضرغامی و دیگر خائنان ارتش (گویا یکی از آنها سرتیپ ریاضی بود که رضاشاه برای همین طرح تهی گردانیدن پادگانها مقصر دانسته همهشان را کتک زده قرار بود محاکمه کند) ، در گیرودار جنگ ، سربازان پادگانها را مرخص کردند و با خیرهرویی پیشنهاد استخدام سربازان پیمانی را پیش آوردند!
از راست سومی: سرلشگر معینی فرمانده لشگر ارومی عدهی خود را بیسرپرست گزارده با رسوایی بسیار گریخته از ملایر سر درآورد و در نتیجهی این رفتار هزار تن بلكه بیشتر سربازان بیگناه كشته شدند.
پنجمی : سرلشگر مطبوعی فرمانده لشگر تبریز از بانك 180 هزار ریال (كمابیش بهای یك خانه در تهران) پول گرفته گریخت و در چنان هنگامی او و چند تن دیگر از سركردگان جز در اندیشهی حمل اثاثیهی خود نبوده و كامیونهای سپاه را باین كار خود تخصیص دادهاند.
ششمی : سرلشگر محتشمی کنار مطبوعی ایستاده (در این پیکره دیده نمیشود.نک. عاقلی ، روزشمار تاریخ ایران ص 330) همینكه جنگ آغاز گردید بی آنكه اندك تقیدی بوظیفهی خود داشته باشد همه را گزارده گریخت و تنها اموال خود را همراه آورد.
آنکه با رخت مشکی در ردهی دوم ایستاده سرلشگر احمد نخجوان است. بهمدستی سرلشگر ضرغامی و دیگر خائنان ارتش (گویا یکی از آنها سرتیپ ریاضی بود که رضاشاه برای همین طرح تهی گردانیدن پادگانها مقصر دانسته همهشان را کتک زده قرار بود محاکمه کند) ، در گیرودار جنگ ، سربازان پادگانها را مرخص کردند و با خیرهرویی پیشنهاد استخدام سربازان پیمانی را پیش آوردند!
نمونهی مشروطهخواهانی از دستهی ادبا و فضلا که در آرمان خود استوار نبوده دودلیها و سستیها از خود نشان دادند : نصرالله تقوی ، تقیزاده ، سعدالدوله ، وثوقالدوله
28
🔶 زبان ایرانی
🔸 معروف و مجهول
هنگامي كه در فرهنگها جستجوي كلمهاي را ميكنيم چهبسا كه بعبارت واو مجهول و ياء مجهول و واو معروف و ياء معروف برميخوريم. كساني معني اين عبارتها را نميدانند و در فرهنگها شرحي دربارهي آنها نتوان يافت اينست كه ما معني آنها را بازمينماييم.
چنانكه در زبان فرانسه دو صداي ou و o هست كه بهم نزديك و مانندهي يكديگرند نيز دو صداي i و e هست كه اندك تفاوتي باهم دارند در فارسي نيز در زمانهاي پيشين اين صداها هر چهار آنها بوده. چيزي كه هست در الفبا دو صداي نخستين را با حرف واو و دو صداي دومين را با حرف ياء نشان ميدادهاند و بجهت جدا كردن آنها از يكديگر صداي نخست واو را كه بيشتر معروف و معمول بوده «معروف» و صداي دومي آن را كه كمتر بكار ميرفته «مجهول» ميخواندهاند. همچنين دربارهي ياء صداي نخست را «معروف» و صداي دومي را «مجهول» ميناميدهاند. پس واو و ياء مجهول همان صداهاست كه در زبان فرانسه با حرفهاي o و e نشان ميدهند.
