پاکدینی ـ احمد کسروی
7.53K subscribers
8.66K photos
495 videos
2.29K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
✴️ در پاسخ بدخواهان
🔶 نشست پنجم 42

نام «اسلام» نیز همین حال را داشته. گاهی از آن بنیاد اسلام را خواسته‌ایم. گاهی راهش خواستمان بوده. باید دید زمینه‌ی گفتگو چه می‌بوده.
مثلاً ما در جایی که گفته‌ایم : «اسلام جاویدانست» بیگمان خواستمان بنیاد دین بوده. بدو دلیل :
1ـ نخست چنانکه گفته‌ایم : «تا آن روز یکی از نادانیها این می‌بود که می‌پنداشتند هر برخاسته‌ای که برخاست ، بی‌هیچ پابندی بدین گذشته ، خود سخنان دیگری گوید و بنیاد دیگری گزارد. این پنداشته‌ی همه‌ی مسلمانان می‌بود و اینکه «در جهان آمیغهایی هست که هر دینی باید پابستگی بآنها کند و بنیاد همه‌ی دینها یکیست». چیزیست که باندیشه‌ی آنان نرسیده بود. از اینرو با من از راه ایراد درآمده می‌گفتند : «شما دین تازه‌ای می‌آورید ، اسلام را برمی‌اندازید» ، یا می‌پرسیدند : «در این دین تازه‌ی شما خدا چگونه است؟.. آیا پیغمبر و امام هم خواهد داشت؟». کسانی از شما بیاد می‌دارند که یکی از همان تبریز چنین پرسشی کرده بود و من چون در نشستی خواندم یکی از یاران بشوخی چنین گفت : «پس باید در اندیشه‌ی حضرت عباس و جناب علی‌اکبر نیز باشیم». دیگری پرسیده بود : «در این دین تازه‌ی شما فشار قبر و سئوال نکیر و منکر هم هست؟..».
در برابر این پندارها بوده که ما گفته‌ایم : «دین تازه‌ای نیاورده‌ایم». گفته‌ایم : «اسلام جاویدانست». گفته‌ایم : «اسلام را زنده خواهیم گردانید». از زمینه‌ی گفتارها پیداست که چه معنایی را خواسته‌ایم.
در همان پیمان و کتابهای دیگر بارها این سخن بمیان آمده : «دین نه چیزیست که کهن و نو گردد. همان دین کهنست ، راه را باید از سر گرفت». نمی‌دانم بدخواهان چرا این جمله‌ها را نخوانده‌اند؟!. چرا اینها را بدیده نگرفته‌اند؟!. راستست که ما در آن روز خواست خود را از این سخن روشن نگردانیده‌ایم و راستی آنست که نخواسته‌ایم میدان چخشی نیز در این زمینه باز کنیم. هرچه هست گفتنی را گفته‌ایم.
2ـ ما از گام نخست همیشه گفته‌ایم که باین کوشش با خواست خدا برخاسته‌ایم. همیشه گفته‌ایم که آنچه می‌خواهیم باید با نیروی خدایی انجام گیرد. از گام نخست آشکار می‌بوده که ما نمی‌خواهیم اسلام را بدانسان که فهمیده‌ی دیگرانست بازگردانیم. آشکار می‌بوده که ما اسلام که می‌گوییم بنیاد آن دین را می‌خواهیم.
باشد که بگویند : «اسلام» باین معنی در جایی نیامده بوده تا مردم خواست شما را بدانند. می‌گویم : نیامدن در کار ما نتوانستی هَنایید. گذشته از آنکه «اسلام» در خود قرآن بهمین معنی بنیاد دین آمده است. در آنجا که می‌گوید : «إِنَّ الدِّينَ عِندَ اللَّهِ الْإِسْلَامُ»1 آیا در این آیه اسلام بِچه معنی است؟.. اگر بگویند : اسلام با خمس و زکات و حج و جهاد و نماز عربی و روزه‌ی رمضان خواسته شده ، هرآیینه دروغست. زیرا در آنحال باید گفت دینهای موسا و عیسا و ابراهیم ، دین خدایی نبوده است. پس ناچارند که بگویند بنیاد دین خواسته شده.
جدایی در اینجاست که آنان همه‌ی ارج را بهمان رویه‌ی دین (یا راه آن) می‌گزارند و هر زمان نام دین یا اسلام می‌شنوند آن را بیاد می‌آورند. در حالی که ما (و همچنین قرآن) بیشتر ارج را به بنیاد دین که شناختن جهان و دانستن آمیغهای زندگانی و کوشیدن به نیکوکاری و زیستن بآیین خردمندانه است می‌گزاریم و بیشتر زمان این معنی را می‌خواهیم. آنان چون نخست خواست ما را نفهمیده گفته‌هامان را بمعنی دیگر گرفته‌اند و امیدهای دیگر بسته‌اند ، اکنون که بآن امیدها نمی‌رسند آن را «تناقض» می‌نامند. در اینجاست که می‌گوییم نافهمیهای خود را بدوش ما می‌اندازند.

