پاکدینی ـ احمد کسروی
7.53K subscribers
8.66K photos
495 videos
2.29K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
🔶 گفت و شنید - (بخش دوم)
🔸 تکه‌ی 28

ثانیاً : اینكه گفته است : «ما وقتی كه حاجت می‌خواهیم آنها را واسطه قرار می‌دهیم» ، همان واسطه قرار دادن نیز غلطست. خدایی كه از هر رازی آگاهست و هر آوازی را می‌شنود چه نیاز هست كه ما میانه‌ی خود و او واسطه قرار دهیم؟!. آنان خدا را چه اندیشیده‌اند كه چنین سخنی می‌گویند؟!. مگر خدا ناصرالدین‌شاه است كه منیجكی را «عزیز كرده»‌ی خود قرار دهد و مردم اگر كاری داشتند او را واسطه سازند؟!. همین خودش خداناشناسی و نادانیست.

ثالثاً : شما از خدا چه حاجتی می‌خواهید؟!. در همین زمینه‌ی حاجت خواستن ، سخنان بسیاری درمیانست. این مردم چنین می‌پندارند كه خدا در آسمان نشسته و چشم بزمین دوخته ، و مردم نیز هر مطلبی دارند باید پیاپی بخدا رسانند و هر كجا گیر كردند چاره‌اش را از خدا خواهند. چنین می‌پندارند كه خدا همچون یكی از پادشاهان مستبد روی زمینست كه هر زمان كه مردم گناه بسیار كردند بایشان خشم می‌گیرد و بلا می‌فرستد و سپس كه توبه كردند و بالتماس و تضرع پرداختند (و ائمه را واسطه قرار دادند) از سر خشم پایین می‌آید و آن بلا را رفع می‌كند. دو سال پیش 1321خ كه در نتیجه‌ی جنگ در ایران كمیابی رخ داد و مردم از گرسنگی می‌مردند ملایان شما فرصت یافتند و بجان مردم افتادند : «دیدید روضه را ترك كردید و كلاه فرنگی گزاشتید و زنها رویشان باز كردند خدا این بلا را فرستاد!». همان شریعت سنگلجی كه یكی از آقایان نامش را برد یك شب رمضان رو بخانمها گردانیده چنین می‌گفته : «دیدید جوراب بپا نكردید و هر شب بسینما رفتید خدا غضب كرد. پس بیایید در این شب احیاء با خدا صلح كنید. امشب در این مسجد بعبادت پردازید».

ولی اینها همه‌اش غلطست ، همه‌اش عقیده‌های باطلست. حقیقت آنست كه خدا كه ما را باین جهان آورده آنچه ما برای زندگانی و شیرین‌كامیهای خود لازم داریم موادش را در طبیعت (در زمین و آب و هوا و آفتاب) گزارده است و ما باید بكوشیم و خودمان ضروریات زندگی را آماده گردانیم. باید بكاریم و بدرویم و بكوبیم و بپزیم و بریسیم و ببافیم و بسازیم و بنیاد گزاریم. این كارها همه بعهده‌ی خود ماست. شما اگر می‌خواهید این موضوع را نیك بدانید همان كتاب «كار و پیشه و پول» را كه گفتم بخوانید.
شما عقیده‌مندید كه اگر ناخوش شدید باید شفایش را از خدا بخواهید. اگر وام داشتید ادایش را از خدا طلبید. اگر عروسی می‌خواهید خرجش را از خدا چشم دارید. همین عقیده‌هاتان باعث شده كه بكشور خود نپردازید و نگهداری آن را وظیفه‌ی خود ندانسته این را نیز بعهده‌ی خدا واگزارید.

اینها غلط اندر غلطست. كسی كه ناخوش شده باید بپزشك رود و درمان خواهد. كسی كه وامدار گردیده باید بیشتر كوشد و قناعت كند و وام خود دهد. كسی كه عروسی می‌خواهد باید خرجش را تهیه كند. اینها قاعده‌هاییست كه همان خدا گزارده. اینها آیین خداست.

همیشه ملاهای شما به بیماران می‌گویند : «شفایت را از خدا بخواه». آخوندی در قزوین در بالای منبر می‌گفته : شما بیمار می‌شوید اول بدر خانه‌ی طبیب می‌روید و چون از آنجا نومید شدید شفای خود را از خدا می‌خواهید. شما اول بدر خانه‌ی خدا بروید تا ببینید شفا می‌یابید یا نه.

