پاکدینی ـ احمد کسروی
7.53K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.29K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
پرستشگاهها و مراسم کیشی بهاییان ، شیعیان ، علی‌اللهیان ، صوفیان ، مسیحیان ،‌ باطنیان (اسماعیلیان) ، شیخیان ، زردشتیان
✴️ پیمان یك بانو

خدا با ماست

راهنمای ارجمند
خدا را سپاس میگذارم كه من نیز مانند دیگر خواهران پاكدین باین شاهراهِ ورجاوند درآمده در سایه‌ی راهنماییهای شما از زندان خرافات و اوهام و آلودگیها رهایی یافتم.

براستی میتوان گفت حقی را كه آن راهنمای گرانمایه بر گردن ما ایرانیان بویژه زنان ایران دارند هیچكس تاكنون نداشته ، و این جز خواست خدایی نیست كه چنین شاهراه بیمانندی پیش پای ما گشوده شود.

با چنین مایه‌ای كه ما راست و با پشتكار و جانفشانی شگفتی كه از همه‌ی پاكدینان دیده می‌شود بیگمانم كه آخر كار فیروزی با ماست و آمیغها كار خود را از پیش خواهند برد.

من كه مانند بیشتر خواهران ایرانی خود پیش از این اسیر و پایبند پندارهای بیپا می‌بودم و آنها را براستی دین و آیین خود می‌شناختم پس از اینكه سال گذشته پسرم از رشت نزد ما بكرمانشاه آمد مرا بخواندن كتابهای پاكدینی واداشت.

ناگهان از خواب دیرین دیده گشوده آمیغهای ارجداری را دریافتم كه زندگی را در دیده‌ام برنگی دیگر درآورد.

اكنون كه آمیغهای پاكدینی را دریافته و پذیرفته‌ام پیمان می‌بندم كه همواره بآیین آن راه روم و از هرچه نسازگار است دوری جویم و در راه پراكندن آمیغها و فیروزی پاكدینان تا آنجا كه بتوانم كوشش نمایم. خدای آفریدگار را باین پیمان خود گواه میگیرم.
فرح‌انگیز ندیمی

(مهنامه‌ی آبان‌ماه 24)
📘 اسرار هزارساله ـ 24
🔸 علی‌اکبر حکمی‌زاده
🔶 گفتار چهارم : حکومت - تکه‌ی 3 از 8

اما زیانهای این عقیده :
1ـ مردم را درباره‌ي حکومت گیج و سرگردان کرده.
2ـ استقلال و آرامش کشور را سست نموده.
3ـ بخزانه‌ي دولت زیانهای بزرگ رسانیده.
4ـ کارکنان دولت را به کار ، سست و بدبین کرده.
5 ـ فشار همه‌ي این خرابیها بر دوش توده‌ي بینوا افتاده.

