پاکدینی ـ احمد کسروی
7.53K subscribers
8.66K photos
495 videos
2.29K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
✴️ گواهی پاکدلانه

از میناب ـ ماشاءالله میرزایی
من هم پاكدین شدم
سخن كوتاه ـ من بگذشته خود كاری ندارم ـ البته از همان تیپ خرافاتیگری و پندارپرستی می‌بوده‌ام ـ سخن از امروز است كه بآمیغها آشنا شده از صمیم قلب پیمان بسته‌ام ـ پیمان بسته‌ام كه تا آخرین قطره‌ی خونم را در راه آزادی و پیشرفت كشور و میهن عزیز خود نثار كنم ـ بایای خود را جز نبرد با بدی نمیدانم ـ از خدای یكتا سپاسگزارم كه این آرزو را بگور نبردم ـ زنده باد راهنمای ارجمند ـ برقرار باد پرچم آزادی.

(ماهنامه‌ی آبان‌ماه 1324)
✴️ در پاسخ بدخواهان
🔶 نشست پنجم 40

من می‌پرسم : این دو سخن هر یکی در کجا گفته شده؟!. گفتگو با چه کسانی بوده؟!. پیداست که جمله‌ی یکم در گفتگو با شیعیان بوده. ما بشیعیان گفته‌ایم این گنبدپرستیها و دیگر باورهای شما بیپاست و اگر در این باره بداوری قرآن گردن می‌گزارید ، بیایید ما از قرآن بشما دلیل آوریم. این سخن را اکنون هم می‌گوییم. در کتاب «داوری» که بتازگی چاپ شده و سخن از بیپایی کیش شیعه است ، ما دلیلهای بیشتر را از قرآن آورده‌ایم. اما جمله‌ی دوم در گفتگو با قرآنیان بوده. آنان در برابر کوششهای ما که در راه برداشته شدن کیشهای گوناگون می‌کنیم ایستادگی نموده می‌گویند قرآن برای ما بسست ، گوهر اسلام را از قرآن بدست توانیم آورد. ما بآنها پاسخ داده می‌گوییم : «اگر قرآن تواند داوری کرد پس این کشاکشها چگونه پیدا شده؟!».
من از این هم می‌گذرم : شما آن دو جمله را همچنانکه هست پهلوی هم گزارید ، کجا بآخشیج همست؟!.. باز می‌گویم : دو سخن که بآخشیج هم بود باید یکی دروغ باشد. از این دو سخن کدام یکی دروغست؟!.. من بکسانی می‌گویم : بیایید بیپایی کیشتان را از قرآن بشما نشان دهم. باز بکسان دیگری یا بهمان کسان می‌گویم : شما بسر خود نتوانید از قرآن چیزی فهمید و اگر توانستیدی این کشاکشها درمیانتان پدید نیامدی. این دو جمله کجایش بآخشیج یکدیگر می‌باشد؟!.. آیا کدام یکی ناراستست؟!.
ماننده‌ی این جمله‌ها آنست که یک قاضی که «حکمی» داده و مردم بآن ایراد می‌گیرند ، بگوید : «بیایید من از قانون بشما پاسخ دهم». سپس در نشستی که کسانی گفتگو کرده می‌گویند : «قانون برای ما بسست ، دیگر قاضی چه می‌خواهد؟!» بآنان پاسخ داده بگوید : «اگر قانون بسست پس این دعویها و کشاکشها از کجاست؟!». آیا این دو جمله بآخشیج یکدیگر است؟!.
بیچارگان یک واژه‌ی «تناقض» بدستشان افتاده آن را در همه ‌جا بکار برده‌اند. اکنون گفتگو درآنست که اگر کسی در تبریز برود بنزد نویسندگان این دفتر (مثلاً برود بنزد آقای چرندابی یا حاجی یوسف شعار یا مشهدی هاشم منصور) بگوید اینها چیست نوشته‌اید؟!. این دو جمله کجایش «متناقض» است؟! درزمان[=بیدرنگ] خواهند گفت : «ما که ننوشته‌ایم. آن توحیدی جوانمرگ نوشته. ما گفتیم هم ننویس ، گوش نداد». بدینسان هیچ کدام بگردن نخواهند گرفت.
سنگیست پرانده‌اند که اگر بآماج برخورد ، سر افرازند و بگویند : «دیدید چگونه زدم» ، و اگر برنخورد رویی نشان ندهند و خود را ننمایند و یا بگویند : «ما که نینداخته‌ایم ، ببینید که انداخته است». آنان دیپلمه‌های دانشگاه «تقیه»اند و نیک می‌دانند چه کار کنند.
بیشتری از جمله‌هایی را که آورده‌اند از اینگونه است. مثلاً من در پاسخ کسانی از بیدینان گفته‌ام : قرآن اگر کتاب آسمانی نیست پس چرا دیگران نتوانسته‌اند ماننده‌ی آن بیاورند. سپس در جای دیگری در گفتگو با ملایان و دیگران گفته‌ام : اینهمه گمراهیها که درمیان مسلمانان پیدا شده و ده و اند کیش پدید آمده ، با بودن قرآن بوده و همه‌ی آن کیشها از قرآن دلیل می‌آورند. آنان این دو گفته را «تناقض» شمارده‌اند. من نمی‌دانم چه «تناقض» میانه‌ی آنهاست. نمی‌دانم کدام یکی از آنهاست که ناراست می‌باشد.
✴️ زبان ایرانی 71
🔶 عنوانهاي بيجا و پوچ

