پاکدینی ـ احمد کسروی
7.53K subscribers
8.66K photos
495 videos
2.29K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
🔶 زبان ایرانی - 98
🔸 پرسشها و پاسخها (سال سوم) ـ 1

ميدانيد سابقاً مملكت ايران را در اروپا باسم «پرس ، پرش ، پرسيا» كه معني پارس را دارد مي‌ناميدند و زبان فارسي را هم بترتيب فوق زبان پارس مي‌شناختند حاليه كه مملكت ايران را «ايران» و زبان فارسي را نيز زبان ايراني ميگويند اگر در داخله‌ی ايران هم اداي كلمه‌ی زبان فارسي يا پارسي ملغي و بجاي آن زبان ايراني ناميده شود اشكالي خواهد داشت يا خير؟
هامبورك ع ـ هدايت شمالي
***
ما اشكالي نمي‌بينيم و بلكه آن را سودمند و ستوده مي‌شناسيم. چه بگمان ما خود ايرانيان پيش از زمان اسلام چنين نامي را براي زبان خود نداشتند. پس از اسلام چون عرب ايران را بنام «فارس» مي‌ناميد و زبان ايران را «اللسان الفارسي» ميخواند اين نامگزاري ميان خود ايران هم رواج گرفته وگرنه بنياد ديگري نداشته و كنون بهتر رها كردن آن ميباشد.
✴️ حقایق زندگی
(تکه‌ی نودوپنجم)

🔶 راه چه دور و چه نزدیك با پیمودنست كه بپایان میرسد

یادداشت کوشاد تلگرام :
(بخش دو از سه)

جنبش مشروطه را نوشتیم که ناانجام ماند و یک دمکراسی پایداری از آن بهره‌ی ایرانیان نگردید. با اینهمه از رهگذر مشروطه دگرگونیهای بزرگی در ایران رخ داد که میتوان بیداری مردم و از میان رفتن استبداد قاجاری و ستمگریهای بی‌اندازه‌ی ایشان را از آن جمله شمرد. ولی از سه جنبش یادشده پیش از روی کار آمدن رضاشاه و دوازده‌ سال آزادی حزبها و روزنامه‌ها پس از برافتادن او چنان دستاوردهایی را نمی‌توان سراغ گرفت.

بسیار كوششها بوده كه پیشگامان آن هرگز چشم به نتیجه‌های آنی ندوخته و آنچه برایشان اهمیت داشته همانا درستی راهشان بوده. مسیحیگری یک نمونه‌ی آنست. زیرا تا سه قرن مسیحیگری دوره‌ی ناتوانی خود را میگذرانید و پیشرفت چشمگیری نداشت. در نبرد با برده‌داری و همچنین در جنبش سوسیالیزم ده‌ها سال كوشش بكار رفت و پیشوایان آن جنبشها بارها به جلوگیرهای بزرگی برخوردند تا سرانجام فیروزی از راه رسید. مثال دیگر اتحاد كشورهای اروپایی پس از جنگ جهانی دوم است كه برای خردمندان اروپا یك آرمان بزرگ بوده و دشواریهای بسیاری داشته (و دارد) ولی آنانكه بنیاد این كار را گزاشتند (1950) بیگمان با گذشت بیش از نیم قرن از آغاز آن دلسرد نشدند. زیرا ایشان به آن میکوشیدند كه این آرمان هوادارانی بیابد و در این راه با برداشتن هر جلوگیری یک گام بسوی انجام آن بردارند. نیكخواهانی كه به اینگونه کوششها پرداخته‌اند تنها چشم به پیشرفت کارها داشته‌اند نه به فرجام آن.

اساساً یک کاری هرچه بزرگتر ، شكیبایی و كوششهای بیشتری می‌طلبد و چنین كارهایی هوسمندان و بی‌حوصلگان را خوش نمی‌آید.

از آنسو در ایران ـ از جنبش مشروطه تاكنون ـ هر کسی یا دسته‌ای برخاسته هرگز نخواسته از راهش بکوشد. اینکه جنبندگان سیاسی ما همیشه گفته‌اند «اول باید قوه را بدست گرفت ، سپس هر گونه اصلاحاتی توان کرد» ،‌ همین نشان از آن دارد که کار را ساده پنداشته و آسان گرفته‌اند. از همینها اگر بپرسید : «بسیار نیک ، چگونه نیرو را میتوان بدست گرفت؟!» ، خواهید دید که جز تحریک احساسات مردم با رسوا گردانیدن حکومت ، براه دیگری نیندیشیده‌اند و خود نمی‌دانند.