در زمان ساسانيان و در قرنهاي نخستين اسلام آن دو صداي واو و ياء همگي بكار ميرفته و كلمههايي كه ما امروز آنها را بيكسان ميخوانيم در زمانهاي پيشين بعلت همين تفاوت دو صداي واو و ياء از هم جداگانه بودهاند. چنانكه شير بمعني «دد درنده» و شير بمعني «آب سفيد خوردني» كه امروز هر دو يكسان بر زبان رانده ميشود ليكن در پيشين زمانها آن يكي را با ياء مجهول Cher و اين يكي را با ياء معروف Chir ميخواندهاند.1 ولي سپس در نتيجهي انتشار علوم عربي درميان ايرانيان و اينكه بسياري از مردم بويژه آنان كه سواد داشتهاند از هرباره خود را بعربي و زبان و لهجهي عربي نزديك مينمودهاند اينست كمكم صداي مجهول واو و ياء از ميان رفته و همگي معروف گرديده. تنها شاعران تا ديرزماني در قافيهها آن را رعايت ميكردهاند و بيشتر براي آگاهي شاعران و شعرخوانان بوده كه در فرهنگها اين قيدها مينمودهاند.
ليكن در بسياري از زبانهاي بومي كه اثر زبان و علوم عربي در آنها كمتر است هنوز فرق معروف و مجهول چنانكه بوده بحال خود هست و مردم هميشه رعايت دو صداي واو و ياء را ميكنند. چنانكه در آذربايجان كه با آنكه زبان بومي آنجا از ميان رفته و تركي جاي آن را گرفته در كلمههاي پارسي كه يادگار آن زبان ديرين بومي است درست فرق معروف و مجهول منظور است و از اينجاست كه مردم آنجا در بازشناختن معروف و مجهول بيشتر كلمههاي پارسي بينياز از فرهنگها ميباشند.
كلمههاي دوست و كور و گور و شور و بيل و ديو و شير (بمعني دد معروف) ميشه2 (بيشه) و پيشه ، آنسان كه در زبان مردم آذربايجانست كه واو و ياء را مجهول ميگيرند درستتر و بقاعدهي زبان پارسي موافقتر است از آنكه بر زبان مردم تهران و بسياري از شهرهاي ديگر است.
1ـ از اين جهت است كه شاعر گفته : «گرچه باشد در نوشتن شير شير» و نگفته در گفتن يا خواندن. چه در گفتن و خواندن تفاوت ميان آن دو كلمه بوده است.
2ـ يكي از قاعدههاي آذري زبان بومي آذربايجان بدل كردن باء به ميم در بسياري از كلمهها بوده. كلمهي ميشه (بيشه) و مهانه (بهانه) و مشكين (بشكين) يادگارهاي آن قاعده است. [درین باره بنگرید بکتاب «آذری یا زبان باستان آذربایجان»]
🔶 زبان ایرانی
🔸 معروف و مجهول
هنگامي كه در فرهنگها جستجوي كلمهاي را ميكنيم چهبسا كه بعبارت واو مجهول و ياء مجهول و واو معروف و ياء معروف برميخوريم. كساني معني اين عبارتها را نميدانند و در فرهنگها شرحي دربارهي آنها نتوان يافت اينست كه ما معني آنها را بازمينماييم.
چنانكه در زبان فرانسه دو صداي ou و o هست كه بهم نزديك و مانندهي يكديگرند نيز دو صداي i و e هست كه اندك تفاوتي باهم دارند در فارسي نيز در زمانهاي پيشين اين صداها هر چهار آنها بوده. چيزي كه هست در الفبا دو صداي نخستين را با حرف واو و دو صداي دومين را با حرف ياء نشان ميدادهاند و بجهت جدا كردن آنها از يكديگر صداي نخست واو را كه بيشتر معروف و معمول بوده «معروف» و صداي دومي آن را كه كمتر بكار ميرفته «مجهول» ميخواندهاند. همچنين دربارهي ياء صداي نخست را «معروف» و صداي دومي را «مجهول» ميناميدهاند. پس واو و ياء مجهول همان صداهاست كه در زبان فرانسه با حرفهاي o و e نشان ميدهند.
در زمان ساسانيان و در قرنهاي نخستين اسلام آن دو صداي واو و ياء همگي بكار ميرفته و كلمههايي كه ما امروز آنها را بيكسان ميخوانيم در زمانهاي پيشين بعلت همين تفاوت دو صداي واو و ياء از هم جداگانه بودهاند. چنانكه شير بمعني «دد درنده» و شير بمعني «آب سفيد خوردني» كه امروز هر دو يكسان بر زبان رانده ميشود ليكن در پيشين زمانها آن يكي را با ياء مجهول Cher و اين يكي را با ياء معروف Chir ميخواندهاند.1 ولي سپس در نتيجهي انتشار علوم عربي درميان ايرانيان و اينكه بسياري از مردم بويژه آنان كه سواد داشتهاند از هرباره خود را بعربي و زبان و لهجهي عربي نزديك مينمودهاند اينست كمكم صداي مجهول واو و ياء از ميان رفته و همگي معروف گرديده. تنها شاعران تا ديرزماني در قافيهها آن را رعايت ميكردهاند و بيشتر براي آگاهي شاعران و شعرخوانان بوده كه در فرهنگها اين قيدها مينمودهاند.