«خان» و «ميرزا»
با خان نبود هيچ از اين پس كارم از بردن نام ميرزا بيزارم
از پيش و پسِ نام من اين برداريد از ياد دو ناكس نكنيد آزارم
سمنان ـ نيري
بسراينده‌ي اين شعر مژده مي‌دهيم که بزودي «خان» و «ميرزا» از ايران بيرون خواهد رفت. شايد «آقا» هم از دنبال آنها راه برگيرد.
ما خرسنديم كه دولت تواناي ايران تا اين اندازه بچاره‌ي آلودگيهاي ايرانيان مي‌كوشد. هر عيبي تا برداشته نشده كمتر كسي زشتي آن را درمي‌يابد. لقب كه تا ده سال پيش در ايران رواج داشت و شايد كساني براي گرفتن لقبي سالها كوشش بكار مي‌بردند امروز كمتر كسي پيدا مي‌توان كرد كه بدي آنها را انكار نمايد و از اينكه دولت آن را لغو ساخته سپاسگزار نباشد.
همان حال را دارد كلمه‌هاي خان و ميرزا را و مانندهاي اينها كه در نامها رواج دارد و ما چون نيك مي‌انديشيم جز كلمه‌هاي بيجايي نمي‌يابيم. زيرا چنانكه پارسال در مقاله‌هاي مفصل خود گفته‌ايم اين عنوانها امروز عموميت يافته كه هر كسي مي‌تواند خود را «ميرزا» يا «خان» بخواند. با اين حال پيداست كه ديگر معنايي در آنها بازنمانده و جز كلمه‌هاي پوچي نمي‌باشد.
وانگاه ما هرچه تاريخ را بهم مي‌زنيم ايرانيان پيشين يكديگر را جز با نام تنها نمي‌خواندند. مثلاً اگر كسي نامش فيروز بود جز با آن نام خوانده نمي‌شد و هيچگاه عنوان ديگري از ميرزا يا خان يا آقا يا مانندهاي اينها بر آن افزوده نمي‌گرديد. امروز هم بايد همان شيوه را پيش گرفت. سادگي در رفتار خود نشان ساده‌دلي و پاكدرونيست.
گذشته از اينها چنانكه در جاهاي ديگري شرح داده‌ايم اين عنوانها بيشتر يادگار دوره‌هاي بدبختي ايران است. از جمله «خان» يادگار دوره‌ي مغول و «ميرزا» يادگار زمان تيموريان ميباشد.
پس اين نظر دولت كه اين عنوانها را لغو گردانْد از هر باره شايسته‌ي سپاسگزاريست و ميتوان گفت دولت تواناي ايران از اين راه ايرانيان را بپيروي از راستي و سادگي برانگيخته خودنماييهاي بيجا را ريشه‌كن مي‌نمايد.
✴️ حقایق زندگی
(تکه‌ی شست‌وهشتم)

🔶از گفتار جان و روان چه نتیجه میخواهیم؟..
(بخش 2 از 2)

یك نتیجه‌ی دیگری كه از آن گفتارها میگیریم اینست كه آدمی نیكی‌پذیر است. یكی از گمراهیهایی كه از فلسفه‌ی مادی برخاسته همینست كه آدمی نیكی‌پذیر نیست. میگویند چون هر كسی ناگزیر است با دیگران نبرد كند تا زندگانی خود را پیش برد از او چشم نیكی نتوان داشت. در حالی كه ما نشان دادیم كه هیچ كسی ناگزیر از نبرد كردن نیست و هر كس میتواند با دیگران با همدستی و دستگیری و غمخواری زیست كند و بكسی بدی ننماید.