در حالی که یک توده برای یک تحول ریشه‌دار نیازمند آنست که حقایق مهمی از زندگانی را یاد گیرد. جنبندگان سیاسی در ایران به تربیت مردم بها نداده‌اند. آنها خواسته‌اند مردم را پشت سر خود بیندازند و پیش روند و جز این راهی برای کوشش ندانسته‌اند. در حالی که کوشش سیاسی آنست که حقایق زندگانی را بمردم یاد دهد و بدینسان آنها را همدل ، هم‌اندیشه و در نتیجه متحد گرداند. در جایی که با تحریک احساسات مردم به چنان نتیجه‌ای نمی‌توان رسید. بلکه باید گفت جنب و جوشهای که از دوستیها و دشمنیهای ناگهانی برخیزد ، زود هم فرونشیند زیرا ریشه‌دار نیست.

چنانکه امروز هم شما دسته دسته از کوشندگان را می‌بینید که با هیاهو و جست و خیزهاشان تنها درپی بدست گرفتن «قوه»اند. شما در ایران آرمانی مانند اتحاد اروپا که به سالها کوشش نیاز دارد درمیان کوشندگان نمی‌بینید. مضمون سخنان جنبندگان سیاسی نیز کوشش برای دست یافتن به یک آرمان ارجدار و تلاشهای ماندگار را نشان نمی‌دهد.

شما اگر پیش از سال 1357 با كسانی از كوشندگان كه هنوز در میانسالی بسر می‌بردند گفتگو میكردید می‌دیدید ایشان خود را «بازنشسته از سیاست» میخوانند و یك دلسردی شگفتی از خود نشان میدهند. برخی نیز گستاخی کرده مردم را پایینتر از آنی میدانستند كه برایشان بكوشند چرا كه برای مثال مدتی زندانی كشیده و از مردم (چنانكه چشم داشتند) جنبشی ندیده بودند. اگر شما بكسی با دلیل ثابت میكردید كه باید از این آلودگیها رهایی یافت و این تنها راه است ، آنگاه میدیدی كه سخنِ دلش را بزبان آورد و گفت : «اوه! تا آنوقت نه شما زنده‌ای نه من». معنی نهفته‌ی این سخن آنست که کار باید چنان باشد تا در کوتاه زمانی بتوان فرجامش را دید وگرنه من گامی برای آن نخواهم برداشت! این همانست که گفتیم در کوششهای سیاسی در ایران به بنیادگزاری پروا نشده است. در حالی که یک بنیاد استوار در این کشور کوشش به شایندگی و پیراستن مردم از اندیشه‌های تباه است.
لنین نخستین رهبر شوروی
پرچم اتحادیه‌ی اروپا
چند تن از پیشگامان اتحادیه‌ی اروپا :
بالا راست به چپ : آدنائر ، هالستین ، آلچیده د گاسپری ،
پایین چپ به راست : یوهان بِیِن ، ژوزف بِش ، چرچیل
✴️ گفتار یک دوشیزه

این گفتار را دوشیزه خجسته دختر آقای كسروی در نشست بانوان تهران از روی نوشته‌ی خود خوانده است.

بانوان گرامی :
اجازه فرمایید من هم در حضور شما چند كلمه سخن گویم :

من خدا را سپاس میگزارم كه از روزی كه چشم باز كردم خود را درمیان پاكدینی دیدم و اكنون كه یازده سال دارم و میخواهم در زندگانی چیزهایی بفهمم قلبم از خرافات پاكست. در این چند ماهه كه دبستان تعطیل بوده همه‌ی وقت من با خواندن كتابهای پاكدینی گذشته است. از مطالب آنها آنچه آسانست فهمیده‌ام. در نشستهای بانوان هم از گفتگوها استفاده كرده‌ام.
چون خواهر و خواهرزاده‌ی من پیمان بستند كه در راه پاكدینی كوشش نمایند من هم تبعیت بایشان كرده در برابر بانوان گرامی پیمان می‌بندم كه باندازه‌ی فهم و توانایی خود درمیان همسالانم پاكدینی را رواج دهم و در این راه كوشش كنم.
(ماهنامه‌ی آبان 24)
✴️ حقایق زندگانی را نمی‌دانند ولی گمان نادانی نیز بخود نمی‌برند. ✴️

🔸در این کشور یکی از کارهایی که باید بود آنست که انبوه توده با حقایق جهان آشنا گردند.

