✴️ در پاسخ بدخواهان
🔶 نشست دوم 21
اینکه ما در چنین هنگام جهان ، درفش افراشته نام خدا را بلند میگردانیدیم ، اینکه با مادّیگری بسختترین نبرد برخاسته چنان سنگ بزرگی را از سر راه دین برمیداشتیم ، اینکه یکایک گمراهیها را برانداخته زمینه برای یکی شدن جهانیان آماده میگردانیدیم ـ اینها و مانندهای اینها در پیش آنان ارجی نمیداشت و لذتی بآنان نمیداد. آنان لذت از این میبردند که در این نشست و آن نشست سینه بجلو آورند و آیههای قرآن خوانند و هنر خود را بمردم نشان دهند.
یک نمونه از رفتار ایشان همین نامه است که فرستادهاند. شما آن گفتار را دربارهی گوشتنخواری شنیدید. اکنون نیک اندیشید که آیا در چنان گفتاری جا داشته که آنان بدستاویز قرآن ایراد گیرند؟!. آیا جا داشته که آیهی «أُحِلَّتْ لَكُم بَهِيمَةُ الْأَنْعَام»1 را برخ ما بکشند؟!.
آنان از یکسو فریاد میکشند که من دین تازهای آوردهام و اسلام و دستورهای آن را از میان بردهام و از یکسو بدستاویز قرآن این ایراد را میگیرند!.. این چگونه تواند بود؟!.
راز کار همانست که گفتم. آنان قرآن را دستاویزی گردانیدهاند ، و اینست هر سخن ارجداری که از کسی بشنوند ، آن را با آیهای از قرآن سازش دهند و سرمایهای برای خود گیرند. قرآن در دست ایشان «درخت هزار و یک میوه» است. داستان آنان با قرآن داستان آن کسیست که درختی در خانهی خود دارد و چنین وانماید که آن درخت هر گونه میوه دهد و اینست هر میوهای که ببازار آمد بخرد و با نخ بآن درخت بندد و بمردم نشان دهد.
گفتگو از گوشتنخواری از سالها درمیانست و گوشت خوردن یکی از ایرادهاییست که بآدمیان گرفته میشود ، و آنان چون میخواهند در این زمینه نیز از دیگران بازنمانند و از آنسو آیههایی از قرآن جلوگیرشان میباشد ، اینست میخواهند ببینند ما بآن آیهها چه پاسخی میدهیم و بآن کار اسلام چه شُوَندی یاد میکنیم. اینست خواستی که از نوشتن این نامه و از گرفتن این ایرادهای نابجا داشتهاند. اینست رفتاری که آنان با قرآن میدارند. من این نامه را بگفتگو گزاردم تا شما را از چگونگی کار آنان آگاه گردانم.
این را هم خواهید دید که چون این سخنان چاپ شود و به تبریز رسد ، همین را نیز انکار کرده چنین خواهند گفت : آن را توحیدی نوشته ، ما چه کار داریم. در حالی که بیگمان همین نامه را نیز چند تنی در یک جا گرد آمده نوشتهاند. خواستشان همان بوده که گفتم. بازماندهی سخن را به نشست دیگر میگزاریم.
1ـ سورهی مائده (5) ، آیهی 1 : چارپایان برای شما حلال شده است. ـ و
🔶 نشست دوم 21
اینکه ما در چنین هنگام جهان ، درفش افراشته نام خدا را بلند میگردانیدیم ، اینکه با مادّیگری بسختترین نبرد برخاسته چنان سنگ بزرگی را از سر راه دین برمیداشتیم ، اینکه یکایک گمراهیها را برانداخته زمینه برای یکی شدن جهانیان آماده میگردانیدیم ـ اینها و مانندهای اینها در پیش آنان ارجی نمیداشت و لذتی بآنان نمیداد. آنان لذت از این میبردند که در این نشست و آن نشست سینه بجلو آورند و آیههای قرآن خوانند و هنر خود را بمردم نشان دهند.
یک نمونه از رفتار ایشان همین نامه است که فرستادهاند. شما آن گفتار را دربارهی گوشتنخواری شنیدید. اکنون نیک اندیشید که آیا در چنان گفتاری جا داشته که آنان بدستاویز قرآن ایراد گیرند؟!. آیا جا داشته که آیهی «أُحِلَّتْ لَكُم بَهِيمَةُ الْأَنْعَام»1 را برخ ما بکشند؟!.
آنان از یکسو فریاد میکشند که من دین تازهای آوردهام و اسلام و دستورهای آن را از میان بردهام و از یکسو بدستاویز قرآن این ایراد را میگیرند!.. این چگونه تواند بود؟!.
راز کار همانست که گفتم. آنان قرآن را دستاویزی گردانیدهاند ، و اینست هر سخن ارجداری که از کسی بشنوند ، آن را با آیهای از قرآن سازش دهند و سرمایهای برای خود گیرند. قرآن در دست ایشان «درخت هزار و یک میوه» است. داستان آنان با قرآن داستان آن کسیست که درختی در خانهی خود دارد و چنین وانماید که آن درخت هر گونه میوه دهد و اینست هر میوهای که ببازار آمد بخرد و با نخ بآن درخت بندد و بمردم نشان دهد.
گفتگو از گوشتنخواری از سالها درمیانست و گوشت خوردن یکی از ایرادهاییست که بآدمیان گرفته میشود ، و آنان چون میخواهند در این زمینه نیز از دیگران بازنمانند و از آنسو آیههایی از قرآن جلوگیرشان میباشد ، اینست میخواهند ببینند ما بآن آیهها چه پاسخی میدهیم و بآن کار اسلام چه شُوَندی یاد میکنیم. اینست خواستی که از نوشتن این نامه و از گرفتن این ایرادهای نابجا داشتهاند. اینست رفتاری که آنان با قرآن میدارند. من این نامه را بگفتگو گزاردم تا شما را از چگونگی کار آنان آگاه گردانم.
این را هم خواهید دید که چون این سخنان چاپ شود و به تبریز رسد ، همین را نیز انکار کرده چنین خواهند گفت : آن را توحیدی نوشته ، ما چه کار داریم. در حالی که بیگمان همین نامه را نیز چند تنی در یک جا گرد آمده نوشتهاند. خواستشان همان بوده که گفتم. بازماندهی سخن را به نشست دیگر میگزاریم.
1ـ سورهی مائده (5) ، آیهی 1 : چارپایان برای شما حلال شده است. ـ و
✴️ زبان ایرانی 52
🔶 پرسشها و پاسخها در سال دوم پيمان
4ـ در قسمت القاب خارجي (خان و ميرزا و غيرها) و الغاي آن لزوماً مينگارد : اين پيشنهادي كه فرمودهايد عملي نيست. جز آنكه القابي بلغت پارسي پيدا نموده بجاي آنها بگزاريم و درين صورت ميتوان اميدوار بعملي شدن پيشنهاد مزبور گرديد و الا خير. مثلاً كلمات «شت ، اشو ، تيمسار ، راد» بد نيست و البته آن وجود محترم بيشتر و بهتر لغاتي سراغ داشته در صورت مقتضي بنگارش و تعيين موارد استعمال هر يك (كه كدام بجاي آقا و كدام بجاي خان و كدام بجاي شيخ يا حضرت يا جناب است) اقدام خواهند فرمود.
5ـ كلمهي «زمان» را در بعضي از فرهنگها از «دمان» دانسته و گفتهاند دمان لغت پارسي و بمعني زمان و وقت است و زمان در عربي مأخوذ از همان است آيا اين درست است يا نه؟
6ـ از جمله چيزهايي كه بر اثر تقليد اروپاييان در مراسلات و كتب ما متداول شده يكي امضاهاي مرموز مانند ع.شهشهاني يا غين. بهبهاني (و حتا امضاء ادبي خود من ف ـ فراهاني) است آيا مقصود و نتيجهي اين گونه امضاء در فارسي چيست و آيا در نظر شما استحساني دارد يا خير؟
و آن ديگر چيزي است كه گويا كسي تاكنون متذكر آن نشده باشد و آن اينست كه امروز عموماً مشاهده ميشود اشخاصي در مكاتيب و مراسلات سمَت و امضاء خود را در سمت چپ ذيل كتاب مينويسند و بطوري كه اين بنده دريافته اين ترتيب جز تقليد محض چيزي نيست و بعلاوه تقليد غلطي است زيرا اروپايي چون نوشتن از سمت چپ شروع ميكند ناچار وقتي كه سطر آخر بپايان رسيد جايي براي امضاء وي جز ابتداء سطر آخر (كه همان سمت يسار ذيل آخر كتاب باشد) نيست لذا در آنجا امضاء ميكند. براي اينكه جلو امضاء وي ديگر چيزي نشود اضافه كرد چنانكه سابقاً ايراني كه در نوشتن از سمت راست شروع ميكند بهترين علت و نتيجه جايي را براي امضاء خود جز ابتداء محل سطر آخر (كه همان سمت يمين كتاب باشد) منظور نميكرد ، ولي بدبختانه اكنون بر اثر اين تقليد نامناسب در هر نامه در جلو هر امضايي يك سطر مطلب ميتوان اضافه نمود.
عراق ف ـ فراهاني
پاسخها :
4ـ در زمينهي لقب ما با شما همانديشه و همداستان نيستيم. زيرا اين گونه لقبها چه بفارسي و چه بعربي يا زبان ديگر جز همديگر را دست انداختن و بريش يكديگر خنديدن نيست. آن دو مردي كه بهمديگر ميرسند و پياپي لقبهاي حضرتعالي و جناب مستطابعالي و مانند اينها را بر زبان ميرانند كاش بجاي همهي آنها يك جو مهر داشتند و دلشان با يكديگر پاك بود. اگر مردم سادهوار يكديگر را آقاي فلان بخوانند چه عيبي در كار خواهد بود؟! مگر بزرگي و ارجمندي و يا والاتباري با اين كلمههاي پوچ است؟! كار اين لقبها درست مانندهی آنست كه در زمانهاي پيشين كساني از طلبه بجاي دانش بيشتر عمامهي خود را بزرگتر ميساختند و با اين حال هميشه رسوا بودند و همه كس ايشان را به بيسوادي ميشناخت. كنون اين عنوانهاي پوچ هم يك خروارش ارزش يك جو شرافت و سرفرازي را ندارد.
5ـ بايد دانست كه «زمان» و «دمان» يك كلمه است. آن يكي لهجهي جنوب و اين يكي لهجهي شمال بوده و ما هر دو را در كتابهاي پهلوي پيدا ميكنيم. ريشهي كلمه هم فارسي است و گويا از فارسي بوده كه بعربي رفته است.
