پاکدینی ـ احمد کسروی
7.53K subscribers
8.66K photos
495 videos
2.29K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
حزبهای برخی کشورها : نشانهاشان
🔶 گفت و شنید - (بخش یکم)
🔸 تکه‌ی 1

داستان اين كتاب آنست كه سه تن از بازاريان تهران بنزد من آمدند و در دو نشست بگفتگوهايي پرداختند و سپس خواستار شدند كه آنچه گفته و شنيده شده با زبان عادي (زباني كه ديگران مي‌نويسند) نوشته شده بچاپ رسد و ما خواهش آنان را پذيرفتيم. ولي چون گفته‌ها در همان هنگام نوشته نشده بود ناچار برخي كمي و بيشي در آنها رخ داده. ليكن مطالب تغيير نيافته است.
چون خواسته نشده آن كسان شناخته شوند بجاي نامها «آ» ، «ب» ، «ج» گزارده شده. «د» نيز نويسنده‌ی كتابست. كسروي

آ ـ مدتيست مي‌شنويم كه شما بمذهب شيعه ايراد مي‌گيريد. من چون شما را از تبريز مي‌شناختم بآقايان گفتم مي‌رويم و خودمان صحبت مي‌كنيم. حالا مي‌خواهيم بفهميم نظر شما چيست؟ چه ايرادي باين مذهب داريد؟.

د ـ شما چرا كتاب «داوري» را نخوانده‌ايد؟.

آ ـ آن كتاب را من ديدم. حقيقت اينست كه سواد ما تا آن اندازه‌ها نيست. يكي هم زبان آن كتاب سخت است. يكي هم چه مانع دارد يكي دو ساعت با ما صحبت كنيد.

د ـ اول مي‌خواهم بپرسم مقصودتان مجادله است يا چيز فهميدن؟!.

آ ـ البته مقصودمان چيز فهميدنست. از مجادله چه نتيجه حاصل مي‌شود.

د ـ در آن صورت خواهشمندم مطلبي را كه مي‌شنويد و مخالف عقيده‌ی شماست زود نرنجيد. يكي هم ناانديشيده پاسخ ندهيد. خدا انديشه را بما داده كه هر سخني را اول بينديشيم و بعد بزبان آوريم.

آ ، ب ، ج ـ البته اينطور است.

د ـ براي آنكه مطلب زود روشن شود من بهتر مي‌دانم تاريخ مذهب شيعه را آنطور كه بوده براي شما گفتگو كنم و شما هر ايرادي يا سئوالي داريد بگوييد.

ج ـ البته آن بهتر است.

د ـ آنچه ما دانسته‌ايم پيغمبر اسلام چون از جهان رفت براي خود جانشيني برنگزيده و اين كار را بخود مردم واگزارده بود ...

ج ـ تمام اشكالها بر سر همين حرفست. عقيده‌ی شيعه بر اينست كه پيغمبر اميرالمؤمنين را وصي و جانشين خود معين كرده بود. ابوبكر و عمر و عثمان حق او را غصب كردند. دليل اين مطلب هم اولاً قضيه‌ی غدير خم است كه پيغمبر اميرالمؤمنين را بروي دست برداشت و بمردم نشان داد و فرمود : «مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ ، فَهذا عَلِيٌّ مَوْلاهُ» همان روز عمر باو بيعت كرده گفت : «بَخْ بَخْ لَكَ يا علي». از طرف خدا نيز آيه نازل شد : «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ».
دليل دوم قضيه‌ی وصيت پيغمبر است كه چون مي‌دانست بعد از مردن او ابوبكر و عمر اختلاف بميان مردم خواهند انداخت در بستر بيماري قلم و كاغذ خواست كه ولايت اميرالمؤمنين را بنويسد و بدهد. عمر چون فهميد نگزاشت. به پيغمبر نسبت هذيان داد.
دليل سوم اخبار و احاديث بسياريست كه از پيغمبر نقل شده. از جمله فرموده : «علي مِنّي بِمَنزلةِ هرونَ مِنْ مُوسي اِلّا أنّه لانَبيّ بَعدي» شما باينها چه مي‌گوييد؟...