ملای دیگری را می‌شناسم. روزی از «قوت ایمان» موعظه می‌كرده و می‌گفته : «پیره‌زنی در خانه‌ی ما هست. من قوت ایمان غریبی درو دیدم. ناخوش بود هرچه اصرار كردیم به طبیب نرفت. گفت طبیب من خداست».

🔸در جایی كه پیشوایان ، این ملایان تیره‌مغز باشند پیداست كه حال مردم چه خواهد بود. باز می‌گویم : اینها غلطست. آن بیدینی كه می‌گویند همین نادانیهاست ، همین نافهمیهاست. می‌دانید معنی این باورها و این رفتارها چیست؟. این ملایان بخدا می‌گویند : «آن آیینی كه تو گزارده و ما را ملزم گردانیده‌ای كه خودمان بكوشیم و كارهای زندگی را راه اندازیم ، ما آن را نپذیرفته‌ایم و خواهشمندیم تو نیز از آن بازگرد. ما تنبلیم و نخواهیم كوشید و چاره‌ی كارها را از تو خواهیم خواست..». اینست معنی آن نادانیها ، و بیگفتگوست كه خدا از آیین خود نخواهد بازگشت.

🔸نتیجه‌ی همین نادانیهاست كه مردم ایران بهمه‌چیز لااُبالی و بی‌باكند. پیرارسال زمستان كه تیفوس در تهران شدت داشت وزارت بهداری پیاپی دستورها می‌داد و آگاهیها پراكنده می‌كرد. ولی مردم پروایی نداشتند ، بلكه ریشخند كرده می‌گفتند : «با اینها نیست. آدم تا اجلش نرسد نخواهد مرد».
🔶 زبان ایرانی - 149
🔸 درباره‌ي كلمه‌ي «دين» (سال چهارم)

ما چون در نگارشهاي خود كلمه‌ي دين را بسيار مي‌آوريم كساني خرده گرفته‌اند كه اين كلمه فارسي نيست. اين را در پاسخ ايشان مي‌نگاريم كه دين فارسي است. اگرچه در عربي نيز بكار رفته ولي چنين پيداست عرب آن را از فارسي گرفته. در زبان عربي «دين» بمعنيهاي ديگري (سزا دادن و گردن نهادن و مانند آنها) هم آمده ولي باين معني گويا از فارسي گرفته‌اند. كيش در فارسي هست. ولي ما آن را جز از دين مي‌شناسيم و اينست بجاي «مذهب» بكار مي‌بريم.
✴️ ریشه‌ی بدبختیها (تکه‌ی سی‌‌وهفتم)

🔶 درباره‌ی رضاشاه پهلوی و كارهای زمان آن شاه
(بخش یک از دو)

یكی از كارهای نیكی كه باید در ایران انجام گیرد آنست كه كسی یا كسانی با یك نظر پاك و بیغرضی كارهای رضاشاه پهلوی را بگفتگو و جستجو گزارند و نیك و بد همه را روشن گردانند. مردم درباره‌ی او از حقیقت بسیار دورند و نیكیها و بدیهای او را نمی‌دانند. زیرا آنچه در زمان خودش بود هر كاری می‌كرد چه در روزنامه‌ها و چه در مجلس شورا و چه در جاهای دیگر مورد ستایش می‌گردید و كسی زبان بخرده‌گیری نمی‌توانست گشود و آنچه اكنونست بی‌انصافانه از نیكی او نیز چشم‌پوشی می‌نمایند و پیاپی بشكایت و بدگویی می‌پردازند. بخصوص كسانی كه در زمان او بزندان افتاده یا آسیب دیگری دیده‌اند كه خودداری نمی‌توانند و از شكایت باز‌نمی‌ایستند.
ن
ولی ما آرزومندیم این كسان رنجش و احساسات خود را در موضوع دخالت ندهند و درباره‌ی شاه گذشته چنانكه بدیها را بدیده می‌گیرند از نیكیها هم چشم نپوشند. نویسنده خود از كسانی هستم كه از دیكتاتوری رضاشاه آسیب دیده‌ام. آشنایانم داستان بیرون آمدن مرا از عدلیه می‌دانند [1] و جز خدا كسی نمی‌داند كه آن داستان چه زیانهایی را بزندگانی من زد. گذشته از آنكه در زمان سرشهربانی بودن آیرُم [2] در نتیجه‌ی یك بدگمانی بیجا ، نُه روز مرا در شهربانی نگه داشتند و همه‌ی كتابها و نوشته‌هایم را باداره‌ی آگاهی آورده و صفحه بصفحه جستجو كردند كه بسیاری از آنها از میان رفت. [3]