6ـ بكار بردن حرفهاي بريده كار بسيار بيجايي است. زيرا اگر اروپاييان اين كار را ميكنند از درازي نامهاي ايشانست كه در نوشته دراز درميآيد. ولي در نامهاي ايراني و خط فارسي چنين جهتي نيست و ما بهتر آن ميدانيم كه ايرانيان ترك آن بگويند.
در اينجا داستاني است كه بايد نگاشت. در يكي از شهرهاي تركزبان ايران نويسندهاي باقر نام هميشه در نگارشهاي خود «ب ق ر» امضا ميكرد. از اينجا مردم او را «بقر» ميناميدند و چون اين لقب بگوش خودش رسيد از پافشاري كه در تقليد كوركورانه داشت و آن را يكي از «علايم ترقي و تمدن» ميدانست اين بار «ب.ق.ر» امضا كرد. مردم ميگفتند : ديگر «نوختالي بقر» شده!
اين گونه تقليدهاي سبك و بيمغز كه در آغاز اروپاييگري بشرق آمده كمكم از ميان برخاسته خواهد شد و ما اميدواريم كه نوبت بتقليدهاي مهمتر نيز خواهد رسيد.
7ـ دربارهي امضاي سمت چپ نيز نكتهگيري شما بجاست.
🔶 پرسشها و پاسخها در سال دوم پيمان
4ـ در قسمت القاب خارجي (خان و ميرزا و غيرها) و الغاي آن لزوماً مينگارد : اين پيشنهادي كه فرمودهايد عملي نيست. جز آنكه القابي بلغت پارسي پيدا نموده بجاي آنها بگزاريم و درين صورت ميتوان اميدوار بعملي شدن پيشنهاد مزبور گرديد و الا خير. مثلاً كلمات «شت ، اشو ، تيمسار ، راد» بد نيست و البته آن وجود محترم بيشتر و بهتر لغاتي سراغ داشته در صورت مقتضي بنگارش و تعيين موارد استعمال هر يك (كه كدام بجاي آقا و كدام بجاي خان و كدام بجاي شيخ يا حضرت يا جناب است) اقدام خواهند فرمود.
5ـ كلمهي «زمان» را در بعضي از فرهنگها از «دمان» دانسته و گفتهاند دمان لغت پارسي و بمعني زمان و وقت است و زمان در عربي مأخوذ از همان است آيا اين درست است يا نه؟
6ـ از جمله چيزهايي كه بر اثر تقليد اروپاييان در مراسلات و كتب ما متداول شده يكي امضاهاي مرموز مانند ع.شهشهاني يا غين. بهبهاني (و حتا امضاء ادبي خود من ف ـ فراهاني) است آيا مقصود و نتيجهي اين گونه امضاء در فارسي چيست و آيا در نظر شما استحساني دارد يا خير؟
و آن ديگر چيزي است كه گويا كسي تاكنون متذكر آن نشده باشد و آن اينست كه امروز عموماً مشاهده ميشود اشخاصي در مكاتيب و مراسلات سمَت و امضاء خود را در سمت چپ ذيل كتاب مينويسند و بطوري كه اين بنده دريافته اين ترتيب جز تقليد محض چيزي نيست و بعلاوه تقليد غلطي است زيرا اروپايي چون نوشتن از سمت چپ شروع ميكند ناچار وقتي كه سطر آخر بپايان رسيد جايي براي امضاء وي جز ابتداء سطر آخر (كه همان سمت يسار ذيل آخر كتاب باشد) نيست لذا در آنجا امضاء ميكند. براي اينكه جلو امضاء وي ديگر چيزي نشود اضافه كرد چنانكه سابقاً ايراني كه در نوشتن از سمت راست شروع ميكند بهترين علت و نتيجه جايي را براي امضاء خود جز ابتداء محل سطر آخر (كه همان سمت يمين كتاب باشد) منظور نميكرد ، ولي بدبختانه اكنون بر اثر اين تقليد نامناسب در هر نامه در جلو هر امضايي يك سطر مطلب ميتوان اضافه نمود.
عراق ف ـ فراهاني
پاسخها :
4ـ در زمينهي لقب ما با شما همانديشه و همداستان نيستيم. زيرا اين گونه لقبها چه بفارسي و چه بعربي يا زبان ديگر جز همديگر را دست انداختن و بريش يكديگر خنديدن نيست. آن دو مردي كه بهمديگر ميرسند و پياپي لقبهاي حضرتعالي و جناب مستطابعالي و مانند اينها را بر زبان ميرانند كاش بجاي همهي آنها يك جو مهر داشتند و دلشان با يكديگر پاك بود. اگر مردم سادهوار يكديگر را آقاي فلان بخوانند چه عيبي در كار خواهد بود؟! مگر بزرگي و ارجمندي و يا والاتباري با اين كلمههاي پوچ است؟! كار اين لقبها درست مانندهی آنست كه در زمانهاي پيشين كساني از طلبه بجاي دانش بيشتر عمامهي خود را بزرگتر ميساختند و با اين حال هميشه رسوا بودند و همه كس ايشان را به بيسوادي ميشناخت. كنون اين عنوانهاي پوچ هم يك خروارش ارزش يك جو شرافت و سرفرازي را ندارد.
5ـ بايد دانست كه «زمان» و «دمان» يك كلمه است. آن يكي لهجهي جنوب و اين يكي لهجهي شمال بوده و ما هر دو را در كتابهاي پهلوي پيدا ميكنيم. ريشهي كلمه هم فارسي است و گويا از فارسي بوده كه بعربي رفته است.
6ـ بكار بردن حرفهاي بريده كار بسيار بيجايي است. زيرا اگر اروپاييان اين كار را ميكنند از درازي نامهاي ايشانست كه در نوشته دراز درميآيد. ولي در نامهاي ايراني و خط فارسي چنين جهتي نيست و ما بهتر آن ميدانيم كه ايرانيان ترك آن بگويند.
در اينجا داستاني است كه بايد نگاشت. در يكي از شهرهاي تركزبان ايران نويسندهاي باقر نام هميشه در نگارشهاي خود «ب ق ر» امضا ميكرد. از اينجا مردم او را «بقر» ميناميدند و چون اين لقب بگوش خودش رسيد از پافشاري كه در تقليد كوركورانه داشت و آن را يكي از «علايم ترقي و تمدن» ميدانست اين بار «ب.ق.ر» امضا كرد. مردم ميگفتند : ديگر «نوختالي بقر» شده!
اين گونه تقليدهاي سبك و بيمغز كه در آغاز اروپاييگري بشرق آمده كمكم از ميان برخاسته خواهد شد و ما اميدواريم كه نوبت بتقليدهاي مهمتر نيز خواهد رسيد.
7ـ دربارهي امضاي سمت چپ نيز نكتهگيري شما بجاست.
✴️ حقایق زندگی
(تکهی پنجاهوچهارم)
🔶كلمههایی كه معنایش دانسته نیست
(بخش2 از 2)
یكی دیگر از آن كلمهها «تمدن» است. این كلمه از پنجاه سال پیش در ایران رواج یافته و تا ده سال پیش كه ما سخنانی در پیرامون آن نوشتیم چندان شیوع داشت كه شاید شما روزانه صد بار آن را میشنیدید و بر صفحههای روزنامهها در هر ستونی ده بار میخواندید. كلمهای بود تازه پیدا شده و بزبانها افتاده. ولی هیچكس معنی درست آن را نمیدانست هر كسی در معنی مبهم دیگری بكار میبرد.
مثلاً یكی مینوشت : «ما تازه پا بدایرهی تمدن گزاردهایم». دیگری مینوشت : «تمدن بقزوین نیز سرایت كرده. عصرها رؤسای ادارات با خانمهای خود در خیابانها بگردش میپردازند». چون مدرسهای برای تدریس آرتیستی (بازیگری) باز گردید در یك روزنامهای چنین نوشت : «یك قدم دیگری بسوی تمدن برداشتیم». آن سالی كه تازه بتهران آمده بودم چند بار رخ داد كه دیدم چون كسی را میشناسانند چنین میگویند : «آقای میرزا فلان از دوستان منست ، جوانی است حساس متمدن ...» بارها دیدم گفتگو از «كروات» یا از زلف سر میكنند و میگویند : «علامت تمدنست». همیشه میدیدم در روزنامهها و در كتابها اروپا را «دنیای متمدن» مینامند. روزی گفتاری در یك روزنامه خواندم كه نویسنده از فزونی تقلب و دزدی سخن رانده میگفت : «تمدن در هر كشوری كه جا گرفت تحولاتی در آن ایجاد مینماید و آثار نیك و بدی از خود بروز میدهد».
🔸شما اینها را بسنجید و بیندیشید تا بفهمید که هر کسی تمدن را به چه معنایی میگرفته. باید گفت : هیچ یکی از آنان معنی تمدن را نمیدانسته و همان افزارهای نوین و عادتهای تازهای را كه از اروپا آمده بوده تمدن مینامیدهاند.
یك روز دكتری كه اكنون هم هست و بدانشمندی شناخته میشود گفتاری در «مجموعهی معارف» نوشته بود بدینسان : مردم تصور میكنند تمدن سینماست ، تیاتر است ، رمانست ، فرنگی مآبیست ، اینها همه اشتباه است. تمدن تلگراف بیسیم است ، برقست ، اتومبیل است ، دارالفنونست. این كه معنی تمدن را میدانست بدینسان معنی كرده بود.
ما هنگامی كه كتابها و گفتارها دربارهی ماشین و اروپا نوشتیم و یك دسته بهایهو برخاسته چنین گفتند : «او بضد تمدنست» ، من ناگزیر شدم بپرسم : «تمدن چیست؟!..» در برابر این پرسش بود كه همگی آن سخنها فراموش گردید و هیاهو بخاموشی تبدیل یافت.
همین تدبیر كمك بسیاری بما كرد. زیرا بارها رخ داد كه در مجلسی یك تن را از هواداران پیمان پیدا كرده بهایهوی برمیخاستند. ولی همینكه او میگفت : آقا اول معنی تمدن را بگویید و سپس ایراد گیرید ناچار زبان درمیكشیدند.
یكی از آشنایانم میگفت : كسی از اروپا دیدگان بدزبانی بسیار دربارهی شما میكرد كه او بضد تمدن است. من بیاد سخن شما افتاده پرسیدم معنی تمدن چیست؟.. تشر سختی زد : «یعنی ما معنی تمدن را هم نمیدانیم؟». گفتم : اگر میدانید شرح دهید. بدینسان خاموشش گردانیدم.