پابرگیها :
1ـ معنی : خوشا بحالت ای علی
2ـ معنی : علی نسبت به من مانند هارون نسبت به موسا است جز اینکه بعد از من پیامبری نخواهد آمد.
🔶 زبان ایرانی - 122
🔸 بهم خوردن گونه‌های کارواژه‌ها (سال چهارم) – 8

گفتاري كه در شماره‌ي گذشته در پيرامون زبان فارسي نوشتيم و گونه‌هاي هشتگانه‌ي گذشته (ماضي) و دو گونه‌ي اكنون (مضارع) را ياد نموديم چون اين گفتگو تاكنون بميان نيامده و يادها از آن بيگانه است دوباره آن را در اين شماره دنبال مي‌نماييم و پاره‌ای گفته‌ها مي‌افزاييم :
1ـ چنانكه گفتيم اين گونه‌هاي كار در بسياري از زبانها هست. از جمله در زبان امروزي آذربايجان ـ زباني كه ما ميخواهيم از ميان برود و نماند ـ اين گونه‌ها با اندكي جدايي بكار ميرود و براي آنكه دانندگان آن زبان از روي سنجش معنيهاي اين گونه‌ها و جايگاه هر يكي را نيك بشناسند فهرستي از گونه‌هاي دو زبان در اينجا ياد ميكنيم :
گذشته
1ـ گذشته‌ي ساده نوشت يازدي
2ـ گذشته‌ي ناديده نوشته يازمش (گاهي ـ يازوب)
3ـ گذشته‌ي گذشته نوشته بود يازمشيدي
4ـ گذشته‌ي همارگي نوشتي يازاردي
5ـ گذشته‌ي همانزماني مي‌نوشت يازردي
6ـ گذشته‌ي گذشته‌ي ناديده نوشته بوده يازمشيمش
7ـ گذشته‌ي همانزماني ناديده مي‌نوشته يازرمش
8ـ گذشته‌ي آيندگي خواستي نوشت يازاجاقيدي

اكنون
1ـ اكنون همارگي نويسد يازار
2ـ اكنون همانزماني مي‌نوسد يازر
دوباره ميگوييم : مقصود آسان ياد گرفتن گونه‌هاي فراموش شده‌ي زبان فارسي است نه گفتگو از زبان تركي. اين زبانهاي پراكنده از تركي و مازندراني و گيلكي و كردي و سمناني و شوشتري و مانند اينها كه بايد همگي از ميان برود ما امروز مي‌توانيم از آنها بهره‌يابيها كنيم.
✴️ ریشه‌ی بدبختیها (تکه‌ی سیزدهم)

🔶 شهریور1320 و درسهای آن
(بخش یک از چهار)

🔸کوشاد تلگرام : بدانسان که جنبش مشروطه تاریخ ما را به دو دوره‌ی بیكبار جدا از یكدیگر : «پیش از مشروطه» و «پس از مشروطه» بخش می‌كند ، شهریور1320 نیز از یكسو نشانگر پایان یافتن «دوره‌ی دیكتاتوری» و افتادن رضاشاه و از آنسو آغازگر روزگار نوی است كه بنام «دوره‌ی دمكراسی» شناخته می‌شده.

چنین پیشامدهایی در تاریخ یك توده ، هر كدام «نشانگر» آغاز یك دوره‌ی نوینیست كه با دوره‌ی پیش از آن جداییهای چشمگیری دارد.

ایران كه پس از بركناری محمدعلی‌میرزا گرفتار كشمكشهای درونی و ستمگریهای گردنكشان نوخاسته شده و هنوز در چنگ دو همسایه‌ی نیرومند شمالی و جنوبی ، روس و انگلیس ، و سیاستهای آزمندانه‌ی ایشان بسر می‌برد و دور نبود كه به سرگذشت بیمناكتری دچار آید ، قضا را شورش بزرگ روسیه در 1296 و كودتای 1299 در ایران ، آن را براه دیگری انداخت و بگونه‌ای شگفت از بیمها و آسیبهای بزرگ رست ولی از آزادی نیز دور گردید.