1ـ کار دولت در ایران بصورت مبهم و بغرنجی درآمده ، از یک طرف می‌گویند مال و کار دولت محترم است و برای آن قانونها و آيین‌نامه‌ها درست می‌کنند و از طرف دیگر می‌گویند مال دولت مجهول‌المالک و یا بی‌صاحب است و این مقررات هم همه بیخود و من‌درآوری است. از یک طرف می‌گویند خدمت نظام لازم است زیرا اسلام جهاد را واجب کرده و از طرف دیگر می‌گویند جهاد اسلام چیز دیگر است و اینها چیز دیگر. در این میان مردم بیچاره مانده‌اند دودل و سرگردان ، اگر از آن راه بروند با دینشان نمی‌سازد و اگر از این راه بروند با دنیاشان ، اگر مالیات و سرباز بدهند به خلاف گفته‌ي دسته‌ای عمل کرده‌اند و اگر ندهند برخلاف دستور کسان دیگر. این است که نه بگفته‌ي اینان کار می‌کنند و نه بدستور آنان ، بلکه هر طرف سود خود را ببیند رو بآن می‌روند زیرا تنها آن کسی حاضر است که یک راه را با همه‌ي سختیها و پستی و بلندیها بپیماید که یک مقصد ثابت و روشنی در پیش داشته باشد ولی آنکه خود نمی‌داند چه می‌خواهد و از همه بدتر ، این ندانستن خود را هم نمی‌داند ناچار هر طرف را آسوده‌تر دید رو بآن می‌رود.
سربازی که پایه‌ي استقلال کشور روی شانه‌ي اوست یا پاسبانی که آرامش شهر بر عهده‌ي اوست ، با داشتن این عقیده چگونه فداکاری و جانبازی کند؟ او در سربازخانه و روزنامه‌ها سخن از میهن‌پرستی زیاد شنیده و سرودهای میهنی را هم خوب آموخته ولی همه‌ي آنها در برابر آن یک کلمه‌ای که بنام دین شنیده هیچ است. او نام انجام وظیفه را در روزنامه‌ها بسیار خوانده ولی در گفتگوهای خصوصی دیده هر کسی در این باره سخنی بگوید باو لبخند می‌زنند و آدم صاف و صادقش می‌خوانند. او شنیده کار دولت بد است ولی چون «اجباری» آمده گناه ندارد دیگر علاقمندی چرا؟!! او شنیده یک زیارت ثواب «هزار هزار شهید» دارد پس جانفشانی برای چه؟
فداکاری و جانبازی باریست بس سنگین و تنها کسی می‌تواند آن را بدوش کشد که دارای یک دل و یک اراده و یک راه باشد. برای کسی که فرسخها راه را با سربالايی زیاد پیموده چه اندازه دلچسب است اگر کسی بگوید بیهوده خود را خسته نکنید و در کنار همین آب و سبزه بنشینید و خوش باشید. آیا کی است که در برابر چنین سخنی پایش سست نشود؟
شما از قرآن آیه می‌آورید که تنزل پول حرام است ، کسی گوش نمی‌دهد ولی اگر پیرزنی بگوید من در خواب دیده‌ام که دادن مالیات یا خدمت سربازی حرام است بر خود من که نویسنده‌ي این نامه هستم اثر خواهد کرد. یک ارابه که رو به پايین یعنی مطابق میل طبیعت می‌رود نیروی مخالف کمتر می‌تواند در آن اثر کند ولی هنگامی که رو به بالا می‌رود نیرویِ کم‌ اثر زیادی خواهد کرد.
🔶 زبان ایرانی - 106
🔸 پرسشها و پاسخها (سال سوم) ـ 8

1ـ شما كلمه‌ي «داستان» در چه جايي بكار مي‌بريد و چه معنايي از آن ميخواهيد؟ آيا چه فرقي ميانه‌ي آن با تاريخ يا سرگذشت ميگزاريد؟ يكي از مؤلفان اخير داستان را بمعناي افسانه بكار برده آيا درست است يا نه؟
2ـ آيا راست است كه تاريخ معرب «ماه و روز» است؟ تهران ـ ع
* * *
1ـ ما داستان را بمعناي درست آن بكار مي‌بريم و فرقي كه ميانه‌ي آن با تاريخ و سرگذشت ميگزاريم اينست كه تاريخ بزرگتر از داستانست و بچندين پیشامد جدا از هم نيز گفته مي‌شود. مثلاً اگر بگوييم داستان مشروطه بايد مقصودمان تنها پیشامد آغاز جنبش مشروطه باشد ولي اگر بگوييم تاريخ مشروطه ميتوانيم همه‌ي پیشامدها را از آغاز جنبش تا امروز منظور بداريم. اگر چند كسي با هم زد و خورد كرده سر و روي يكديگر را ميكوبند اين را داستان ميتوان گفت ولي تاريخ نمي‌توان گفت. اما سرگذشت ، ما آن را در جايي بكار مي‌بريم كه مقصود گفتگو از يك كس باشد و آنچه بر سر او گذشته بازگفته شود [1]. پيداست كه اين معني جز از داستان و تاريخ مي‌باشد.
اينكه مولفي داستان را بجاي افسانه بكار برده باید گفت اشتباه نموده.
2ـ تاریخ کلمه‌ایست سامي و ما آن را در كتابهاي پهلوي ميانه‌ي هزوارشها مي‌يابيم. اينست بايد گفت موضوع معرب شدن آن از «ماه و روز» درست نمي‌باشد.