1ـ دین در نزد خدا تنها اسلامست. [سوره‌ی آل عمران (3) آیه‌ی 19]
✴️ زبان ایرانی 73
🔶 عنوانهاي بيجا و پوچ

2ـ آيا نامه را با چه عنواني آغاز كنيم؟..
ميگويند : اينكه شما «قربانت گردم» و «برخیت[=قربانت] شوم» و مانندهاي آن را نكوهش مي‌نماييد پس ما نامه‌ي خود را با چه عنواني آغاز كنيم؟.
مي‌گوييم : با آن عنواني كه مردمان ديگر مي‌كنند! با آن عنواني كه گفتگو را آغاز ميكنيد! «برادر مهربانم» ، «دوست ارجمندم» ، «همسر گرامي‌ام» ، «آقاي فلان» ، «خانم بهمان» صدها از اينگونه عنوانها كه داريم و در گفتگوها بكار مي‌بريم و مي‌توانيم در نامه‌نگاري نيز همانها را بكار بريم.
آيا «قربانت گردم» و «فدايت شوم» و «تصدقت گردم» چه سودي را دربر داشت كه ما اگر آنها را بكار نبريم ، بي‌بهره از آن سود خواهيم بود؟! آيا جز دروغ و دورويي و چاپلوسي معناي ديگري بر آنها ميتوان پنداشت؟!
روزگاري خردها پست بوده و زبوني و گرفتاري ايرانيان را ببدترين حالي انداخته بوده. روزگاري اگر «شتر» را «نفر» نمي‌نوشتند خطاي مهمي بشمار ميرفت. در آن روزگار چنين نارواييها رواج گرفته و بايستي هم بگيرد. ولي امروز در اين دوره‌ي جنبش و تكان باز هم بايد دربند آن عنوانهاي ياوه و بيجا بود؟!
آيا شرم‌آور نيست كه كسي هر روز بيست بار خود را قرباني اين و آن سازد؟! آيا دور از آزرم نيست كه كساني كه بر سر دو قران سر و كله‌ي يكديگر را مي‌شكنند بيكديگر «قربانت شوم» بنويسند؟!
دريغا در سال گراني آنهمه مردم از گرسنگي مُردند و ما ديديم كه نزديكترين خويشان و دوستان ايشان پرواي مرگ آنها را نكردند و هر يكي آذوقه‌ي چند ماهه براي خود تهيه نمودند بلكه ديديم كه پدر نان پسر را از دستش ربوده او را بدست مرگ كبود سپرد با اين حال آيا زشتي ندارد كه روزانه هزارها بلكه ميليونها عبارت «قربانت شوم» و «فدايت گردم» بكار رود؟!
آن ناداني كه اين زشتيها را «ادب» مي‌شمارد چرا اين نمي‌فهمد كه لابه و دروغ بيجا بدترين بي‌ادبي است. اگر كسي درپي ادب باشد چگونه هر روز باين و آن دشنام مي‌دهد و از اين و آن دشنام مي‌شنود و هرگز رنگ رخسارش تغيير نمي‌يابد؟!
اين بتازگي روي داده كه روزنامه يا ماهنامه‌نويسي كه يك تومان وجه اشتراك از كسي طلب داشته سه بار باو نامه‌ي «روحي فداك» نوشته و سخت طلبكاري نموده آن شخص ميگويد : «آقا بجاي آنكه سه بار روح خود را فداي من بسازي اين يك تومان را فدا ساز و تا اين اندازه بر من سختگيري نكن! آخر مگر روح تو ارزش يك تومان را ندارد؟!».
✴️ حقایق زندگی
(تکه‌ی هفتادم)

🔶در پیرامون خرد
(بخش 2 از 2)

شگفتتر آنكه دانشهای اروپا نیز خرد را باین معنی كه ما میگوییم (داور نیك و بد و راست و كج) نمی‌شناسند و از بودن چنین نیرویی در آدمی ناآگاهی می‌نمایند. اینست در ایران یك دسته نیز از این راه با خرد ناآشنایی می‌نمایند و آن را خوار میدارند.