🔸یک دسته هستند که شما هر چیزی را بگویید خواهند گفت : «مگر ما اینها را نمیدانستیم؟».

🔸ولی حقیقت اینست که این مردم بسیاری از چیزهای دانستنی را نمیدانند. از حقایق بسیار آشکار هم ناآگاهند.

🔸مثلاً آیین طبیعت را تغییر نتوان داد. نشدنیست که آدم کُنیاک خورد و مست نگردد.

🔸نشدنیست که کسی گرد سفیدی را «کِنین» [1] نام گزارد و بخورد و تبش بریده شود.

🔶 همچنان نشدنیست که یک توده نیک نباشند و از جهان نیکی ببینند.

🔶 نشدنیست که یک مردم همه درپی هوسها و کینه‌های خود باشند و بآسایش و سرفرازی رسند.

🔸این یک حقیقت آشکاریست. ولی انبوه مردم ایران آن را نمیدانند و در آرزوی اینند که طبیعت آیین خود را تغییر دهد.

🔸هزارها کسان هستند که پروایی بحال توده و کشور ندارند و یگانه وظیفه برای خود آن را میدانند که پولی درآورند و با خانواده‌ی خود زندگی کنند و در همان حال آرزومندند که همچون مردمان فرانسه و انگلیس و روس در جهان سرفراز باشند.

🔸هزارها کسان هستند که شما اگر سخنی از آلودگیهای توده رانید و آنها را بکوشش و همدستی خوانید ، ریشخند کنند. ولی اگر روزی یکی یک بدی دید (مثلاً ماستفروشی ماست را کم داد) فریاد میکشند : «پس این مردم کی اصلاح خواهند شد؟!..».

🔸هزارها کسان هستند که میهن‌پرستند. ولی میهن‌پرستی را جز آرزوهایی در دل و سخنانی بر سر زبان نمیدانند.

🔸اینها تو گویی می‌پندارند جز از مردمان دیگرند. عزیزکرده‌های خدایند. اینها باید نکوشند و نتیجه برند ، نکارند و بدروند.

🔸اینها اگر در سایه‌ی این بی‌پرواییها و هوسبازیها بذلت افتادند زمین لرزیدن خواهد گرفت. اگر فردا جنگی پیش آمد و بمبهای اتمی کشور را ویرانه گردانید ، آسمان باینها خون خواهد گریست.

🔸اینهاست آنچه میگویم : حقایق را نمیدانند. اینهاست آنچه میگویم آیین طبیعت را نمی‌شناسند.

(امروز چاره چیست؟ سات 35)

[1] : دارویی تب‌بر بوده. مانند استامینوفن امروز ـ و
📘 اسرار هزارساله ـ 17
🔸 علی‌اکبر حکمی‌زاده
🔶 گفتار سوم : روحانی - تکه‌ی 2 از 6

دین امروز ما می‌گوید باید تقلید از مجتهد زنده کرد و در نتیجه‌ همینکه مجتهدی مُرد گفته‌ها و رساله‌ها و وقتهایی را که مردم صرف آموختن آنها کرده‌اند باید کنار رود و باز مردم از نو کتاب بخرند و مدتها وقت صرف آموختن آنها کرده‌اند باید کنار رود و باز مردم از نو کتاب بخرند و مدتها وقت صرف آموختن آن کنند چرا؟! دلیل این کار چیست؟! خجالت می‌کشم عرض کنم!! برای نیابت اگر مَقبوله‌ی عُمَر ابْن حَنْظَله‌ای (1) در کار بود ولی اینجا آن هم نیست بلکه دلیل نقل و عقل برخلاف آنست ، زیرا نقل می‌گوید : «فارجعوا الی رواة أحادیثنا» (2) اگر حیات شرط باشد پس باید این روایتها را هم کنار گزارید و عقل هم می‌گوید اگر یک عالمی از پزشک یا مهندسی یا فقیه در فن خود کاری را انجام داد و مُرد گفته‌ي او باعتبار خود باقی است وگرنه هر دانشمندی مُرد باید آثار او را هم مانند رساله‌های عملیه دور ریخت و باز از نو شروع بکار کرد.