[1] ـ سرگذشت همان چيزيست كه «بيوگرافي» مي‌خوانند. گ . آ .
✴️ حقایق زندگی
(تکه‌ی صدوسوم)

🔶 در نادانی فرورفته‌اند و خود را دانا می‌شمارند
(بخش سه از سه)

این ایرادها را كه می‌گیریم می‌گویند : «اینها عقیده‌ی عوامست چه ربط باصل دین دارد؟!.. ما اصل دین را می‌گوییم..» می‌گویم اصل دین چیست؟!.. كجاست؟!. شما اگر اصل دین را می‌شناسید پس چرا نگرفته‌اید؟!. چرا بمردم یاد نداده‌اید؟!.. این در كجای جهانست كه یك مردمی در توی گمراهیهای پست دست و پا زنند و بهانه‌شان این باشد كه اینها كه در اصل دین ما نیست؟!. در كجای جهانست كه یك مردمی با صد نادانی بسر برند و با اینحال خود را گمراه ندانند و باصل دین بنازند؟... ای بیخردان مگر دین هم اصل و بدل دارد؟!.
🔸مگر دین رختست كه دو دست باشد و یكی را بتن كنند و دیگری را در بقچه نگه دارند؟!.

شگفت بهانه‌ای بدست افتاده. یك دسته مردمی در یك سرای فروریخته و ویرانه‌ای بسر برند و عنوانشان این باشد كه اصلش یك سرای درست و باشكوهی بوده!

بسیار نیك شما اصل دین را می‌گویید. پس بهتر است آن را شرح دهید. شرح دهید كه چه چیزهاست شما از اصل دین می‌دانید. اینكه ملایان با كشور و توده دشمنی می‌نمایند و بمردم می‌گویند مالیات ندهید و بسربازی نروید آیا از اصل دینست یا از بدل آن؟!.. اینكه ملایان نجف در آنجا نشسته‌اند و بمردم می‌گویند : مالِ امامِ خود را بما دهید و بس ، كه باید گفت دستگاهی در برابر دستگاه دولت درچیده‌اند از اصل دینست یا از بَدَل آن؟!..

اینكه در چنین سال سختی كسانی از توانگران به غدغن دولت گوش نداده و پروای گرسنگی مردم نكرده قاچاق و نهانی بمكه می‌روند و چنین می‌گویند : «من مستطیع هستم و باید بروم ، دولت را كه در گور من نخواهند گزاشت» ، از اصل دینست یا از فرع آن؟!.. باینها پاسخ دهید تا بدانیم چیست؟!.[1]

این عنوانها از سالها بدستشان افتاده و خود یك سنگری یا سپری برای گمراهان گردیده. زیرا هر چیزی را كه شما ایراد بگیرید تا می‌توانند با شما مجادله خواهند كرد ، و چون درماندند و دیگر سخنی نتوانستند برگشته چنین خواهند گفت : «اینها كه از اصل دین نیست». مثلاً اكنون ملاها در هر جا مردم را وامی‌دارند كه بسیج كار كنند و چون محرم فرارسید آن نمایشهای بیخردانه‌ی پانزده سال پیش را دوباره از سر گیرند و آبروی یك كشوری را از میان برند ، و شما به هر كدام كه ایراد بگیرید خواهد گفت : «تعزیه‌ی سیدالشهداست باید باشد» و چون شما بیهودگی آن را روشن گردانید كه دیگر پاسخی نتواند تازه چنین خواهد گفت : «اینها عقیده‌ی عوامست باصل دین مربوط نیست» این را گفته و خود را آسوده گردانیده پی گمراهیهای خود خواهد رفت.

سالهاست چند تن از ملایان در تهران و دیگر جاها باین عنوان كه ما دین را «اصلاح» می‌كنیم و باصلش برمی‌گردانیم بمیان افتاده و دكانهای نوینی برپا كرده‌اند [2] و اگر شما از یكی از ایشان بپرسید : «اصل دین چه چیزهاست تا بدانیم و بشناسیم» بیگمان پاسخ درستی نخواهید شنید. زیرا نخست آنان اصل دین را نمی‌دانند ، دانستن اصل دین نه بآن آسانیست كه مردم می‌پندارند. اگر آنان اصل دین را می‌شناختند از نخست گرفته بودند و نیاز نداشتند كه بَدَلش را بگیرند و سپس باصل بازگردند.