اینكه آدمی نیكی‌پذیر نیست از سخنانیست كه بسیار رواج یافته و چه در اروپا و چه در آسیا بزبانها افتاده. بارها دیده‌ام در روزنامه‌های فارسی آن را نوشته‌اند. در حالی كه اگر این راست باشد روزنامه هم نباید باشد. یك روزنامه‌نویس بگمان خودش میكوشد كه مردم را بنیكی آورد. پس در جایی كه آدمی نیك نتواند بود دیگر چه جای كوشش میباشد؟!.. اگر این راست باشد كه آدمی نیكی‌پذیر نیست بسیار چیزها باید از میان رود : هیچ كس بدیگری پند ندهد ، اندرز نگوید ، راهنمایی ننماید ، زیرا همه‌ی اینها بیهوده است. همه‌ی اینها آهن سرد كوبیدنست. همچنین بهیچ بدكاری نباید نكوهش نمود ، یا كیفر داد ، زیرا در آن بدكاری ناگزیر بوده است. پس از همه ، باید بساط فرهنگ (یا تربیت) را برچید ، زیرا نتیجه‌ای از آن نخواهد بود. ببینید چه نتیجه‌های غلطی از یك سخن پدید می‌آید و با این حال كسان بسیاری آن را یاد گرفته‌اند و در دلهای خود جا داده‌اند.

در این باره راستی همانست كه گفتیم : آدمی بدیها و نیكیها را در طبیعت خود دارد. آن جنبه‌ی جان خویهای بدی را از خشم و رشك و كینه و آز و ستمگری و خودفروشی[1] و مانند اینها دارا میباشد و از اینسوی جنبه‌ی روان ، خویهای نیكی را از دلسوزی و غمخواری و راستی‌پرستی و آبادی دوستی و مانند اینها را با خود دارد. اكنون اگر یك آدمی جنبه‌ی روانیش نیرومندتر بود و اختیار كارها را در دست خود داشت آن آدمی نیك باشد و رفتار و كردار ستوده از او سر زند ، و اگر جنبه‌ی جانیش چیره گردیده و اختیار بدست آن افتاد ناگزیر رفتار و كردار او ناستوده باشد و آن مرد بد شمرده می‌شود. پس نیكی و بدی هر دو در نهاد آدمی هست و این بسیار غلط است كه گفته شود آدمی نیكی‌پذیر نیست.

گاهی كسانی چنگیز و تیمور و هلاكو و دیگر خونخواران نامور تاریخی را دلیل بدگوهری آدمی می‌شمارند و چنین میگویند كه آدمی از گوهر و طبیعت خود بد میباشد و اگر كسانی نیك بوده‌اند و یا میباشند در نتیجه‌ی تربیت است نه آنكه نیكی را از نهاد خود داشته باشد. اگر خوانندگان فراموش نكرده‌اند چند شماره پیش گفتاری در همین زمینه از آقای عمادی بچاپ رسانیدیم.

ولی پاسخ این سخن بسیار ساده است.

🔸آدمی اگر نیكی را از طبیعت خود نداشت با تربیت نیك نتوانستی بود. «تربیت» چیست؟.. تربیت در واقع بزرگ گردانیدن یك چیز كوچك یا بآشكار آوردن یك چیز نهانیست.

مثلاً شما یك نهال كوچكی را مواظبت میكنید و تربیت مینمایید و یك درخت بزرگ می‌سازید. آن نهال كوچك بوده كه تربیت كرده بزرگ ساخته‌اید ، اگر نبود آیا میتوانستید با تربیت درختی درست كنید؟!.. یا یك درخت گلابی را شما مواظبت می‌نمایید و تربیت میكنید تا میوه می‌آورد. ولی اگر درخت گلابی نبود و بید بود آیا می‌شد كه با تربیت میوه بیاورد؟!..