با اینحال من بخود حق نمی‌دهم در گفتگو از كارهای رضاشاه باین رنجش و آزردگی دخالت دهم. تاكنون چند بار گفته‌ام و در اینجا هم می‌گویم : رضاشاه بایران نیكیهای بسیار كرد. خانخانی را از میان برداشت ، بیست سال كشور را ایمن و آسوده راه برد ، بآبادی تهران و دیگر جاها كوشید ، بانك ملی بنیاد نهاد ، نظام وظیفه اجرا كرد ، بمردم رخت یكسان پوشانید ، زنان را از چادر و پیچه بیرون آورد. اینها هر یكی در حدود خود كارهای بزرگ و سودمندی است كه باید بنام آن پادشاه در تاریخ بماند.

اگر كسانی سمتقو و اقبال‌السلطنه و شیخ‌خزعل و جهانشاه‌خان و امیرعشایر و بسیار امثال اینان را كه بودند و هر یكی در یك گوشه‌ی مملكت فرمانروایی می‌كردند فراموش ننموده‌اند معنی این گفته‌ها را بهتر خواهند فهمید.

ولی از آنسوی رضاشاه مشروطه را از میان برد ، دارالشورا [=پارلمان] را بی‌آبرو گردانید ، در زمان او احساسات آزادیخواهی و ایراندوستی خفه گردید ، بداخلاقی رو بفزونی رفت ، رضاشاه هنگامی بكار برخاست كه می‌توانست احساسات آزادیخواهی و ایراندوستی را در مردم نیرومند گرداند و یك دسته از هوچیان و سودجویان را كه درمیان آزادیخواهان پیدا شده و باعث آشفتگی كشور بودند از میان بردارد ، مشروطه را از راه حقیقت بجریان اندازد. خلاصه آنكه توده را بتكان آورد و یك نیرویی از آنها تولید گردانیده پشتیبان خود سازد. آن اختیاری را كه بدستش افتاد می‌توانست در این راه بكار برد. ولی رضاشاه چون از هوچیان و آزادیخواهانِ دروغی رنجیدگی داشت بكینه‌ی آنها كوشید و مشروطه را از پا انداخت ، و اینبود انتخابات را سفارشی گردانید و از دارالشورا اختیار را گرفته قانونها را تابع اراده‌ی خود ساخت. همچنین در همه‌ی ادارات زور و چیرگی را بكار انداخت. اینها نیز زیانهای كوچكی نیست و من نمی‌دانم این بدبینی و دشمنی با مشروطه و توده در دل آن پادشاه از كجا و به چه انگیزه پدید آمده بود.

این یك داوری‌ایست كه من به اجمال درباره‌ی آن شاه می‌كنم و پیداست كه باین كوتاهی نباید اكتفا كرد و باید بیك داوری بهتر و مفصلتر برخاست. از آنسوی یك رشته جریانهای سیاسی بوده كه مردم از آنها آگاه نشده‌اند و تا آنها بیرون نیاید و دانسته نشود داوری صورت درستی نخواهد داشت.

نویسنده بیك رشته‌ی كمی از آنها آگاهم و نیك می‌دانم كه چه اهمیتی را داراست و چگونه ‌اندیشه‌ها و نظرها را تغییر تواند داد. اینست بسیار آرزومندم كه آن حقایق بیرون آید و مردم آگاه گردند. ایكاش رضاشاه آن حوصله را داشتند كه در آن زیستگاه خود كه دور از ایران روز می‌گزارند حقایق تاریخی بیست ساله‌ی زمان سررشته‌داری خود را یادداشت كنند و یا كسی را بیادداشت كردن وادارند و این كمك را بتاریخ ایران دریغ ندارند.

