پاکدینی ـ احمد کسروی
7.53K subscribers
8.66K photos
495 videos
2.29K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
✴️ در پاسخ بدخواهان
🔶 نشست دوم 20

این چیزی بسیار روشنست. ولی کیشها آن را در سادگیش نگزارده سد پینه بآن زده‌اند : برانگیخته باید با سوسمار سخن گوید ، ماه را دو نیم گرداند ، سوار بُراق شده بآسمانها رود ، در کوچه که می‌رود ابری از بالا سرش سایه اندازد ، رویش همچون ماه بدرخشد ، همه‌ی زبانها را بداند ، از همه‌ی دانشها از گذشته و آینده آگاه باشد.
بدینسان اندیشه‌های سراپا گزافه‌ای در مغزها جا داده‌اند ، و اکنون شما اگر در نشستی از پیروان کیشها معنی راست برانگیختگی را بازنموده چنین گویید : دانش هر برانگیخته در همان زمینه‌ی کارش می‌بوده و آن نیروی خدایی را جز در زمینه‌ی آمیغهای زندگانی نمی‌داشته ، و هر برانگیخته از دانشها همان را می‌دانسته که در زمان خود او می‌بوده ، اینها که راستست بآنان گران خواهد افتاد و این معنی را بسیار کوچک خواهند شمرد ، و اگر شما بخواهید بسخن درازی پردازید و راستیها را بآنان بازنمایید ، بیشترشان نخواهند پذیرفت ، و آنان که بپذیرند و بخاموشی گرایند بآسانی نخواهند گروید ، و سالها خواهد کشید تا آمیغها در مغزهای ایشان جای گزیند و اندیشه‌هاشان راست گردد.
اینست آن جلوگیری که ما را درباره‌ی گفتگو از معنی برانگیختگی می‌بوده. می‌دیدیم همین مایه‌ی هایهو خواهد بود و نتیجه‌ای را که ما می‌خواستیم نخواهد داد. درباره‌ی قرآن و دشواریهای آن نیز خاموشی را بهتر می‌دانستیم.
بویژه که ما را نیازی باین گفتگوها نمی‌بود. ما در آن راهی که می‌داشتیم با مادّیگری روبرو بوده بیش از همه در آن باره سخن می‌راندیم. دین را بروی بنیاد استواری گزارده ، دوری را که میانه‌ی آن با دانشها می‌بود از میان برمی‌داشتیم. از اروپا و از نیک و بد آن بگفتگو می‌پرداختیم. در این زمینه‌ها کمترین نیازی بگفتگو از قرآن و اسلام و بمعنی برانگیختگی نمی‌داشتیم.
گفتگوی ما از قرآن و اسلام همان اندازه بایستی بود که بهمبستگی خود را با آن دین روشن گردانیده و پاسی را که بقرآن می‌گزاریم بازنماییم و این کاری بود که انجام داده بودیم. کوتاه‌سخن : از هر باره خاموشی از قرآن و از دشواریهای آن را بجا می‌دانستیم و این خاموشی را بیش از همه بسود قرآن می‌شماردیم.
ولی آنان رشته را رها نمی‌کردند و هر چند زمان یک بار پرسش از قرآن ، و یا ایراد گرفتن بدستاویز آن را بمیان می‌آوردند ، و چنانکه دانسته‌ایم بسیاری از آنان خواستشان چیز دیگر می‌بود. چنانکه گفتیم آنان قرآن را دستاویزی برای دسته‌بندیها و هوسبازیهای خود گرفته‌اند ، و اینست بسیار می‌خواستند که ما دشواریهای قرآن را آسان گردانیم و زمینه‌ی خودنمایی و هوسبازی را برای آنان هموار سازیم. بسیار می‌خواستند که از هر راهیست ما را بگفتگو از قرآن و پاسخ دادن بایرادهایی که گرفته شده وادارند و از کار بازنمانند.
✴️ زبان ایرانی 51
🔶 پرسشها و پاسخها در سال دوم پيمان

چنانكه دستوري باشد چند تيكه پرسش كه پس از خواندن شماره‌ي 1 تا 4 نامه‌ي ارجمند پيمان براي رهي دست داده نگارش دهد.
1ـ ملاحظه شد كه مكرر كلمه‌ي «چاپ» استعمال شده نيازمندانه از راه پژوهش پرسش كند آيا مقصود از آن كلمه‌ي طبع يا درج بوده و آيا منظور اينست كه اين كلمه فارسي است؟ و ضمناً چنانكه بخاطر دارم در پَرْوَز نگارش فارسي «تافت‌خانه» را بمعني چاپخانه و مطبعه بكار برده آيا درست است يا نه؟
2ـ آيا ممكن است لغتي پارسي براي «مجله» پيدا كرد يا نه و بطوري كه من انديشيده‌ام كلمه‌ي مهنامه (بفتح يا كسر ميم هر كدام باشد خوب است) سزاوار و زيبا است.
3ـ در قسمت (شرق ـ غرب ـ جنوب ـ شمال) راجع بكلمه‌ي «نسار» اين بنده را تذكري است و آن اين است كه در بلوك فراهان (كه مي‌توان ريشه‌ي بسياري از لغات فارسي را در آن جستجو نمود) كلمه‌ي «نسار» مقابل و ضد «بر آفتاب» است و مطابق آنچه شما در پايان مقال متذكر شده‌ايد اين كلمه (نسار) را از اضداد مي‌توان شمرد زيرا باعتباري بمعناي جنوب و بر اعتبار ديگر بمعني شمال است.