شگفتتر اینجاست كه ما تاكنون بارها معنی درست تمدن را تفسیر كردهایم. با اینحال دیده میشود باز كسانی آن معنی درست را پذیرفتن نمیخواهند و بتازگی یك نویسندهای بمن نسبت میدهد كه منكر تمدن غرب هستم و میگویم باید ما دست از تمدن شرق برنداریم.
من نمیدانم چنین سخنی را كجا گفتهام؟!.. نمیدانم اینان تمدن را به چه معنایی میشناسند كه آن را شرقی و غربی میگردانند؟!
🔸ما تمدن را بیك معنایی میدانیم كه شرقی و غربی نتواند بود.
بسخن بیش از این دامنه ندهیم. این یك نمونهایست كه چگونه فهمها و خردها از كار افتاده. یك رشته عنوانهایی را از بام تا شام در زبان دارند ولی معنی درست آنها را نمیدانند. ما در پرچم یك رشته گفتارهایی در همین زمینه آغاز كرده معنی هر یك از این كلمهها را خواهیم روشن گردانید. [1]
(پرچم روزانه شمارههای 138 و 139)
[1] : از برجستگیهای نوشتههای کسروی یکی هم اینست که همیشه واژههایی مانند شعر ، ادبیات ، تمدن ، فرهنگ ، بزرگی ، دین ، کیش ، عرفان ، ادب ، تربیت ، سیاست ، حزب ، یگانگی ، نیرومندی ، دارایی ، مشروطه ، میهنپرستی ، انقلاب ، استقلال ، خرد ، روان را در حال آنکه مینویسد معنی درست و روشن آن را با مثالهایی روشن میگرداند و اینست در نوشتههایش سخن گنگ و مبهمی راه نمییابد. او همیشه میکوشد سخن را تا جایی که میتوان روشن بنویسد و میان سخن و معنی دیواری نباشد.
(تکهی پنجاهوچهارم)
🔶كلمههایی كه معنایش دانسته نیست
(بخش2 از 2)
یكی دیگر از آن كلمهها «تمدن» است. این كلمه از پنجاه سال پیش در ایران رواج یافته و تا ده سال پیش كه ما سخنانی در پیرامون آن نوشتیم چندان شیوع داشت كه شاید شما روزانه صد بار آن را میشنیدید و بر صفحههای روزنامهها در هر ستونی ده بار میخواندید. كلمهای بود تازه پیدا شده و بزبانها افتاده. ولی هیچكس معنی درست آن را نمیدانست هر كسی در معنی مبهم دیگری بكار میبرد.
مثلاً یكی مینوشت : «ما تازه پا بدایرهی تمدن گزاردهایم». دیگری مینوشت : «تمدن بقزوین نیز سرایت كرده. عصرها رؤسای ادارات با خانمهای خود در خیابانها بگردش میپردازند». چون مدرسهای برای تدریس آرتیستی (بازیگری) باز گردید در یك روزنامهای چنین نوشت : «یك قدم دیگری بسوی تمدن برداشتیم». آن سالی كه تازه بتهران آمده بودم چند بار رخ داد كه دیدم چون كسی را میشناسانند چنین میگویند : «آقای میرزا فلان از دوستان منست ، جوانی است حساس متمدن ...» بارها دیدم گفتگو از «كروات» یا از زلف سر میكنند و میگویند : «علامت تمدنست». همیشه میدیدم در روزنامهها و در كتابها اروپا را «دنیای متمدن» مینامند. روزی گفتاری در یك روزنامه خواندم كه نویسنده از فزونی تقلب و دزدی سخن رانده میگفت : «تمدن در هر كشوری كه جا گرفت تحولاتی در آن ایجاد مینماید و آثار نیك و بدی از خود بروز میدهد».
🔸شما اینها را بسنجید و بیندیشید تا بفهمید که هر کسی تمدن را به چه معنایی میگرفته. باید گفت : هیچ یکی از آنان معنی تمدن را نمیدانسته و همان افزارهای نوین و عادتهای تازهای را كه از اروپا آمده بوده تمدن مینامیدهاند.
یك روز دكتری كه اكنون هم هست و بدانشمندی شناخته میشود گفتاری در «مجموعهی معارف» نوشته بود بدینسان : مردم تصور میكنند تمدن سینماست ، تیاتر است ، رمانست ، فرنگی مآبیست ، اینها همه اشتباه است. تمدن تلگراف بیسیم است ، برقست ، اتومبیل است ، دارالفنونست. این كه معنی تمدن را میدانست بدینسان معنی كرده بود.
ما هنگامی كه كتابها و گفتارها دربارهی ماشین و اروپا نوشتیم و یك دسته بهایهو برخاسته چنین گفتند : «او بضد تمدنست» ، من ناگزیر شدم بپرسم : «تمدن چیست؟!..» در برابر این پرسش بود كه همگی آن سخنها فراموش گردید و هیاهو بخاموشی تبدیل یافت.
همین تدبیر كمك بسیاری بما كرد. زیرا بارها رخ داد كه در مجلسی یك تن را از هواداران پیمان پیدا كرده بهایهوی برمیخاستند. ولی همینكه او میگفت : آقا اول معنی تمدن را بگویید و سپس ایراد گیرید ناچار زبان درمیكشیدند.
یكی از آشنایانم میگفت : كسی از اروپا دیدگان بدزبانی بسیار دربارهی شما میكرد كه او بضد تمدن است. من بیاد سخن شما افتاده پرسیدم معنی تمدن چیست؟.. تشر سختی زد : «یعنی ما معنی تمدن را هم نمیدانیم؟». گفتم : اگر میدانید شرح دهید. بدینسان خاموشش گردانیدم.
شگفتتر اینجاست كه ما تاكنون بارها معنی درست تمدن را تفسیر كردهایم. با اینحال دیده میشود باز كسانی آن معنی درست را پذیرفتن نمیخواهند و بتازگی یك نویسندهای بمن نسبت میدهد كه منكر تمدن غرب هستم و میگویم باید ما دست از تمدن شرق برنداریم.
من نمیدانم چنین سخنی را كجا گفتهام؟!.. نمیدانم اینان تمدن را به چه معنایی میشناسند كه آن را شرقی و غربی میگردانند؟!
🔸ما تمدن را بیك معنایی میدانیم كه شرقی و غربی نتواند بود.
بسخن بیش از این دامنه ندهیم. این یك نمونهایست كه چگونه فهمها و خردها از كار افتاده. یك رشته عنوانهایی را از بام تا شام در زبان دارند ولی معنی درست آنها را نمیدانند. ما در پرچم یك رشته گفتارهایی در همین زمینه آغاز كرده معنی هر یك از این كلمهها را خواهیم روشن گردانید. [1]
(پرچم روزانه شمارههای 138 و 139)
[1] : از برجستگیهای نوشتههای کسروی یکی هم اینست که همیشه واژههایی مانند شعر ، ادبیات ، تمدن ، فرهنگ ، بزرگی ، دین ، کیش ، عرفان ، ادب ، تربیت ، سیاست ، حزب ، یگانگی ، نیرومندی ، دارایی ، مشروطه ، میهنپرستی ، انقلاب ، استقلال ، خرد ، روان را در حال آنکه مینویسد معنی درست و روشن آن را با مثالهایی روشن میگرداند و اینست در نوشتههایش سخن گنگ و مبهمی راه نمییابد. او همیشه میکوشد سخن را تا جایی که میتوان روشن بنویسد و میان سخن و معنی دیواری نباشد.
✴️ در پاسخ بدخواهان
🔶 نشست سوم 22
چنانکه در نشستهای گذشته بارها گفتم و خود شما میدانید ، ما را کارهای بسیار بزرگی هست و بایاهای[=وظایف] بزرگی بدوش میداریم و این بسیار نا بجاست که از آنها چشم پوشیم و با این بهانهجویان سرگرم گفتگو و کشاکش باشیم. آنان یکی از خواستهاشان همینست که با این ایرادگیریهای سست و پرت ما را سرگرم گردانند و از راه بازدارند. بدخواهان ما همانانند که نخست مردم نافهم عامی را شورانیدند و آن وحشیگریها را در تبریز راه انداختند و چون از آن راه نتیجه نبردهاند ، این بار از این راه آمدهاند.
شما دیدید یک آخوندی در تهران واژهی «پیامبری» را افزار بزرگی برای خود پنداشته ، بِچه هوچیگریهایی برخاست. او نیز میپنداشت همانکه چیزی چاپ کند و بدست بچههای لات و لوت خیابانها دهد که اینسو و آنسو بدوند و «ظهور پیغمبر جدید» فریاد کشند ، تهران را بما خواهد شورانید و ما را سرگرم و گرفتار خواهد گردانید.
اگر خواهش برخی از یاران نبودی ، من باین گفتگوها نپرداختمی و اکنون که پرداختهام نباید یکایک گفتههای آنان [را] یاد کنم و بهر یکی پاسخی دهم. ایرادهای ایشان را بچند بخش کرده بهر کدام پاسخی خواهم داد.
آنان یکی از ایرادهای بزرگی که بما گرفتهاند آنست که من گفتهام قرآن زمین را هموار (مسطح) نشان میدهد ، و این را گناهی بزرگ از من شمارده دستاویز سخنان بسیاری گردانیدهاند. چنین گفتهاند که در قرآن چنان چیزی نیست. در این نشست در آن زمینه گفتگو خواهم کرد.
ولی نخست بگویم آنانند که ما را بچنین گفتگویی واداشتهاند. این مایهی سرفرازی ما نیست که بگوییم قرآن با دانشها ناسازگار بوده ، یا بگوییم قرآن زمین را هموار نشان میدهد. دوباره میگویم : سرچشمهی همهی گفتگوها رفتار بد آنان میباشد. دوباره میگویم : من چون بسخن آغاز کردم ، بهمبستگی خود را با اسلام بازنمودم و در همه جا از قرآن پاسدارانه نام بردم (و میبایست چنان کنم.) ولی چون کار خود را دنبال کردم بارها رخ داد که سخنی که من در برابر مادّیان و بیدینان میگفتم ، اینان بدستاویز قرآن ایراد گرفتند. من ناچار شده بگویم : کار قرآن چنین آسان نیست که شما پنداشتهاید. دربارهی قرآن دشواریهایی هست. آنان همین سخن را دستاویز دیگری گرفته رشته را رها نکردند و کار را باینجا رسانیدند که هست.
راست گفتهاند : دوست نادان بدتر از دشمنست. آنان اگر دوست قرآن باشند (که دانسته نیست) هرآیینه دوست نادانند.