1ـ متن اصل کتاب در اینجا لغزش چاپی دارد که ما اصلاح کردیم. مقصود نویسنده اشاره به حدیث عمر بن حنظله است که ملایان در زمینه‌ی ادعای «نیابت» خود از امامان به آن استناد می‌کنند. متن حدیث و ترجمه‌ی آن اینست :
عن عمر بن حنظلة : قال سألت أبا عبْد اللَّهِ (ع) عنْ رجلین من أصحابنا بینهما منازعة فی دَین او میراث فتحاکما إلى السلطان وَ إلى القضاة أیحلّ ذلِکَ؟
قال : مَنْ تَحاکَمَ إلَیْهِمْ ، فی حَقٍّ أَوْ باطِلٍ ، فَإنَّما تَحاکَمَ إلَى الطّاغُوتِ وَ ما یُحْکَمُ لَهُ، فَإنّما یَأْخُذُهُ سُحْتاً و إنْ کانَ حَقّاً ثابِتاً لَهُ؛ لَأَنّهُ أَخَذَهُ بِحُکْمِ الطّاغُوتِ وَ ما أَمَرَ اللَّهُ أَنْ یُکْفَرَ بِهِ. قالَ اللَّهُ تَعالى: یُریدوُنَ أَنْ یَتَحاکَمُوا إلَى الطّاغُوتِ وَ قَدْ أُمِروُا انْ یَکْفُرُوا بِهِ.
قلت : فَکیف یصنعان؟
قال : یَنْظُرانِ مَنْ کانَ مِنْکُمْ مِمَّنْ قَدْ رَوى حَدیثَنا وَ نَظَرَ فِی حَلالِنا وَ حَرامِنا وَ عَرَف أَحکامَنا... فَلْیَرْضَوْا بِهِ حَکَماً. فإنّی قَدْ جَعَلْتُهُ عَلَیْکُمْ حاکِماً. فاذا حکم بحکمنا فلم یقبله منه فانما استخف بحکم الله و علینا رد و الراد علینا الراد علی الله و هو علی حد الشرک بالله.
ترجمه : عمر بن حنظله می‌گوید از امام صادق(ع) درباره‌ی دو نفر از دوستانمان (یعنی شیعه) که نزاعی بینشان بود در مورد قرض یا میراث ، و به قضات برای رسیدگی مراجعه کرده بودند ، سؤال کردم که آیا این رواست؟
گفت : هر که در مورد دعاوی حق یا دعاوی ناحق به ایشان مراجعه کند ، در حقیقت به طاغوت (یعنی قدرت حاکمه‌ی ناروا) مراجعه کرده باشد ؛ و هر چه را که به حکم آنها بگیرد ، در حقیقت به طور حرام می‌گیرد ؛ گرچه آن را که دریافت می‌کند حق ثابت او باشد ؛ زیرا که آن را به حکم و با رأی طاغوت و آن قدرتی گرفته که خدا دستور داده به آن کافر شود. خدای تعالی می‌گوید : یریدُونَ انْ یتَحاکَمُوا إلَی الطّاغُوتِ وَ قَدْ أُمِروا أَنْ یکْفُرُوا به. [سوره‌ی نساء (4) ، تکه‌ای از آیه‌ی 60 : می‌خواهند داوری را به پیش طاغوت ببرند و حال آن که بدیشان فرمان داده شده است که به طاغوت ایمان نداشته باشند]
پرسیدم : چه باید بکنند؟
گفت : باید نگاه کنند ببینند از شما چه کسی است که حدیث ما را روایت کرده ، و در حلال و حرام ما مطالعه نموده ، و صاحبنظر شده و احکام و قوانین ما را شناخته است... بایستی او را به عنوان قاضی و داور بپذیرند ، زیرا که من او را حاکم بر شما قرار داده‌ام. پس آنگاه که به حکم ما حکم نمود و از وی نپذیرفتند بیگمان حکم خدا را سبک شمرده و به ما پشت کرده‌اند و کسی به ما پشت کند به خدا پشت کرده و این در حد شرک به خدا است.
این حدیث را کلینی در الکافی ، 1369ش ، ج1 ، ص 67-68 ، شیخ صدوق در من لایحضره الفقیه ، 1363ش ، ج3 ، ص 8-9 و شیخ طوسی در تهذیب الاحکام ، 1364ش ، ج6 ، ص218 آورده‌اند.

