🔶 زندگانی من
🔸 3ـ چند سخنی از پدرم (تکهی سه از چهار)
در آن زمان یکی از گرفتاریها در ایران کشاکش شیخی و کریمخانی و متشرع میبود. این کشاکش از زمان فتحعلیشاه برخاسته و در تبریز کار بخونریزی انجامیده و این زمان هر گروهی جدا از دیگران زیستندی و ملا و مسجد و کتابهاشان جدا میبود. شیخی با متشرع یا کریمخانی آمد و رفت نکردی. دختر بآنان ندادی. تا توانستی کینه و دشمنی نشان دادی. پدرم در این باره هم رفتار دیگری میداشت. زیرا باآنکه از گروه متشرعان بلکه پیشوای آنان میبود ، با شیخیان و کریمخانیان مهربانی کردی و بهمگی آنان سلام دادی و حال پرسیدی. یکی از خوشبختیهای پدرم داشتن دوستان پاکدل و نیکنهاد میبود. ده بیست تن دوستانی میداشت که بپدرم دلبستگی بیاندازه نشان دادندی و او را «آقا» خوانده پاس بسیار داشتندی. پدرم بآنها «داداش» گفتی و رفتار برادرانه کردی. این دوستان پدرم و رفتارشان خود داستان جداییست ، و در اینجا خواستم آنست که چند تنی از آن دوستانش از شیخیان میبودند.
یکی از آنان حاجیجواد دیزَجی میبود که همچون پدرم فرشفروشی کردی و تا ده سال پیش در تبریز زنده میبود و تبریزیان او را میشناسند. دیگری حاجیزینالعابدین دیزَجی میبود که در باتوم بازرگانی میداشتی و هر چند سال یک بار به تبریز میآمدی و خود یکی از شیخیان بسیار کینهانبار[=کینهتوز] میبود و با اینحال با پدرم برادری میداشت.
چند بار این را از پدرم شنیده بودم : «این اختلاف را بمیان ما دیگران انداختهاند». پدرم مرد سادهای میبود و از سیاست بیگانگان کمترین آگاهی نمیداشت. با آنحال در این باره این سخن را گفتی. آن سالی که آقامیرزاعلی ثقةالاسلام (آنکه روسیان بدارش زدند) بجای پدرش نشسته بود یک شب رمضانی در نزد پدرم گفته شد کسانی از شیخیان به پیش او رفته «مناسک حج» خواستهاند ، و او گفته است : «به همان مناسک علمای نجف عمل کنید ، من نیز درس از آنها خواندهام». از این سخن پدرم شادمان گردیده و به ثقةالاسلام دعا گفت.
با اینحال شنیدنیست که پدرم ناچار شد در یک کشاکش شیخی و متشرع پا بمیان گزارد که میتوانم گفت همیشه افسوس آن پیشامد را خوردی. چگونگی آنکه در هُکماوار سردستهی شیخیان حاجیمحمود نام پیرمرد ریشسفیدی میبود و او را خواهرزادگانی بنام جلیل و عباس و یوسف میبودند. این یوسف همانست که در تاریخ مشروطه نیز دیده میشود و صمدخان او را «دو شقه» گردانیده و داستانش را براون و دیگران نوشتهاند.
این یوسف در آن روزها تازه سر برآورده به لوتیگری آغاز کرده و چون جوان بیباک و دلیری میبود در اندکزمانی نام یافته بود. پدرم با حاجیمحمود و این خواهرزادگانش نیز مهربانی کردی و بهمهی ایشان پیشسلام شدی. در آن روزها این یوسف در سر راه هُکماوار که ببازار میروند جلو زنی را گرفته بود. متشرعان این را بهانه گرفته به دستهبندی پرداخته و شامگاهان که پدرم همراه حاجیمیرمحسنآقا از بازار بازمیگشت جلو او را گرفته بدادخواهی پرداختند ، و فردا بخانهی ما ریخته با زور پدرم را جلو انداخته با خود به عالیقاپو بردند که از ولیعهد (محمدعلیمیرزا) داد خواهند. از آنسو شیخیان دسته بدسته بخانهی ثقةالاسلام رفتند ، و چون ثقةالاسلام پا بمیان گزاشت از اینسو نیز حاجیمیرزاحسن مجتهد1 به همچشمی او هواداری از متشرعان کرد. این داستان بدرازی افتاد و از تهران تلگرافها رسید و سرانجامِ دو سه ماه کشاکش ، یوسف را که در زندان میبود به اردبیل فرستاده در «نارینقلعه» که جایگاه گناهکارانِ سخت میبود بند کردند. این پیشامد تخم دشمنی را میانهی خاندان ما با حاجیمحمود و یوسف کاشت که نتیجهاش گزند بسیاری در زمان مشروطه گردید.