داروین دانشمند بنام انگلیسی در نوشته‌های خود نام خرد می‌برد. ولی آن را بمعنی اندیشه میگیرد. همچنان در روانشناسی نام خرد می‌برند ، ولی آن را باین معنی نمی‌شناسند.

این دانشها چون آدمی را همین كالبد مادی می‌شناسند و بنیروی دیگری باور ندارند و فهم و اندیشه و دریافت و اینگونه چیزها همه را نتیجه‌ی ساختمان مغزی میدانند ، از اینرو میگویند هر كس چون ساختمان مغزش جداست فهم و اندیشه‌اش نیز جدا میباشد. مثلاً یك كسی شعر را دوست میدارد و دیگری از آن بدش می‌آید. این نتیجه‌ی تفاوتی است كه در ساختمان مغزی ایشان است ، نه اینكه شعر براستی نیك یا بد باشد ، نه اینكه یك نیرویی در آدمی ‌برای شناختن نیك و بد باشد.

لیكن خوانندگان میدانند كه ما بیپایی این عقیده را بازنموده این روشن گردانیده‌ایم كه آدمی تنها این كالبد مادی نیست و یك دستگاه دیگری درو بنام روان میباشد كه خرد از بستگان آنست. برای آنكه دانسته شود خرد به چه چیز میگوییم باید مثلی یاد كنیم :

شما می‌شنوید كه در یونان باستان دمكراسی (یا سررشته‌داریِ توده) جریان داشته. این سخن را می‌شنوید ، و فرامیگیرد ، و می‌فهمید كه [این] سررشته‌داری چیست و چگونه میباشد ، و می‌اندیشید كه سررشته‌داری توده كه امروز در ایران و در بسیاری از كشورهای اروپا و امریكا روانست از یونانیان گرفته شده ، و سپس موضوع را بداوری خرد سپرده میدانید كه این سررشته‌داری توده بهترین شكل حكومت میباشد. در اینجا شما چند كار را پی هم كرده‌اید : شنیدن ، فراگرفتن ، فهمیدن ، اندیشیدن ، در نیك و بدش داوری نمودن. اینها هر یكی نیروی دیگری میباشد و خرد آن آخرین را كه شناسنده‌ی نیك و بد است میگوییم.

این نیرو بیگمان در همگی هست ، و بیگمان در همگی یكسان كار میكند. به اینمعنی یك چیزی كه بد است همگی آن را بد میدانند ، یك چیز كه نیكست همگی آن را نیك می‌شناسند. مثلاً دزدی بد است و هرآینه همگی آن را بد می‌شمارند. آن كسی كه دزدی میكند خود او نیز دزدی را نیك نمی‌شناسد و اینست اگر با دزد دیگری برخورد كند او را خوار میدارد و ارزشی باو نمیگزارد.

پس گفتن اینكه نیك و بدی نیست و این نیك و بدها درمیان مردم نتیجه‌ی جدایی‌ایست كه در ساختمان‌های مغزهاست بیپاست. این خود لغزش دیگری از فلسفه‌ی مادی میباشد. برای آنكه لغزش این دانشمندان بخودشان آشكار گردد بجمله‌های پایین نیز می‌پردازم :