🔸پس گفتن اینكه آدمی با تربیت نیك می‌شود خود دلیلست كه نیكی را از طبیعت خود دارد.

اینها خلاصه‌ی گفته‌های ما درباره‌ی آدمی و طبیعت اوست كه در این چند گفتار روشن گردانیدیم و اگر كسانی بخواهند كه بهتر از این بدانند كتاب راه رستگاری یا شماره‌های پیمان را بخوانند.[2] در اینجا دیگر در این زمینه سخنی نخواهیم نوشت و تنها باید معنی خرد را روشن گردانیم كه آن را بزمان دیگری وامیگزاریم.
(پرچم روزانه شماره‌های 185 و 186)

[1] : خودفروشی ، خودنمایی بیش از اندازه و فزون است. خودفروش درباره‌ی خود آن میكند كه یك فروشنده در تبلیغ كالایش. امروز كسانی به غلط آن را در معنایی بكار می‌برند كه واژه‌ی تن‌فروشی مناسب‌ است.
[2] : كتاب در پیرامون روان در آن زمان نوشته نشده بود وگرنه در آن از این جستار به گشادی سخن رفته.
برای آگاهی از معنی راست دین (نه ادعاها و آموزاکهای آخوندها ،‌ کشیشان ، حاخامها و مؤبدان ...) کتابهای ما ، بویژه «ورجاوند‌بنیاد» خوانده شود.
کاخ چائوشسکو دیکتاتور بنام رومانی
یاری به همنوع
✴️ در پاسخ بدخواهان
🔶 نشست پنجم 41

پس از ده سال که سد ایراد بکیشها و باورهاشان گرفته‌ایم و پاسخی نتوانسته‌اند و از آن وحشیگریهای بسیار پست نیز که برانگیخته بودند سودی نبرده‌اند ، آخرین چاره‌ی خود را در این دیده‌اند که چنین جمله‌هایی را برگزینند و نام «تناقض» بروی آنها گزارند و باری کاری انجام داده باشند ، و چون می‌دانسته‌اند که خوانندگانشان نیز از تیپ خودشانند که هیچگاه درپی راستیها نخواهند بود و جستجویی نخواهند کرد و همانکه نامش ایراد بنوشته‌های ماست ، با دلخوشی خوانده دلهای خود را سرد خواهند گردانید ، باک از چیزی نداشته‌اند. در سی و اند سال پیش داستان عامیانه‌ای گویا در کتاب طاقدیس ملا احمد نراقی خوانده‌ام که در اینجا بسیار بجاست.
می‌گوید : کسی را باغی می‌بود که هر شب دزد بآن می‌آمدی. یک شب نوکرش را فرستاد که در باغ باشد و دزد را بگیرد. نوکر رفت و پس از چند ساعتی شتابان آمد : «آقا دزد را گرفتم». پرسید : «گرفتی چه کردی؟». گفت : «با طناب بدرختی بستم و آمدم بشما آگاهی دهم». پرسید : «دستهایش هم بستی؟». گفت : «نبستم». گفت : «پس چه سودی دارد؟!.. تو که آمدی او هم خود را باز کرده گریخته است». نوکر از این سخن شرمنده گردید ، سر به پایین انداخت. ولی زود سر برافراشت و چنین گفت : «نه آقا ! نه! نگریخته است. او هم از ده ماست. چنانکه من نفهمیده بودم که دستهایش نیز ببندم ، او نیز نفهمیده است که چون دستهایش بسته نیست خود را بگشاید».
دوم : آنان بدفهمیهای خود را بدوش ما می‌اندازند. روشنتر گویم : سخنانی را که گفته‌ایم آنان معنایش نفهمیده از پندار خود معنایی داده‌اند و سپس که ما خواست خود را روشن گردانیده‌ایم ، بجای آنکه به غلط‌فهمی خود پی برند ، می‌گویند اینها با آنکه از پیش گفته بودید «متناقض» است.
ما گفته‌ایم : «اسلام جاویدانست». آنان خواست ما را از اسلام و از جاویدانی آن نفهمیده‌اند و در پندار خود معنای غلطی بگفته‌ی ما داده‌اند و سپس که ما خواست خود را روشن گردانیده‌ایم و می‌گردانیم این بآنان گران می‌افتد و چون ایراد دیگری نمی‌توانند گرفت نام «تناقض» بروی آنها می‌گزارند.
همینست حال درباره‌ی قرآن. ما گفته‌ایم : «قرآن کتاب آسمانیست» و آنان خواست ما را درنیافته و گفته‌های ما را با آنچه در مغزهای خودشان می‌بوده سازش داده‌اند و اکنون که ما سخنانی درباره‌ی قرآن می‌گوییم ، چون با بدفهمیهای خود ناسازگار می‌یابند ، «تناقض» می‌شمارند.
درباره‌ی اسلام ، ما روشن گردانیده‌ایم که دینها یک بنیاد می‌دارد که در همه‌ی دینها یکیست ، و یک راه که در هر دینی جداست. باز روشن گردانیده‌ایم که ارج بیشتر را آن بنیاد دارد و این راه جز برای پیشرفت آن نمی‌باشد. باز روشن گردانیده‌ایم که ما چون «دین» می‌گوییم بیشتر زمان ، خواستمان همان بنیاد است و گاهی نیز این راه را خواهیم. بسته بزمینه‌ی گفتگوست که کدام معنی خواسته شود. در این باره در کتاب «در پیرامون اسلام» سخنانی بسیار نوشته شده.
✴️ زبان ایرانی 72
🔶 عنوانهاي بيجا و پوچ