در فرمانروایی رضاشاه مجلس و انتخابات جز بازیچه‌ای در دست دولت نبود. از آنسو این نیز بس شناخته شده است كه كارهایی كه در این زمان انجام گرفت بیكبار اوضاع كشور را دگرگون ساخت و در پیشرفت این توده جهش چشمگیری پدید آورد. لیكن با افروخته گردیدن آتش جنگ جهانی دوم در 1318 و یورش آلمان به كشور سوسیالیستی نوپای شوروی در تیرماه 1320 ، پیشروی تند ایشان در خاك روسیه و سخت گردیدن كار جنگ به روسها و پر شدن دلهای متفقین (روس و انگلیس و آمریكا) از هراس رسیدن آلمانها به چاههای نفت قفقاز ، كشور ایران موقعیت جغرافی ـ سیاسی ویژه‌ای یافت به اینمعنی كه آسانترین راه رساندن خواربار و جنگ‌افزار به روسها از ایران بود و از اینرو ایران با آنکه اعلام بیطرفی کرده بود از آتش جنگ دور نتوانستی ایستاد.

تنها دو ماه از حمله‌ی آلمان به شوروی می‌گذشت كه دو كشور همسایه لشگرهاشان را از شمال و جنوب رو به پایتخت راندند. ظاهر داستان آن بود كه ایشان كاركنان آلمانی در ایران را بهانه كرده و به دولت ایران اخطار داده و دولت ایران (رضاشاه) بیباكی و نافهمی از خود نشان داده و به اخطارهای ایشان پروا نكرده و ایشان نیز بیطرفی ایران در جنگ را نادیده گرفته جنگ براه ‌انداخته‌اند. آری جنگی درگرفت ولی نه از آنگونه كه میان دو دشمن كینه‌جو درمی‌گیرد : خیانت آشكار فرماندهی آرتش از یكسو به درهم شكستن و آسیب یافتن آن راه گشاد و از سوی دیگر از دامنه‌دار شدن جنگ و درگیر گردیدن دو همسایه با یك جنگ تازه‌ی دیگر جلو گرفت.

چنانکه ستودگیها و ناستودگیهای یك فرد در زمانهای ویژه‌ای (مثلاً در یک سفر دشوار) شناخته می‌گردد ، همینست تواناییها و ناتوانیهای یك توده در هنگامهای ویژه‌ای آشكار می‌گردد ـ برای مثال بهنگام «بحران». خواه این بحران یك «زمین‌لرزه‌ی» سهمگین باشد ، خواه هنگام جنگ یا كمیابی خواربار.

نابسامانیها و آشفتگیهایی كه از رهگذر پیشامدهای شهریور1320 در كشور در مدت چند روز نمودار گردید خود بهترین نشان از ناستودگیهای توده‌ی ایرانی داشت.

ولی آن پیشامدها چنانكه گزندهای بزرگی به این كشور رسانید درسهای بزرگی نیز داشت. ایرانیان می‌توانستند دریابند كه زندگانی اجتماعی جز از زندگانی فردیست و آن قانونهایش جداست. این دریابند که توده‌ای که افراد آن تنها در اندیشه‌ی خود بوده برای خود می‌زیند و بسود توده بی‌پروایند سرنوشتی جز نابودی ندارد. می‌توانستند دریابند كه آسایش بآسانی بدست نیاید و چون با رنج و كوششِ بسیار بدست آمد آنگاه نیز نیاز بنگهداریست و برای چنین خواستی افراد باید «نیك» باشند تا بتوانند چنانكه یك خانواده را با همدستی و همدلی نگاه می‌دارند كشور را نیز نگاه دارند و راه برند. می‌توانستند دریابند كه تا جهان بدینسان است ، توده‌های ناتوان باید تاوان ناتوانی خود را با خون جوانان و آوارگی و پاشیدگی خاندانها و ویرانی كشورشان بپردازند و همچون بردگان فرمانبر و زیردست توده‌های زورمند باشند. می‌توانستند دریابند كه ناتوانند و این از آنروست كه بستودگیهای توده‌های نیرومند آراسته نیستند.