پاسخها :
1ـ كلمه‌ي چاپ جز بمعني طبع نيست و اگر در نگارشهاي پيمان گاهي بمعني درج بكار رفته از روي سهل‌انگاري بوده.
اما اصل كلمه ، در اين باره کسانی جستجوها كرده و چيزهايي نوشته‌‌اند. از جمله اينكه اصل كلمه «چادو» است كه در زمان مغول بپول كاغذي گفته شد و داستان آن در تاريخها نوشته شده. از اينجا پيداست كه كلمه فارسي نيست. ولي با اين شهرتي كه امروز پيدا كرده ديگر بايد آن را فارسي دانست و بي‌هيچ گونه نگراني بكار برد.
اينكه در پروز نگارش پارسي «تافت‌خانه» را بجاي چاپخانه نوشته ، نوشته‌هاي آن كتاب بنيادي ندارد وآنگاه چنانكه گفتيم كلمه‌ي چاپ امروز شهرت بي‌اندازه كرده و نيازي بكلمه‌ي ديگر بازنگزارده.
2ـ پيشنهاد «مهنامه» بجاي مجله بسيار بجاست و ما چنانكه در شماره‌ي گذشته نوشتيم اين پيشنهاد دانشمندانه‌ي شما را پذيرفته‌ايم. ولي بايد دانست كه امروز كار ايران از ناپاكي دلها ويران است. همان كساني كه بنويسندگي برخاسته‌اند و خود را پيشواي مردم ميخوانند رشك و كينه اختيار آنان را از دستشان گرفته و اينست كه هر كلمه‌ي فارسي كه يكي پيشنهاد مي‌كند و ديگري حسودانه از پذيرفتن آن سر بازمي‌زنند و اين شگفتتر كه خود اين كسان هوادار پيراستن زبان فارسي هستند و رنجها برده و كلمه‌هاي فارسي پيدا كرده پيشنهاد مي‌كنند و اين نمي‌دانند كه با آن ناداني كه از خودشان نموده‌اند ديگر نگارشهاي آنان را ارجي نمانده و هر پيشنهادي بكنند كسي نخواهد پذيرفت.
ما پارسال در پيمان يك رشته غلطهاي ننگيني را كه نويسندگان آلوده‌ي آن هستند گرد آورده زير عنوان «غلطهاي تازه» نوشتيم از قبيل «فلات» و مانندهاي آن و امسال مي‌بينيم كساني بيخردانه باز آنها را بكار میزنند. اينان اگر ايرادي بآن نگارشهاي ما داشتند بايستي بنويسند وگرنه خود را از ننگ آن غلطها آسوده گردانند. به هر حال اميدواريم اين پيشنهاد شما دچار آن حسوديها و نادانيها نشود.
3ـ درباره‌ي «نسار» ما آن [را] از اضداد نگرفته‌ايم چون معني آن «آفتاب‌نگير» است از اينجا گاهي بشمال گفته مي‌شود و گاهي بجنوب زيرا در كوه و ديوار و عمارت شمال آنها آفتاب‌نگير است. ولي در باغ و خانه و حياط ، جنوب اينها آفتاب‌نگير ميباشد. به هر حال در اين باره پارسال سخني دراز رانده شده.
✴️ حقایق زندگی
(تکه‌ی پنجاه‌وسوم)

🔶كلمه‌هایی كه معنایش دانسته نیست
(بخش1 از 2)

🔸در ایران بسیاری از كلمه‌هاست كه در زبانها میگردد ولی اگر شما بپرسید كمتر كسی معنی آنها را میداند. مثلاً كلمه‌های اخلاق ، دین ، تربیت ، ادبیات ، تمدن ، عرفان همیشه بر سر زبانهاست و پیاپی در روزنامه‌ها درمیان گفتارها تكرار می‌شود. ولی شما اگر هر یكی را بگیرید ، و از هر كسی كه میخواهید بپرسید خواهید دید معنی درستی از آنها نفهمیده و بشما شرح نمیتواند داد ما بارها این را آزموده‌ایم.

مثلاً كلمه‌ی «اخلاق» را بگیریم. بارها آزموده‌ایم كه یك معنای روشن و درستی از آن در مغزها نیست. بارها رخ داده كه كسی گفتاری در زمینه‌ی «اخلاق» نوشته و ستایشها از آن كرده ، و چون پرسیده‌ایم اخلاق چیست درمانده و پاسخی نتوانسته.

در چندی پیش جوانی گفتاری آورد بدین عنوان «باید اخلاق جامعه را تهذیب كرد». گفتم : این سخنیست كه همه میگویند. باید دید «اخلاق» چیست؟.. چه معنایی از آن خواسته می‌شود؟.. در شگفت شد و گفت : «مگر معنی اخلاق دانسته نیست؟!.» گفتم : اگر دانسته است شما بگویید.

گفتم «اخلاق» یك كلمه‌ی عربی و خود جمع «خلق» ، در فارسی خوی یا خیم می‌باشد. این اندازه‌اش دانسته است. ولی شما بگویید چه چیزهاست كه خوی یا خیم نامیده می‌شود؟!.. خویهای نیك كدام و خویهای بد كدام است؟!.. و آنگاه از چه راهی میتوان خویهای یك توده را نیك گردانید؟!.. اینهاست كه باید گفت و روشن گردانید.

گفت : «مگر مردم اینها را نمیدانند؟!..» گفتم : اگر مردم میدانند دیگر چه نیاز است كه شما این گفتار را بنویسید؟!.. از آنسوی یكی از مردم شما هستید. شما آیا معنی اینها را میدانید؟!..

یك كلمه‌ی «اخلاق» بزبانها افتاده. هر كس با میل خود معنی دیگری بآن میدهد. هر كسی هرچه خود دارد «خوش اخلاقی» می‌شمارد. یك درزی[=خیاط] كه رخت شما را ضایع كرده شما اگر اندك تندی باو كنید خواهد گفت : «آقا برو اخلاقت را درست كن» یك اتوبوس‌نشین كه بر سر ده شاهی دغلكاریها می‌نماید اگر بلیط‌فروش سختی نشان دهد بیدرنگ خواهد گفت : «باید اخلاق شما را تهذیب كرد». دو تن زن و شوهر كه ‌اندك رنجیدگی پیدا كردند هر یك در پشت سر دیگری خواهد گفت : «بد اخلاق است».

🔸یك كسی با دزدی و پستی و دغلكاری اگر خوشرو بود و بروی این و آن خندید خواهند گفت : «خوش اخلاق است».