كوششهاي ما را در زمينه‌ي برانداختن عنوانها و لقبها همگي ميدانند و چون در اين زمينه بتازگي پيشرفتهايي شده از اينجا كساني پرسشهايي از ما ميكنند و ما چون علاقه باين موضوع داريم ميخواهيم در اين گفتار پاسخهايي را كه مي‌شايد باين پرسشها بنگاريم و آنچه را كه بايد گفت بگوييم :

1ـ آيا بروي پاكت چه بايد نوشت؟
كساني كه اين پرسش را ميكنند مقصودشان آنست كه آيا ميتوان كلمه‌هاي سزاوار ديگري بجاي عنوانهاي پوچ بگزاشت؟... مي‌گويند : اگر تنها بنام بسنده كنيم چه‌بسا كه مايه‌ي رنجش كساني باشد بويژه كه هنوز اين عادت بيكبار از ميان نرفته است و چشمها و گوشها باز نشده.
ميگوييم : بهتر از همه بسنده نمودن بنام است. و اينكه كساني از اين كار مي‌رنجند ما برآنيم كه اين رنجش جز از كساني بيخرد سر نخواهد زد و خود پيداست كه رنجش بيخردان درخور پروا كردن نيست.
با اينهمه اگر كساني بخواهند عبارتهايي را از قبيل : «دوست ارجمند» و «مرد آزاده» و «دانشمند گرانمايه» و «برادر گرامي» و مانند اينها ميتوان بكار برد. لكن در اين اندازه بايد اندازه نگاه داشت و پايبند درازي عبارت نبود. وانگاه بايد دربند راستگويي بود و مثلاً به هر ناداني «دانشمند گرانمايه» يا به هر چاپلوس فرومايه «آزاده‌مرد گرامي» ننگاشت.
اين سخن را نبايد فراموش كرد كه اين رويه‌كاريها هرچه كمتر بهتر. ما اگر براستي قدر يكديگر را مي‌شناسيم بايد آن را در رفتار و كردار خود نشان بدهيم نه در گفتار و زبان.
كساني هم بجاي «حضرت» و «جناب» و مانندهاي اينها كلمه‌هاي فارسي از قبيل : «شت» و «تيمسار» و مانند آن بكار مي‌برند ولي كار بسيار بيهوده و ناستوده‌ايست. زيرا زشتي حضرت و جناب نه از راه عربي بودن آنهاست بلكه چون بيهوده و بيجا بكار ميرود از اين جهت ميخواهيم پرهيز از آنها بكنيم. شت و تيمسار هم اين حال را دارد.
گاهي نيز گفتگو از كلمه‌هاي «خدمت» و «حضور» بميان مي‌آيد و كساني مي‌پرسند آيا مي‌توان بجاي آنها كلمه‌ي «بندگي» يا «پيشگاه» يا «آستان» نهاد؟! ميگوييم : چرا نمي‌شود. ولي سودش چيست؟! آيا ما نامه را بخود كسان مي‌فرستيم يا بآستان و پيشگاه آنان؟! آخر از سادگي و راستي چه زياني ديده‌ايم كه اينهمه از آن گريزانيم و ميخواهيم خود را بكوچه‌هاي ابوالچپ بزنيم؟! مگر تا كي ميتوان خود را پايمال اين نادانيها ساخت؟!
✴️ حقایق زندگی
(تکه‌ی شست‌ونهم)