از این سخن نپندارید که آنچه خواهم گفت بقرآن خواهد برخورد و از ارج آن خواهد کاست و این افسوسخواری از آن راهست. چنین نیست و آنچه خواهم گفت راستیرا بقرآن نخواهد برخورد و از ارج آن در نزد ما نخواهد کاست. ولی بیگمانست که عنوان بدست بدخواهان خواهد داد. بیگمانست که در نزد ناآگاهان قرآن خوار خواهد گردید. این زیان خواهد بود و شُوَند آن نیز همان بدخواهانِ ستیزهرویند ، همان نویسندگان این دفتر و همدستان ایشانند. شما ببینید در همین دفتر بهمین دستاویز چه زباندرازیهایی کردهاند و چه خیرهروییها نشان دادهاند. مرا بهمین دستاویز دروغگو خواندهاند و من باید نشان دهم که دروغگو کیانند ، آنان که قرآن را نمیفهمند کیانند.
🔶 نشست سوم 22
چنانکه در نشستهای گذشته بارها گفتم و خود شما میدانید ، ما را کارهای بسیار بزرگی هست و بایاهای[=وظایف] بزرگی بدوش میداریم و این بسیار نا بجاست که از آنها چشم پوشیم و با این بهانهجویان سرگرم گفتگو و کشاکش باشیم. آنان یکی از خواستهاشان همینست که با این ایرادگیریهای سست و پرت ما را سرگرم گردانند و از راه بازدارند. بدخواهان ما همانانند که نخست مردم نافهم عامی را شورانیدند و آن وحشیگریها را در تبریز راه انداختند و چون از آن راه نتیجه نبردهاند ، این بار از این راه آمدهاند.
شما دیدید یک آخوندی در تهران واژهی «پیامبری» را افزار بزرگی برای خود پنداشته ، بِچه هوچیگریهایی برخاست. او نیز میپنداشت همانکه چیزی چاپ کند و بدست بچههای لات و لوت خیابانها دهد که اینسو و آنسو بدوند و «ظهور پیغمبر جدید» فریاد کشند ، تهران را بما خواهد شورانید و ما را سرگرم و گرفتار خواهد گردانید.
اگر خواهش برخی از یاران نبودی ، من باین گفتگوها نپرداختمی و اکنون که پرداختهام نباید یکایک گفتههای آنان [را] یاد کنم و بهر یکی پاسخی دهم. ایرادهای ایشان را بچند بخش کرده بهر کدام پاسخی خواهم داد.
آنان یکی از ایرادهای بزرگی که بما گرفتهاند آنست که من گفتهام قرآن زمین را هموار (مسطح) نشان میدهد ، و این را گناهی بزرگ از من شمارده دستاویز سخنان بسیاری گردانیدهاند. چنین گفتهاند که در قرآن چنان چیزی نیست. در این نشست در آن زمینه گفتگو خواهم کرد.
ولی نخست بگویم آنانند که ما را بچنین گفتگویی واداشتهاند. این مایهی سرفرازی ما نیست که بگوییم قرآن با دانشها ناسازگار بوده ، یا بگوییم قرآن زمین را هموار نشان میدهد. دوباره میگویم : سرچشمهی همهی گفتگوها رفتار بد آنان میباشد. دوباره میگویم : من چون بسخن آغاز کردم ، بهمبستگی خود را با اسلام بازنمودم و در همه جا از قرآن پاسدارانه نام بردم (و میبایست چنان کنم.) ولی چون کار خود را دنبال کردم بارها رخ داد که سخنی که من در برابر مادّیان و بیدینان میگفتم ، اینان بدستاویز قرآن ایراد گرفتند. من ناچار شده بگویم : کار قرآن چنین آسان نیست که شما پنداشتهاید. دربارهی قرآن دشواریهایی هست. آنان همین سخن را دستاویز دیگری گرفته رشته را رها نکردند و کار را باینجا رسانیدند که هست.
راست گفتهاند : دوست نادان بدتر از دشمنست. آنان اگر دوست قرآن باشند (که دانسته نیست) هرآیینه دوست نادانند.
از این سخن نپندارید که آنچه خواهم گفت بقرآن خواهد برخورد و از ارج آن خواهد کاست و این افسوسخواری از آن راهست. چنین نیست و آنچه خواهم گفت راستیرا بقرآن نخواهد برخورد و از ارج آن در نزد ما نخواهد کاست. ولی بیگمانست که عنوان بدست بدخواهان خواهد داد. بیگمانست که در نزد ناآگاهان قرآن خوار خواهد گردید. این زیان خواهد بود و شُوَند آن نیز همان بدخواهانِ ستیزهرویند ، همان نویسندگان این دفتر و همدستان ایشانند. شما ببینید در همین دفتر بهمین دستاویز چه زباندرازیهایی کردهاند و چه خیرهروییها نشان دادهاند. مرا بهمین دستاویز دروغگو خواندهاند و من باید نشان دهم که دروغگو کیانند ، آنان که قرآن را نمیفهمند کیانند.
✴️ زبان ایرانی 53
🔶 پرسشها و پاسخها در سال دوم پيمان
هر كدام از كلمات : سلطان ، خواجه ، مولانا ، صاحب ، ملا ؛ از كي در ايران رواج گرفته و به چه اشخاص اطلاق ميشده و كلمهي آخري (ملا) آيا از مولی گرفته شده يا ريشهي ديگري دارد؟
اردبيل ـ محمد زرينقلم.
آرزومنديم كه مجال داشتيم دربارهي اين چند كلمه سخن دراز ميرانديم. زيرا يك رشته از زشتيها كه در ايران رواج گرفته در پيرامون اين كلمههاست. ولي از كمي مجال بپاسخ كوتاهي بسنده ميكنيم :
«سلطان» چنانكه نوشتهاند نخستين بار بسلطان محمود غزنوي لقب داده شده و بر نام او افزوده گرديد. پيش از آن بصورت لقب بكار نرفته و بر نام كسي افزوده نميشده. آري پادشاهان ديلمي كه به بغداد دست يافته و در آنجا اختيار كارهاي خليفه را داشتند بدربار اين پادشاهان نام سلطان داده ميشد كه در تاريخ ابنمسكويه و ديگر كتابها ما آن را فراوان مييابيم. ولي چنانكه گفتيم مقصود دربار است نه خود پادشاه ليكن چون سلطانمحمود را باين لقب خواندند پس از آن مقصود از «سلطان» خود پادشاه گرديد. اينست تاريخچهي «سلطان» و حال او در زمان ما اينست كه زنان را باين لقب ميخوانند بلكه در تهران تنها زنان بيچاره و كلفَت با اين نام خوانده ميشود و ديگران ننگ از آن دارند.
«خواجه» كلمهي فارسي است. ولي گويا در برابر كلمهي «بنده» بكار ميرفته. بدينسان هر كسي كه بندهاي ميخريد ، ميتوانست نام «خواجه» پيدا كند و بندگان او را خواجهي خود ميناميدند. مقصود اينست كه بهمه كس گفته نميشده و نبايستي گفته شود. در قرنهاي پيش از اسلام و در قرنهاي نخستين اسلام ايرانيان همديگر را تنها با نام ميخواندهاند. ما در اين باره دليل فراوان داريم. از جملهي آنها كتابهاي پهلويست كه در دست ماست و در آنجا همهي نامها را تنها مييابيم.
يكي از كتابهاي پهلوي كه اكنون در دست است و چاپ هم شده دفترچهايست بنام «آيين نامهنويسي» و ديگري دفترچهايست بنام «بر پيمان كدخدايي». در اين دو كتاب كه خود دستور نامهنويسي مهرنامهنويسي است همهي نامها تنها برده ميشود و هيچگونه فزوني بر سر آنها از «خواجه» يا جز از آن ديده نميشود.
سپس در قرنهاي چهارم و پنجم هجري اين كلمه را بر سر نامهاي وزيران و ديگر بزرگان درباري ميآوردهاند و مقصود از آن فروتني و زبوني بوده كه گوينده ميخواسته خود را «بنده» و مخاطب را «خواجه»ي خود بفهماند. بيهقي در تاریخ خود در اين باره شرحي آورده كه ميرساند «خواجه» جز بر كسان اندكي گفته نميشده. ولي سپس در قرنهاي ششم و هفتم و پس از آن اين كلمه رواج گرفته و بر سر همهي نامها ميآمده است تا جاي خود را به «آقا» داده كه كلمهي تركي و مغولي و بمعني «برادر بزرگ» ميباشد.
در خوزستان و آن پيرامونها هنوز هم بجاي «آقا» كلمهي خواجه رواج دارد و مردم همديگر را خواجه فلان و خواجه بَهمان مينامند.
«مولانا» را ابنبطوطه مينويسد در زمان او در ايران لقب فقيهان بوده. از كتابهاي ديگر نيز همين مطلب بدست ميآيد. سپس همين كلمه سبك گرديده «مولي» شده و مولي «ملا» گرديده. اينكه براي «ملا» تفسيرهاي ديگري ميكنند بيجاست.
«صاحب» كلمهي بسيار تازهايست. وانگاه در هندوستان بيشتر بكار ميرود. به هر حال مقصود از آن همان زبوني و بندگي نمودن است. كه گوينده ميخواهد خود را بنده و مخاطب را خداوند بنده بخواند. چنانكه از كلمهي «خداوند» و «خداوندگار» هم مقصود همين ميباشد. بلكه بايد گفت «صاحب» ترجمهي عربي «خداوند» است ولي ترجمهي بيسوادانه.
شايد مقصود دوست گرامي ما از اين پرسشها يادآوري تاريخچهي ننگيني است كه هر يك از اين كلمهها دارد و ميخواهند ايرانيان پس از اين دست از آنها بردارند و بجاي آن تعارفهاي زباني دروغآميز دلهاي خود را بيكديگر پاك گردانند. چه خرواري از اين تعارفها ارزش يك جو پاكدلي را ندارد. از آنسوي مايهي زبوني و بيارجي هر دو از گوينده و شنونده است.
درميان هر مردمي هرچه از اين كلمههاي ننگين رواج يافت باندازهي رواج آنها گردنفرازي و پاكدلي رو بكاستن خواهد گزاشت.
در اين آخرها كه موضوع «پيراستن زبان فارسي» جنبشي پديد آورده كساني ميخواهند بجاي اين عنوانهاي ننگين هم كلمههاي فارسي پيدا كنند مثلاً بجاي آقا «خواجه» و بجاي حضرت «شت» و بجاي جناب «تيمسار» بگزارند. ولي ما يادآوري ميكنيم كه رنج بيهوده نبرند كنون كه بپيراستن زبان ميكوشند اندكي هم بپيراستن خوي پايبند باشند. اين عنوانهاي ننگين رفتن و جانشين نداشتنش بهترين كار است. آقا و حضرت و جناب را بايد دور راند و شت و تيمسار و خواجه را دنبال آنها. ايران از آقاها و حضرتها و جنابها چه سودي برده كه از خواجهها و تيمسارها و شتها ببيند! چرا آزاده نبايستي بود و بيك نام بسنده نكرد؟؟
🔶 پرسشها و پاسخها در سال دوم پيمان
هر كدام از كلمات : سلطان ، خواجه ، مولانا ، صاحب ، ملا ؛ از كي در ايران رواج گرفته و به چه اشخاص اطلاق ميشده و كلمهي آخري (ملا) آيا از مولی گرفته شده يا ريشهي ديگري دارد؟
اردبيل ـ محمد زرينقلم.