1ـ این از پیشوایان بزرگ شیعیان در تبریز و خود از دیهداران و انبارداران بود که چون بدشمنی با مشروطهخواهان برخاست ، مشروطهخواهان او را از شهر بیرون کردند.
🔸 3ـ چند سخنی از پدرم (تکهی سه از چهار)
در آن زمان یکی از گرفتاریها در ایران کشاکش شیخی و کریمخانی و متشرع میبود. این کشاکش از زمان فتحعلیشاه برخاسته و در تبریز کار بخونریزی انجامیده و این زمان هر گروهی جدا از دیگران زیستندی و ملا و مسجد و کتابهاشان جدا میبود. شیخی با متشرع یا کریمخانی آمد و رفت نکردی. دختر بآنان ندادی. تا توانستی کینه و دشمنی نشان دادی. پدرم در این باره هم رفتار دیگری میداشت. زیرا باآنکه از گروه متشرعان بلکه پیشوای آنان میبود ، با شیخیان و کریمخانیان مهربانی کردی و بهمگی آنان سلام دادی و حال پرسیدی. یکی از خوشبختیهای پدرم داشتن دوستان پاکدل و نیکنهاد میبود. ده بیست تن دوستانی میداشت که بپدرم دلبستگی بیاندازه نشان دادندی و او را «آقا» خوانده پاس بسیار داشتندی. پدرم بآنها «داداش» گفتی و رفتار برادرانه کردی. این دوستان پدرم و رفتارشان خود داستان جداییست ، و در اینجا خواستم آنست که چند تنی از آن دوستانش از شیخیان میبودند.
یکی از آنان حاجیجواد دیزَجی میبود که همچون پدرم فرشفروشی کردی و تا ده سال پیش در تبریز زنده میبود و تبریزیان او را میشناسند. دیگری حاجیزینالعابدین دیزَجی میبود که در باتوم بازرگانی میداشتی و هر چند سال یک بار به تبریز میآمدی و خود یکی از شیخیان بسیار کینهانبار[=کینهتوز] میبود و با اینحال با پدرم برادری میداشت.
چند بار این را از پدرم شنیده بودم : «این اختلاف را بمیان ما دیگران انداختهاند». پدرم مرد سادهای میبود و از سیاست بیگانگان کمترین آگاهی نمیداشت. با آنحال در این باره این سخن را گفتی. آن سالی که آقامیرزاعلی ثقةالاسلام (آنکه روسیان بدارش زدند) بجای پدرش نشسته بود یک شب رمضانی در نزد پدرم گفته شد کسانی از شیخیان به پیش او رفته «مناسک حج» خواستهاند ، و او گفته است : «به همان مناسک علمای نجف عمل کنید ، من نیز درس از آنها خواندهام». از این سخن پدرم شادمان گردیده و به ثقةالاسلام دعا گفت.
با اینحال شنیدنیست که پدرم ناچار شد در یک کشاکش شیخی و متشرع پا بمیان گزارد که میتوانم گفت همیشه افسوس آن پیشامد را خوردی. چگونگی آنکه در هُکماوار سردستهی شیخیان حاجیمحمود نام پیرمرد ریشسفیدی میبود و او را خواهرزادگانی بنام جلیل و عباس و یوسف میبودند. این یوسف همانست که در تاریخ مشروطه نیز دیده میشود و صمدخان او را «دو شقه» گردانیده و داستانش را براون و دیگران نوشتهاند.