🔶در پیرامون خرد
(بخش 1 از 2)

یكی از شگفتیها باید شمرد كه مردمان معنی خرد را نمیدانند و آن را نمی‌شناسند. «خرد» چیست؟ خرد گرانمایه‌ترین گوهریست كه خدا بآدمیان داده كه بدستیاری آن نیك از بد ، راست از كج ، سود از زیان بازشناسند ، براهنمایی آن براستیها پی برند و معنی درست جهان و زندگی را بدانند. ولی جای افسوس است كه مردمان چنین گوهر گرانمایه‌ای را نمی‌شناسند و از آن بهره‌مندی نمیخواهند. داستان مردمان با این رفتارشان داستان راهروانیست كه در تاریكی شب راه میروند و یك چراغ تابانی را كه دارند بجای بهره‌مندی از آن ، خاموشش می‌سازند و یا با كهنه‌پاره‌هایی می‌پوشانند كه جلو روشناییش را گیرند.

در ایران خرد را نه تنها نمی‌شناسند و بكار نمی‌برند ، دسته‌های بسیاری با آن دشمنی نموده‌اند. كتابهای فارسی پر از نكوهش خرد است و صوفیان و خراباتیان و باطنیان و همچنین بسیاری از كیشها با آن دشمنی نشان داده‌اند. در كتابهای صوفیان اینگونه جمله‌ها فراوان است : «چون عقل راه بجایی نمی‌بُرد پای در راه سیر و سلوك نهادم و طالب كشف و شهود گردیدم» یا «چون بناخن خرد گره از كار نمی‌گشود دست در دامن عشق زدم».

مولوی میگوید :
عشق آمد عقل او آواره شد صبح آمد شمع او بیچاره شد
همو میگوید :
پای استدلالیان چوبین بود پای چوبین سخت بی‌تمكین بود

خراباتیان نیز همان راه را پیموده از خرد نكوهشها كرده‌اند. حافظ میگوید :
قیاس كردم و تدبیر عقل در ره عشق
چو شبنمی است كه در بحر میكشد رقمی

حسن صباح پیشوای باطنیان نیز همین راه را پیموده و سخنانی در كاستن از ارج خرد سروده.[1] همچنین كیشها ، هر كدام را كه میگیری از خرد گریزانند. این دسته‌ها چون فریبنده و گمراه كننده بوده‌اند ناگزیر با خرد دشمنی نموده‌اند. همچون دزدی كه از تابش ماه و روشنایی چراغ گریزان می‌باشد. فرقست میان آنكه كسانی در جستجوی راستیها باشند با آنانكه جز فریب مردم نخواهند. اینان فریب مردم را خواسته‌اند و نه شگفت است كه با خرد دشمنی نموده‌اند. داستان اینان داستان آن چیت‌فروش كوچه‌گردیست كه نیم‌ذرعی همراه نمی‌آورد و بزنان چنین میگفت : نیم‌ذرعی چه میخواهد؟!. این نیم‌ذرعی‌ها درست نیست ، من با وجب بهتر ذرع میكنم. هر شش وجب من یك ذرع است.[2]

شما از صوفیان بپرسید : عشق چیست كه اینهمه بآن می‌نازید؟! اینهمه نامش می‌برید؟! به كه یا به چه عشق می‌ورزید؟!. میدانم خواهند گفت : عشق بخدا. میگویم شما خدا را چه پنداشته‌اید كه باو عشق می‌ورزید؟!.. شما اگر خدا را می‌شناختید بایستی او را بزرگ دارید ، بنیایش و پرستش پردازید ، نه اینكه عشق ورزید. آنگاه عشق‌ورزی با خدا چیست؟!. چه كارهایی میكنید؟.. آیا نه آنست كه غزلها می‌سرایید و دف و نای می‌نوازید ، پای میكوبید ، دست می‌افشانید ، می‌چرخید ، می‌جهید ، نعره‌ها درمی‌آورید؟! آیا اینها نمی‌رساند كه شما ساده‌رویان را بجای خدا گرفته‌اید و آنچه در دلهای شماست نه خداست؟!.. شما بنام «وحدت وجود» كه یك پندار بیپاییست بچنین نادانی افتاده‌اید و نام آن را «عشق بخدا» میگزارید.