آرزومنديم كه مجال داشتيم دربارهي اين چند كلمه سخن دراز ميرانديم. زيرا يك رشته از زشتيها كه در ايران رواج گرفته در پيرامون اين كلمههاست. ولي از كمي مجال بپاسخ كوتاهي بسنده ميكنيم :
«سلطان» چنانكه نوشتهاند نخستين بار بسلطان محمود غزنوي لقب داده شده و بر نام او افزوده گرديد. پيش از آن بصورت لقب بكار نرفته و بر نام كسي افزوده نميشده. آري پادشاهان ديلمي كه به بغداد دست يافته و در آنجا اختيار كارهاي خليفه را داشتند بدربار اين پادشاهان نام سلطان داده ميشد كه در تاريخ ابنمسكويه و ديگر كتابها ما آن را فراوان مييابيم. ولي چنانكه گفتيم مقصود دربار است نه خود پادشاه ليكن چون سلطانمحمود را باين لقب خواندند پس از آن مقصود از «سلطان» خود پادشاه گرديد. اينست تاريخچهي «سلطان» و حال او در زمان ما اينست كه زنان را باين لقب ميخوانند بلكه در تهران تنها زنان بيچاره و كلفَت با اين نام خوانده ميشود و ديگران ننگ از آن دارند.
«خواجه» كلمهي فارسي است. ولي گويا در برابر كلمهي «بنده» بكار ميرفته. بدينسان هر كسي كه بندهاي ميخريد ، ميتوانست نام «خواجه» پيدا كند و بندگان او را خواجهي خود ميناميدند. مقصود اينست كه بهمه كس گفته نميشده و نبايستي گفته شود. در قرنهاي پيش از اسلام و در قرنهاي نخستين اسلام ايرانيان همديگر را تنها با نام ميخواندهاند. ما در اين باره دليل فراوان داريم. از جملهي آنها كتابهاي پهلويست كه در دست ماست و در آنجا همهي نامها را تنها مييابيم.
يكي از كتابهاي پهلوي كه اكنون در دست است و چاپ هم شده دفترچهايست بنام «آيين نامهنويسي» و ديگري دفترچهايست بنام «بر پيمان كدخدايي». در اين دو كتاب كه خود دستور نامهنويسي مهرنامهنويسي است همهي نامها تنها برده ميشود و هيچگونه فزوني بر سر آنها از «خواجه» يا جز از آن ديده نميشود.
سپس در قرنهاي چهارم و پنجم هجري اين كلمه را بر سر نامهاي وزيران و ديگر بزرگان درباري ميآوردهاند و مقصود از آن فروتني و زبوني بوده كه گوينده ميخواسته خود را «بنده» و مخاطب را «خواجه»ي خود بفهماند. بيهقي در تاریخ خود در اين باره شرحي آورده كه ميرساند «خواجه» جز بر كسان اندكي گفته نميشده. ولي سپس در قرنهاي ششم و هفتم و پس از آن اين كلمه رواج گرفته و بر سر همهي نامها ميآمده است تا جاي خود را به «آقا» داده كه كلمهي تركي و مغولي و بمعني «برادر بزرگ» ميباشد.
در خوزستان و آن پيرامونها هنوز هم بجاي «آقا» كلمهي خواجه رواج دارد و مردم همديگر را خواجه فلان و خواجه بَهمان مينامند.
«مولانا» را ابنبطوطه مينويسد در زمان او در ايران لقب فقيهان بوده. از كتابهاي ديگر نيز همين مطلب بدست ميآيد. سپس همين كلمه سبك گرديده «مولي» شده و مولي «ملا» گرديده. اينكه براي «ملا» تفسيرهاي ديگري ميكنند بيجاست.
«صاحب» كلمهي بسيار تازهايست. وانگاه در هندوستان بيشتر بكار ميرود. به هر حال مقصود از آن همان زبوني و بندگي نمودن است. كه گوينده ميخواهد خود را بنده و مخاطب را خداوند بنده بخواند. چنانكه از كلمهي «خداوند» و «خداوندگار» هم مقصود همين ميباشد. بلكه بايد گفت «صاحب» ترجمهي عربي «خداوند» است ولي ترجمهي بيسوادانه.
شايد مقصود دوست گرامي ما از اين پرسشها يادآوري تاريخچهي ننگيني است كه هر يك از اين كلمهها دارد و ميخواهند ايرانيان پس از اين دست از آنها بردارند و بجاي آن تعارفهاي زباني دروغآميز دلهاي خود را بيكديگر پاك گردانند. چه خرواري از اين تعارفها ارزش يك جو پاكدلي را ندارد. از آنسوي مايهي زبوني و بيارجي هر دو از گوينده و شنونده است.
درميان هر مردمي هرچه از اين كلمههاي ننگين رواج يافت باندازهي رواج آنها گردنفرازي و پاكدلي رو بكاستن خواهد گزاشت.
در اين آخرها كه موضوع «پيراستن زبان فارسي» جنبشي پديد آورده كساني ميخواهند بجاي اين عنوانهاي ننگين هم كلمههاي فارسي پيدا كنند مثلاً بجاي آقا «خواجه» و بجاي حضرت «شت» و بجاي جناب «تيمسار» بگزارند. ولي ما يادآوري ميكنيم كه رنج بيهوده نبرند كنون كه بپيراستن زبان ميكوشند اندكي هم بپيراستن خوي پايبند باشند. اين عنوانهاي ننگين رفتن و جانشين نداشتنش بهترين كار است. آقا و حضرت و جناب را بايد دور راند و شت و تيمسار و خواجه را دنبال آنها. ايران از آقاها و حضرتها و جنابها چه سودي برده كه از خواجهها و تيمسارها و شتها ببيند! چرا آزاده نبايستي بود و بيك نام بسنده نكرد؟؟
✴️ حقایق زندگی
(تکهی پنجاهوپنجم)
🔶چند پرسش و پاسخهای آنها
(بخش1 از 3)
شبهای آدینه و روزهای آن كه كسانی بنزد من میآیند همیشه پرسشهایی میكنند و پاسخهایی میشنوند و من دوست میدارم كه گاهی آنها را در نوشتههای خود بیاورم ، و این خود راهی برای نزدیكی اندیشههاست.
در آدینهی گذشته دو تن بنزد من آمدند و چنین گفتند : «شما بارها در نوشتههای خود نام «حقایق» را میبرید و چنین میگویید كه همگی باید حقایق را بپذیرند. ما میخواهیم چند پرسشی از شما كنیم» :
1) آیا در جهان حقایقی هست؟.. بسیاری از دانشمندان بحقایقی قایل نیستند. میگویند در جهان هرچه هست جز فریب نیست. میگویند : هر كسی كه نیروی گویندگی و زبان شیوا دارد میتواند مطالبی را بنام حقایق بقبولاند و جمعیتی را پیرو خود گرداند. نه اینكه راستی را حقایقی باشد.
2) بر فرض آنكه حقایقی هست راه درك آنها چیست؟.. چگونه میتوان حقیقت را شناخت؟..
3) آیا میتوان از روی حقایق زندگی كرد و از هرچه نه حقیقت است چشم پوشید؟..
گفتم : بیكایك پرسشها پاسخ میگویم : در جهان حقایق بسیار است. مثلاً گفته میشود : «زمین بگرد خود میگردد» یا «ابر از بخار پدید میآید» یا «آمریكا در غرب اروپاست» و هزارها مانند اینها ، آیا اینها حقایق نیست؟.. اگر مقصودتان در چیزهای نامحسوس است یا در قواعد زندگانیست در آنها نیز حقایقی درمیانست. مثلاً در ایران یك دسته عقیده به «نجوم» دارند و چنین تصور میكنند كه هرچه بروی زمین رخ میدهد نتیجهی گردش ستارگان و دوری و نزدیكی آنها با یكدیگر است. بگفتهی شاعر «كه سعد و نحس ز تأثیر زهره و زحل است» . یك دستهی دیگری به «بخت» عقیدهمندند و چنین میدانند كه كسانی خوشبخت آفریده شدهاند كه همهی پیشامدها بسود آنان درمیآید و همواره با خوشی زندگانی میكنند و كسانی بدبخت میباشند كه به هر كاری برخیزند جز زیان و اندوه نبینند. یك دستهی دیگری باور به سرنوشت دارند و چنین میپندارند كه آدمی هر آنچه خواهد دید پیش از آنكه به اینجهان بیاید به پیشانیش نوشته میشود. یك دستهی دیگری دعا و نذر را مؤثر میشمرند و اینست در گرفتاریها بجای كوشش ، بدعا و نذر و مانند آن توسل میجویند. یك دستهی دیگری جادو و افسون و مانند اینها را دارای تأثیر میشناسند و در كارهای خود باینها تشبث مینمایند. شما اگر كتابها را جستجو كنید پر از این عقیدهها و باورهاست ، اگر گفتار و رفتار مردم را بسنجید همه استنادشان باینهاست. ولی ما میگوییم : اینها همه غلطست ، همه بیپاست ، همه كجاندیشیست ، و راستی (یا حقیقت) آنست كه
🔸هر كس جز نتیجهی كوشش خود را نمیبرد و نتواند برد
و برای این دلیلهای بسیار میآوریم. مثلاً میگوییم : 1918 كه جنگ جهانگیر گذشته پایان یافت آلمانیها چون شكست خورده بودند از میان دولتهای بزرگ بیرون رفتند كه اگر نمیكوشیدند به همان حال بازمیماندند ولی در نتیجهی كوششهای خود از آن خواری رها گردیدند. همان آلمانها پارسال بروسیه حمله كرده و میگفتند دو ماهه دولت روسیه را از پا خواهیم انداخت. روسها اگر نمیكوشیدند و مردانگی و جانفشانی نمینمودند در اندك زمانی لگدمال میگردیدند. ولی چون كوشیدهاند هنوز یك سال بیشتر است [1] كه ایستادگی مینمایند. صدها مانند این میتوان شمرد.
كنون این یكی از حقایق زندگانیست كه هر باخردی باید بپذیرد ، و مانندهای آن بسیار است. پس چگونه میتوان گفت که حقایقی نیست؟!..