[1] : نك. «زندگانی من» (ده سال در عدلیه و چرا از عدلیه بیرون آمدم)
[2] : سرتیپ محمدحسین آیرم رئیس شهربانی حكومت رضاشاه از سال 1312 تا 1314. ركن‌الدین مختاری همان جایگاه را تا 1320 داشت. برای آگاهی بیشتر نك. دفتر «دفاعیات كسروی»
[3] : از جمله نوشته‌هایی كه ناپدید شده بخش یكم و دوم (از سه بخش) «دفتر روزگار» یا «تقویم هزاروسیصدوبیست ساله» است.
رضاشاه پهلوی
کوشاد تلگرام : چند روز پیش که خبری از نوشیدن شاش گاو در هندوستان برای جلوگیری از بیماری کوید - 19 در این کانال آوردیم ،‌ خواستمان نشان دادن نادانی و دور بودن گروههایی از شرقیان از دانشها و پیروی از پندارهای بیخردانه بود.
لیکن باید بدیده داشت که دولت در این کشورها نقش مهمی را دارد و اگر هم نتواند پندارهای بیخردانه‌ی مردم را بیکبار از دل ایشان بزداید دست کم از تأثیرات آن می‌تواند بکاهد.
جای خشنودیست که دولت هند در این زمینه بی‌پروا نبوده و به جلوگیری از بیخردیها می‌کوشد.
🔸نکته‌ی درخور پروا آنکه در خبر زیر می‌بینیم دولت هند یکی از اندامان حزب حاکم را که به برگزاری مراسمی برای این کار زشت و گمراهی بیمناک برخاسته بود بازداشت کرده است.
جای صد افسوس است که ملایان و «حکیمان طب اسلامی» در ایران مردم را با پندارهایی که به جان باختن دهها هزار تن می‌انجامد گمراه می‌گردانند ولی دولت ایران از یک هشدار ساده به آنان نیز خودداری می‌کند.

خبر از یورو نیوز :
پلیس هند یک فعال سیاسی را به جرم متقاعد کردن افراد در نوشیدن ادرار گاو برای پیشگیری از ابتلا به ویروس کرونا بازداشت کرد.
بازداشت «نارایان چاترجی»، فعال سیاسی عضو حزب حاکم بر این کشور پس از آن صورت گرفت که یک شهروند در اثر «نوشیدن ادرار گاو به توصیهٔ وی» بیمار شد و به کلانتری شکایت کرد.
پلیس ایالت بنگال غربی اعلام کرد اتهام آقای چاترجی عبارت است از «برگزار کردن مراسمی برای استعمال ادرار گاو و متقاعد کردن یک داوطلب به نوشیدن آن.»
This media is not supported in your browser
VIEW IN TELEGRAM
«در محرم ١٣٣٠ (قمری) كه روز عاشورا افسران دُژخیم تزاری در سربازخانه چوبه‌های دار برپا می‌گردانیدند كه شادروانان ثقة‌الاسلام و شیخ‌سلیم و ضیاءالعلماء و پسران نوجوان علی‌مسیو را بگناه ایراندوستی و میهن‌پرستی بدار كشند ، در همان هنگام شیعیان دسته‌ها راه انداخته در بازارها گردیده زنجیر بتن خود می‌كوفتند و فریاد برمی‌آوردند : «داد از ظلم یزید».
... كیش شیعی كه یك بنیادگزاری سیاسی بسیار استادانه‌ای می‌بوده ، پندارهای آن مغز پیروان را چندان پر میگرداند كه جای بازی بهیچ چیز دیگر نمی‌گزارد ، و او را از زمان خود بیرون برده به هزاروسیصد سال پیش می‌كشاند. یك شیعی كه در این زمانست و درمیان ماست اگر نیك بجوییم در هزاروسیصد سال پیش است ، در مدینه است ، در كربلاست ، در كوفه است ، در شام است. ...
راست گفته شده كه اینان مردگان هزاروسیصد‌ساله‌اند كه سر از گور درآورده بمیان مردم درآمده‌اند.»
(احمد کسروی ، دولت بما پاسخ دهد ، سات 18)

این شیخک نیز که در مغزش جز این اندیشه‌ها نیست از سپری شدن زمستان و آمدن بهار چیزی نمی‌فهمد. از شادی مردمان برای جوان شدن طبیعت چه می‌فهمد؟! اساساً از شادی مردم مگر او دل خوش دارد؟!
🔶 گفت و شنید - (بخش دوم)
🔸 تکه‌ی 29

من روزی سوار اتوبوس بودم. شاگرد شوفر پیاپی مسافر می‌گرفت و باتوبوس می‌چپاند. یكی از مسافران اعتراض كرد و گفت : «باید از شپش تیفوس ملاحظه كرد. اینقدر مردم را بهم نچپان». یكدفعه دیدم یك صدای نكره‌ای از گوشه‌ی اتوبوس بلند شد : «ای بابا مگر ما بخدا عقیده نداریم؟!. شپش چیه؟!». یك آواز دیگری باو پاسخ داد : «از وقتی كه ما ایمانمان ضعیف شد خدا هم این بلاها را بما مسلط گردانید..». آن وقت دندانهای خود را بهم فشرد و چنین گفت : «بابا ، شپش هم آدم می‌كشد؟!.». اینست نمونه‌ای از نتیجه‌های آن نادانیها.