ایرانیان می‌توانستند به كوششهای بیمانند كشورهای بزرگ درگیر جنگ بنگرند و بدانند كه ایشان برای سرفرازی و استقلال كشورشان به چه از خود‌گذشتگی‌ها و حتا جانبازیهایی آماده‌اند و آن بهایی که سرفرازی و استقلال یك توده را هست ایشان با جانهای خود آماده‌ی پرداختش می‌باشند. ایرانیان می‌توانستند دریابند كه شناخته نبودن معنی میهن‌پرستی و بی‌پروایی به آن درمیان توده چه ‌اندازه به این كشور گران می‌افتد و چه آسیبها از این رهگذر به كشور می‌رسد. می‌توانستند بفهمند كه زیانكاری یكمشت خیانتكار باعث مرگ هزاران جوان غیرتمند سرفراز و آوارگی ده‌هزاران خاندان و زبونی ملیونها مردم تواند گردید. ...


👇
درسهای شهریور 20 بسیار است اگر دیدگان بینا بود و خود خواستار یاد گرفتن. از آنسو در آن هنگام رخدادهای شگفتی نیز دیده شد كه هر یك چیستانی می‌نماید.

باید دانست كم بوده‌اند كسانی كه به این رخدادها با دیده‌ی ژرف‌بینی نگریسته و جستجوی علتهای آن كرده باشند. اینست باید رخدادهای شهریور20 كه به افتادن رضاشاه ، نخست‌وزیری فروغی و پادشاهی محمدرضاشاه انجامید بازنگریسته شده رازهای آن بدست آید.

چون پیش از این ، سخن ما در زمینه‌ی نیك بودن و نیك گردیدن توده بود ، در زیر تكه‌ای را از كتاب «افسران ما» كه به این پیشامدها از دیده‌ی ستودگی و ناستودگی توده می‌نگرد می‌آوریم. از آنسو یك بخشی از كوششهای پرچم در دو سه ماه نخست ، دنبال كردن رفتارهای ننگ‌آور و خائنانه‌ی برخی از امیران آرتش و دولتیان بود و در گفتارهایی بهمین مناسبت سخنانی رانده شده كه به موضوع ما بستگی می‌یابد ، اینست از هر باره بجا بود كه تاریخچه‌ای از آن پیشامدها بیاوریم تا خوانندگان تصویر روشنی از رخدادهای آن سالها بدارند.

این بخش از گفتار ، فردا خواهد آمد.
محمدرضاشاه و محمدعلی فروغی
🔶 گفت و شنید - (بخش یکم)
🔸 تکه‌ی 2

د ـ من پيش از آنكه باينها پاسخ دهم بايد چيزي بپرسم : اين دليلها كه شما مي‌شماريد آيا ياران پيغمبر كه باو ايمان آورده و در راه او سختيها كشيده و جنگها كرده بودند مي‌دانستند يا نه؟..

ج ـ البته مي‌دانستند.

د ـ پس چه شد كه علي را گزارده به ابوبكر بيعت كردند؟!.

ج ـ مرتد شدند ديگر.

د ـ آري در كتابهاي شيعه براي هر چيزي بهانه‌اي درست كرده‌اند. ولي من با شما شرط كردم كه بينديشيد و پاسخ دهيد. اين پاسخ شما از روي انديشه نبود. چگونه مي‌شود كه يك دسته‌ی هزار نفري يا بيشتر يكدفعه مرتد شوند؟!. آخر آن ياران پيغمبر كه باو ايمان آورده بودند از اين جهت بود كه ديده بودند گفته‌هايش همه راستست و او را برانگيخته شده از سوي خدا دانسته باو گرويده بودند و اينبود در راه او از جان خود مي‌گذشتند و جنگها مي‌كردند. پس چگونه مي‌شود كه همه‌ی آنها يكدفعه مرتد شوند و از باورهاي خود بازگردند؟!. آيا چنين چيزي پذيرفتنيست؟!. فرض كنيم شما ده نفر دوست داريد كه سالها با شما دوست بوده‌اند و چون شما را مرد نيك مي‌شناسند در راه شما زيان هم كشيده‌اند. اگر شما بشنويد كه همان دوستانتان بيجهت هر ده نفرشان يكدفعه از شما بازگشته با دشمن شما همدست شده‌اند باور مي‌كنيد؟!. آيا چنان چيزي تواند بود كه هر ده نفر بيجهت يكدفعه از شما روگردان شوند؟!. پس چگونه مي‌شود باور كرد كه ياران پيغمبر صدها تن بيكبار از دين او بيرون روند و وصيت او را گوش نداده به ابوبكر بيعت كنند؟!.