🔸همان كلمهی فریب كه شما بكار میبرید دلیلست كه حقایقی هست. زیرا فریب چیست؟.. فریب آنست كه دروغی را در جامهی حقیقت نشان دهند. پس باید گفت حقیقتی هست.
اینكه میگویید : هر كس كه نیروی گویندگی یا زبان شیوا دارد میتواند مطالبی را بنام حقایق بقبولاند ، میگویم راست نیست. زیرا هواداران «بخت» یا «سرنوشت» یا مانند آنها در ایران شعرای شیوازبان بودهاند كه هر یكی عقیدهی خود را با شیواترین زبانی سرودهاند و با این حال شما میبینید ما با یك تكانی كه بخردها میدهیم و اندیشهها را بیدار میگردانیم همهی رشتههای ایشان را پشم میگردانیم.
🔸كجیها تا هنگامی پیش تواند رفت كه راستیها بمیان نیاید وگرنه همچون یخ در برابر آفتاب خود بخود خواهد گداخت.
[1] : تاریخ این نوشتار سال 1321(1942) میباشد.
(تکهی پنجاهوپنجم)
🔶چند پرسش و پاسخهای آنها
(بخش1 از 3)
شبهای آدینه و روزهای آن كه كسانی بنزد من میآیند همیشه پرسشهایی میكنند و پاسخهایی میشنوند و من دوست میدارم كه گاهی آنها را در نوشتههای خود بیاورم ، و این خود راهی برای نزدیكی اندیشههاست.
در آدینهی گذشته دو تن بنزد من آمدند و چنین گفتند : «شما بارها در نوشتههای خود نام «حقایق» را میبرید و چنین میگویید كه همگی باید حقایق را بپذیرند. ما میخواهیم چند پرسشی از شما كنیم» :
1) آیا در جهان حقایقی هست؟.. بسیاری از دانشمندان بحقایقی قایل نیستند. میگویند در جهان هرچه هست جز فریب نیست. میگویند : هر كسی كه نیروی گویندگی و زبان شیوا دارد میتواند مطالبی را بنام حقایق بقبولاند و جمعیتی را پیرو خود گرداند. نه اینكه راستی را حقایقی باشد.
2) بر فرض آنكه حقایقی هست راه درك آنها چیست؟.. چگونه میتوان حقیقت را شناخت؟..
3) آیا میتوان از روی حقایق زندگی كرد و از هرچه نه حقیقت است چشم پوشید؟..
گفتم : بیكایك پرسشها پاسخ میگویم : در جهان حقایق بسیار است. مثلاً گفته میشود : «زمین بگرد خود میگردد» یا «ابر از بخار پدید میآید» یا «آمریكا در غرب اروپاست» و هزارها مانند اینها ، آیا اینها حقایق نیست؟.. اگر مقصودتان در چیزهای نامحسوس است یا در قواعد زندگانیست در آنها نیز حقایقی درمیانست. مثلاً در ایران یك دسته عقیده به «نجوم» دارند و چنین تصور میكنند كه هرچه بروی زمین رخ میدهد نتیجهی گردش ستارگان و دوری و نزدیكی آنها با یكدیگر است. بگفتهی شاعر «كه سعد و نحس ز تأثیر زهره و زحل است» . یك دستهی دیگری به «بخت» عقیدهمندند و چنین میدانند كه كسانی خوشبخت آفریده شدهاند كه همهی پیشامدها بسود آنان درمیآید و همواره با خوشی زندگانی میكنند و كسانی بدبخت میباشند كه به هر كاری برخیزند جز زیان و اندوه نبینند. یك دستهی دیگری باور به سرنوشت دارند و چنین میپندارند كه آدمی هر آنچه خواهد دید پیش از آنكه به اینجهان بیاید به پیشانیش نوشته میشود. یك دستهی دیگری دعا و نذر را مؤثر میشمرند و اینست در گرفتاریها بجای كوشش ، بدعا و نذر و مانند آن توسل میجویند. یك دستهی دیگری جادو و افسون و مانند اینها را دارای تأثیر میشناسند و در كارهای خود باینها تشبث مینمایند. شما اگر كتابها را جستجو كنید پر از این عقیدهها و باورهاست ، اگر گفتار و رفتار مردم را بسنجید همه استنادشان باینهاست. ولی ما میگوییم : اینها همه غلطست ، همه بیپاست ، همه كجاندیشیست ، و راستی (یا حقیقت) آنست كه
🔸هر كس جز نتیجهی كوشش خود را نمیبرد و نتواند برد
و برای این دلیلهای بسیار میآوریم. مثلاً میگوییم : 1918 كه جنگ جهانگیر گذشته پایان یافت آلمانیها چون شكست خورده بودند از میان دولتهای بزرگ بیرون رفتند كه اگر نمیكوشیدند به همان حال بازمیماندند ولی در نتیجهی كوششهای خود از آن خواری رها گردیدند. همان آلمانها پارسال بروسیه حمله كرده و میگفتند دو ماهه دولت روسیه را از پا خواهیم انداخت. روسها اگر نمیكوشیدند و مردانگی و جانفشانی نمینمودند در اندك زمانی لگدمال میگردیدند. ولی چون كوشیدهاند هنوز یك سال بیشتر است [1] كه ایستادگی مینمایند. صدها مانند این میتوان شمرد.
كنون این یكی از حقایق زندگانیست كه هر باخردی باید بپذیرد ، و مانندهای آن بسیار است. پس چگونه میتوان گفت که حقایقی نیست؟!..
🔸همان كلمهی فریب كه شما بكار میبرید دلیلست كه حقایقی هست. زیرا فریب چیست؟.. فریب آنست كه دروغی را در جامهی حقیقت نشان دهند. پس باید گفت حقیقتی هست.
اینكه میگویید : هر كس كه نیروی گویندگی یا زبان شیوا دارد میتواند مطالبی را بنام حقایق بقبولاند ، میگویم راست نیست. زیرا هواداران «بخت» یا «سرنوشت» یا مانند آنها در ایران شعرای شیوازبان بودهاند كه هر یكی عقیدهی خود را با شیواترین زبانی سرودهاند و با این حال شما میبینید ما با یك تكانی كه بخردها میدهیم و اندیشهها را بیدار میگردانیم همهی رشتههای ایشان را پشم میگردانیم.
🔸كجیها تا هنگامی پیش تواند رفت كه راستیها بمیان نیاید وگرنه همچون یخ در برابر آفتاب خود بخود خواهد گداخت.
[1] : تاریخ این نوشتار سال 1321(1942) میباشد.
This media is not supported in your browser
VIEW IN TELEGRAM
انیمیشن جنگ آلمان و شوروی در سال 1941
✴️ در پاسخ بدخواهان
🔶 نشست سوم 23
مینویسند : «از کجای قرآن استفاده میشود که زمین مسطح و ستارهها بآسمان کوبیده است؟!.» میگویم : برداشت قرآن دربارهی گیتی که همیشه یاد «آسمانها و زمین» (السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ) میکند ، و در یک جا میگوید : «رَفَعَ السَّمَاوَاتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَهَا» ، و ستارگان را آرایش آسمان نخست نشان داده میگوید : «زَيَّنَّا السَّمَاءَ الدُّنْيَا بِزِينَةٍ الْكَوَاكِبِ» ، معنایش جز آن نیست که زمینی است یکرویه و هموار ، و آسمانهاییست که بروی آن (بیستون) افراشته شده و هر یکی روی دیگری میباشد و ستارهها آرایش آسمان نخست است که بآن بسته شده و یا همچون میخ کوبیده گردیده. اینگونه جملهها در قرآن جز با هموار بودن زمین نتواند ساخت و اینست مسلمانان زمین و آسمان را جز بدانسان که یاد کردیم نشناخته بودند.
ولی من این را دلیل نمیآورم و نمیخواهم میدان بسخنان دور و درازی دهم. یک دلیل روشن دیگری یاد میکنم : در داستان ذوالقرنین در قرآن گفته میشود : «حَتَّى إِذَا بَلَغَ مَغْرِبَ الشَّمْسِ وَجَدَهَا تَغْرُبُ فِي عَيْنٍ حَمِئَةٍ».باز گفته میشود : «حَتَّى إِذَا بَلَغَ مَطْلِعَ الشَّمْسِ وَجَدَهَا تَطْلُعُ عَلَى قَوْمٍ لَّمْ نَجْعَل لَّهُم مِّن دُونِهَا سِتْرًا» دربارهی این داستان سخنان بسیاری رانده شده. ولی من از همهی آنها چشم پوشیده تنها بدو جملهی : «بَلَغَ مَغْرِبَ الشَّمْسِ» و «بَلَغَ مَطْلِعَ الشَّمْسِ» میپردازم. آیا رسیدن بفرودگاه خورشید یا بدرآمدگاه آن ، جز با یکرویه و هموار بودن زمین تواند ساخت؟!. آیا با گرد بودن زمین ، کسی بفرودگاه یا درآمدگاه خورشید تواند رسید؟!.
میدانم خواهند گفت : ذوالقرنین چون بکنار دریا رسید و از دور دید خورشید در دریا فرومیرود ، آنجا را فرودگاه خورشید پنداشت. میگویم : این تأویلست. در آیه نامی از دریا برده نشده ، بلکه گفته شده : «دید که در چشمهی پر از گل سیاهی فرومیرود». و پیداست که خواستش دریا نیست. آنگاه دوباره میگویم : سخن ما در «رسیدن» است و باز میگویم : اگر زمین گرد است ، کسی هرچه برود بفرودگاه یا درآمدگاه خورشید نخواهد رسید.
شما ببینید چیزی باین آشکاری آنان نفهمیدهاند ، و با این نافهمی در برابر ما آن زباندرازیها را میکنند. ببینید دروغگو کیست ، ماییم یا آنان؟!. ببینید آیا ما معنی قرآن را نمیدانیم یا آنان؟!.
اکنون باین چه توان گفت؟!. آنان باید یا بگویند این آیهها از قرآن نیست و بآن افزوده شده ، یا بگویند زمین گرد نیست و آنهمه دلیلها را دربارهی گرد بودن زمین دور اندازند. یا بگویند : «پیغمبر اسلام دانسته و فهمیده دروغ گفته».
آنچه ما میدانیم هیچ یکی از اینها نیست. این آیهها از قرآنست. زمین نیز گرد است. بنیادگزار اسلام نیز دروغ نگفته. مردی با آن استواری و بزرگی ، نشدنیست که دروغ گوید. راستی آنست که او دانستهی خود را گفته. او از دانشها همان را میدانسته که در زمان او میبوده.