آن شریعت سنگلجی كه تیفوس گرفت و مرد ، خودش خود را كشته و هزارها كسان دیگر را نیز كشته. زیرا او نیز همین نادانیها را بمردم یاد می‌داد. ببینید چه بیخردانه است آن سخنی كه گفته : «خانمها دیدید ، جوراب بپا نكردید هر شب بسینما رفتید ، خدا غضب كرد ...». معنی این سخن آنست كه آن گرسنگی و كمیابی كه در سال ١٣٢١ پدید آمد و هزارها كسان را (بویژه در جنوب) بزیر خاك فرستاد نتیجه‌ی جوراب بپا نكردن و هر شب بسینما رفتن زنهای تهران بوده. خدا از این كار بخشم آمده و آن گرسنگی را فرستاده. خدا كینه‌ی جوراب بپا نكردن زنهای خوشگذران تهران را از بچه‌های بیگناه بندرعباس و بندر ریگ كشیده. اینست معنی آن سخن.

شما می‌دانید كه گرسنگی و كمیابی سال ١٣٢١ چه بود و از كجا برخاسته بود. در آن سال قشون متفقین كه در كشور ما بودند شروع كردند به خواربار خریدن ، و چون دولت ناتوان بود جلوگیری نتوانست. نتیجه آن شد كه خواربار به بیرون رفت و بیگانگان خوردند و خود ایرانیان گرسنه مانده بآنحال افتادند. در همان هنگام در تحت تأثیر همان گرسنگی و بدبختی ، تیفوس و تیفوئید نیز شدت كرد و گرفتاری مردم هرچه بیشتر شد.

اكنون شما بیندیشید كه آن گرسنگی و بدبختی نتیجه‌ی چه بوده؟.. آیا نه آنست كه نتیجه‌ی ناتوانی دولت و بیچارگی كشور بوده؟.. نه آنست كه مردم بایستی از همان پیشامد بخود آیند و از این پس درباره‌ی كشور بی‌پروا نباشند؟.

در یك چنین زمینه‌ای شریعت سنگلجی آن سخن مهمل را گفته. تنها او نبود ، همه‌ی ملایان می‌گفتند. روسیاهان فرصت بدست آورده بگرمی بازار خود می‌كوشیدند.

تیره‌دلان از یكسو گناه گرسنگی و كمیابی را بخدا نسبت می‌دادند و علت آن را نیز رو نگرفتن و جوراب نپوشیدن زنها ذكر می‌كردند و بدینسان توهینی بزرگ بخدای جهان می‌كردند ، و از یكسو مردم را اغفال كرده نمی‌گزارند كه علت واقعی قضیه را كه بی‌اعتنایی بكشور و توده بوده دریابند و از خطای خود بازگردند. روزی به یكی گفتم : خدا چه كرده كه این بلا را فرستاده؟!. آیا از آسمان نبارانیده؟!. آیا از زمین نرویانیده؟!. آیا تگرگ فرستاده؟!. آیا ملخ فرستاده؟!. ای نادانان ، خدا روزی شما را داده ولی شما چون مردم پست و پراكنده‌اید و كشورتان ناتوانست دیگران می‌كِشند و می‌برند. سرچشمه‌ی این بدبختی ناتوانی كشور ، و سرچشمه‌ی ناتوانی كشور نیز شما ملایان می‌باشید. این گرسنگی و بدبختی نتیجه‌ی وجودهای شوم شماست. ولی شما از بس خیره‌رویید گناه را بگردن خدا می‌اندازید. این زیركی را شما از پیشوایانتان یاد گرفته‌اید.
🔶 زبان ایرانی - 150
🔸 پرسشها و پاسخها درباره‌ي زبان (سال چهارم) ـ 1


(1)
كلمه‌ي دوشيزه بسيط است يا مركب و از چه تركيب يافته؟.. دزفول ـ گوشه‌گير

دوشيزه امروز را ساده (بسيط) است نه سرشته (مركب) زيرا از بخش بخش آن معنا درنمي‌آيد. ولي بيگمان نخست سرشته بوده كه ما چگونگي را نمي‌دانيم.
(2)
فرق كلمه‌ي اتفاق و اتحاد چيست و در فارسي بجاي هر كدام چه كلمه را بايد آورد؟..
تبريز ـ تقي جورابچي

اتفاق در فارسي همداستاني و سخن بر كاري نهادن و اتحاد يگانگي و دست يكي كردن است. از اينجا تفاوت آنها با يكديگر نيز دانسته خواهد شد.
(3)
كلمه‌ي دبدبه فارسي است يا عربي و معني صحيح آن چيست؟.. آيا بمعني شكوه و جلال درست است؟ تهران ا.