2ـ بخشی از روایتی منسوب به امام زمان شیعه است : «و أمَّا فی الْحَوادِثُ الْواقِعَةُ فَارْجِعُوا فیها إلى رُواةِ حَدیثِنا فَإنَّهُمْ حُجَّتی عَلَیْکُمْ کما أنَا حُجَّةُ اللهِ عَلَیْهم.» ، معنی : «در رخدادها بآنان که گفته‌های ما را یاد گرفته‌اند بازگردید. آنان «حجت» من بشمایند و من «حجت» خدا بآنان می‌باشم». (بحار الأنوار ، ج 53 ، ص 181).
🔶 زبان ایرانی - 99
🔸 پرسشها و پاسخها (سال سوم) ـ 2

1ـ اكنون كه بجاي مدارس ابتدايي و متوسطه و عالي بايد واژه‌هاي «دبستان ، دبيرستان ، دانشگاه» بكار برد ، آيا در پارسي واژه‌اي كه آرش اين هر سه واژه را فراگيرد داريم يا ني؟ چنانكه در زبان تازي واژه‌ی «مدرسه» چنان است و هر سه را فروميگيرد. باري امروز كه در پارسي هر پله را نامي گزارده‌اند چنين واژه بسي بايستني است و بايد باشد.
2ـ به پندار من بجاي واژه‌ي «كپيه» واژه‌ی «گرته» نيكوتر از «نسخه» است بلكه آرش اين جز آرش آن و نتوان بجاي آن بكارش برد. و شايد بجاي «نسخه» واژه‌ي «نويسانده» خيلي خوب باشد. و نيز واژه‌ي «رونويس» همانا به آرْشْ و بجاي «سواد» است نه بجا و آرش «نسخه». ف. فراهاني
***
در زمينه‌ي گفته‌ي نخست پرسش شما بجاست و بايد ما كلمه‌اي را هم در برابر «مدرسه» داشته باشيم چنانكه كساني كلمه‌ی «آموزشگاه» را براي اين معني پيشنهاد ميكنند ولي بگمان من چنين نيازي نيست زيرا دبستان كه تا چندي پيش بجاي مدرسه بكار ميرفت و به هرگونه مدرسه گفته مي‌شد هنوز آن معني را از دست نداده و نخواهد داد و چه‌بسا كه معناي نويني كه بآن داده‌اند پس از ديري از ميان برود و كلمه جز بمعناي ديريني خود بكار نرود. كنون هم كه اين معني هست باز ميتوان كلمه را بمعناي ديرين بكار برد و بايد هم برد.
درباره‌ی پرسش دوم كلمه‌ي «گرته» را در جايي نديدم و نمي‌دانم شما آن را از كجا برداشته‌ايد به هر حال كلمه‌ي ناشناسيست و نمي‌توان آن را پذيرفت و اينكه فرقي ميانه‌ی «كپيه» و «نسخه» گزارده‌ايد مقصودتان روشن نيست. ما فرقي ميانه‌ی آن كلمه‌ی اروپايي با اين كلمه‌ي عربي نمي‌يابيم و هر دو را بيك معني مي‌بينيم. اما اينكه بجاي «نسخه» كلمه‌ي «نويسانده» را بكار بريم نمي‌دانم پيش ميرود يا نه. «رونويسي» نيز چنانكه بمعناي سواد بكار ميرود بمعناي «نسخه» نيز مي‌آيد.
✴️ حقایق زندگی
(تکه‌ی نودوششم)

🔶 راه چه دور و چه نزدیك با پیمودنست كه بپایان میرسد

یادداشت کوشاد تلگرام :
(بخش سه از سه)

این حال همچنان بود تا در سال 1357 كوششهای سیاسی بار دیگر رواج یافت و جنبشی پا گرفت. اینبود آنهایی که دلسردیها می‌نمودند به شور آمدند و امیدهای از دست رفته‌شان بازآمد و برخی به کوششهایی نیز آغاز کردند. لیکن چون یکی دو سالی گذشت و پیشامدهای رسوایی رخ داد و دیده شد که نه تنها به آزادی نزدیک نشدیم از آن دور هم گردیده‌ایم ، این بار نیز همچون سال 32 و پس از آن ، انبوهی از آنان كه رویدادها را بزیان کشور و مردم و خلاف مرام خود یافتند دلسردی و نومیدی فزونتری از خود نموده بیكبار دست از هر كوششی شستند. برخی ایران را «شوره‌زار» خواندند كه هرچه بكارید و بكوشید چیزی درنخواهد آمد. (زیرا می‌خواستند یكی دو ساله به همه چیز برسند).

گفتیم یكی از علتهای این دلسردی را باید در این جُست كه جنبندگان سیاسی تو گویی بزبان رفتار خود میگفتند : کاری که فرجامش در زنده بودن من دیده نشود بدرد نمی‌خورد.