چنانكه گفته‌ایم این فیلسوفان میگویند سرچشمه‌ی همه‌ی جنبشها كه از جانداران (چه از جانوران و چه از آدمیان) دیده می‌شود «خودخواهی» است. هر یكی از آنان تنها خود را میخواهد و همه چیز را برای خود میخواهد و اینست بآن جنبش می‌پردازد. ما نیز میگوییم این سخن درباره‌ی جانوران و همچنین درباره‌ی سرشت تن و جان آدمی راست است. ولی درباره‌ی سرشت روان و كارهای آن راست نمی‌باشد. اكنون برای آنكه دانسته شود كه این خرد یا داور نیك و بد كه ما در آدمی نشان میدهیم یك چیز مادی نمی‌باشد و بساختمان مغز ارتباط ندارد باید بیاد آورد كه داوریهای خرد تابع خودخواهی نیست و چه بسا بزیان خود آدمی داوری میكند. مثلاً شما پولی از كسی در نزد خود دارید و از آن كس رنجیدگی دیده‌اید و این است دلتان میخواهد كه آن پول را باو ندهید و شما نیز او را برنجانید. ولی خرد بشما میگوید این ناراستیست ، و شما را وامیدارد كه پول را باو بازدهید. چنین نیرویی در همه كس هست و باز میگویم كه ربطی بساختمان مغز ندارد.

بسیاری از آنانكه خرد را نمی‌پذیرند چنین میگویند : اگر یك چنان نیرویی در آدمیان هست و در همگی آنان بیكسان داوری میكند ، پس این اختلاف و كشاكش درمیان آدمیان از كجاست؟! برخی از آنان گاهی چنین عنوان میكنند : «فلاسفه كه اعقل كسانند باهم اختلاف كرده‌اند با اینحال شما چگونه میگویید كه باید همه‌ی مردمان را بیک راه آورد و اختلاف را از میان ایشان برداشت»؟.

میگویم : اختلاف و كشاكش درمیان مردم از آنست كه بیشتر آنان خرد را بكار نمی‌برند. همان فلاسفه كه شما «اعقل كسان» میخوانید خرد را بیكبار كنار نهاده‌اند. برای آنكه موضوع نیك روشن گردد باید دانست كه آدمی گذشته از فهم و اندیشه و خرد یك رشته نیروهای دیگری نیز ، از پندار و گمان و انگار و هوس و تعصب و رشك و كینه و مانند اینها را دارا می‌باشد ، و این اختلافها نتیجه‌ی آنهاست نه نتیجه‌ی خردها.
مثلاً درباره‌ی شعر كه میگویند كسانی از روی ساختمان مغزی آن را دوست میدارند و كسانی نمیدارند این سخن بسیار پوچست. این اختلاف درباره‌ی شعر نتیجه‌ی آنست كه یك دسته پیروی از هوس نموده گردن بداوری خرد نمی‌گزارند وگرنه هیچ اختلافی نبایستی بود. ببینید ما میگوییم : «شعر بخشی از سخنست ، سخن نیز باید تابع نیاز باشد». این خلاصه‌ی گفته‌های ماست و از اینجاست كه بشاعرانی كه نه از روی نیاز شعر گفته‌اند و مردان شصت ساله نشسته غزل سروده‌اند ایراد میگیریم. اكنون اگر پای خرد درمیان باشد هیچكس باین گفته‌ها ایرادی نخواهد داشت. ولی یك دسته خرد را بكنار نهاده بهوسبازی یا از راه نادانی‌ هایهوی میكنند. دیگر اختلافها نیز همه از اینجاست.

مثلاً یكی از اختلافهای بزرگ جهان ، كشاكش مذاهب است. این اختلاف از آنجاست كه خرد را بداوری نمی‌پذیرند. در مذاهب آنچه هیچ دخالتی نمیدهند خرد میباشد و چنانكه گفتیم چه این مذاهب و چه صوفیان و خراباتیان نه تنها بخرد پیروی نمیكنند با آن دشمنی نیز نشان میدهند.
(پرچم روزانه شماره‌های 217 و 218)
چارلز داروین دانشمند زیست‌شناس انگلیسی
یونان باستان ،‌ خاستگاه دمکراسی
✴️ در پاسخ بدخواهان
🔶 نشست پنجم 43