دبدبه برگردانيدن آواز دب دب است كه از كوس برخيزد و اين گونه كلمه‌ها كه از آوازها ساخته مي‌شود عربي و فارسي ندارد و در همه‌ي زبانها يكي شمرده مي‌شود. دبدبه را نيز هم در عربي و هم در فارسي بكار برده‌اند. در عربي گاهي آن را بمعني خود كوس ميگيرند و دبادب جمع مي‌بندند اينكه امروز آن را بمعني شكوه بكار مي‌برند درست نيست.
اين نمونه‌ايست كه چگونه كلمه‌هاي فارسي معناهاي خود را از دست داده و از چه راه چنين حال پيدا شده. زماني كه يك نويسنده كلمه‌هاي فراواني را بيجهت پشت سر هم آورده مثلاً ميگويد : «با دبدبه و جلال و شكوه و اعزاز ...» شنونده نيز دربند دانستن معناي درست يكايك كلمه‌ها نبوده از رويهم‌رفته‌ي آنها معنايي را در دل خود جا ميدهد و از اينجا كلمه‌ها از نيرو افتاده معنيها تاريك مي‌شود و چون تاريك شد بهم درآميزد.
✴️ ریشه‌ی بدبختیها (تکه‌ی سی‌‌وهشتم)

🔶 درباره‌ی رضاشاه پهلوی و كارهای زمان آن شاه (بخش دو از دو)

در زمان شاه گذشته تنها چیرگی و سختگیری او نبوده كه مایه‌ی زیان مردم گردیده. یك دسته از سران اداره‌ها و كاركنان دولتی نیز از زور و نیروی او استفاده نموده بمردم آزار و زیان بسیار رسانیده‌اند. امروز تنها مختاری [1] را دنبال می‌كنند. باید گفت دیگران نیز بسیارند.

من می‌خواهم در اینجا برای مَثَل دیوان حرب و كارهای آن را یادآوری نمایم. این دیوان حرب چه بود؟. چه رفتاری با مردم می‌كرد؟. چند تن از افسران ستمگر خونخوار پیدا شده بنام «اجرای اوامر اعلیحضرت» بیرحمی و پستی بی‌اندازه از خود نشان می‌دادند. میرزاآقاخان خلعتبری كه یك افسر جوانی او را با تپانچه درغلتانیده خود را نیز كشت یك نمونه‌ی درستی از بیرحمی و خونخواری بود. برای آنكه دانسته شود چگونه ‌اینها كاسه‌ی گرمتر از آش گردیده بسیار بیشتر از آنچه مقصود رضاشاه بود بمردم ستم و بیرحمی می‌نمودند داستان پایین را یاد می‌كنم :

آقای حسن مشار (مشارالملك) [2] را كه اكنون نمی‌دانم در كجای اروپاست بسیاری از خوانندگان خواهند شناخت. زیرا از كسانی بود كه چند بار وزارت كرده است. این مرد در كارهای رضاشاه دخالت داشت و از نزدیكان او شمرده می‌شد ولی یك روز شنیده شد او را گرفته و بزندان انداخته‌اند. سپس نیز شنیده شد در دیوان حرب محكوم بمرگ گردیده. لیكن پس از چندی رها شده بیرون آمد و چون با نویسنده آشنایی داشت بدیدنش رفتم و چگونگی را پرسیدم.

داستان این بوده كه پسر یكی از بستگان آقای مشار كه جوان درسخوانده‌ای بوده باروپا می‌رفته. آقای مشار برای شناسانیدن او نامه‌ای بشهربانی نوشته تا تذكره[=گذرنامه] باو داده‌اند. سپس در آلمان روزنامه‌ای بنام «پیكان» بزبان فارسی انتشار یافته كه از رضاشاه بد گفته و كسی از تهران راپورتی[گزارش] بشهربانی فرستاده كه نویسنده‌ی آن روزنامه فلان جوانست و او را مشارالملك فرستاده تا برود در اروپا از شاه بد نویسد.