یك شاعر چنین درس اخلاق میدهد :
چنان با نیك و بد سر كن كه بعد از مردنت عرفی[1]
مسلمانت بزمزم شوید و هندو بسوزاند.

🔸چون معنی درست اخلاق یا خویها دانسته نشده و نیك و بد آنها از هم جدا نگردیده و قاعده‌ای برای شناختن درمیان نیست اینست هر كسی هرچه خود دارد «خوش اخلاقی» می‌شمارد و از هر كسی بدش آمد «بد اخلاق» مینامد.

كلمه‌ی «تربیت» را بگیرید : این كلمه به چه معنی است؟!. اینكه میگویند : «باید توده را تربیت كرد» تفسیرش چیست؟!. چه چیزهایی را باید بتوده یاد داد تا «تربیت» باشد؟!.

شما اگر نیك نگاه كنید در اینجا هم یك زمینه‌ی روشنی نیست و هر كسی این كلمه را با دلخواه خود تطبیق میكند. من اینك چند داستانی را برای مثل یاد میكنم :

چندی پیش یك مرد پاسبانی زن خود را كه تازه گرفته بود كتك سختی زده سر و رویش را خون‌آلود گردانیده بود. در دادسرا در پاسخ بازپرس چنین میگفت : «این دختر بچه است و گرفته‌ام باید خودم تربیتش كنم».

در دكان سلمانی استاد بشاگرد خود سیلی زد و من به بازخواست برخاستم و چنین پاسخ داد : «این را گزارده‌اند پیش من كه تربیتش كنم. این اگر كتك نخورد آدم نمی‌شود».

یك سر عمله‌ای سخن از كارگران زیردست خود میرانْد و چنین میگفت : «در روزهای اول كه آمده بودند آدم نبودند كه ، من با فحش و لگد و سیلی تربیتشان كرده‌ام».

یك شاعر هوسبازی از قم شعرهایی فرستاده كه یك مثل كوچكی فارسی را ‌در ده و پانزده شعر بنظم كشیده بود. من نوشتم : این كار چه سودی دارد؟!.. جز اتلاف وقت چه نتیجه‌ میدهد؟!.. پاسخ نوشته بود : «یكی از طرقِ تربیتِ جامعه نظم اینگونه امثله است ...»

این داستانها را نیك اندیشید كه هر یك از اینها «تربیت» را به چه معنی گرفته؟.. آن پاسبان و سلمانی و سرعمله «تربیت» را «خشم خود بكار بردن و بزیردست چیرگی نشان دادن و بزرگی فروختن و كتك زدن» دانسته‌اند و این شاعرك آن را «بیاوه‌بافیهای هوسمندانه برخاستن و قافیه جفت كردن» شناخته است.

🔸از اینها بگذریم : این جوانها كه از دبیرستانها یا دانشكده‌ها بیرون میریزند و هر یكی بنام «تربیت توده» گفتارها می‌نویسند ، سخنها میرانند ، كتابها می‌پردازند ، رمانها بچاپ میرسانند ، «تربیت» را به چه معنی می‌شناسند؟.. نه اینست كه آن را «خودنمایی كردن و هوسهای خود را بكار بردن و سخنان پراكنده و بیمایه نوشتن» می‌شناسند؟!..

[1] : عرفی نام شاعر است.
از این هم بالاتر میرویم : وزارت فرهنگ از سی سال باز در ایران بنیاد یافته و وظیفه‌اش «تربیت» جوانان می‌باشد آیا آن را بِچه معنی می‌شناسد؟.. چه چیزهاست كه یاد میدهد؟.. برای پاسخ این بهتر است كتابهایی را كه در دبستانها و دبیرستانها درس خوانده می‌شود یا كتابهایی كه برای خواندن بزرگان بچاپ میرسد بدیده گیرید.

🔸وزارت فرهنگ هم «تربیت» را یاد دادن اشعار شعرای زمان مغول ، و آموختن شرح حال شعرا ، و درس فلسفه‌های گوناگون كهن و نو ، و برانگیختن نوسالان بمناظره و سخنرانی و مانند اینها می‌شناسد.
✴️ در پاسخ بدخواهان
🔶 نشست دوم 21

اینکه ما در چنین هنگام جهان ، درفش افراشته نام خدا را بلند می‌گردانیدیم ، اینکه با مادّیگری بسختترین نبرد برخاسته چنان سنگ بزرگی را از سر راه دین برمی‌داشتیم ، اینکه یکایک گمراهیها را برانداخته زمینه برای یکی شدن جهانیان آماده می‌گردانیدیم ـ اینها و مانندهای اینها در پیش آنان ارجی نمی‌داشت و لذتی بآنان نمی‌داد. آنان لذت از این می‌بردند که در این نشست و آن نشست سینه بجلو آورند و آیه‌های قرآن خوانند و هنر خود را بمردم نشان دهند.
یک نمونه از رفتار ایشان همین نامه است که فرستاده‌اند. شما آن گفتار را درباره‌ی گوشت‌نخواری شنیدید. اکنون نیک اندیشید که آیا در چنان گفتاری جا داشته که آنان بدستاویز قرآن ایراد گیرند؟!. آیا جا داشته که آیه‌ی «أُحِلَّتْ لَكُم بَهِيمَةُ الْأَنْعَام»1 را برخ ما بکشند؟!.
آنان از یکسو فریاد می‌کشند که من دین تازه‌ای آورده‌ام و اسلام و دستورهای آن را از میان برده‌ام و از یکسو بدستاویز قرآن این ایراد را می‌گیرند!.. این چگونه تواند بود؟!.
راز کار همانست که گفتم. آنان قرآن را دستاویزی گردانیده‌اند ، و اینست هر سخن ارجداری که از کسی بشنوند ، آن را با آیه‌ای از قرآن سازش دهند و سرمایه‌ای برای خود گیرند. قرآن در دست ایشان «درخت هزار و یک میوه» است. داستان آنان با قرآن داستان آن کسیست که درختی در خانه‌ی خود دارد و چنین وانماید که آن درخت هر گونه میوه دهد و اینست هر میوه‌ای که ببازار آمد بخرد و با نخ بآن درخت بندد و بمردم نشان دهد.
گفتگو از گوشت‌نخواری از سالها درمیانست و گوشت خوردن یکی از ایرادهاییست که بآدمیان گرفته می‌شود ، و آنان چون می‌خواهند در این زمینه نیز از دیگران بازنمانند و از آنسو آیه‌هایی از قرآن جلوگیرشان می‌باشد ، اینست می‌خواهند ببینند ما بآن آیه‌ها چه پاسخی می‌دهیم و بآن کار اسلام چه شُوَندی یاد می‌کنیم. اینست خواستی که از نوشتن این نامه و از گرفتن این ایرادهای نابجا داشته‌اند. اینست رفتاری که آنان با قرآن می‌دارند. من این نامه را بگفتگو گزاردم تا شما را از چگونگی کار آنان آگاه گردانم.
این را هم خواهید دید که چون این سخنان چاپ شود و به تبریز رسد ، همین را نیز انکار کرده چنین خواهند گفت : آن را توحیدی نوشته ، ما چه کار داریم. در حالی که بیگمان همین نامه را نیز چند تنی در یک جا گرد آمده نوشته‌اند. خواستشان همان بوده که گفتم. بازمانده‌ی سخن را به نشست دیگر می‌گزاریم.