دوم
🔸آنان خواستشان دكانداریست و این یك كالای نوینیست كه ببازار آورده‌اند ، و خواستشان اینست كه هر چیزی را كه دیدند مریدان می‌پسندند و خریدارش می‌باشند بگویند از اصل دینست ، و هرچه را كه دیدند كساد پیدا كرده و دیگر خریداری ندارد (مثلاً نذر سقاخانه‌ی نوروزخان و مانند آن) بگویند اینها از اصل دین نیست.

اینست راز كار ایشان. شیادان پستنهاد بجای آنكه با كوشش و دسترنج نان بخورند باین فریبكاریها برخاسته‌اند و گمراهان را گمراهتر می‌گردانند. خدا ریشه‌ی اینان را براندازد.

از زمینه‌ی سخن دور نیفتیم : امروز مردم ایران دین ندارند. آنچه اینان دارند سراپا گمراهی و پستیست. دین برای همینست كه مردمان گرفتار این پستیها نگردند نه آنكه اینها دین باشد. اصل دین اسلام نیز باینان مربوط نیست. اینان از آن چه بهره‌مندی دارند؟!.

🔸اگر چنین بود كه یك دینی چون اصلش راست و درست بوده از آلودگیهایی كه پیدا كرده باكی نباشد پس بدینهای زردشتی و مسیحی و جهودی چه ایراد هست؟! مگر آنها نیز اصلش پاك و درست نبوده؟!.

پس این عنوان بیكبار بیپاست و امروز كاری كه باید كرد آنست كه نخست معنی درست دین دانسته گردد كه مردمان بآن گردن گزارند و هرآینه پس از آنست كه روزنامه‌ها یا دیگران ستایش از دین نویسند.
(پرچم روزانه شماره‌های 248 ، 249 و 250)
[1] : امروز حج روندگان به «مستطیع» بودن نیز نیازی نمی‌بینند. تنها همینكه شنیده‌اند حج ثواب دارد و بخشی یا همه‌ی گناهان را پاك كند برایشان بس است.
[2] : در آن زمان ملایان به چنین فریبکاریهایی برمی‌خاسته‌اند. لیکن سپس پیش‌افتادگان و دانشگاه‌دیدگانی از شیعیان نیز به چنان کارهایی برخاسته هر کدام دکان نوینی باز کرده‌اند. نتیجه آنکه به پایداری گمراهیهای مردم کوشیده‌اند. اینهایند که «نواندیشان دینی»شان می‌خوانند. بدینسان درمیان خود نیز دسته دسته گردیده و به پراکندگی مردم افزوده‌اند.
This media is not supported in your browser
VIEW IN TELEGRAM
آنها که ایراد به باورهای کیشی مردم را شنیده میگویند : «اینها عقیده‌ی عوامست ، چه ربط باصل دین دارد؟!.. ما اصل دین را می‌گوییم..» ، به گفته‌های این آخوند که مانندش فراوانست چه میگویند؟! . آیا این آخوند و مانندهایش را هم باید از «عوام» شمارد؟!
سه تن از کسانی که درپی «اصلاح» دین و «بازگردانیدن دین به اصلش» بوده‌اند :
چپ : خالصی‌زاده ،
راست بالا : شریعت سنگلجی
راست پایین : یوسف شعار
📘 اسرار هزارساله ـ 25
🔸 علی‌اکبر حکمی‌زاده
🔶 گفتار چهارم : حکومت - تکه‌ی 4 از 8