بهمین دستاویز مشارالملك را با چند تنی بزندان كشانیدند و[سرهنگ] میرزاآقاخان خلعتبری و همدستان او در دیوان حرب بعنوان آنكه بشاه یا بكشور سوء قصد داشته حكم مرگ برای او دادند. اینست نمونه‌ای از تشنگی آنها بخونریزی. از آنسو چون حكم را بنزد شاه بردند سخت برآشفته گفت : مردكه مگر من میرغضبم كه هر روز آدم بكشم [3] ، و مشارالملك را آزاد گردانید ، و سپس دانسته شد كه چون مختاری آن راپورت را بنزد شاه برده بوده در حاشیه‌اش نوشته است : «تحقیقی بكنید» با همین یك دستور بچنان رفتاری برخاسته بودند.

كسانی كه در زمان آن شاه كشته شده‌اند بیشترش چنین است كه كاركنان شهربانی یا دیوان حرب دوسیه[=پرونده] برای ایشان ساخته و یك كار كوچكی را در نظر آن شاه بزرگ گردانیده‌اند. ولی اگر اكنون از هر یكی از ایشان بپرسید خواهد گفت : شاه می‌خواست چند نفر دیگر را هم با آنان بكشد ولی من كوشیدم و نگزاردم.
گواه این سخن رفتاریست كه آقای سرتیپ قریب می‌كند. این مرد كه در زمان رضاشاه آزار و ستم بسیار بمردم رسانیده اكنون كه آن شاه رفته و فرصت بدست آمده آقای سرتیپ برگشته و از آن شاه بد می‌نویسد و از بیچارگی و فراموشكاریِ مردم ایران استفاده كرده و می‌خواهد پس از آن ستمگریها جا در دلها برای خود باز كند.

آقای سرتیپ در محاكمه‌ی محسن جهانسوز [4] و همراهانش كه همگی جوانان بیگناهی بودند دادستان دیوان حرب بوده و آنچه توانسته بیرحمی و پافشاری نشان داده و باعث ریخته شده خون یك جوان دانشمند بیگناه گردیده ، چنین كسی اكنون می‌خواهد «وجهه‌ی ملی» پیدا كند و در روزنامه‌ها گفتار می‌نویسد كه برضاشاه چنان گفتم ، و چنین شنیدم ، و چون درباره‌ی كشتن محسن جهانسوز ایراد می‌گیرند با یك پیشانی باز چنین پاسخ می‌دهد : «حكم را دادگاه می‌دهد نه دادستان».

آری آقای سرتیپ حكم را دادگاه می‌دهد ولی ما وظیفه‌ی دادستان را هم می‌دانیم. دادستان هم پافشاری نموده حكم را از دادگاه می‌طلبد. این چیزی نیست كه امروز مردم ندانند. شما آقای سرتیپ قریب در دادگاه سرپا ایستاده‌اید و با صد بیرحمی و بی‌وجدانی یك دسته از جوانان بیگناه را گناهكار قلم داده‌اید و برای آنان از دادگاه كیفر خواسته‌اید و پیاپی ستایش از شاه كرده و دادگاه را در زیر تهدید گزارده‌اید.


👇
بالاخره اگر شما بگویید در آن محاكمه دخالت نداشته‌اید این انكار محسوسات است. و اگر بگویید مجبور بودید یك دروغ بیشرمانه‌ایست. كسان بسیاری شما را می‌شناسند كه یك مرد ستمگری هستید و در زمان آن شاه از فرصت استفاده جسته خوی ستمگرانه‌ی خود را بكار می‌بردید و كسی هم شما را ناگزیر نمی‌گردانید. اساساً دعوی ناگزیری در این هنگام از كسی پذیرفته نیست و نباید بود. شما اگر از آن كار كناره می‌جستید مانعی در جلو نداشتید. من كه نویسنده‌ی این گفتارم یك روزی برای گفتگو درباره‌ی یك بدبختی كه بچنگال شما افتاده بود بدیوان حرب آمدم و هنوز فراموش نكرده‌ام كه یك افسر ریشداری (كه سپس دانسته‌ام شما آقای سرتیپ قریب بوده‌اید) با یك تشر و تحكمی بمن پاسخ داد : «حكم مدعی‌العمومِ دیوان حرب حكم اعلیحضرتست باید اجرا شود». [5] هنوز تلخی آن پاسخ بی‌ادبانه و سیاهدلانه‌ی شما از یاد من نرفته. با اینحال هیچگاه درپی كینه‌جویی از شما نبودم و آنچه مرا بنوشتن این سخن واداشته گفتارنویسی شماست. من درشگفتم كه شما با چه رویی اینها را می‌نویسید؟! نمی‌دانم مردم را تا چه ‌اندازه بیچاره و نافهم پنداشته‌اید كه می‌خواهید پس از آنهمه سیاهكاریها از در فریبكاری درآیید و خود را محبوب گردانید؟!..
(پرچم روزانه شماره‌های 129 و 130)