1ـ سوره‌ی مائده (5) ، آیه‌ی 1 : چارپایان برای شما حلال شده است. ـ و
✴️ زبان ایرانی 52
🔶 پرسشها و پاسخها در سال دوم پيمان

4ـ در قسمت القاب خارجي (خان و ميرزا و غيرها) و الغاي آن لزوماً مي‌نگارد : اين پيشنهادي كه فرموده‌ايد عملي نيست. جز آنكه القابي بلغت پارسي پيدا نموده بجاي آنها بگزاريم و درين صورت مي‌توان اميدوار بعملي شدن پيشنهاد مزبور گرديد و الا خير. مثلاً كلمات «شت ، اشو ، تيمسار ، راد» بد نيست و البته آن وجود محترم بيشتر و بهتر لغاتي سراغ داشته در صورت مقتضي بنگارش و تعيين موارد استعمال هر يك (كه كدام بجاي آقا و كدام بجاي خان و كدام بجاي شيخ يا حضرت يا جناب است) اقدام خواهند فرمود.
5ـ كلمه‌ي «زمان» را در بعضي از فرهنگها از «دمان» دانسته و گفته‌اند دمان لغت پارسي و بمعني زمان و وقت است و زمان در عربي مأخوذ از همان است آيا اين درست است يا نه؟
6ـ از جمله چيزهايي كه بر اثر تقليد اروپاييان در مراسلات و كتب ما متداول شده يكي امضاهاي مرموز مانند ع.شهشهاني يا غين. بهبهاني (و حتا امضاء ادبي خود من ف ـ فراهاني) است آيا مقصود و نتيجه‌ي اين گونه امضاء در فارسي چيست و آيا در نظر شما استحساني دارد يا خير؟
و آن ديگر چيزي است كه گويا كسي تاكنون متذكر آن نشده باشد و آن اينست كه امروز عموماً مشاهده مي‌شود اشخاصي در مكاتيب و مراسلات سمَت و امضاء خود را در سمت چپ ذيل كتاب مي‌نويسند و بطوري كه اين بنده دريافته اين ترتيب جز تقليد محض چيزي نيست و بعلاوه تقليد غلطي است زيرا اروپايي چون نوشتن از سمت چپ شروع مي‌كند ناچار وقتي كه سطر آخر بپايان رسيد جايي براي امضاء وي جز ابتداء سطر آخر (كه همان سمت يسار ذيل آخر كتاب باشد) نيست لذا در آنجا امضاء مي‌كند. براي اينكه جلو امضاء وي ديگر چيزي نشود اضافه كرد چنانكه سابقاً ايراني كه در نوشتن از سمت راست شروع مي‌كند بهترين علت و نتيجه جايي را براي امضاء خود جز ابتداء محل سطر آخر (كه همان سمت يمين كتاب باشد) منظور نمي‌كرد ، ولي بدبختانه اكنون بر اثر اين تقليد نامناسب در هر نامه در جلو هر امضايي يك سطر مطلب ميتوان اضافه نمود.
عراق ف ـ فراهاني

پاسخها :
4ـ در زمينه‌ي لقب ما با شما هم‌انديشه و همداستان نيستيم. زيرا اين گونه لقبها چه بفارسي و چه بعربي يا زبان ديگر جز همديگر را دست انداختن و بريش يكديگر خنديدن نيست. آن دو مردي كه بهمديگر مي‌رسند و پياپي لقبهاي حضرتعالي و جناب مستطاب‌عالي و مانند اينها را بر زبان ميرانند كاش بجاي همه‌ي آنها يك جو مهر داشتند و دلشان با يكديگر پاك بود. اگر مردم ساده‌وار يكديگر را آقاي فلان بخوانند چه عيبي در كار خواهد بود؟! مگر بزرگي و ارجمندي و يا والاتباري با اين كلمه‌هاي پوچ است؟! كار اين لقبها درست ماننده‌ی آنست كه در زمانهاي پيشين كساني از طلبه بجاي دانش بيشتر عمامه‌ي خود را بزرگتر مي‌ساختند و با اين حال هميشه رسوا بودند و همه كس ايشان را به بيسوادي مي‌شناخت. كنون اين عنوانهاي پوچ هم يك خروارش ارزش يك جو شرافت و سرفرازي را ندارد.
5ـ بايد دانست كه «زمان» و «دمان» يك كلمه است. آن يكي لهجه‌ي جنوب و اين يكي لهجه‌ي شمال بوده و ما هر دو را در كتابهاي پهلوي پيدا مي‌كنيم. ريشه‌ي كلمه هم فارسي است و گويا از فارسي بوده كه بعربي رفته است.
6ـ بكار بردن حرفهاي بريده كار بسيار بيجايي است. زيرا اگر اروپاييان اين كار را ميكنند از درازي نامهاي ايشانست كه در نوشته دراز درمي‌آيد. ولي در نامهاي ايراني و خط فارسي چنين جهتي نيست و ما بهتر آن مي‌دانيم كه ايرانيان ترك آن بگويند.
در اينجا داستاني است كه بايد نگاشت. در يكي از شهرهاي ترك‌زبان ايران نويسنده‌اي باقر نام هميشه در نگارشهاي خود «ب ق ر» امضا ميكرد. از اينجا مردم او را «بقر» مي‌ناميدند و چون اين لقب بگوش خودش رسيد از پافشاري كه در تقليد كوركورانه داشت و آن را يكي از «علايم ترقي و تمدن» مي‌دانست اين بار «ب.ق.ر» امضا كرد. مردم مي‌گفتند : ديگر «نوختالي بقر» شده!
اين گونه تقليدهاي سبك و بي‌مغز كه در آغاز اروپاييگري بشرق آمده كم‌كم از ميان برخاسته خواهد شد و ما اميدواريم كه نوبت بتقليدهاي مهمتر نيز خواهد رسيد.
7ـ درباره‌ي امضاي سمت چپ نيز نكته‌گيري شما بجاست.
✴️ حقایق زندگی
(تکه‌ی پنجاه‌وچهارم)