حال آنكه گفتار بالا انگشت روی این اشتباه میگزارَد و جا دارد بار دیگر به آن پرداخته و اندیشیده شود :

🔸«كسانی میگویند : این راهی كه شما پیش گرفته‌اید سالها میخواهد تا به نتیجه برسد. میگویم : شما نتیجه چه چیز را میگویید؟!. اینكه یك كسی معنی درست زندگی را بشناسد و از گمراهیها بیرون آید و زندگانی پاكدلانه پیش گیرد یك نتیجه‌ی بزرگی برای اوست كه باید قدرش داند و خشنودی نماید. این سخنی كه میگویید دلیلست كه شما باز چشمتان تنها بسوی دیگران باز است و خود را بیاد نمی‌آورید. از آنسو راه نزدیكتر از این كجا هست؟! یك مردمی كه آلوده‌ی چند گونه نادانی گردیده‌اند و اندیشه‌های پست و پراكنده بآنان چیره میباشد چه راه چاره دارند جز آنكه خود را از آن نادانیها و اندیشه‌ها رها گردانند؟!..»

جای صد افسوس است با آنكه از مشروطه تاكنون چندین آزمایش گرانبهای تاریخی را پشت سر گزاشته‌ایم و در هر یك از آنها همین آلودگیها و گرفتاریهای توده سنگ راه آزادیخواهان بوده باز هم كسانی بدنبال «میانبر» هستند.

اینكه گفته شده : آزموده را نباید دوباره آزمود ، پس كی بكار خواهد آمد؟!

در هر حال ما به كسانی كه این راه را دور می‌شمارند میگوییم : شما در وضعیتی هستید كه اگر نخواهید از آلودگیها پاك گردید چیزی بدست نخواهید آورد زیرا جنبشهای گذشته و وضعیت امروزی ایرانیان همه نشان می‌دهد كه مردم به حقایق زندگانی آشنا نیستند بلكه باید گفت فرسنگها دورند و اینست باید آنها را یاد گیرند و چون با آلودگیهایی كه دچار هستند نمی‌توانند آنها را یاد گیرند باید با گمراهیها نبردید و آنها را از پیش پا کنار زد تا راه یاد گرفتن حقایق هموار گردد.

در ایران جز جنبش مشروطه ، دیگر جنبشها راهِ «یا همه یا هیچ» را پیموده‌اند. اساساً اگر نیک بنگریم می‌بینیم که هر گونه تلاشی در این کشور در صد سال گذشته به آزادی و پیشرفت راه نبرده است. یک کودتا یا یک آشفتگی در اجتماع ، همه‌ی کوششهای گذشته را در این کشور نابود گردانیده. چنانکه شهریور 1320 پایانی بر کوششهای حکومت رضاشاه ، کودتای 1332 پایان کوششهای دوازده‌‌ساله‌ی کوشندگان سیاسی و شورش 1357 پایان تلاشهای حکومت محمدرضاشاه بوده است.

ایرانیان یا عمر خود را تباه کرده «هیچی» بدست نخواهند آورد بلكه در این گرفتاریها هرچه بیشتر فرورفته به پرتگاه نابودی نزدیكتر خواهند گردید یا آنكه راه پاک گردیدن از آلودگیها را یگانه راه شناخته با پاكدلی و دلگرمی به آن خواهند كوشید كه در آنحال بیگمان به نتیجه‌های خجسته‌ای دست خواهند یافت.

این نکته درخور پرواست که راهی که ما در کوششهای اجتماعی پیش گرفته‌ایم تنها راهیست كه «همه یا هیچ» نیست. شما هر اندازه که در این راه گام بردارید بهره‌ی خود و آیندگان از آن بیشتر خواهد بود و در هر زمانی كه نتیجه‌ی كوششها را بسنجش گزارید توده را پاکتر و آلودگیهاشان را کمتر از گذشته خواهید یافت که این خود یک پیشرفت پایدار یا بنیادی بوده و پیداست خواهد ماند.

آن کوششهای «همه یا هیچ» كه تاكنون در ایران بکار رفته جز نومیدی فزونتر مردم و كوشندگان بلكه نابودی كشور نتیجه‌ای نداده و نخواهد داد. در این جست و خیزها هرچه تلاشها بیشتر باشد كوشندگان از یكدیگر دورتر افتاده كاری كه امروز توانند فردا نخواهند توانست. این چیزیست كه كوشندگان سیاسی معاصر ما همیشه از آن غفلت كرده‌اند.