3ـ وقتی فلان سوداگر و بازرگان می‌خواهد مالیات بدهد می‌بیند پول است نه جان است که آسان بتوان داد ، اینجاست که تا بشنود دادن مالیات اعانت ظلم است ، اگرهم هیچ عقیده نداشته باشد بفکر دین می‌افتند. می‌گوید باید مأمور وصول را فریب داد یا بوسیله‌ي رشوه‌ای قانعش کرد که این مالیات را نگیرد یا هرچه می‌شود کمتر بگیرد و چه‌بسا قسمتی از آن پول و یا همه‌اش را هم به مأمور می‌دهد تا به جیب دولت نرود و دولت هم که گنج آب آورده ندارد ناچار است آن را وصول کند ، این است از یک طرف دولت به سازمان می‌افزاید و از طرف دیگر مردم به زیرکی خود. تازه چون پایه کج (1) است اگر دولت همه‌ي مردم کشور را هم مأمور و بازرس قرار دهد باز آن نتیجه که باید بدست نخواهد آمد.
4ـ کارمند دولت یا به دین علاقه دارد یا نه ، اگر ندارد که حسابی نداریم و اگر دارد این را هم به همراهش تزریق کرده‌اند که کار دولت بد است و پولش حرام ، پس در این صورت او اول خود را بدکار و جهنمی دانسته سپس بکار وارد شده. حال شما از چنین کسی چه انتظار دارید جز همانکه می‌گوید آب که از سر گذشت چه یک نی چه صد نی.
دیگر آنکه چیزی که آدمی را از روی دلسوزی بکار وامی‌دارد و از خیانت جلو می‌گیرد اول دین است ، دوم عقل و وجدان. چنانکه این هر دو با هم باشند البته اثرش خیلی زیاد است و اگر تنها شوند اثرش کمتر ، و هرگاه این دو برخلاف هم شوند اثر هر دو خنثا می‌شود. حال در اینجا می‌بینیم عقل می‌گوید فرقی میان کار و مال دولت با دیگران نیست ، بلکه چون مال دولت مال همه است حفظش لازمتر است ولی دین ما می‌گوید مال دولت مجهول‌المالک و به تفسیر مردم بی‌صاحب است ، پس تنها باقی می‌ماند ترس که آن هم در همه‌جا نیست.
از اینرو می‌بینیم که کار دولت در نظر کارمند برای نفع شخصی شده و در نظر مردم گل بود و به سنبل نیز آراسته گردیده. ما می‌شناسیم کسانی را که برای گرفتن تذکره[=گذرنامه] و رفتن زیارت که بگفته‌ي خودشان مستحب است رشوه می‌دهند که مسلم حرام است. می‌بینیم رسواترین دروغها را همینکه نام دین به رویَش آمد بی‌چون و چرا می‌پذیرند و بعکس تمام هوش و جُربُزه و فکر خود را بکار می‌اندازند تا ببینند بکجای قانون و مقررات می‌توان دست انداخت یا مسخره کرد. بسیار می‌شناسیم کسانی را که از مال دولت می‌دزدند یا خیانت می‌کنند و از همان پول صرف زیارت و روضه و نذر می‌کنند. از اینرو باید دانست که این مردم چنانکه می‌گویند فاسد نیستند بلکه می‌خواهند خوب باشند ولی راه را گم کرده‌اند.


1ـ اصل : کر
🔶 زبان ایرانی - 107
🔸 پرسشها و پاسخها (سال سوم) ـ 9 و 10

در اسامي قراء آذربايجان كلمه‌ي «جيق» معمولاً زياد پيدا مي‌شود مثلاً ملاجيق ، قلعه‌جيق ، ميدان‌جيق و غيره مقصود از جيق بايد چه باشد؟ تبريز ـ ص . ا
* * *
در اين باره آنچه بايستي گفت در كافنامه ... گفته‌ايم و نيازي بپاسخ بازنمانده.

* * * * *
1ـ ميزبان چه لغتي است فارسي است يا زبان ديگري؟ اگر فارسي است از چه تركيب شده؟ اكنون كه براي مهمانان ميز مي‌آرايند اگر ميزبان بهماندار بگوييم خيلي مناسب است ولي در سابق چگونه بوده است؟
2ـ معني لغات آمه و خيم چيست؟ (در فرهنگ معني آمه را دوات و خيم را عادت نوشته).
3ـ آيا كلمه‌ي ورزش بمعني كنونيش در قديم بكار ميرفته است و يا هميشه بمعني كشاورزي بوده است چنانكه فردوسي گفته است :
.................................................. نشاندند هر جاي چندين درخت.
چو يك مرز از ورزش آباد كرد دل هر كه بود اندر آن شاد كرد.
4ـ آشوب فعل امر آشفتن است پس مشوب كه كلمه‌ي عربي است از كجا آمده؟ اهواز ، شيشه‌گر
* * *
1ـ «ميزبان» فارسي است و اصل آن «ميزدپان» بوده چه ميزد يك گونه از ميهمانيهاي ايرانيان باستان است ـ ربطي بكلمه‌ي «ميز» ندارد.
2ـ «آمه» بمعني دوات ، «خيم» بمعني خوي است. چنانكه «دژخيم» مرد بدخويِ مردم آزار را گويند و بكار بردن آن در ميرغضب هم از همين معناست.1
3ـ ورزش باين معني تازه است و معناي ديرين آن همانست كه خودتان ياد كرده‌ايد و گذشته از كلمه‌ي «كشاورز» «برزگر» نيز كه نخست «ورزگر» بوده با همان معني درست مي‌آيد. ولي گويا ورزش بمعني هرگونه كار نيز مي‌آمده.
4ـ كلمه‌ي «مشوب» از شاب يشوب مي‌آيد و ربطي به «آشوب» ندارد.