ب ـ حب رياست همه را از راه مي‌برد ديگر.!

د ـ باز ناانديشيده سخن مي‌گوييد. مگر همه‌ی ياران پيغمبر مي‌خواستند رئيس بشوند؟!. بسيار خوب ، ابوبكر مي‌خواست خليفه بشود و عمر هم با او همراز بود مرتد شدند. بديگران چه مي‌گوييد؟!. ديگران چه سودي در خليفه شدن ابوبكر مي‌داشتند؟!. آنگاه مگر هر كسي بطمع رياست از دين بازمي‌گردد؟!. دوباره مي‌گويم : بينديشيد و پاسخ دهيد.
اگر ياران پيغمبر از دين بازگشته بودند بايستي نماز هم نخوانند ، روزه هم نگيرند ، بجهاد هم نروند ، همه چيز اسلام را ترك كنند. پس چرا اينها را نكردند؟!.

ب ـ اگر آنها مرتد نشده بودند پس چرا دختر پيغمبر خدا را آنقدر اذيت كردند؟!. او را ميانه‌ی ديوار و در گزاردند كه دنده‌هايش شكست و بچه‌اش كه محسن نام داشت سقط شد. فدك را از دستش گرفتند. يكي از علما مي‌گفت : در يكي از كتابهاي سنّي ديدم كه نوشته بود فاطمه از ابوبكر ناراضي مرد.

ج ـ بلي من هم شنيده‌ام. گويا در صحيح بخاري بوده : «و ماتت فاطمة و هي مغضبة»

د ـ شما بايد يك چيز را رعايت كنيد ، و آن اينكه يك مطلب را كه صحبت مي‌كنيم چون سخن درباره‌ی آن بپايان رسيد نتيجه ازش بگيريم و سپس بمطلب ديگر پردازيم. شما گفتيد : «ياران پيغمبر مرتد شدند». در كتابهاتان هم هست : «ارتد الناس الا ثلثه» (1). من دليل آوردم كه معقول نبوده كه چند صد تن يا هزار تن ياران جانباز پيغمبر يكدفعه از دين بازگردند. اكنون شما در آن باره نظرتان را بگوييد تا آن را به نتيجه رسانيم و پس از آن بسخن ديگر پردازيم.

پابرگیها (همه از ویراینده است) :
1ـ معنی : همه از دین بازگشتند جز سه تن.
آن سه تن اینها بوده‌اند : مقداد و ابوذر و سلمان.
🌑 بامداد دیروز 4 اسفند 1398 زمین‌لرزه‌ای به توان 5/7 ریشتر در نزدیکی شهر مرزی «قطور» رخ داد. این زمین‌لرزه در ترکیه هم آسیبهایی داشته و در شهرهای سلماس و خوی و ارومیه نیز حس شده. دیروز در خبرگزاریها از مقدار آسیبهای آن خبر چندانی نبود. ولی امروز گفته می‌شود که در ترکیه دست کم هشت تن جان خود را از دست داده و در ایران نیز خانه‌های 43 روستای خوی و سلماس میان ده درصد تا صد درصد آسیب دیده کسانی زخمی شده‌اند.
(دویچه وله از زبان مدیرکل مدیریت بحران آذربایجان‌ غربی و خبرگزاری آناتولی)

ما به آسیب‌دیدگان ایرانی و خانواده‌های کشته‌های کشور همسایه ترکیه اندوه خورده به آنان دل‌آرامی می‌گوییم.
🔶 زبان ایرانی - 123
🔸 بهم خوردن گونه‌های کارواژه‌ها (سال چهارم) – 9