ليكن در بسياري از زبانهاي بومي كه اثر زبان و علوم عربي در آنها كمتر است هنوز فرق معروف و مجهول چنانكه بوده بحال خود هست و مردم هميشه رعايت دو صداي واو و ياء را ميكنند. چنانكه در آذربايجان كه با آنكه زبان بومي آنجا از ميان رفته و تركي جاي آن را گرفته در كلمههاي پارسي كه يادگار آن زبان ديرين بومي است درست فرق معروف و مجهول منظور است و از اينجاست كه مردم آنجا در بازشناختن معروف و مجهول بيشتر كلمههاي پارسي بينياز از فرهنگها ميباشند.
كلمههاي دوست و كور و گور و شور و بيل و ديو و شير (بمعني دد معروف) ميشه2 (بيشه) و پيشه ، آنسان كه در زبان مردم آذربايجانست كه واو و ياء را مجهول ميگيرند درستتر و بقاعدهي زبان پارسي موافقتر است از آنكه بر زبان مردم تهران و بسياري از شهرهاي ديگر است.
1ـ از اين جهت است كه شاعر گفته : «گرچه باشد در نوشتن شير شير» و نگفته در گفتن يا خواندن. چه در گفتن و خواندن تفاوت ميان آن دو كلمه بوده است.
2ـ يكي از قاعدههاي آذري زبان بومي آذربايجان بدل كردن باء به ميم در بسياري از كلمهها بوده. كلمهي ميشه (بيشه) و مهانه (بهانه) و مشكين (بشكين) يادگارهاي آن قاعده است. [درین باره بنگرید بکتاب «آذری یا زبان باستان آذربایجان»]
✴️ حقایق زندگی (تکهی سیوچهارم)
🔶 چرا بجای سود زیان میبینیم؟..(بخش 1 از 3)
از سال 1305[قمری] كه حاجیمیرزاحسن رشدیه نخستین دبستان (یا مدرسهی جدید) را در تبریز بنیاد نهاد ، تا امروز كه پنجاهوشش سال میگذرد در ایران در راه معارف (یا فرهنگ) كوششهای بسیاری رفته است. از همان هنگام عقیدهی علاقهمندان بكشور و توده این بود كه باید مردم را باسواد گردانید ، و اینست هر یكی باندازهی تواناییش در این راه میكوشیده.
یكی از پیشگامان در این راه شادروان امینالدوله بوده. زیرا چون در همان زمانها بوالیگری تبریز آمد ، حاجیمیرزاحسن از دست ملایان و طلبهها آزار بسیار دیده و پس از چند سال كوشش دبستان را رها كرده بمصر رفته بود ، امینالدوله با تلگراف او را به تبریز خواست و دوباره با دست او دبستانی بنیاد نهاد كه بشاگردان رخت و نهار نیز داده میشد. سپس چون ناصرالدینشاه كشته شد و پسرش مظفرالدینشاه بجای او نشست و پس از چند ماهی امینالدوله را برای صدراعظمی بتهران خواست امینالدوله حاجیمیرزاحسن را با خود همراه آورد و در تهران نیز یك دبستان بزرگی كه با پول او اداره میشد بنیاد گزاشت.
یكی دیگر شادروان شیخهادی نجمآبادی بود. این مرد دلآگاه بدشمنیها كه ملایان سالوس با دبستانها مینمودند پروا نكرده پشتیبانی از آنها نشان میداد و از اینرو چون امینالدوله معزول شد و از تهران بیرون میرفت نگهداری دبستانها را باو سپرد و آقاشیخهادی آنچه نگهداری و پشتیبانی بود دریغ نگفت.