این یوسف در آن روزها تازه سر برآورده به لوتیگری آغاز کرده و چون جوان بیباک و دلیری میبود در اندکزمانی نام یافته بود. پدرم با حاجیمحمود و این خواهرزادگانش نیز مهربانی کردی و بهمهی ایشان پیشسلام شدی. در آن روزها این یوسف در سر راه هُکماوار که ببازار میروند جلو زنی را گرفته بود. متشرعان این را بهانه گرفته به دستهبندی پرداخته و شامگاهان که پدرم همراه حاجیمیرمحسنآقا از بازار بازمیگشت جلو او را گرفته بدادخواهی پرداختند ، و فردا بخانهی ما ریخته با زور پدرم را جلو انداخته با خود به عالیقاپو بردند که از ولیعهد (محمدعلیمیرزا) داد خواهند. از آنسو شیخیان دسته بدسته بخانهی ثقةالاسلام رفتند ، و چون ثقةالاسلام پا بمیان گزاشت از اینسو نیز حاجیمیرزاحسن مجتهد1 به همچشمی او هواداری از متشرعان کرد. این داستان بدرازی افتاد و از تهران تلگرافها رسید و سرانجامِ دو سه ماه کشاکش ، یوسف را که در زندان میبود به اردبیل فرستاده در «نارینقلعه» که جایگاه گناهکارانِ سخت میبود بند کردند. این پیشامد تخم دشمنی را میانهی خاندان ما با حاجیمحمود و یوسف کاشت که نتیجهاش گزند بسیاری در زمان مشروطه گردید.
1ـ این از پیشوایان بزرگ شیعیان در تبریز و خود از دیهداران و انبارداران بود که چون بدشمنی با مشروطهخواهان برخاست ، مشروطهخواهان او را از شهر بیرون کردند.
🔶 زبان ایرانی (سال پنجم) - 171
🔸 در پیرامون زبان
در گفتار پيش (در شمارهی يكم) گونههاي گذشته را شمرديم و اينك به اكنون ميپردازيم :
بايد دانست در بسياري از زبانها اكنون نيز بچندين گونه آيد و در فارسي ما آن را بسه گونه مييابيم بدينسان : همارگي ، همانزماني ، پيوستگي ؛ و اينك آنها را روشن ميگردانيم :
1ـ اكنون همارگي : نويسد. اين را در جايي گويند كه كسي يك كاري را بسيار كند و يا آن را پيشهي خود دارد اگر چه بهنگام گفتگو بآن نپردازد : «در عربستان باران بارد و برف نبارد». گاهي نيز از آن آينده را (آينده نزديك را) خواهند : «فردا بخانه شما آيم».
2ـ اكنون همانزماني : مينويسد. اين را بهنگامي آورند كه كسي كاري در همين زمان انجام ميدهد و آن را در دست ميدارد. «هوا ابر است و باران ميبارد».
3ـ اكنون پيوستگي : همينويسد. اين را در جايي آورند كه كسي يك كاري را در همان زمان پيوسته يا پياپي ميكند. «همينالد و آرام نميگيرد».
در كتابهايي كه پيش از زمان مغولان نگارش يافته اگرچه گونهي سوم كم است ولي دو گونهي ديگر فراوانست و هيچگاه آن دو را بهم درنياميزند و اين را بجاي آن نياورند. اين جملهها از مرزباننامه است : «از دور مرد قصاب را ديد بشكلي سمج و جامه شوخكن كاردي در دست و پارهای ريسمان بر ميان انديشه كرد كه اين مرد سبب هلاك منست و بقصد خون ريختن من ميآيد ... مرا قدم ثبات ميبايد افشردن و خاطر خود را با دست گرفتن تا خود چه پيش آيد كه مرد را چون خوف و خشيت بر دل غالب آيد دست و پاي قدرت از كار فروماند ...» ببينيد چگونه در يك سخن ميان دو گونه جدايي ميگزارد و آنها را باهم درنميآميزد.