2ـ از گونه‌هاي هشتگانه‌ي گذشته و دوگانه‌ي اكنون دوباره يكايك سخن ميرانيم و پاره‌ای‌ آگاهيهاي ديگري درباره‌ی هر يكي ميدهيم :
1ـ گذشته‌ي ساده : از اين بسخني نياز نداريم و اين چون نام خود ساده و روشن است.
2ـ گذشته‌ي ناديده : چنانكه گفته‌ايم اين را بيشتر در جايي آورند كه كاري رخ داده ولي گوينده‌ آن را نديده است. ليكن اين نه در همه جاست و گاهي نيز معنيهاي ديگري دارد كه بايد آنها را هم ياد كرد.
چنانكه گاهي كاري را گوينده ديده ولي شنونده نديده پرواي حال او را كرده باين گونه آورند. همين اكنون كه اين را مي‌نگارم بچه‌اي در كوچه برادر خود را آواز داده ميگويد : «آقا از بازار آمده شما را ميخواهد».
گاهي نيز چون پرسشي شده و آن با گونه‌ي ناديده بوده در پاسخ نيز اين گونه آورده مي‌شود.
آموزگار از شاگردي مي‌پرسد : دَرست را نوشته‌اي؟.. پاسخ ميدهد : نوشته‌ام.
گاهي نيز چون مقصود نه بازگفتن اين كار بلكه مقصود چيز ديگر است و آن جز بعنوان پيشرو (مقدمه) آورده نمي‌شود در اينجا نيز آن را بگونه‌ي ناديده آورند : بازرگاني بانباز خود دستور ميدهد : «فرشي كه خريده‌ايم زودتر بفروش كه نماند».
گاهي چون زمان بسياري از ميان گذشته است از اين جهت با اين گونه مي‌آورند. دو برادر باهم گفتگو ميكنند : «ده سال است پدرمان درگذشته».
شايد جايهاي ديگري هم باشد. ولي چنانكه ديده مي‌شود در اينها نيز يك گونه‌ي ناديدگي درميانست : در نخستين شنونده نديده. در دوم پرسنده نديده. در سوم چون مقصود گفتگو از آن كار نيست تو گويي آن را پيش چشم نمي‌گيرند. در چهارمي نيز همين نكته در كار است.
در اينجا شايد كساني گويند : اگر چنين است پس از چيست كه در كتابهاي تاريخ همه گذشته‌ي ساده را آورند با آنكه تاريخنگاران بيشتر پیشامدها را نديده باشند و بيشتر گفتگوشان از صدها و هزارها سال پيش باشد؟.. ميگوييم : تاريخنگاران هر پیشامدي را از زبان كسي كه آن را ديده سرايند. تاريخ از اينجا پديد آيد كه داستاني كه رخ داده يكي آن را بيند و بديگران گويد و از اينكه هر پیشامدي صدها يا هزارها سال بيشتر بوده باكي نباشد زيرا مقصود بازگفتن آنهاست.
آري اگر چيزي با ديده ديدني نيست و بازگوينده آن را بانديشه دريافته است اين را نمي‌توان با گونه‌ي ساده ياد نمود و بايد با زباني نوشت كه دانسته شود از چه راه بدست آمده.
✴️ ریشه‌ی بدبختیها (تکه‌ی چهاردهم)

🔶 شهریور1320 و درسهای آن
(بخش دو از چهار)

سوم شهریور یكی از ننگ‌آورترین داستانها در تاریخ ایران بود. داستانی بود كه باید فراموش نگردد و رازهای آن بیرون ریخته شود تا رسوایی‌ای كه بهره‌ی ایران گردیده كم باشد. می‌بینم برخی جوانان جستجو از رخدادهای آن می‌كنند و چیزها نوشته می‌پراكنند ، و این كار نیكست. اگرچه برخی بدخواهان بآنها نیز دست می‌یازند و جوان ساده‌ای را بگیر آورده با مهربانیها می‌فریبند و خود را «قهرمان» می‌گردانند : «در آن پیشامد من فلان كوشش را كردم ، بَهمان فداكاری را نمودم ، یا برضاشاه چنین گفتم و چنان شنیدم». ولی اینها از میان خواهد رفت و بدخواهان شناخته خواهند گردید.