🔶كلمه‌هایی كه معنایش دانسته نیست
(بخش2 از 2)

یكی دیگر از آن كلمه‌ها «تمدن» است. این كلمه از پنجاه سال پیش در ایران رواج یافته و تا ده سال پیش كه ما سخنانی در پیرامون آن نوشتیم چندان شیوع داشت كه شاید شما روزانه صد بار آن را می‌شنیدید و بر صفحه‌های روزنامه‌ها در هر ستونی ده بار میخواندید. كلمه‌ای بود تازه پیدا شده و بزبانها افتاده. ولی هیچكس معنی درست آن را نمیدانست هر كسی در معنی مبهم دیگری بكار می‌برد.

مثلاً یكی می‌نوشت : «ما تازه پا بدایره‌ی تمدن گزارده‌ایم». دیگری می‌نوشت : «تمدن بقزوین نیز سرایت كرده. عصرها رؤسای ادارات با خانمهای خود در خیابانها بگردش می‌پردازند». چون مدرسه‌ای برای تدریس آرتیستی (بازیگری) باز گردید در یك روزنامه‌ای چنین نوشت : «یك قدم دیگری بسوی تمدن برداشتیم». آن سالی كه تازه بتهران آمده بودم چند بار رخ داد كه دیدم چون كسی را می‌شناسانند چنین میگویند : «آقای میرزا فلان از دوستان منست ، جوانی است حساس متمدن ...» بارها دیدم گفتگو از «كروات» یا از زلف سر میكنند و میگویند : «علامت تمدنست». همیشه میدیدم در روزنامه‌ها و در كتابها اروپا را «دنیای متمدن» مینامند. روزی گفتاری در یك روزنامه خواندم كه نویسنده از فزونی تقلب و دزدی سخن رانده میگفت : «تمدن در هر كشوری كه جا گرفت تحولاتی در آن ایجاد مینماید و آثار نیك و بدی از خود بروز میدهد».

🔸شما اینها را بسنجید و بیندیشید تا بفهمید که هر کسی تمدن را به چه معنایی میگرفته. باید گفت : هیچ یکی از آنان معنی تمدن را نمیدانسته و همان افزارهای نوین و عادتهای تازه‌ای را كه از اروپا آمده بوده تمدن می‌نامیده‌اند.

یك روز دكتری كه اكنون هم هست و بدانشمندی شناخته می‌شود گفتاری در «مجموعه‌ی معارف» نوشته بود بدینسان : مردم تصور میكنند تمدن سینماست ، تیاتر است ، رمانست ، فرنگی مآبیست ، اینها همه اشتباه است. تمدن تلگراف بیسیم است ، برقست ، اتومبیل است ، دارالفنونست. این كه معنی تمدن را میدانست بدینسان معنی كرده بود.

ما هنگامی كه كتابها و گفتارها درباره‌ی ماشین و اروپا نوشتیم و یك دسته بهایهو برخاسته چنین گفتند : «او بضد تمدنست» ، من ناگزیر شدم بپرسم : «تمدن چیست؟!..» در برابر این پرسش بود كه همگی آن سخنها فراموش گردید و هیاهو بخاموشی تبدیل یافت.

همین تدبیر كمك بسیاری بما كرد. زیرا بارها رخ داد كه در مجلسی یك تن را از هواداران پیمان پیدا كرده بهایهوی برمیخاستند. ولی همینكه او میگفت : آقا اول معنی تمدن را بگویید و سپس ایراد گیرید ناچار زبان درمیكشیدند.

یكی از آشنایانم میگفت : كسی از اروپا دیدگان بدزبانی بسیار درباره‌ی شما میكرد كه او بضد تمدن است. من بیاد سخن شما افتاده پرسیدم معنی تمدن چیست؟.. تشر سختی زد : «یعنی ما معنی تمدن را هم نمیدانیم؟». گفتم : اگر میدانید شرح دهید. بدینسان خاموشش گردانیدم.

شگفتتر اینجاست كه ما تاكنون بارها معنی درست تمدن را تفسیر كرده‌ایم. با اینحال دیده می‌شود باز كسانی آن معنی درست را پذیرفتن نمی‌خواهند و بتازگی یك نویسنده‌ای بمن نسبت میدهد كه منكر تمدن غرب هستم و میگویم باید ما دست از تمدن شرق برنداریم.

من نمیدانم چنین سخنی را كجا گفته‌ام؟!.. نمیدانم اینان تمدن را به چه معنایی می‌شناسند كه آن را شرقی و غربی میگردانند؟!

🔸ما تمدن را بیك معنایی میدانیم كه شرقی و غربی نتواند بود.