ولي كنون را از اين سه گونه آنكه «پيوستگي» است هيچ نميشناسند و همانزماني و همارگي را بهم درآميخته و در هر دو معني گونهي همانزماني را ميآورند و مثلاً بجاي جملهي بالايي «در عربستان باران ميبارد و برف نميبارد» ميگويند. با آنكه چنانكه گفتيم در بيشتر زبانها اين دو معني جدا آورده شود. در تركي آن يكي را «يازار» و اين يكي را «يازر» گويند.
از اينجاست كه ميگوييم زبان فارسي كنوني بيمار است و از كار افتاده. شما اگر از كسي پرسيد : «چه ميكني؟..» خواست شما را نخواهد دانست و ناگزير خواهد شد بپرسد : «ميگويي اكنون چه ميكنم و يا كار و پيشهام را ميپرسي؟..» بارها در اين باره لغزش رخ دهد و خواست گوينده دانسته نشود. اين چندي پيش رخ داده كه يكي از اين بزمآرايان دوروي كه به هر كجا كه رسيدند پرواي خداوند خانه و باشندگان را كنند و سخناني از بهر خشنودي آنان رانند در جايي ستايش خداوند خانه را ميكرده و بدگويي از ديگران مينموده. خداوند خانه كه مرد پرهيزكاري است براي جلوگيري چنين گفته : «تو كه در اينجا بدگويي از فلان ميكني ، نزد او نيز بدگويي از من مينمايي». خواستش معني همارگي بوده و ميخواسته بگويد : شيوهي كسان دورو اينست كه به هر كه رسند او را ستايند و ديگران را نكوهش نمايند. ولي شنونده اين خواست او را درنيافته و از سخن معني همانزماني فهميده و اينست بدست و پا افتاده و چنين گفته : «كي من بدگويي از شما كردهام. اگر گفتگوي فلان روز را ميفرماييد من در آنجا گله از شما مينمودم بدگويي نميكردم». خداوند خانه و باشندگان همگي از سخن او بخنده افتادهاند.
از همينجاست كه مردم عامي بچارهجويي برخاسته و براي آنكه دو معني را از هم جدا گردانند راهي از پيش خود پديد آوردهاند بدينسان كه در معني همانزماني يك كلمهي «دارم» افزايند و چنين گويند : «دارم ميروم» و «دارم مينويسم».
🔸 در پیرامون زبان
در گفتار پيش (در شمارهی يكم) گونههاي گذشته را شمرديم و اينك به اكنون ميپردازيم :
بايد دانست در بسياري از زبانها اكنون نيز بچندين گونه آيد و در فارسي ما آن را بسه گونه مييابيم بدينسان : همارگي ، همانزماني ، پيوستگي ؛ و اينك آنها را روشن ميگردانيم :
1ـ اكنون همارگي : نويسد. اين را در جايي گويند كه كسي يك كاري را بسيار كند و يا آن را پيشهي خود دارد اگر چه بهنگام گفتگو بآن نپردازد : «در عربستان باران بارد و برف نبارد». گاهي نيز از آن آينده را (آينده نزديك را) خواهند : «فردا بخانه شما آيم».
2ـ اكنون همانزماني : مينويسد. اين را بهنگامي آورند كه كسي كاري در همين زمان انجام ميدهد و آن را در دست ميدارد. «هوا ابر است و باران ميبارد».
3ـ اكنون پيوستگي : همينويسد. اين را در جايي آورند كه كسي يك كاري را در همان زمان پيوسته يا پياپي ميكند. «همينالد و آرام نميگيرد».
در كتابهايي كه پيش از زمان مغولان نگارش يافته اگرچه گونهي سوم كم است ولي دو گونهي ديگر فراوانست و هيچگاه آن دو را بهم درنياميزند و اين را بجاي آن نياورند. اين جملهها از مرزباننامه است : «از دور مرد قصاب را ديد بشكلي سمج و جامه شوخكن كاردي در دست و پارهای ريسمان بر ميان انديشه كرد كه اين مرد سبب هلاك منست و بقصد خون ريختن من ميآيد ... مرا قدم ثبات ميبايد افشردن و خاطر خود را با دست گرفتن تا خود چه پيش آيد كه مرد را چون خوف و خشيت بر دل غالب آيد دست و پاي قدرت از كار فروماند ...» ببينيد چگونه در يك سخن ميان دو گونه جدايي ميگزارد و آنها را باهم درنميآميزد.