1ـ افراشت آسمانها را بیآنکه ستونی باشد و شما ببینید. [سورهی رعد (13) ، آیهی 2]
2ـ پستترین آسمان را با ستارگان آرایش دادیم. [سورهی الصافات (37) ، آیهی 6]
3ـ تا چون بفرودگاه خورشید رسید آن را دید که در یک چشمهای لجنزار فرومیرود. [سورهی کهف (18) ، آیهی 86]
5ـ تا چون بدرآمدگاه خورشید رسید آن را دید که درمیآید و میتابد بکسانی که پوشاکی جز آن تابش نمیداشتند. [سورهی کهف (18) آیهی 90]
🔶 نشست سوم 23
مینویسند : «از کجای قرآن استفاده میشود که زمین مسطح و ستارهها بآسمان کوبیده است؟!.» میگویم : برداشت قرآن دربارهی گیتی که همیشه یاد «آسمانها و زمین» (السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ) میکند ، و در یک جا میگوید : «رَفَعَ السَّمَاوَاتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَهَا» ، و ستارگان را آرایش آسمان نخست نشان داده میگوید : «زَيَّنَّا السَّمَاءَ الدُّنْيَا بِزِينَةٍ الْكَوَاكِبِ» ، معنایش جز آن نیست که زمینی است یکرویه و هموار ، و آسمانهاییست که بروی آن (بیستون) افراشته شده و هر یکی روی دیگری میباشد و ستارهها آرایش آسمان نخست است که بآن بسته شده و یا همچون میخ کوبیده گردیده. اینگونه جملهها در قرآن جز با هموار بودن زمین نتواند ساخت و اینست مسلمانان زمین و آسمان را جز بدانسان که یاد کردیم نشناخته بودند.
ولی من این را دلیل نمیآورم و نمیخواهم میدان بسخنان دور و درازی دهم. یک دلیل روشن دیگری یاد میکنم : در داستان ذوالقرنین در قرآن گفته میشود : «حَتَّى إِذَا بَلَغَ مَغْرِبَ الشَّمْسِ وَجَدَهَا تَغْرُبُ فِي عَيْنٍ حَمِئَةٍ».باز گفته میشود : «حَتَّى إِذَا بَلَغَ مَطْلِعَ الشَّمْسِ وَجَدَهَا تَطْلُعُ عَلَى قَوْمٍ لَّمْ نَجْعَل لَّهُم مِّن دُونِهَا سِتْرًا» دربارهی این داستان سخنان بسیاری رانده شده. ولی من از همهی آنها چشم پوشیده تنها بدو جملهی : «بَلَغَ مَغْرِبَ الشَّمْسِ» و «بَلَغَ مَطْلِعَ الشَّمْسِ» میپردازم. آیا رسیدن بفرودگاه خورشید یا بدرآمدگاه آن ، جز با یکرویه و هموار بودن زمین تواند ساخت؟!. آیا با گرد بودن زمین ، کسی بفرودگاه یا درآمدگاه خورشید تواند رسید؟!.
میدانم خواهند گفت : ذوالقرنین چون بکنار دریا رسید و از دور دید خورشید در دریا فرومیرود ، آنجا را فرودگاه خورشید پنداشت. میگویم : این تأویلست. در آیه نامی از دریا برده نشده ، بلکه گفته شده : «دید که در چشمهی پر از گل سیاهی فرومیرود». و پیداست که خواستش دریا نیست. آنگاه دوباره میگویم : سخن ما در «رسیدن» است و باز میگویم : اگر زمین گرد است ، کسی هرچه برود بفرودگاه یا درآمدگاه خورشید نخواهد رسید.
شما ببینید چیزی باین آشکاری آنان نفهمیدهاند ، و با این نافهمی در برابر ما آن زباندرازیها را میکنند. ببینید دروغگو کیست ، ماییم یا آنان؟!. ببینید آیا ما معنی قرآن را نمیدانیم یا آنان؟!.
اکنون باین چه توان گفت؟!. آنان باید یا بگویند این آیهها از قرآن نیست و بآن افزوده شده ، یا بگویند زمین گرد نیست و آنهمه دلیلها را دربارهی گرد بودن زمین دور اندازند. یا بگویند : «پیغمبر اسلام دانسته و فهمیده دروغ گفته».
آنچه ما میدانیم هیچ یکی از اینها نیست. این آیهها از قرآنست. زمین نیز گرد است. بنیادگزار اسلام نیز دروغ نگفته. مردی با آن استواری و بزرگی ، نشدنیست که دروغ گوید. راستی آنست که او دانستهی خود را گفته. او از دانشها همان را میدانسته که در زمان او میبوده.
1ـ افراشت آسمانها را بیآنکه ستونی باشد و شما ببینید. [سورهی رعد (13) ، آیهی 2]
2ـ پستترین آسمان را با ستارگان آرایش دادیم. [سورهی الصافات (37) ، آیهی 6]
3ـ تا چون بفرودگاه خورشید رسید آن را دید که در یک چشمهای لجنزار فرومیرود. [سورهی کهف (18) ، آیهی 86]
5ـ تا چون بدرآمدگاه خورشید رسید آن را دید که درمیآید و میتابد بکسانی که پوشاکی جز آن تابش نمیداشتند. [سورهی کهف (18) آیهی 90]
✴️ زبان ایرانی 54
🔶 پرسشها و پاسخها در سال دوم پيمان
چنانكه در فرهنگآموزي بايد بچههاي خود را پند داد كه «بلي» كه عربي است نگويند «هان» كه فارسي است يا «آري» پاسخ دهند در آغاز بايد بجاي «سلام عليك» كه عربي است چيزي يافت.
اصفهان ـ ع كتابچي
آنچه ما دربارهي «بلي» و «هان» و «آري» نوشتيم مقصود اين نبود كه پس از اين به كودكان ياد دهيم بجاي «بلي» ، «آري» يا «هان» بگويند. بلكه مقصود نكوهش گذشتگان بود كه هان و آري را چون فارسي است دور از ادب میشماردند و اگر بچهاي يكي از آنها را ميگفت سرزنش روا ميداشتند. اما اينكه بجاي سلام عليك عبارت فارسي پيدا كنيم گمان ندارم امروز نياز بچنين كاري داشته باشيم سودي هم از آن نميتوان چشم داشت.
زيرا در زمينهي زبان ما ناگزيريم كه كلمههاي عربي را كه مايهي بهم خوردن زبان فارسي شدهاند بيرون كنيم و سودي كه از اين كار ميبريم پيراستگي زبان فارسي و آساني آن در خواندن و نوشتن ميباشد. ولي سلام عليك ارتباطي بزبان ندارد و عربي يا فارسي بودن آن از ديدهي زبان فارسي يكسان ميباشد مگر كساني بتعصب گرايند و مقصودشان بيرون كردن و دور راندن هر چيز ناايراني از ايران باشد و پيداست چنين تعصبي كار ستوده نخواهد بود1.
1ـ سالها پس از این ، زمانی که کسروی نیرویی از «پیمانیان» فراهم آورده و «باهَماد آزادگان» که یک حزب سیاسی بود بنیاد گزارد و جوانان بسیاری به آن رو آوردند ، در دستورنامهی «آزادگی» درمیان رفتارها و گفتارهایی که یک «آزاده» باید در خود پدید آورد یکی هم بجای سلام ، «پاکزی» (بمعنی پاک زندگی کن) و در پاسخش همان یا «بیآکزی» (بمعنی بیعیب زندگی کن) را گزارد که از آن زمان باز درمیان پاکدینان رواج دارد. ـ و
🔶 پرسشها و پاسخها در سال دوم پيمان
چنانكه در فرهنگآموزي بايد بچههاي خود را پند داد كه «بلي» كه عربي است نگويند «هان» كه فارسي است يا «آري» پاسخ دهند در آغاز بايد بجاي «سلام عليك» كه عربي است چيزي يافت.
اصفهان ـ ع كتابچي
آنچه ما دربارهي «بلي» و «هان» و «آري» نوشتيم مقصود اين نبود كه پس از اين به كودكان ياد دهيم بجاي «بلي» ، «آري» يا «هان» بگويند. بلكه مقصود نكوهش گذشتگان بود كه هان و آري را چون فارسي است دور از ادب میشماردند و اگر بچهاي يكي از آنها را ميگفت سرزنش روا ميداشتند. اما اينكه بجاي سلام عليك عبارت فارسي پيدا كنيم گمان ندارم امروز نياز بچنين كاري داشته باشيم سودي هم از آن نميتوان چشم داشت.
زيرا در زمينهي زبان ما ناگزيريم كه كلمههاي عربي را كه مايهي بهم خوردن زبان فارسي شدهاند بيرون كنيم و سودي كه از اين كار ميبريم پيراستگي زبان فارسي و آساني آن در خواندن و نوشتن ميباشد. ولي سلام عليك ارتباطي بزبان ندارد و عربي يا فارسي بودن آن از ديدهي زبان فارسي يكسان ميباشد مگر كساني بتعصب گرايند و مقصودشان بيرون كردن و دور راندن هر چيز ناايراني از ايران باشد و پيداست چنين تعصبي كار ستوده نخواهد بود1.
1ـ سالها پس از این ، زمانی که کسروی نیرویی از «پیمانیان» فراهم آورده و «باهَماد آزادگان» که یک حزب سیاسی بود بنیاد گزارد و جوانان بسیاری به آن رو آوردند ، در دستورنامهی «آزادگی» درمیان رفتارها و گفتارهایی که یک «آزاده» باید در خود پدید آورد یکی هم بجای سلام ، «پاکزی» (بمعنی پاک زندگی کن) و در پاسخش همان یا «بیآکزی» (بمعنی بیعیب زندگی کن) را گزارد که از آن زمان باز درمیان پاکدینان رواج دارد. ـ و
✴️ حقایق زندگی
(تکهی پنجاهوششم)
🔶چند پرسش و پاسخهای آنها
(بخش2 از 3)
دوم میپرسید : بر فرض آنكه حقایقی هست راه درك آنها چیست؟.. میگویم راه درك حقایق خرد است. خدا گوهری بنام «خرد» بآدمیان داده كه بدستیاری آن راستیها (یا بگفتهی شما حقایق) را دریابند. میدانم شما دربارهی خرد نیز سخنانی خواهید داشت. گوشهای شما پر است از سخنانی كه در نكوهش خرد و در بیهوده بودن آن سروده شده است. در ایران از قدیم دستههای بسیاری خرد و داوری آن را نمیپذیرفتهاند. صوفیان بآن ارزش نداده میگفتهاند : «با خرد و اندیشه بجایی نتوان رسید. باید با ریاضت و مكاشفه حق را دریافت. پای استدلالیان چوبین بود». خراباتیان شعرهاشان پر است از توهین بخرد و ریشخند بآن : «این شحنه در ولایت ما هیچ كاره نیست». باطنیان و شیعیان هر یكی بعلت دیگری «خرد» را برای رسیدن برستگاری كافی نمیدانستهاند. گذشته از همهی اینها ، فلسفهی مادی و دانشهای طبیعی امروزی نیز به «خرد» ارزشی قایل نیست و خرد را باین معنی كه ما میگوییم نمیپذیرد. در نظر آنها همهی فهم و اندیشه و دریافتهای آدمی ناشی از ساختمان مغزی اوست. و این است هر كسی مطالب را بطور دیگری دریافت میكند. زیرا ساختمان مغزی هر كس بطور دیگر است. ولی همهی اینها اشتباه است و
🔸 ما چون در این راه خود بخرد ارزش بسیار میگزاریم اینست تاكنون گفتارهای بسیار دربارهی آن نوشته و باین لغزشهای صوفیان و خراباتیان و دیگران ، و همچنین بلغزشهای فلسفهی مادی پاسخهای مغزدار دادهایم. [1]
به هر حال این بیگفتگوست كه باید حقایق را بدستیاری خرد درك كرد. چیزی كه هست كسان بسیاری خردهاشان ناتوانست كه اگر هم حقایق را درك كنند آن را نمیتوانند پذیرفت.