بسخن بیش از این دامنه ندهیم. این یك نمونه‌ایست كه چگونه فهمها و خردها از كار افتاده. یك رشته عنوانهایی را از بام تا شام در زبان دارند ولی معنی درست آنها را نمیدانند. ما در پرچم یك رشته گفتارهایی در همین زمینه آغاز كرده معنی هر یك از این كلمه‌ها را خواهیم روشن گردانید. [1]
(پرچم روزانه شماره‌های 138 و 139)

[1] : از برجستگیهای نوشته‌های کسروی یکی هم اینست که همیشه واژه‌هایی مانند شعر ، ادبیات ، تمدن ، فرهنگ ، بزرگی ، دین ، کیش ، عرفان ، ادب ، تربیت ، سیاست ، حزب ، یگانگی ، نیرومندی ،‌ دارایی ، مشروطه ، میهن‌پرستی ، انقلاب ، استقلال ، خرد ، روان را در حال آنکه می‌نویسد معنی درست و روشن آن را با مثالهایی روشن میگرداند و اینست در نوشته‌هایش سخن گنگ و مبهمی راه نمی‌یابد. او همیشه میکوشد سخن را تا جایی که میتوان روشن بنویسد و میان سخن و معنی دیواری نباشد.
✴️ در پاسخ بدخواهان
🔶 نشست سوم 22

چنانکه در نشستهای گذشته بارها گفتم و خود شما می‌دانید ، ما را کارهای بسیار بزرگی هست و بایاهای[=وظایف] بزرگی بدوش می‌داریم و این بسیار نا بجاست که از آنها چشم پوشیم و با این بهانه‌جویان سرگرم گفتگو و کشاکش باشیم. آنان یکی از خواستهاشان همینست که با این ایرادگیریهای سست و پرت ما را سرگرم گردانند و از راه بازدارند. بدخواهان ما همانانند که نخست مردم نافهم عامی را شورانیدند و آن وحشیگریها را در تبریز راه انداختند و چون از آن راه نتیجه نبرده‌اند ، این بار از این راه آمده‌اند.
شما دیدید یک آخوندی در تهران واژه‌ی «پیامبری» را افزار بزرگی برای خود پنداشته ، بِچه هوچیگریهایی برخاست. او نیز می‌پنداشت همانکه چیزی چاپ کند و بدست بچه‌های لات و لوت خیابانها دهد که اینسو و آنسو بدوند و «ظهور پیغمبر جدید» فریاد کشند ، تهران را بما خواهد شورانید و ما را سرگرم و گرفتار خواهد گردانید.
اگر خواهش برخی از یاران نبودی ، من باین گفتگوها نپرداختمی و اکنون که پرداخته‌ام نباید یکایک گفته‌های آنان [را] یاد کنم و بهر یکی پاسخی دهم. ایرادهای ایشان را بچند بخش کرده بهر کدام پاسخی خواهم داد.
آنان یکی از ایرادهای بزرگی که بما گرفته‌اند آنست که من گفته‌ام قرآن زمین را هموار (مسطح) نشان می‌دهد ، و این را گناهی بزرگ از من شمارده دستاویز سخنان بسیاری گردانیده‌اند. چنین گفته‌اند که در قرآن چنان چیزی نیست. در این نشست در آن زمینه گفتگو خواهم کرد.
ولی نخست بگویم آنانند که ما را بچنین گفتگویی واداشته‌اند. این مایه‌ی سرفرازی ما نیست که بگوییم قرآن با دانشها ناسازگار بوده ، یا بگوییم قرآن زمین را هموار نشان می‌دهد. دوباره می‌گویم : سرچشمه‌ی همه‌ی گفتگوها رفتار بد آنان می‌باشد. دوباره می‌گویم : من چون بسخن آغاز کردم ، بهمبستگی خود را با اسلام بازنمودم و در همه‌ جا از قرآن پاسدارانه نام بردم (و می‌بایست چنان کنم.) ولی چون کار خود را دنبال کردم بارها رخ داد که سخنی که من در برابر مادّیان و بیدینان می‌گفتم ، اینان بدستاویز قرآن ایراد گرفتند. من ناچار شده بگویم : کار قرآن چنین آسان نیست که شما پنداشته‌اید. درباره‌ی قرآن دشواریهایی هست. آنان همین سخن را دستاویز دیگری گرفته رشته را رها نکردند و کار را باینجا رسانیدند که هست.
راست گفته‌اند : دوست نادان بدتر از دشمنست. آنان اگر دوست قرآن باشند (که دانسته نیست) هرآیینه دوست نادانند.
از این سخن نپندارید که آنچه خواهم گفت بقرآن خواهد برخورد و از ارج آن خواهد کاست و این افسوس‌خواری از آن راهست. چنین نیست و آنچه خواهم گفت راستی‌را بقرآن نخواهد برخورد و از ارج آن در نزد ما نخواهد کاست. ولی بیگمانست که عنوان بدست بدخواهان خواهد داد. بیگمانست که در نزد ناآگاهان قرآن خوار خواهد گردید. این زیان خواهد بود و شُوَند آن نیز همان بدخواهانِ ستیزه‌رویند ، همان نویسندگان این دفتر و همدستان ایشانند. شما ببینید در همین دفتر بهمین دستاویز چه زباندرازیهایی کرده‌اند و چه خیره‌روییها نشان داده‌اند. مرا بهمین دستاویز دروغگو خوانده‌اند و من باید نشان دهم که دروغگو کیانند ، آنان که قرآن را نمی‌فهمند کیانند.
✴️ زبان ایرانی 53
🔶 پرسشها و پاسخها در سال دوم پيمان

هر كدام از كلمات : سلطان ، خواجه ، مولانا ، صاحب ، ملا ؛ از كي در ايران رواج گرفته و به چه اشخاص اطلاق مي‌شده و كلمه‌ي آخري (ملا) آيا از مولی گرفته شده يا ريشه‌ي ‌ديگري دارد؟
اردبيل ـ محمد زرين‌قلم.