[1] : ركن‌الدین مختاری پس از سرتیپ محمدحسین آیرم تا سال 1320 رئیس شهربانی بود.
[2] : حسن مشارالملک در کودتای سوم اسفند 1299 با سیدضیاء و رضاخان میرپنج همراهی کرد و در کابینه‌ی سیدضیاء وزیر دربار احمدشاه شد.
سه بار وزیر خارجه ، پنج بار وزیر دارایی ، یک بار وزیر دربار و یک بار وزیر راه بود. زیر بار بستن قرارداد نفت نرفت. (از ویکی پدیا) در سال ۱۳۱۶ به اروپا رفت و تا پایان عمر آنجا ماند.
[3] : دنباله‌ی سخن شاه چنین بوده : «من گفتم تحقیق كنید نگفتم حكم اعدام دهید». نك. دفتر «دفاعیات كسروی».
[4] : برای آگاهیهای بیشتر از آن جوان نك. بدفتر «دفاعیات كسروی»
[5] : بیگمان دیكتاتوری یك‌روزه پدید نمی‌آید. آن هم پس از جنبش و خیزش ریشه‌داری همچون مشروطه. این نمونه‌ایست از رفتارهایی كه نشان می‌دهد دیكتاتوری چگونه پدید می‌آید. در زمان رضاشاه «خرده‌دیكتاتور»‌ها با عنوانهایی مانند «حكم اعلیحضرتست» یا «حسب‌الامر همایونی» با قانونشكنیها و زورورزیها خواستهای ناپاك خود را پیش می‌برده و آنگاه یك «مطابق فرمایشات ملوكانه» و مانند آن را پیش می‌كشیدند و هر جا كه از آنها نیز كاری برنمی‌آمد از دروغ بستن و «بلشویك» خواندن طرف باكی نداشتند. بدینسان از یكسو سنگ براه آزادی و آزادگی می‌غلتاندند و از سویی با چاپلوسیهای خود (چه فرمان شاه ، چه فرمان یزدان و ...) امر را بر «شخص اول مملكت» مشتبه كرده رفته رفته ازو یك دیكتاتور بزرگ می‌پروردند. در دوره‌ی محمدرضاشاه نیز پس از زمان كوتاهی از آغاز پادشاهیش باز همین مسیر پیموده شد. كسانی پیرامون او را گرفتند كه به «نوكری» و «دستبوسی» او افتخار می‌كردند (برای مثال : دو نخست‌وزیر كشور ، اقبال و علم). این «بله قربان گویان» با ساختن و بكار بردن عنوانهایی چون «آریامهر» و مانندهای آن به پادشاه «دمكرات‌مآب» میدان خودكامگی گشادند و امر را بر او نیز مشتبه ساخته از پلكان دیكتاتوری گام بگام بالا بردند. ... روزگار پادشاهان گذشت و ملایان سر كار آمدند ولی رفتارها دیگر نشد و این بار «پیروی از خط امام» ، «ذوب شدن در ولایت فقیه» و مانندهای آنها ، حكم همان «حسب‌الامر»‌ها و «بله قربان»‌ها را یافت و خرده‌دیكتاتورها برای آنكه مانعی بر سر راهشان بازنماند ، هر كه را سخنی جز آنها می‌راند با چماق «ضد ولایت فقیه» و «ضد انقلاب» و «لیبرال» و با فریادهای «مرگ بر ...» از میدان بیرون راندند. این نامردیها هنوز هم ادامه دارد. امروز بر سر هر گفتگوی خُرد و کم‌بهایی می‌بینید سران کشور سخنانی همچون «چنانکه حضرت آقا فرمودند ...» یا‌ «به فرموده‌ی مقام معظم رهبری ...» بر زبان دارند. بدینسان راه خفه كردن آزادی و پروردن دیكتاتور را بار دیگر از نو پیموده و می‌پیماییم.
آیا ما خود مقصر نیستیم؟!..
سرپاس رکن‌الدین مختاری