در اینجا نیز داستان عامیانه‌ای بیاد من افتاده که بهتر است بازگویم. چون سر و کارمان با مردم عامیست ، باید برای روشنی سخن از این داستانها یاد کنیم :
شنیده‌اید که پیش از زمان مشروطه در تهران یک فوج سرباز مَمَقانی ساخلو می‌بوده که سالها در اینجا مانده و سربازان از پولدوستی و تنگدیدگی و درشتخویی خود داستانهایی درمیان مردم پدید آورده‌اند. یکی از آن داستانها اینست : روزی سربازی که تازه رسیده بوده بدکان بقالی رفته و چنین گفته : «انگور منی چند؟» گفته : «منی چهار عباسی». گفته : «یک من بکش». بقال چون کشیده ایراد گرفته که این کمست و بهایهوی برخاسته. مردم فراهم آمده و او را آرام گردانیده پرسیده‌اند چه می‌گویی؟.. گفته : «من در مَمَقان یک من انگور که می‌خریدم یک دامن می‌شد. ولی این بسیار کم داده است». گفته‌اند : «آخر یک من تبریز و ممقان هزار مثقالست ولی یک من تهران ششصد و چهل مثقال می‌باشد». گفته : «په! یک من هم ششصد و چهل مثقال باشد؟! خودت می‌گویی یک من!». با این بهانه‌ها بهایهوی و پیکار دامنه داده. داستان بدخواهان ما نیز همینست.
اکنون می‌آییم بر سر قرآن : باید دانست که آیه‌های قرآن بچند بخش می‌باشد : یک دسته آنهایی که در زمینه‌ی راهنماییست. یک دسته آنهایی که آسمان و زمین و دیگر باشندگان را بجلو اندیشه‌ها می‌آورد و معنیها بآنها می‌دهد. یک دسته آنهایی که داستان پیغمبران پیش و مردمان گذشته را بازمی‌گوید. گذشته از اینها در قرآن آیه‌هایی هست که می‌باید آنها را «ناروشن» (یا مبهمات) نامید. زیرا ناروشن سروده شده و چنین خواسته شده که با همان ناروشنی بگوشها رسد و در دلها جا گیرد.
بهر حال بنیاد قرآن همان آیه‌هاییست که در زمینه‌ی راهنماییست (آیه‌هایی که از هستی خدا و از یگانگی او سخن می‌راند و بت‌پرستی را می‌نکوهد و بجهانیان دستور نیکوکاری و خردمندی می‌دهد و آمیغهایی را در زمینه‌ی زندگی بازمی‌نماید). زیرا پیداست که بایای یک برانگیخته جز راه نمودن بمردم نمی‌بوده. باز پیداست که سرودن تاریخ گذشتگان از دین نمی‌باشد. اینگونه چیزها در قرآن برای زمینه‌چینی و برای آماده گردانیدن فهمها و اندیشه‌هاست.
✴️ زبان ایرانی 74
🔶 عنوانهاي بيجا و پوچ

3ـ آيا بجاي دعا چه بايد كرد؟..
مي‌گويند در روي پاكتها و در عنوانهای كاغذها و دعاهايي از قبيل «دام اقباله» ، «زيدت شوكته» و مانند اينها مرسوم بود آيا درباره‌ي آنها چه بايد كرد؟
ميگوييم : بايد همه را دور انداخت و فراموش نمود. زيرا اگر براستي مقصود دعاست ديگر نوشتن براي چيست؟! در دل خود دعا كن ، نيمه‌ی شب روي بآسمان برگردانيده دعا كن ، پس از نماز دعا كن ؛ اين چه دعايي است كه بايد بيكي «دام اقباله» باشد و بديگري «دامت شوكته» و بسومي «دامت بركاته»؟! چه دعاييست كه اگر بجاي «دام اقباله» «زيد اجلاله» بنويسي پذيرفته نخواهد شد؟!
اگر يك دسته بخواهند يكديگر را دست بيندازند و همه كارشان فريب و رويه‌كاري باشد بدتر از اين چه مي‌توانند كرد؟!
باز ما انكار نداريم كه گاهي چون نام كسي را مي‌بري دعا بي‌اختيار بر زبان مي‌آيد. مثلاً : «فلان خدايش برتري دهاد» يا «خدايش فيروزي بخشاد» يا «شكوهش فزونتر بادا» يا «زندگيش دراز گرداد» و اين گونه جمله‌هاي ساده كه از دل برمي‌خيزد و بيگمان اثر مي‌بخشد.
گاهي كساني ميگويند : اين چيزها چه ارزش دارد كه اينهمه در پيمان دنبال شود؟! ميگوييم : عيب چه بزرگ و چه كوچك بايد دنبال شود! وانگاه اين عيبهاي بزرگي ميباشد. آن كسي كه در نامه بيكي «قربانت شوم» مي‌نويسد و در دل خود مرگ و نابودي او را خواستار است چنين كسي بدورويي و دروغگويي گستاخ گرديده راستگويي و استواري در نزد او ارج و بهاي خود را از دست مي‌دهد. اگر درست دقت كنيم مايه‌ي فرومايگي و پستي جز اين گونه نمايشهاي دورويانه نمي‌باشد. از اينجاست كه هر مردم كه روي بپستي نهادند اين زشتكاريها درميان آنان رواج ميگيرد و چون روي ببلندي نهادند اين نارواييها را از خود دور مي‌سازند. پس ما نمي‌توانيم هرگز باين زشتيها بديده‌ي بي‌پروايي نگاه كنيم.
مرد آزاده آنچه را كه در دل ندارد بر زبان نمي‌راند.
در پايان سخن بسخنوراني كه دست همراهي بما داده‌اند خواستاريم كه در اين زمينه‌ها شعر بسرايند و از جربزه‌ي خدادادي خود سود ببرادران خود برسانند.
✴️ حقایق زندگی
(تکه‌ی هفتادویکم)