1ـ نویسنده سپس خیم را بمعنی خصلت و خوی را بمعنی عادت بکار برده. ـ و
✴️ حقایق زندگی
(تکه‌ی صدوچهارم)

🔶 در نادانی فرورفته‌اند و خود را دانا می‌شمارند
🔸یادداشت کوشاد تلگرام
(بخش یک از دو)

در بخش دوم گفتار بالا (پرچم شماره‌ی 249) چنین آمده بود :
«... اینست دینی كه توده‌ی شما دارند و اكنون شما بفهمید كه برای چه فروغی می‌خواسته شما از دین گفتگو كنید».
در آنجا ما نوید یادداشتی را در پایان گفتار دادیم که اینک در زیر می‌آید :

نخست باید دانست فروغی که از بنیادگزاران اصلی پادشاهی پهلوی بشمار می‌آید و دو دوره هم سر‌وزیر رضاشاه بود ، همینکه رضاشاه برافتاد در گفتگو با روزنامه‌نویسان چنین گفت : «از دین هم بنویسید. در بیست سال گذشته یکی هم به دین بی‌توجهی شده».

سخن فروغی نه از عامیگری یا دینداری بلكه از روی استادی در خیانت رانده شده. بدخواهیهای فروغی تنها این یك سخن او نیست. برای آگاهی بیشتر با فروغی و بستگی او با رویدادهای شهریور1320 و چگونگی میدان دادن به ملایان پیشگفتار كتاب «انكیزیسیون در ایران» دیده شود.

لیکن گذشته از بدخواهی فروغی ، رفتاری که از مردم پس از این سخنش دیده شد ، بس شگفت می‌نماید. زیرا پس از بیست سی سال ریشخند و سركوفت روزنامه‌نویسان ، رماننویسان و برجستگان توده و پانزده سال بی‌پروایی حكومت رضاشاه به «دین» و آن را خرافات نامیدن و سختگیری به «دینداران» چنین می‌نماید که مردم نمی‌بایست به یک سخن فروغی از جا درروند و باز به بیهوده‌پندارها رو آورند.

نزدیک به این رفتار را ما پس از سی و اند سال پادشاهی محمدرضاشاه در سالهای آخر حکومت او از مردم دیدیم. دیدیم چگونه به «دین» دلبستگی نشان دادند. دیرپایی و سخت‌جانی این رفتارهای مردم علتهایی دارد که تا دانسته نشود داستانی شگفت می‌نماید. می‌توان گفت پدیداری حكومت ملایان در سال 57 گرهی بر گره‌های ناگشوده‌ی پیشین انداخت و اکنون داستان رنگ چیستان بخود گرفته.

از چنین رویدادهایی برخی بسودجویی برخاسته می‌گویند : «با دین نمی‌توان مبارزه كرد». این را كیها می‌گویند؟ یك دسته هواداران كیشهایند كه این را تبلیغی برای بیدینیهای خود می‌دانند. می‌باید گفت : به پشتگرمی نادانی عامیان بخود می‌بالند.

دیگرانی نیز برای آنكه خود را آسوده ساخته و از هر كوششی كناره گیرند همان را بزبان دیگری بازمي‌نمایند. اینان نمودار گردیدن كشیشان و ملایان و هوادارانشان را در شوروی پس از هفتاد سال سختگیریهای حكومت كمونیستیِ آنجا دلیل سخن خود می‌گیرند.