جامی میگوید :
حسن خویش از روی خوبان آشكارا كرده‌ای
پس بچشم عاشقان در وی تماشا كرده‌ای
بهایی میگوید :
كاكل مشكین بدوش انداخته وز نگاهی كار عالم ساخته

پس از همه ، اگر این كار ، این عشق‌ورزی خوبست دیگر چرا از خرد می‌گریزید؟!. خرد كه از كار خوب جلو نمی‌گیرد؟!. اگر خواستتان این است كه با عشق بجاهایی می‌رسید كه با خرد نتوان رسید ما می‌پرسیم دلیلش چیست؟!.. ما در شما یك چیزی كه راست بودن این دعوی را برساند نمی‌یابیم. بزرگان شما كه هر یكی سالیان بسیاری را در آن راه خود بسر برده ما چون می‌سنجیم و می‌اندیشیم آنان را جز بیكارگانی نمی‌یابیم. گذشتگان گذشته‌اند. این قطبها و مرشدها كه امروز هستند و در تهران و شیراز و گناباد و مراغه و دیگر جاها می‌باشند چه سودی برای توده‌ی خود توانند رسانید؟! جنبش مشروطه آمد چه توانستند؟!. اروپاییگری سیل‌وار فراگرفت چه جلوگیری كردند؟!. بیدینی رواج یافت چه چاره ‌اندیشیدند؟!.

یك مرشدی در تهران است. مرد بیخرد كتابی بشعر سروده و چاپ كرده و در آنجا ستایش از تیمور لنگ میكند و چنین میگوید :
رایت تیمور شه گوركان چون بجهان شد علم داستان
حكمش از ایوانگه كیهان گذشت معدلتش ز آدم و حیوان گذشت

پس از سالیان درازی كه چله‌ها بسر برده و بگفته‌ی خودش «مقامات پیموده» این اندازه‌ی نافهمی اوست كه تیمور خونخوار را بدادگری می‌ستاید و اینهمه گزافه می‌سراید.

چند سال پیش بشیراز رفتم و با یك قطبی دیدار كردم و دیدم همچون یك كودكی از فهم و خرد بی‌بهره است.
حافظ كه آنهمه نام «عشق» را در شعرهای خود می‌بَرد شما جستجو كنید و بسنجید كه چه معنایی از آن میخواهد. اگر جستجو كنید خواهید دید خود نیز نمیداند كه چه معنایی از آن میخواهد. گاهی به پیروی از صوفیان «عشق بخدا» می‌خواهد ، و گاهی بشیوه‌ی شاعران سخن از «خوبرویان» می‌راند ، و گاهی همان مستی و بیخردی را «عشق بخدا» میخواند. با چنین پریشانگویی ناگزیر بوده كه از خرد گریزان باشد و بنكوهشش زبان گشاید.

🔸همین گفته‌های صوفیان و خراباتیان و پیرویهایی كه شاعران از آنان نموده‌اند این تأثیر را بخشیده كه ایرانیان خرد را بسیار كوچك می‌شمرند كه نه تنها از آن بهره‌مندی نمی‌نمایند سخت خوارش نیز میدارند.

یكی از كشاكشها با ما همیشه در این زمینه است كه میتوان با خرد حقایق را دانست یا نه.

[1] : اصل : ستوده. که بیگمان لغزشست.
[2] : نیم ذرعی یك تكه‌ی خط‌كش مانند ، كمابیش نیم متری ، بوده است. یك ذرع از چهار وجب اندکی بیشتر است. در كتاب «در پیرامون خرد» كه كامل شده‌ی این گفتارهاست همین مثل آمده و در آن چهار وجب گفته شده. بسا كه چهار برویه‌ی شماره (4) نوشته شده بوده و حروفچین به اشتباه شش (6) خوانده و برویه‌ی حرفی حروفچینی کرده.