ولي كنون را از اين سه گونه آنكه «پيوستگي» است هيچ نميشناسند و همانزماني و همارگي را بهم درآميخته و در هر دو معني گونهي همانزماني را ميآورند و مثلاً بجاي جملهي بالايي «در عربستان باران ميبارد و برف نميبارد» ميگويند. با آنكه چنانكه گفتيم در بيشتر زبانها اين دو معني جدا آورده شود. در تركي آن يكي را «يازار» و اين يكي را «يازر» گويند.
از اينجاست كه ميگوييم زبان فارسي كنوني بيمار است و از كار افتاده. شما اگر از كسي پرسيد : «چه ميكني؟..» خواست شما را نخواهد دانست و ناگزير خواهد شد بپرسد : «ميگويي اكنون چه ميكنم و يا كار و پيشهام را ميپرسي؟..» بارها در اين باره لغزش رخ دهد و خواست گوينده دانسته نشود. اين چندي پيش رخ داده كه يكي از اين بزمآرايان دوروي كه به هر كجا كه رسيدند پرواي خداوند خانه و باشندگان را كنند و سخناني از بهر خشنودي آنان رانند در جايي ستايش خداوند خانه را ميكرده و بدگويي از ديگران مينموده. خداوند خانه كه مرد پرهيزكاري است براي جلوگيري چنين گفته : «تو كه در اينجا بدگويي از فلان ميكني ، نزد او نيز بدگويي از من مينمايي». خواستش معني همارگي بوده و ميخواسته بگويد : شيوهي كسان دورو اينست كه به هر كه رسند او را ستايند و ديگران را نكوهش نمايند. ولي شنونده اين خواست او را درنيافته و از سخن معني همانزماني فهميده و اينست بدست و پا افتاده و چنين گفته : «كي من بدگويي از شما كردهام. اگر گفتگوي فلان روز را ميفرماييد من در آنجا گله از شما مينمودم بدگويي نميكردم». خداوند خانه و باشندگان همگي از سخن او بخنده افتادهاند.
از همينجاست كه مردم عامي بچارهجويي برخاسته و براي آنكه دو معني را از هم جدا گردانند راهي از پيش خود پديد آوردهاند بدينسان كه در معني همانزماني يك كلمهي «دارم» افزايند و چنين گويند : «دارم ميروم» و «دارم مينويسم».
✴️ ریشهی بدبختیها (تکهی پنجاهوهشتم)
🔶 دربارهی صوفیان و درویشان (بخش یک از چهار)
چند روز پیش در پرچم گفتاری دربارهی صوفیگری بخامهی آقای رحیمی چاپ كردیم و اینك میخواهیم در آن زمینه بیك رشته گفتارهای دیگری پردازیم. این نیز همچون شعر باید دنبال گردد.
اگر ایرانیان تودهای بودند كه نیك و بد شناسند و سود و زیان بفهمند ما دربارهی صوفیان بهیچ گفتاری نیاز پیدا نمیكردیم. مگر درویشها و گلِمولاها كه تا پانزده سال پیش در ایران بفراوانی یافت میشدند و با آن ریخت «بُلعجایب» و رخت چركآلود در جلو چشمهای خودی و بیگانه نمودار میگردیدند فراموش شدهاند؟!.. ، مگر آموزاكهایی كه نتیجهاش این هیكلهای شوم بوده نیاز بگفتگو دارد؟!..
🔸راستی را باید گفت : این مردم چشم دارند و نمیبینند ، و گوش دارند و نمیشنوند ، و مغز دارند و نمیفهمند.
من میپرسم : آیا درویشان گدایی میكنند یا نه؟.. همه میدانیم كه میكنند. یا گدایی میكنند ، یا ماربازی ، یا حقهبازی. باز میپرسم : آیا گدایی بد است یا نه؟!. همه میدانیم كه بد است و شرم و آزرم آدمی را از میان میبرد. پس دیگر جای چه گفتگوست؟!.. چرا صالحعلیشاهها و مستعلیشاهها و قطبعلیشاهها از میدان درنمیروند؟!..