برخیها عنوان دیگری پیش آورده می‌گویند : یك چیزی را كه هزار و دوهزار سال ریشه در اندیشه‌های مردم داشته به این زودی نمی‌توان از دلها پاك كرد. نبرد دیرپای دانشمندان با دستگاههای كلیسا و كنیسه در اروپا و این را كه هنوز هم آنها برنیفتاده دلیل سخن خود می‌گیرند. نتیجه‌ی این سخن آنكه اگر نبرد با این بیهوده‌پندارهایی که نام دین بخود گرفته ، صد سال و دویست سال هم كشید ، باكی نیست و غیرعادی هم شمرده نمی‌شود.

كسانی نیز فلسفه‌ی دیگری ازبر كرده‌اند. ایشان می‌گویند برانداختن و از میدان بیرون راندن این گمراهیها تنها از دست حکومت ساخته است. اینست همه‌ی این نبردها را بیهوده دانسته ، نتیجه می‌گیرند كه امروز ـ به هر بهایی بسر آید ـ تنها باید كوشید حکومت را بدست گرفت تا بتوان این نادانیها را برانداخت. برخی نیز راه دیگری می‌پیمایند. می‌گویند : باید دین از دولت جدا گردد و آنگاهست كه می‌توان امیدوار بود حكومتی جدا از دین به بیهوده‌پندارهای مردم چاره كند. باید گفت : این دو دسته‌ی اخیر از آزموده‌ها‌ی شوروی درس بایسته را نگرفته‌اند.

جای پرسش است : این سخت‌جانی و دیرپایی پندارپرستیهای مردم از چیست و چرا حكومت استوار و سختگیری همچون رضاشاه در نبرد با آنها بدینسان نافیروز بوده است؟!. یا چرا پس از ده‌ها سال حكومت جدا از دین در تركیه و سختگیری به «دینداران» ، امروز همانها حكومت را در آن كشور بدست دارند؟!.

اكنون پرسشهایی خواه ناخواه پیش می‌آید كه در پایین آنها را فهرست‌وار می‌آوریم :

1ـ آیا پندارها و باورهای گمراه ، چه آنها كه از كیشها برخاسته و چه دیگرها ، جلوگیر پیشرفت یک توده هست یا نه؟!

2ـ آیا آنها بخودی خود یا مثلاً با استوار گردیدن دمکراسی یا پیشرفت دانشها از میان خواهند رفت؟!

3ـ راست است كه در نتیجه‌ی ناسازگاری دانشها با دینها و نبرد دانشمندان با دستگاه كلیسا ، از شكوه و نیروی دینها بسیار كاسته ولی چرا پس از سیصد سال نبرد ، هنوز ریشه‌كن نگردیده؟!

4ـ چرا حكومت شوروی كه افزار دانش در یك دست و فلسفه‌ی مادّی در دست دیگر ، با دین به نبرد پرداخته بود بدانسان در برابر آنها درماندگی نشان داد؟!
5ـ بیگفتگوست که كوششهای حكومتهایی همچون شوروی و رضاشاه و آتاترك و جانشینان او بی‌اثر نبوده و بیهوده‌پندارها و باورهای زیانمندی را توانسته در دسته‌ای سست و در دسته‌ای دیگر از مغزهاشان بیرون گرداند ، لیكن جای پرسشست :
آیا بجای آنها چه ‌اندیشه‌هایی در مغزها جا گرفته؟! آیا اندیشه‌های پول‌پرستانه و خودخواهانه جای آنها را نگرفته؟! آیا زیان اینها كمتر از زیان اندیشه‌های بیپای كیشی است؟!

6ـ آیا بی‌آنكه با اینها نبردی رود تا بیکبار از نیرو افتند می‌توان از كوششهای سیاسی در ایران سودی را چشم داشت؟!

7ـ آن نبردی كه بتواند ریشه‌ی این پندارپرستیها را بیكبار بركَند چگونه نبردی است و از چه جنس می‌باشد؟!

در این باره‌ها ما را سخنانی هست که فردا در بخش پایانی خواهید خواند.