🔶خرده‌گیری و پاسخ آن
(بخش 1 از 4)

یكی با دستینه‌ی «الداعی عبدالله» نامه‌ای نوشته و چنین میگوید : «شما در جریده‌تان جمع بین اضداد كرده‌اید : زیرا از یك طرف عكسهای مشروطه‌خواهان را چاپ میكنید و طرفداری از مشروطه نشان میدهید. از یك طرف مردم را به دین دعوت میكنید. از یك طرف نیز حمایت و تعریف از شاه سابق می‌نمایید. در حالی كه شاه مزبور هم مشروطه را پایمال گردانید و هم دین را معدوم ساخت. در زمان او روحانیت انقراض پذیرفت ...»

و چون لحن نامه بافرهنگانه است و نویسنده‌اش گویا در مشروطه از پیشگامان بوده با همه‌ی ناشناسی بهتر میدانیم بنوشته‌اش پاسخ دهیم و اینست بشرح پائین می‌پردازیم :

نویسنده‌ی نامه اگر در مشروطه پا درمیان داشته نیك میداند كه مشروطه را در ایران بیش از همگی علما پدید آوردند. زیرا پیشگامان آن در تهران شادروانان بهبهانی و طباطبایی و سید جمال‌الدین افجه‌ای و شیخ‌محمدرضای قمی و حاجی‌شیخ‌مرتضا و دیگران بودند و از نجف نیز شادروانان آخوند خراسانی و حاجی تهرانی و حاجی شیخ مازندرانی یاوری و پشتیبانی بسیار نمودند. در آغاز جنبش ، انبوه علماء (اگر نگویم : همگی ایشان) هوادار مشروطه بودند و آن را یك پیشامد خدایی می‌شماردند.

با این حال چند ماهی نگذشت كه میان مشروطه‌خواهان با ملایان كشاكش سختی برخاست ، و ملایان به پیشوایی حاجی‌شیخ‌فضل‌الله نوری و حاجی‌میرزاحسن تبریزی به شاه عبدالعظیم رفته ، بست نشستند و با مجلس و مشروطه بدشمنی پرداختند و مشروطه‌خواهان را بابی و طبیعی و بیدین نامیدند و در هر جا میان ملایان و آزادیخواهان دو تیرگی افتاده كم‌كم كار بجنگ و خونریزی كشید كه در تبریز ملایان بكوی دَوَچی گرد آمده انجمنی بنام اسلامیه برپا كردند و تفنگ بدست پیروان خود داده بجنگ واداشتند و چهار ماه بیشتر درمیان كویها خونریزی می‌شد تا ملایان شكست یافتند و از شهر بگریختند و آزادیخواهان فیروز درآمدند.