چند روز پیش در میدان توپخانه سوار اتوبوس میشدم دیدم یك مردی با ریش توپی و گیسوان حنایی دراز و سرِ باز نیز سوار گردید. دانستم درویش است ، گلِمولاست ، پیر است ، مرشد است ، قطب است ، ولیست ، عارفست. از دیدنش متأثر شده بیاد زمان پیش [1] افتادم كه این چركینكاریها از میان رفته بود.
اتوبوس راه افتاد و چون از جلو باغ ملی درگذشت شاگردشوفر بگرفتن پول پرداخت و چون نوبت بدرویش رسید با یك خیرهچشمی گفت : از من پول نمیگیرند. شاگردشوفر با زمختی گفت : اتوبوس گداخانه نیست پول درآر ، این را گفت و ایستادگی نشان داد. درویش ناگزیر شد و از كشكول خود دهشاهی درآورد و باو داد. ولی سپس درویش رو بمردم گردانیده گفت : این مرا نمیشناسد ، وگرنه در هیچ جا از من پول نمیگیرند. این را گفت بیآنكه اندكشرمی كند. سپس چون اتوبوس بمیدان شاپور رسید و درویش میخواست پیاده شود شاگردشوفر جلوش را گرفته گفت : دهشاهی دیگر! باز درویش بروی او خیره شده با یك خشمی چنین گفت : دست از سر من بردار ، این كاری كه تو كردی تاكنون كسی نكرده. این را گفت و بیآنكه پولی دهد پایین رفت و راه خود را پیش گرفت. بدبخت سالها رنج برده ، ریاضت كشیده ، جهاد اكبر كرده ، سیر در نفْس نموده ، ذكر جَلی خوانده ، ذكر خفی خوانده ، چلهها بسر داده ، مقامات پیموده ، و آخرین نتیجهاش این شده كه اتوبوس سوار شود و پول ندهد و هیچ نیندیشد كه برای چه؟!..
من تا سالیان دراز این را باور نمیكردم كه گدایی جزو آداب صوفیگری بوده و با دستور مرشد است كه درویشان این كار را میكنند. میگفتم : چنانكه از دیگر فرقهها گدا برمیخیزد از اینان هم برخاسته است. ولی در شگفت بودم كه چرا از اینان بیشتر از دیگران گدا برمیخیزد؟.. این بود باور من در سالیان دراز. ولی سپس چون كتابهای ایشان را خواندم دیدم برخی از بزرگانشان همین كار را میكردهاند ، و این را یک راهی از ریاضت و تهذیب نفس میشناختهاند ، و چون این را دانستم بدی آن گروه در اندیشهام هرچه بیشتر نمودار شد ، و برای آنكه گواهی بگفتههای خود بیاورم عبارتهای پایین را از كتاب «اسرار التوحید فی مقامات الشیخ ابی سعید» بازمیآورم. چون این كتاب با یك زبان ساده نوشته شده در این رشته گفتار ، بیشترِ گواهیها از آن آورده خواهد شد.
از زبان شیخ ابوسعید داستان آغاز كار او را نقل میكند : «از جهت درویشان بسئوال مشغول شدیم كه هیچ سختتر از این ندیدیم بر نفس هر كه ما را میدید بابتدا دیناری میداد. چون مدتی برآمد كمتر میشد تا بدانگی بازآمد و فروتر میآمد تا بیك مویز و یك جوز بازآمد. چنان شد كه بیش از این نمیدادند تا چنان شد كه این نیز نمیدادند. پس روزی جمعی بودند و هیچ چیز گشاده نمیشد. ما دستاركی بر سر داشتیم در راه ایشان نهادیم و بعد از آن كفش بفروختیم پس آستر جبه خرج كردیم پس ابره پس پنبه. پدر ما را روزی بدید سر برهنه و پای برهنه او را طاقت نماند و گفت ای پسر آخر این را چه گویند گفتم این را تو مدان میهنگی».[2]
خوانندگان این داستان را نیك بیندیشند. ابوسعید برای شكم درویشان بیكاره و مفتخوار گدایی كرده و سپس چون از گدایی چیزی بدست نمیآمده دستار خود را فروخته ، كفش خود را فروخته ، آستر و ابرهی جبهاش را فروخته ، و این را یك كار بزرگ و نیكی دانسته كه بدینسان بازمیگوید و بخود میبالد.