درباره‌ی سوم شهریور نیز من از دور تماشا می‌كردم و آگاهیم كمست. ولی خواهم توانست از راه داوری سخنانی گویم و نكته‌هایی را روشن گردانم :
نخست جای گفتگو نیست كه ایستادگی نشان دادن ایران در برابر روس و انگلیس و كار را بجنگ كشانیدن خود نیرنگی بوده. نه ایران را با انگلیس و روس جنگ می‌بایستی ، و نه ایران با آنها جنگ می‌توانستی. ما با روس و انگلیس چرا می‌جنگیدیم؟.. اگر آن دو دولت راه می‌خواستند كه كالاهای انگلیس از ایران بگذرد و بخاك روس رود ، این نه چیزی بود كه ایران نتواند پذیرفت. نه چیزی بود كه به ایران برخورد. در آن هنگام سخت جنگ ، در آن روزگار زورورزی كه آلمانها مرزهای چند دولت بی‌یكسویی[=بیطرفی] را شكسته بودند ، از ایران چه كاستی اگر راهی از كشور خود برای كالاهای انگلیسی باز كردی؟!..

از آنسو ایران با انگلیس و روس چه جنگی توانستی؟!.. كدام آرتش ورزیده را می‌داشت؟!. كدام افزارهای جنگی را راه ‌انداخته بود؟!. به پشتیبانی كدام توده امید می‌بست؟!.

كسانی كه آن جنگ را پیش آوردند ، بایستی یا دیوانگانی بیهوش باشند كه باك از زیان و آسیب آن ندارند ، و یا بدخواهانی كه نیرنگی را بدیده گیرند.

آنچه تاكنون شناخته شده آنست كه اختیار در دست رضاشاه می‌بود و او نافهمانه كار را بجنگ رسانید. وزیران هم از ترس كتك و دشنام چیزی گفتن نتوانسته‌اند. اینست آنچه شناخته شده و این عنوان بدست جوانان نویسنده داده كه چیزهایی نویسند و رضاشاه را دیكتاتور نامیده ریشخندها به او كنند. داستانها سروده می‌شود كه منصور[نخست‌وزیر] و عامری[كفیل وزارت خارجه] چهار ساعت پس از نیمه‌شب بنزد شاه رفته‌اند كه از مرز گذشتن سپاهیان دو دولت را بشاه آگاهی دهند ، و شاه چنان گفته و اینان چنین پاسخ داده‌اند. ولی اینها همه پندارهاییست كه سرچشمه‌اش جز ناآگاهی نیست.

كسی چرا نیندیشد كه رضاشاه آن اندازه خام نمی‌بود كه زیان جنگ با انگلیس و روس را نداند. دیوانه هم نشده بود. اگر بگوییم دانسته و فهمیده جنگ را پیش می‌آورد تا گزند به ایران رساند ، این هم به رضاشاه نچسبیدنیست. رضاشاه هرچه می‌بود ، نیك یا بد ، ما كار نمی‌داریم ، به هر حال ایران را دوست می‌داشت. بزرگی خودش را در بزرگی نام ایران می‌دانست.

آنگاه اگر سرچشمه‌ی كارها رضاشاه می‌بوده و او نافهمانه ایران را بچنان جنگی می‌كشانیده و وزیران چنانكه گفته‌ی خودشانست آن را بد دانسته خرسندی نمی‌داشته‌اند ، چه شده كه از كار كناره نجسته‌اند تا پایشان درمیان نباشد؟!. اگر آنان كناره جستندی ، بیش از آن چه بودی كه چند روزی در زندان باشند ، و یا چند دشنامی از شاه بشنوند؟!. آیا چنین ترسی بهانه برای ایشان توانستی بود؟!.
آنچه من از روی آگاهیهای خود می‌دانم ، آنست كه در آن پیشامد همه‌ی كارها را وزیران و سرلشگران بدخواه كرده‌اند و چنانكه گفتم نیرنگی درمیان بوده.