آرزومنديم كه مجال داشتيم درباره‌ي اين چند كلمه سخن دراز مي‌رانديم. زيرا يك رشته از زشتيها كه در ايران رواج گرفته در پيرامون اين كلمه‌هاست. ولي از كمي مجال بپاسخ كوتاهي بسنده ميكنيم :
«سلطان» چنانكه نوشته‌اند نخستين بار بسلطان محمود غزنوي لقب داده شده و بر نام او افزوده گرديد. پيش از آن بصورت لقب بكار نرفته و بر نام كسي افزوده نمي‌شده. آري پادشاهان ديلمي كه به بغداد دست يافته و در آنجا اختيار كارهاي خليفه را داشتند بدربار اين پادشاهان نام سلطان داده مي‌شد كه در تاريخ ابن‌مسكويه و ديگر كتابها ما آن را فراوان مي‌يابيم. ولي چنانكه گفتيم مقصود دربار است نه خود پادشاه ليكن چون سلطان‌محمود را باين لقب خواندند پس از آن مقصود از «سلطان» خود پادشاه گرديد. اينست تاريخچه‌ي «سلطان» و حال او در زمان ما اينست كه زنان را باين لقب مي‌خوانند بلكه در تهران تنها زنان بيچاره و كلفَت با اين نام خوانده مي‌شود و ديگران ننگ از آن دارند.
«خواجه» كلمه‌ي فارسي است. ولي گويا در برابر كلمه‌ي «بنده» بكار ميرفته. بدينسان هر كسي كه بنده‌اي ميخريد ، مي‌توانست نام «خواجه» پيدا كند و بندگان او را خواجه‌ي خود مي‌ناميدند. مقصود اينست كه بهمه كس گفته نمي‌شده و نبايستي گفته شود. در قرنهاي پيش از اسلام و در قرنهاي نخستين اسلام ايرانيان همديگر را تنها با نام مي‌خوانده‌اند. ما در اين باره دليل فراوان داريم. از جمله‌ي آنها كتابهاي پهلويست كه در دست ماست و در آنجا همه‌ي نامها را تنها مي‌يابيم.
يكي از كتابهاي پهلوي كه اكنون در دست است و چاپ هم شده دفترچه‌ايست بنام «آيين نامه‌نويسي» و ديگري دفترچه‌ايست بنام «بر پيمان كدخدايي». در اين دو كتاب كه خود دستور نامه‌نويسي مهرنامه‌نويسي است همه‌ي نامها تنها برده مي‌شود و هيچگونه فزوني بر سر آنها از «خواجه» يا جز از آن ديده نمي‌شود.
سپس در قرنهاي چهارم و پنجم هجري اين كلمه را بر سر نامهاي وزيران و ديگر بزرگان درباري مي‌آورده‌اند و مقصود از آن فروتني و زبوني بوده كه گوينده مي‌خواسته خود را «بنده» و مخاطب را «خواجه»‌ي خود بفهماند. بيهقي در تاریخ خود در اين باره شرحي آورده كه مي‌رساند «خواجه» جز بر كسان اندكي گفته نمي‌شده. ولي سپس در قرنهاي ششم و هفتم و پس از آن اين كلمه رواج گرفته و بر سر همه‌ي نامها مي‌آمده است تا جاي خود را به «آقا» داده كه كلمه‌ي تركي و مغولي و بمعني «برادر بزرگ» ميباشد.
در خوزستان و آن پيرامونها هنوز هم بجاي «آقا» كلمه‌ي خواجه رواج دارد و مردم همديگر را خواجه فلان و خواجه بَهمان مي‌نامند.
«مولانا» را ابن‌بطوطه مي‌نويسد در زمان او در ايران لقب فقيهان بوده. از كتابهاي ديگر نيز همين مطلب بدست مي‌آيد. سپس همين كلمه سبك گرديده «مولي» شده و مولي «ملا» گرديده. اينكه براي «ملا» تفسيرهاي ديگري مي‌كنند بيجاست.
«صاحب» كلمه‌ي بسيار تازه‌ايست. وانگاه در هندوستان بيشتر بكار ميرود. به هر حال مقصود از آن همان زبوني و بندگي نمودن است. كه گوينده مي‌خواهد خود را بنده و مخاطب را خداوند بنده بخواند. چنانكه از كلمه‌ي «خداوند» و «خداوندگار» هم مقصود همين ميباشد. بلكه بايد گفت «صاحب» ترجمه‌ي عربي «خداوند» است ولي ترجمه‌ي بيسوادانه.
شايد مقصود دوست گرامي ما از اين پرسشها يادآوري تاريخچه‌ي ننگيني است كه هر يك از اين كلمه‌ها دارد و مي‌خواهند ايرانيان پس از اين دست از آنها بردارند و بجاي آن تعارفهاي زباني دروغ‌آميز دلهاي خود را بيكديگر پاك گردانند. چه خرواري از اين تعارفها ارزش يك جو پاكدلي را ندارد. از آنسوي مايه‌ي زبوني و بي‌ارجي هر دو از گوينده و شنونده است.
درميان هر مردمي هرچه از اين كلمه‌هاي ننگين رواج يافت باندازه‌ي رواج آنها گردنفرازي و پاكدلي رو بكاستن خواهد گزاشت.
در اين آخرها كه موضوع «پيراستن زبان فارسي» جنبشي پديد آورده كساني مي‌خواهند بجاي اين عنوانهاي ننگين هم كلمه‌هاي فارسي پيدا كنند مثلاً بجاي آقا «خواجه» و بجاي حضرت «شت» و بجاي جناب «تيمسار» بگزارند. ولي ما يادآوري مي‌كنيم كه رنج بيهوده نبرند كنون كه بپيراستن زبان مي‌كوشند اندكي هم بپيراستن خوي پايبند باشند. اين عنوانهاي ننگين رفتن و جانشين نداشتنش بهترين كار است. آقا و حضرت و جناب را بايد دور راند و شت و تيمسار و خواجه را دنبال آنها. ايران از آقاها و حضرتها و جنابها چه سودي برده كه از خواجه‌ها و تيمسارها و شت‌ها ببيند! چرا آزاده نبايستي بود و بيك نام بسنده نكرد؟؟
✴️ حقایق زندگی
(تکه‌ی پنجاه‌وپنجم)

🔶چند پرسش و پاسخهای آنها
(بخش1 از 3)

شبهای آدینه و روزهای آن كه كسانی بنزد من می‌آیند همیشه پرسشهایی میكنند و پاسخهایی می‌شنوند و من دوست میدارم كه گاهی آنها را در نوشته‌های خود بیاورم ، و این خود راهی برای نزدیكی اندیشه‌هاست.