👇
🔶 دربارهی صوفیان و درویشان (بخش یک از چهار)
چند روز پیش در پرچم گفتاری دربارهی صوفیگری بخامهی آقای رحیمی چاپ كردیم و اینك میخواهیم در آن زمینه بیك رشته گفتارهای دیگری پردازیم. این نیز همچون شعر باید دنبال گردد.
اگر ایرانیان تودهای بودند كه نیك و بد شناسند و سود و زیان بفهمند ما دربارهی صوفیان بهیچ گفتاری نیاز پیدا نمیكردیم. مگر درویشها و گلِمولاها كه تا پانزده سال پیش در ایران بفراوانی یافت میشدند و با آن ریخت «بُلعجایب» و رخت چركآلود در جلو چشمهای خودی و بیگانه نمودار میگردیدند فراموش شدهاند؟!.. ، مگر آموزاكهایی كه نتیجهاش این هیكلهای شوم بوده نیاز بگفتگو دارد؟!..
🔸راستی را باید گفت : این مردم چشم دارند و نمیبینند ، و گوش دارند و نمیشنوند ، و مغز دارند و نمیفهمند.
من میپرسم : آیا درویشان گدایی میكنند یا نه؟.. همه میدانیم كه میكنند. یا گدایی میكنند ، یا ماربازی ، یا حقهبازی. باز میپرسم : آیا گدایی بد است یا نه؟!. همه میدانیم كه بد است و شرم و آزرم آدمی را از میان میبرد. پس دیگر جای چه گفتگوست؟!.. چرا صالحعلیشاهها و مستعلیشاهها و قطبعلیشاهها از میدان درنمیروند؟!..
چند روز پیش در میدان توپخانه سوار اتوبوس میشدم دیدم یك مردی با ریش توپی و گیسوان حنایی دراز و سرِ باز نیز سوار گردید. دانستم درویش است ، گلِمولاست ، پیر است ، مرشد است ، قطب است ، ولیست ، عارفست. از دیدنش متأثر شده بیاد زمان پیش [1] افتادم كه این چركینكاریها از میان رفته بود.
اتوبوس راه افتاد و چون از جلو باغ ملی درگذشت شاگردشوفر بگرفتن پول پرداخت و چون نوبت بدرویش رسید با یك خیرهچشمی گفت : از من پول نمیگیرند. شاگردشوفر با زمختی گفت : اتوبوس گداخانه نیست پول درآر ، این را گفت و ایستادگی نشان داد. درویش ناگزیر شد و از كشكول خود دهشاهی درآورد و باو داد. ولی سپس درویش رو بمردم گردانیده گفت : این مرا نمیشناسد ، وگرنه در هیچ جا از من پول نمیگیرند. این را گفت بیآنكه اندكشرمی كند. سپس چون اتوبوس بمیدان شاپور رسید و درویش میخواست پیاده شود شاگردشوفر جلوش را گرفته گفت : دهشاهی دیگر! باز درویش بروی او خیره شده با یك خشمی چنین گفت : دست از سر من بردار ، این كاری كه تو كردی تاكنون كسی نكرده. این را گفت و بیآنكه پولی دهد پایین رفت و راه خود را پیش گرفت. بدبخت سالها رنج برده ، ریاضت كشیده ، جهاد اكبر كرده ، سیر در نفْس نموده ، ذكر جَلی خوانده ، ذكر خفی خوانده ، چلهها بسر داده ، مقامات پیموده ، و آخرین نتیجهاش این شده كه اتوبوس سوار شود و پول ندهد و هیچ نیندیشد كه برای چه؟!..