مثلاً ما دربارهی شعر سخنانی نوشتیم و معنای حقیقی آن را روشن گردانیدیم. آن سخنان را هر كس بشنود و بفهمد درك خواهد كرد كه حقیقت است. چیزی كه هست كسانی خردهاشان تواناست كه آن را پذیرفته بكار خواهند بست و كسانی خردهاشان ناتوان است و نخواهند پذیرفت. چنانكه ما این را آزمودیم.
بسیاری را دیدیم كه شاعر بودند و غزلها و قصیدهها داشتند ولی پس از خواندن آن سخنان بنام پیروی از حقیقت از شعرهای خود درگذشته و از آنگونه شعرسرایی چشم پوشیدند. لیكن از اینسو كسانی بدستاویز همان سخنان به بدزبانیها پرداختند و پستی و بیفرهنگی بسیار نمودند. چرا چنین بود؟.. ، زیرا آن دسته خردهاشان نیرومند است و رشتهی اختیارشان در دست آن میباشد. ولی این دسته خردهاشان درمانده و بیكاره است و اختیارشان جز در دست هوس و رشك و خودنمایی نمیباشد.
دلیل این مطلب كه همین كسان نیز حقیقت را دربارهی شعر دریافتهاند (نهایت نمیتوانند پذیرفت) آنست كه شما اگر با یكی از آنان بگفتگو پرداخته بپرسید : «بنوشتههای پرچم دربارهی شعر چه ایرادی دارید؟.. كدام جملهاش را درست نمیشمارید؟..» خواهید دید پاسخی ندارند و با این حال گردن گزاردن نمیتوانند.
یكی از خوانندگان پرچم داستانی نقل میكند كه چون یك مثل خوبی برای این موضوعست در اینجا میآورم. میگوید : بمجلسی رسیدم دیدم نام شما درمیانست و گله و بدگویی میكنند. پرسیدم : موضوع چیست؟.. گفتند : بخیام توهین كرده است. گفتم من مقالهی او را دربارهی خیام خواندهام فلسفهی خیام را چنین تشریح كرده : «این جهان یك دستگاه بیهوده و پوچیست و اینست ما باید پروای گذشته و آینده نكنیم و این دم را كه در آنیم غنیمت شمارده خوش باشیم» او میگوید خلاصهی فلسفهی خیام این دو مطلب است و اینها هر دو غلطست. زیرا جهان یك دستگاه بیهوده و پوچی نیست بلكه در آن نظم حكمتی مشهود است. از طرف دیگر بر فرض آنكه جهان بیهوده و پوچ باشد باز ما نمیتوانیم نسبت بگذشته و آینده بیپروا باشیم. نمیتوانیم در اندیشهی زندگی نبوده تنها یك دمی را با خوشی گذرانیم. خلاصهی مقالات او دربارهی خیام اینست. شما باین سخنان چه ایرادی دارید؟!. كدام جملهاش را نمیپسندید؟! بگویید من هم با شما همراهی كنم. مخصوصاً خواهشمندم ایرادهاتان را بگویید تا من باو برسانم. زیرا هر چند روز یك بار بادارهی پرچم رفته او را میبینم. دیدم در برابر این گفتهها بخاموشی گراییدند و سر پایین انداختند ، و چون دیدند من چشمم را بروی ایشان دوختهام و پاسخ میخواهم یكی سر برآورده با یك لحن آرامی چنین گفت : این مطلب راست هم باشد باو چه؟!. او چه كاره است؟! گفتم : این سخن بسیار بیهوده است زیرا بگفتهی شعرای خودتان :
اگر بینی كه نابینا و چاهست اگر خاموش بنشینی گناهست
(تکهی پنجاهوششم)
🔶چند پرسش و پاسخهای آنها
(بخش2 از 3)
دوم میپرسید : بر فرض آنكه حقایقی هست راه درك آنها چیست؟.. میگویم راه درك حقایق خرد است. خدا گوهری بنام «خرد» بآدمیان داده كه بدستیاری آن راستیها (یا بگفتهی شما حقایق) را دریابند. میدانم شما دربارهی خرد نیز سخنانی خواهید داشت. گوشهای شما پر است از سخنانی كه در نكوهش خرد و در بیهوده بودن آن سروده شده است. در ایران از قدیم دستههای بسیاری خرد و داوری آن را نمیپذیرفتهاند. صوفیان بآن ارزش نداده میگفتهاند : «با خرد و اندیشه بجایی نتوان رسید. باید با ریاضت و مكاشفه حق را دریافت. پای استدلالیان چوبین بود». خراباتیان شعرهاشان پر است از توهین بخرد و ریشخند بآن : «این شحنه در ولایت ما هیچ كاره نیست». باطنیان و شیعیان هر یكی بعلت دیگری «خرد» را برای رسیدن برستگاری كافی نمیدانستهاند. گذشته از همهی اینها ، فلسفهی مادی و دانشهای طبیعی امروزی نیز به «خرد» ارزشی قایل نیست و خرد را باین معنی كه ما میگوییم نمیپذیرد. در نظر آنها همهی فهم و اندیشه و دریافتهای آدمی ناشی از ساختمان مغزی اوست. و این است هر كسی مطالب را بطور دیگری دریافت میكند. زیرا ساختمان مغزی هر كس بطور دیگر است. ولی همهی اینها اشتباه است و
🔸 ما چون در این راه خود بخرد ارزش بسیار میگزاریم اینست تاكنون گفتارهای بسیار دربارهی آن نوشته و باین لغزشهای صوفیان و خراباتیان و دیگران ، و همچنین بلغزشهای فلسفهی مادی پاسخهای مغزدار دادهایم. [1]
به هر حال این بیگفتگوست كه باید حقایق را بدستیاری خرد درك كرد. چیزی كه هست كسان بسیاری خردهاشان ناتوانست كه اگر هم حقایق را درك كنند آن را نمیتوانند پذیرفت.
مثلاً ما دربارهی شعر سخنانی نوشتیم و معنای حقیقی آن را روشن گردانیدیم. آن سخنان را هر كس بشنود و بفهمد درك خواهد كرد كه حقیقت است. چیزی كه هست كسانی خردهاشان تواناست كه آن را پذیرفته بكار خواهند بست و كسانی خردهاشان ناتوان است و نخواهند پذیرفت. چنانكه ما این را آزمودیم.
بسیاری را دیدیم كه شاعر بودند و غزلها و قصیدهها داشتند ولی پس از خواندن آن سخنان بنام پیروی از حقیقت از شعرهای خود درگذشته و از آنگونه شعرسرایی چشم پوشیدند. لیكن از اینسو كسانی بدستاویز همان سخنان به بدزبانیها پرداختند و پستی و بیفرهنگی بسیار نمودند. چرا چنین بود؟.. ، زیرا آن دسته خردهاشان نیرومند است و رشتهی اختیارشان در دست آن میباشد. ولی این دسته خردهاشان درمانده و بیكاره است و اختیارشان جز در دست هوس و رشك و خودنمایی نمیباشد.
دلیل این مطلب كه همین كسان نیز حقیقت را دربارهی شعر دریافتهاند (نهایت نمیتوانند پذیرفت) آنست كه شما اگر با یكی از آنان بگفتگو پرداخته بپرسید : «بنوشتههای پرچم دربارهی شعر چه ایرادی دارید؟.. كدام جملهاش را درست نمیشمارید؟..» خواهید دید پاسخی ندارند و با این حال گردن گزاردن نمیتوانند.
یكی از خوانندگان پرچم داستانی نقل میكند كه چون یك مثل خوبی برای این موضوعست در اینجا میآورم. میگوید : بمجلسی رسیدم دیدم نام شما درمیانست و گله و بدگویی میكنند. پرسیدم : موضوع چیست؟.. گفتند : بخیام توهین كرده است. گفتم من مقالهی او را دربارهی خیام خواندهام فلسفهی خیام را چنین تشریح كرده : «این جهان یك دستگاه بیهوده و پوچیست و اینست ما باید پروای گذشته و آینده نكنیم و این دم را كه در آنیم غنیمت شمارده خوش باشیم» او میگوید خلاصهی فلسفهی خیام این دو مطلب است و اینها هر دو غلطست. زیرا جهان یك دستگاه بیهوده و پوچی نیست بلكه در آن نظم حكمتی مشهود است. از طرف دیگر بر فرض آنكه جهان بیهوده و پوچ باشد باز ما نمیتوانیم نسبت بگذشته و آینده بیپروا باشیم. نمیتوانیم در اندیشهی زندگی نبوده تنها یك دمی را با خوشی گذرانیم. خلاصهی مقالات او دربارهی خیام اینست. شما باین سخنان چه ایرادی دارید؟!. كدام جملهاش را نمیپسندید؟! بگویید من هم با شما همراهی كنم. مخصوصاً خواهشمندم ایرادهاتان را بگویید تا من باو برسانم. زیرا هر چند روز یك بار بادارهی پرچم رفته او را میبینم. دیدم در برابر این گفتهها بخاموشی گراییدند و سر پایین انداختند ، و چون دیدند من چشمم را بروی ایشان دوختهام و پاسخ میخواهم یكی سر برآورده با یك لحن آرامی چنین گفت : این مطلب راست هم باشد باو چه؟!. او چه كاره است؟! گفتم : این سخن بسیار بیهوده است زیرا بگفتهی شعرای خودتان :
اگر بینی كه نابینا و چاهست اگر خاموش بنشینی گناهست