در آدینه‌ی گذشته دو تن بنزد من آمدند و چنین گفتند : «شما بارها در نوشته‌های خود نام «حقایق» را می‌برید و چنین میگویید كه همگی باید حقایق را بپذیرند. ما میخواهیم چند پرسشی از شما كنیم» :

1) آیا در جهان حقایقی هست؟.. بسیاری از دانشمندان بحقایقی قایل نیستند. میگویند در جهان هرچه هست جز فریب نیست. میگویند : هر كسی كه نیروی گویندگی و زبان شیوا دارد میتواند مطالبی را بنام حقایق بقبولاند و جمعیتی را پیرو خود گرداند. نه اینكه راستی را حقایقی باشد.
2) بر فرض آنكه حقایقی هست راه درك آنها چیست؟.. چگونه میتوان حقیقت را شناخت؟..
3) آیا میتوان از روی حقایق زندگی كرد و از هرچه نه حقیقت است چشم پوشید؟..

گفتم : بیكایك پرسشها پاسخ میگویم : در جهان حقایق بسیار است. مثلاً گفته می‌شود : «زمین بگرد خود میگردد» یا «ابر از بخار پدید می‌آید» یا «آمریكا در غرب اروپاست» و هزارها مانند اینها ، آیا اینها حقایق نیست؟.. اگر مقصودتان در چیزهای نامحسوس است یا در قواعد زندگانیست در آنها نیز حقایقی درمیانست. مثلاً در ایران یك دسته عقیده به «نجوم» دارند و چنین تصور میكنند كه هرچه بروی زمین رخ میدهد نتیجه‌ی گردش ستارگان و دوری و نزدیكی آنها با یكدیگر است. بگفته‌ی شاعر «كه سعد و نحس ز تأثیر زهره و زحل است» . یك دسته‌ی دیگری به «بخت» عقیده‌مندند و چنین میدانند كه كسانی خوشبخت آفریده شده‌اند كه همه‌ی پیشامدها بسود آنان درمی‌آید و همواره با خوشی زندگانی میكنند و كسانی بدبخت میباشند كه به هر كاری برخیزند جز زیان و اندوه نبینند. یك دسته‌ی دیگری باور به سرنوشت دارند و چنین می‌پندارند كه آدمی هر آنچه خواهد دید پیش از آنكه به اینجهان بیاید به پیشانیش نوشته می‌شود. یك دسته‌ی دیگری دعا و نذر را مؤثر می‌شمرند و اینست در گرفتاریها بجای كوشش ، بدعا و نذر و مانند آن توسل میجویند. یك دسته‌ی دیگری جادو و افسون و مانند اینها را دارای تأثیر می‌شناسند و در كارهای خود باینها تشبث می‌نمایند. شما اگر كتابها را جستجو كنید پر از این عقیده‌ها و باورهاست ، اگر گفتار و رفتار مردم را بسنجید همه استنادشان باینهاست. ولی ما میگوییم : اینها همه غلطست ، همه بیپاست ، همه كج‌اندیشیست ، و راستی (یا حقیقت) آنست كه
🔸هر كس جز نتیجه‌ی كوشش خود را نمی‌برد و نتواند برد
و برای این دلیلهای بسیار می‌آوریم. مثلاً میگوییم : 1918 كه جنگ جهانگیر گذشته پایان یافت آلمانیها چون شكست خورده بودند از میان دولتهای بزرگ بیرون رفتند كه اگر نمیكوشیدند به همان حال بازمیماندند ولی در نتیجه‌ی كوششهای خود از آن خواری رها گردیدند. همان آلمانها پارسال بروسیه حمله كرده و میگفتند دو ماهه دولت روسیه را از پا خواهیم انداخت. روسها اگر نمی‌كوشیدند و مردانگی و جانفشانی نمی‌نمودند در اندك زمانی لگدمال میگردیدند. ولی چون كوشیده‌اند هنوز یك سال بیشتر است [1] كه ایستادگی مینمایند. صدها مانند این میتوان شمرد.

كنون این یكی از حقایق زندگانیست كه هر باخردی باید بپذیرد ، و مانندهای آن بسیار است. پس چگونه میتوان گفت که حقایقی نیست؟!..

🔸همان كلمه‌ی فریب كه شما بكار میبرید دلیلست كه حقایقی هست. زیرا فریب چیست؟.. فریب آنست كه دروغی را در جامه‌ی حقیقت نشان دهند. پس باید گفت حقیقتی هست.

اینكه میگویید : هر كس كه نیروی گویندگی یا زبان شیوا دارد میتواند مطالبی را بنام حقایق بقبولاند ، میگویم راست نیست. زیرا هواداران «بخت» یا «سرنوشت» یا مانند آنها در ایران شعرای شیوازبان بوده‌اند كه هر یكی عقیده‌ی خود را با شیواترین زبانی سروده‌اند و با این حال شما می‌بینید ما با یك تكانی كه بخردها میدهیم و اندیشه‌ها را بیدار میگردانیم همه‌ی رشته‌های ایشان را پشم میگردانیم.

🔸كجیها تا هنگامی پیش تواند رفت كه راستیها بمیان نیاید وگرنه همچون یخ در برابر آفتاب خود بخود خواهد گداخت.

[1] : تاریخ این نوشتار سال 1321(1942) می‌باشد.