دیگری شادروان طباطبایی بود كه در تهران دبستان اسلام را بنیاد نهاد. دیگری لقمانالممالك بود كه در تبریز مدرسهی لقمانیه را (كه گویا بجای دارالفنون تهران بود) تأسیس كرد. بسیاری از حكمرانان و توانگران هر كسی در شهری كه بود یك دبستانی بنیاد میكرد.
اینها پیش از مشروطه بود. پس از مشروطه این كوششها بسیار بیشتر و میدان آن بسیار وسیعتر گردید. آزادیخواهان در همه جا دبستانها بنیاد میگزاردند و مردم را بفرستادن بچههای خود برمیانگیختند. در روزنامهها پیاپی گفتارها در تشویق مردم نوشته میشد ، هر سال بهنگام آزمایش (امتحان) در دبستانها جشن میگرفتند و شادی و امیدواری بسیار مینمودند. علاقهمندی ایرانیان باین دبستانها بجایی رسید كه برخی روزنامههای قفقاز بزبان آمده و این رفتار را بایرانیان ایراد گرفتند.
آن روز دولت دخالت در این كارها نداشت. خود مردم خرج دبستانها را میدادند. در هر شهری توانگران پول گرد آورده و دررفت[= هزینه] مدرسهها را میپرداختند ، و چون چنین میدانستند كه جوانانی كه از آنها بیرون آیند یك جنس دیگری از مردم خواهند بود و ایران با دست آنان بهشت برین خواهد گردید ، با شوق و دلخواه پول در این راه میدادند. نویسنده بارها از كسانی شنیدهام كه میگفتند : «كی خواهد رسید آن روزی كه اینها از مدرسه بیرون آیند و كارها را بدست گیرند؟!..»
پس از آن زمان هم دولت رشتهی دبستانها و دبیرستانها را بدست گرفته و سالانه پولهای هنگفتی در این راه خرج كرده. امروز ما اگر نگاه كنیم دبستان و دبیرستان و دانشكده و دانشسرا و كلاسهای اكابر و از اینگونه بسیار داریم. رویهمرفته در این پنجاهوشش سال كوششهای بسیار كردهایم. ولی باید دید آیا نتیجهای بدست آمده یا نه؟!.. آیا آن امیدی كه بجوانان درسخوانده بسته میشد جای خود را گرفته یا نه؟..
جای انكار نیست كه برخی سودهایی بدست آمده و امروز جوانان صد دانش و آگاهی دارند كه پیران در آن زمان نداشتند. اینها را پوشیده نتوان داشت. ولی اگر از نظر عزم و اراده و اخلاق ستوده و جانفشانی نگاه كنیم ، از دبستانها نه تنها نتیجهی مطلوبه بدست نیامده عكس آن نتیجه روی داده. زیرا این نیز
🔸جای انكار نیست كه بیشتر جوانان درسخواندهی امروز از عزم و اراده بیبهره و از اخلاق ستوده و جانفشانی بسیار دور میباشند.
بلكه چنانكه بارها گفتیم و دلیل آوردیم ، جوانان روستایی بیدانش و ناآگاه باینان برتری دارند و در آزمایشها همیشه پیش میافتند. (چنانكه در پیشامد شهریور ماه بار دیگر این آزمایش تكرار یافت).
🔶 چرا بجای سود زیان میبینیم؟..(بخش 1 از 3)
از سال 1305[قمری] كه حاجیمیرزاحسن رشدیه نخستین دبستان (یا مدرسهی جدید) را در تبریز بنیاد نهاد ، تا امروز كه پنجاهوشش سال میگذرد در ایران در راه معارف (یا فرهنگ) كوششهای بسیاری رفته است. از همان هنگام عقیدهی علاقهمندان بكشور و توده این بود كه باید مردم را باسواد گردانید ، و اینست هر یكی باندازهی تواناییش در این راه میكوشیده.