من تا سالیان دراز این را باور نمیكردم كه گدایی جزو آداب صوفیگری بوده و با دستور مرشد است كه درویشان این كار را میكنند. میگفتم : چنانكه از دیگر فرقهها گدا برمیخیزد از اینان هم برخاسته است. ولی در شگفت بودم كه چرا از اینان بیشتر از دیگران گدا برمیخیزد؟.. این بود باور من در سالیان دراز. ولی سپس چون كتابهای ایشان را خواندم دیدم برخی از بزرگانشان همین كار را میكردهاند ، و این را یک راهی از ریاضت و تهذیب نفس میشناختهاند ، و چون این را دانستم بدی آن گروه در اندیشهام هرچه بیشتر نمودار شد ، و برای آنكه گواهی بگفتههای خود بیاورم عبارتهای پایین را از كتاب «اسرار التوحید فی مقامات الشیخ ابی سعید» بازمیآورم. چون این كتاب با یك زبان ساده نوشته شده در این رشته گفتار ، بیشترِ گواهیها از آن آورده خواهد شد.
از زبان شیخ ابوسعید داستان آغاز كار او را نقل میكند : «از جهت درویشان بسئوال مشغول شدیم كه هیچ سختتر از این ندیدیم بر نفس هر كه ما را میدید بابتدا دیناری میداد. چون مدتی برآمد كمتر میشد تا بدانگی بازآمد و فروتر میآمد تا بیك مویز و یك جوز بازآمد. چنان شد كه بیش از این نمیدادند تا چنان شد كه این نیز نمیدادند. پس روزی جمعی بودند و هیچ چیز گشاده نمیشد. ما دستاركی بر سر داشتیم در راه ایشان نهادیم و بعد از آن كفش بفروختیم پس آستر جبه خرج كردیم پس ابره پس پنبه. پدر ما را روزی بدید سر برهنه و پای برهنه او را طاقت نماند و گفت ای پسر آخر این را چه گویند گفتم این را تو مدان میهنگی».[2]
خوانندگان این داستان را نیك بیندیشند. ابوسعید برای شكم درویشان بیكاره و مفتخوار گدایی كرده و سپس چون از گدایی چیزی بدست نمیآمده دستار خود را فروخته ، كفش خود را فروخته ، آستر و ابرهی جبهاش را فروخته ، و این را یك كار بزرگ و نیكی دانسته كه بدینسان بازمیگوید و بخود میبالد.
👇
🔸این كتاب اسرارالتوحید خواندنی است. شیخ ابوسعید از بزرگان صوفیان بوده و هشتاد سال عمر كرده كه پنجاه سال با خانقاهداری گذرانیده كه همیشه دستهای از درویشان گردنكلفت در خانقاه او بودهاند و او با درخواست و التماس و تهدید از مردم پول بدست آورده شكمهای ایشان را سیر میساخته. بلكه گاهی كار بگدایی رسمی میكشیده. یك داستانی در آن كتاب هست كه ابوسعید بیك زنی میگوید باید بدرویشان طعامی بدهی. میگوید ندارم. میگوید گدایی بكن و وسایلی فراهم آور. شیخ بزرگ یك عمر با این رذالت بسر میبرده و مفتخوار میپرورانده و بجان توده میانداخته و با اینحال خود را نه تالی پیغمبران ، بلكه بالاتر از ایشان میشمارده و بعادت همهی مرشدان صوفی دعوی خدایی (یا بهتر گویم پیوستن بخدا) میكرده است. آن كتاب را بخوانید تا اسرار صوفیان را بفهمید.
[1] : اشاره به زمان فرمانروایی رضاشاه است.
[2] : میهنه (Mihane) شهركی بوده میان ابیورد و سرخس (فرهنگ دهخدا) ، زادگاه ابوسعید.
[1] : اشاره به زمان فرمانروایی رضاشاه است.
[2] : میهنه (Mihane) شهركی بوده میان ابیورد و سرخس (فرهنگ دهخدا) ، زادگاه ابوسعید.
Forwarded from پاکدینی ـ احمد کسروی
صوفیان نه تنها گدایی را بد نمیدانند بلکه برای نیک بودنش فلسفهها نیز میبافند.