چرا چنین شد؟ ... چرا آن همدستی میانه‌ی آزادیخواهان با ملایان باین جنگ و خونریزی تبدیل یافت؟ ... علت را ما نیك میدانیم : ملایان در آغاز كار معنی مشروطه را نمیدانستند و چنان می‌پنداشتند كه آن جنبش بسود ایشانست و آزادیخواهان كه میكوشیدند رشته‌ی كارها را از دست دربار بگیرند برای سپردن بدست ایشانست. ولی كم‌كم وارونه‌ی آن را دیده این دریافتند كه آزادیخواهان خود یك دسته‌ی جدایی هستند و چنین میخواهند كه رشته‌ی كارها جز در دست خودشان نباشد و بملایان نیز میدانی نخواهند داد و این بود به رنجش و دشمنی برخاستند. از آنسوی آزادیخواهان میانه‌ی مقاصد خود با گفته‌های ملایان تناقض آشكاری دیده هیچگونه سازشی درمیانه پیدا نكردند. زیرا آزادیخواهان از روی عقیده‌ی دمكراسی ، حكومت (یا سررشته‌داری) را حق خودِ توده و اختیار آن را در دست مجلس شورا می‌شناختند و چنین میگفتند كه هر فردی از ایرانیان باید فرمانبرداری از مجلس را بخود واجب داند ، و قانون اساسی و دیگر قانونها را محترم شمارد ، و هر كس در آرزوی پیشرفت كشور بوده از جان و دارایی خود در آن راه دریغ نگوید ، و كشتن و كشته شدن در راه كشور را مایه‌ی سرفرازی خود و خاندانش شناسد. در حالی كه ملایان میگفتند : حكومت حق ماست و هر دولتی چه استبدادی و چه دمكراسی ـ كه بر روی كار آید جائر و غاصب میباشد. مردم باید مالیات باو ندهند ، بسربازی نروند ، اگر دستشان رسید از پول آن بدزدند ، هر كسی كه در جنگهای دولتی كشته شود او را مرتد و بیدین می‌شماردند.

آن مقاصد آزادیخواهان بود و این گفته‌های ملایان كه هیچگونه سازشی با هم نتوانستی داشت ، و
🔸چون آزادیخواهان مردان خونگرمی ‌بودند كه با یك غیرت و مردانگی بكوشش برخاسته و پیشرفت و فیروزی كشور را یگانه آرزوی خود میدانستند این بود ملایان را با آن گفته‌هاشان دشمن كشور می‌شناختند و برانداختن ایشان را بخود واجب میدانستند. از اینسوی ملایان نیز دستگاه خود را در شُرُف نابودی دیده از هیچگونه دشمنی با آزادیخواهان خودداری نمی‌توانستند. این بود انگیزه‌ی آنكه همدستی درمیان آزادیخواهان مبدل بدشمنی و خونریزی گردید.

شنیدنی آنست كه در این كشاكش و خونریزیها آقایان علمای سه‌گانه در نجف و سه سید در تهران و ثقـة‌الاسلام و دیگران در تبریز پشتیبانی از آزادیخواهان می‌نمودند و با آنكه خود از گروه علما میبودند چون گفته‌های آنان را آشكاره بزیان كشور و زندگانی میدانستند جوانمردانه و پاكدلانه از آنان بیزاری می‌نمودند.
🔸جنبش مشروطه و اهمیت آن

از آغاز تاریخ ایران تا زمان مشروطه ، حادثه‌ای مهمتر از مشروطه رخ نداده. این پیشامد ایرانیان را بجوش و جنب دیگری برانگیخت و پس از قرنهایی كه ایرانیان دربند استبداد بودند در سایه‌ی مشروطه آزادی از آن بند یافتند. این خود شگفت است كه مردمی كه قرنهایی را بی‌اختیار بسر داده بودند چون ناگهان رشته‌ی اختیار بدست آوردند آن همه شایستگی و پختگی از خود نمودار ساختند.

كسانی كه گزارش ایران را در سالهای نخست مشروطه بیاد دارند باید اقرار نمایند كه ایرانیان در آن هنگام بیش از امید هر كس شایستگی از خود نشان دادند و باید آن سالها را از بهترین دوره‌های تاریخ ایران بشمار آورد.

🔸برازندگی كسی زمانی آشكار می‌شود كه او را بكاری برگمارند. ایرانیان پس از قرنها برای نخستین بار رشته‌ی كار را بچنگ آوردند و انصاف را بخوبی از عهده‌ی گزاردن آن برآمدند.

تو گویی این مردم قرنها آزاد زیسته و در میدان زندگانی ورزیده بوده‌اند كه بدانسان پختگی از خود آشكار ساختند.

این سخنان را ناسنجیده نمی‌گویم. آن جوش و جنبش پاكدلانه را كه به هر گوشه‌ی ایران برخاسته بود و آن آرزوها و دریافتها را كه در دلها پیدا شده بود بیاد بیاورید تا بدانید كه هر آنچه می‌گویم از روی سنجش و فهم است.