یكی از پیشگامان در این راه شادروان امینالدوله بوده. زیرا چون در همان زمانها بوالیگری تبریز آمد ، حاجیمیرزاحسن از دست ملایان و طلبهها آزار بسیار دیده و پس از چند سال كوشش دبستان را رها كرده بمصر رفته بود ، امینالدوله با تلگراف او را به تبریز خواست و دوباره با دست او دبستانی بنیاد نهاد كه بشاگردان رخت و نهار نیز داده میشد. سپس چون ناصرالدینشاه كشته شد و پسرش مظفرالدینشاه بجای او نشست و پس از چند ماهی امینالدوله را برای صدراعظمی بتهران خواست امینالدوله حاجیمیرزاحسن را با خود همراه آورد و در تهران نیز یك دبستان بزرگی كه با پول او اداره میشد بنیاد گزاشت.
یكی دیگر شادروان شیخهادی نجمآبادی بود. این مرد دلآگاه بدشمنیها كه ملایان سالوس با دبستانها مینمودند پروا نكرده پشتیبانی از آنها نشان میداد و از اینرو چون امینالدوله معزول شد و از تهران بیرون میرفت نگهداری دبستانها را باو سپرد و آقاشیخهادی آنچه نگهداری و پشتیبانی بود دریغ نگفت.
دیگری شادروان طباطبایی بود كه در تهران دبستان اسلام را بنیاد نهاد. دیگری لقمانالممالك بود كه در تبریز مدرسهی لقمانیه را (كه گویا بجای دارالفنون تهران بود) تأسیس كرد. بسیاری از حكمرانان و توانگران هر كسی در شهری كه بود یك دبستانی بنیاد میكرد.
اینها پیش از مشروطه بود. پس از مشروطه این كوششها بسیار بیشتر و میدان آن بسیار وسیعتر گردید. آزادیخواهان در همه جا دبستانها بنیاد میگزاردند و مردم را بفرستادن بچههای خود برمیانگیختند. در روزنامهها پیاپی گفتارها در تشویق مردم نوشته میشد ، هر سال بهنگام آزمایش (امتحان) در دبستانها جشن میگرفتند و شادی و امیدواری بسیار مینمودند. علاقهمندی ایرانیان باین دبستانها بجایی رسید كه برخی روزنامههای قفقاز بزبان آمده و این رفتار را بایرانیان ایراد گرفتند.
آن روز دولت دخالت در این كارها نداشت. خود مردم خرج دبستانها را میدادند. در هر شهری توانگران پول گرد آورده و دررفت[= هزینه] مدرسهها را میپرداختند ، و چون چنین میدانستند كه جوانانی كه از آنها بیرون آیند یك جنس دیگری از مردم خواهند بود و ایران با دست آنان بهشت برین خواهد گردید ، با شوق و دلخواه پول در این راه میدادند. نویسنده بارها از كسانی شنیدهام كه میگفتند : «كی خواهد رسید آن روزی كه اینها از مدرسه بیرون آیند و كارها را بدست گیرند؟!..»
پس از آن زمان هم دولت رشتهی دبستانها و دبیرستانها را بدست گرفته و سالانه پولهای هنگفتی در این راه خرج كرده. امروز ما اگر نگاه كنیم دبستان و دبیرستان و دانشكده و دانشسرا و كلاسهای اكابر و از اینگونه بسیار داریم. رویهمرفته در این پنجاهوشش سال كوششهای بسیار كردهایم. ولی باید دید آیا نتیجهای بدست آمده یا نه؟!.. آیا آن امیدی كه بجوانان درسخوانده بسته میشد جای خود را گرفته یا نه؟..
جای انكار نیست كه برخی سودهایی بدست آمده و امروز جوانان صد دانش و آگاهی دارند كه پیران در آن زمان نداشتند. اینها را پوشیده نتوان داشت. ولی اگر از نظر عزم و اراده و اخلاق ستوده و جانفشانی نگاه كنیم ، از دبستانها نه تنها نتیجهی مطلوبه بدست نیامده عكس آن نتیجه روی داده. زیرا این نیز
🔸جای انكار نیست كه بیشتر جوانان درسخواندهی امروز از عزم و اراده بیبهره و از اخلاق ستوده و جانفشانی بسیار دور میباشند.
بلكه چنانكه بارها گفتیم و دلیل آوردیم ، جوانان روستایی بیدانش و ناآگاه باینان برتری دارند و در آزمایشها همیشه پیش میافتند. (چنانكه در پیشامد شهریور ماه بار دیگر این آزمایش تكرار یافت).