نخست می‌باید گوییم : اینكه شناخته شده كه رضاشاه دیكتاتور می‌بود و سررشته‌ی همه‌ی كارها را در دست می‌داشت ، راست نیست. این خود رازیست كه این وزیران در زمان رضاشاه دسته‌بندی خود را نگه داشته همچنان نیرومند می‌بودند. راستست كه در برابر او ایستادگی نمی‌نمودند ولی رضاشاه نمی‌توانست اینها را براندازد و وزیران دیگری بیاورد. این چیزیست كه باید بیگمان دانست و دلیلهایی میدارد كه من در جای دیگری یاد كرده‌ام. (كتاب دادگاه)

دوم رضاشاه یك تن می‌بود كه در كاخ خود می‌نشست و همه‌ی دستورهایش بایستی با دست این وزیران و سرلشگران بكار بسته گردد ، و من چنان گمان می‌برم كه اینان ـ این وزیران و سرلشگران بدخواه ـ كه نقشه كشیده و نیك دانسته بودند كه در پایان آن رضاشاه برافتاده از میان خواهد رفت ، گستاخ و دلیر گردیده ، از چند روز پیش بیكبار شاه و دستورهای او را بكنار نهاده ، خودسرانه از روی نقشه كار می‌كرده‌اند. رضاشاه یا نمی‌دانسته و یا اگر می‌دانسته جز برآشفتن و پرخاش كردن كاری از دستش برنمی‌آمده.

👇
این گمانیست كه من می‌برم ، و چون نمی‌خواهم بروی آن پافشاری نشان دهم ، اینست میگویم : چه رضاشاه هم دست می‌داشته و چه نمی‌داشته ، نقشه‌ی كار از سوی این بدخواهان كشیده شده و با دست خود آنان روان می‌گردیده ، و نتیجه‌ای كه خواسته می‌شده ، گزند و آسیب دیدن آرتش و رسوا و بی‌آبرو گردیدن آن می‌بوده.

رضاشاه سالها رنج برده و آرتشی برای ایران پدید آورده بود. آرتشی كه باری بیرون آبرومندی می‌داشت و هر سال كه در سوم اسفند[سالروز «كودتای سوم حوت» 1299] رژه رخ می‌دادی خونهای جوانان غیرتمند بجوش می‌آمدی و بسیاری با دلخواه رو بسوی آن می‌آوردندی ، آرتشی كه اگر برای جنگ با دولتهای دیگر توانا نبودی برای كوفتن سرِ زیروبیگها و محمدرشیدها [دو تن از چندین سركش و راهزن آن روزگار] توانا بودی و درون كشور را ایمن می‌گردانیدی.

چنین آرتشی پدید آمده و آن بدخواهان این را برنمی‌تافتند. از اینرو فرصت بدست آورده می‌خواستند كه آن را رسوا گردانند و دستگاه سست و بی‌آبرویی سازند و برای این خواست آن نقشه را كشیده بودند.

اگر ایران با روس و انگلیس ایستادگی ننموده با بستن پیمان دوستانه راه كالا بردن بآنان دادی آرتش ایران دست‌نخورده ماندی. پس بایستی ایستادگی نموده شود تا كار بجنگ انجامد و از آنسو هیچ گونه بسیجی[تدارك] در كار نباشد و همانكه جنگ درگرفت و دسته‌های سپاه در جنوب و شمال و شرق و غرب بدم چك داده شد هیچگونه پشتیبانی بآنها نشان داده نشود. بلكه آشفتگیهایی در كار آنان پدید آورده گردد. دو روز دیگر نیز دستور «ترك مقاومت» فرستاده شود كه نتوانند «با دلیریهای خودشان هم باشد» ایستادگی نمایند. دستور «ترك مقاومت» فرستاده شود كه هیچ گونه پشتگرمی درمیان نباشد ، سامان و دستگاه بهم بخورد ، فرماندهان بزرگ كه خود از دسته‌ی بدخواهان می‌باشند زیردستان را بی‌سر و سامان گزارده خود از میان ناپدید گردند ، كه بدینسان سپاهیان گزند و آسیب هرچه بیشتر بینند و رسوایی هرچه بیشتر باشد.

این بوده آن نقشه‌ی شوم و این بوده خواستی كه از آن می‌داشته‌اند كه روز روشن در برابر چشم ما نقشه‌ی خود را بكار بستند و خواست خود را پیش بردند.
رجبعلی منصور
جواد عامری