من آن زمان در آذربایجان بودم و اینك خوب بیاد دارم كه همینكه مشروطه اعلان گردید در اندك زمانی مردم معنی درست مشروطه را دریافته و دانستند كه از این سپس باید در كارهای كشور دخالت داشته بنیك و بد آن علاقه‌مند باشند. انبوه مردم تفنگ خریده در همه‌ی محله‌ها سربازخانه‌ها برپا گردید كه عصرها همه در آنجا گرد آمده زیردست صاحبمنصبانِ نظام مشقِ سپاهیگری می‌نمودند و همگی این شور را بر سر داشتند كه فن سربازی یاد گرفته برای روزی كه جنگی میانه‌ی ایران و دولت دیگری روی می‌دهد آماده باشند كه در آن روز داوطلبانه بیاری دولت برخیزند.

آنهمه دو تیرگیها بنام سنی و شیعی و شیخی و متشرع و حیدری و نعمتی كه از قرنها در ایران مایه‌ی گرفتاری بود پس از مشروطه تو گویی خطی میانه‌ی گذشته و آینده كشیدند و همه‌ی آن کینه‌ها فراموش شده كه همدستی و برادری یكی از بزرگترین آرزوهای ایرانیان گردید.

چه نیك دریافته بودند كه پیشرفت و سرفرازی یك مردم بسته بپاکدلی و پاكیزه‌خویی ایشان است و این بود كه در همه جا انبوه مردم براستی و درستی گراییده هركسی می‌کوشید كه خود را نیكوكار و پاکدل نماید. در بیشتر شهرها بدكاران توبه از بدكاری كرده بنام سرفرازی و نیكبختی ایران نیكوكاری و پاکدامنی را شیوه‌ی خود ساخته بودند. در همه جا احترام زنان بیشتر گردیده مردان پاسبانی زنان را وظیفه‌ی مردی خود دانسته بپرستاری زنان بی‌پرستار برمی‌خاستند.

چه نیك دریافته بودند كه هر مردمی باید نژاد و تبار خود را گرامی داشته همیشه گذشتگان خود را نیكنام و سربلند بدارد و این بود كه غیرت ایرانیگری رواج گرفته از هر زبانی جز نیکیها و سرفرازیهای ایران شنیده نمی‌شد.

اگر نیکیهای آن روز را یكایك بشماریم كتاب جداگانه‌ای می‌باید. همانا در سایه‌ی همان جوش و شور خردمندانه‌ی آزادیخواهان بود كه با دشمنی همچون محمدعلی‌میرزا نبرد كرده فیروزی یافتند. در سایه‌ی آن پاکدلیها و جانبازیها بود كه یك شهر تبریز یازده ماه در برابر اردوهای استبداد ایستادگی كرده سر بنامردی فرود نیاورد.

در سایه‌ی آن جنبش هوشیارانه‌ی ایران بود كه ستارخان قهرمان آزادی در یازده ماه دوره‌ی قهرمانی خود هرگز خطایی ازو رخ ننمود و شكستی نخورد و هرگز درشتخویی و سیاهكاری كه از دیگران در چنین زمانی سر می‌زند ازو سر نزد. چنین قهرمانی جز از میان توده‌ی زنده‌دلِ برازنده هرگز برنمی‌خیزد.

این داستان مشهور است كه در یكی از سختیهای تبریز كه كار بر ستارخان سخت گردیده بیم و گزند از هر سوی گرد او را فراگرفته بود قنسول روس كه همیشه برای بهم زدن آن بساط می‌کوشید نزد او آمده پیشنهاد نمود كه ستارخان بیرق روس را برگرفته خود را پناهنده‌ی دولت امپراتوری گرداند. مرحوم ستارخان قهره‌خندی زده گفت : «من می‌خواهم امپراتور زیر بیرق ایران پناهنده شود و هرگز این نخواهم كرد كه زیر بیرق دولت كافری پناهنده شوم»!
ببینید اندازه‌ی گردنفرازی ایرانیان در آن زمانها چه بوده؟.
(114024)
چپ : شادروان سیدجمال‌الدین افجه‌ای
راست بالا :شادروان شیخ محمدرضای قمی
راست پایین : شادروان میرزا مصطفا آشتیانی (آنکه جلو از دست چپ نشسته)