✴️ ریشهی بدبختیها (تکهی شصتم)
🔶 دربارهی صوفیان و درویشان (بخش سه از چهار)
صوفیان سرچشمهی باورها و پندارهاشان همان گفتههای پلوتینوس بوده كه در گفتار دیروزی شرح داده بیپایی و نادرستی آن را بازنمودیم. ولی سپس برخی از پیشوایانشان از راه فلسفهی یونان پیش آمده داستان «وحدت وجود» یا «یكی بودن هستی» را پدید آوردهاند. لیكن این هم بسود ایشان پایان نیافته و نتیجهای نداده. بلكه باید گفت : بد را بدتر و غلط را غلطتر گردانیده. اینان میگویند : خدا همان هستی است و چیز دیگر نیست ، و شما چون این سخن بشكافید معنایش نبودن خداست. معنایش اینست كه ما خود خداییم و بچیز دیگر نیاز نداریم. زیرا هستی نه چیزیست كه خود هست باشد. ما هستیم و از این هست بودن ما یك هستی فهمیده میشود ، و نه آنست كه ما هستیم و هستی نیز هست. این سخن چون جایش اینجا نیست دامنه نداده درمیگذرم. همین اندازه باید گفت : خود هم نفهمیدهاند كه چه میگویند ، و این است چون كتابهاشان بخوانید هر یكی معنای دیگری باین داستان میدهد و مثل دیگری میآورد.
این باورهای ایشانست. اما كردارهاشان : 1ـ بیكاری و خانقاهنشینی 2ـ زن نگرفتن و تنها زیستن. 3ـ نان از دست دیگران خوردن 4ـ با دف و نای پای كوبیدن و با آن ریش و پشم رقصیدن ـ كه شما هر یكی از اینها را بگیرید گناه بزرگیست و زیان بزرگی را دربر دارد.
پیشینیانِ اینها پرداختن بكاری یا پیشهای را مانع میشماردند و آن را بد میدانستند. شیخ ابوسعید میگوید : بازار جایگاه شیاطین است. میگفتند : صوفی باید بخود پردازد و ذكر خواند و تهذیب نفس كند ، و اگر بیك كاری یا پیشهای پرداخت «اهل دنیا» میگردد و از راه خود بازمیماند. زن نگرفتن اجباری نبوده ولی بیشترشان نمیگرفتهاند. زیرا زن را نیز از «دنیا» میشماردهاند. نان از دست دیگران خوردن همگانی بوده. زیرا در جایی كه بكاری و پیشهای نمیپرداختهاند ناگزیر بودهاند كه چشم براه «احسان» و «صدقه»ی توانگران باشند ، و اگر نرسید ببازار افتاده یا بدرِ خانهها رفته گدایی كنند ، و این را نه تنها ننگ نمیدانستهاند بلكه یك قسمتی از ریاضت و عبادت میشماردهاند. اما رقص ، آن را بزبان خود «سماع» مینامیدهاند. یكی دف میزده و دیگری نای مینواخته و دیگری با آواز خوش شعرهای عاشقانه میخوانده ، و در این میان درویشان برقص میپرداختهاند و خود شیخ همان كار را میكرده است.
🔸از همینجا شما فهم و دانش آنها را بسنجید. گروهی تا چه اندازه نافهم باشند كه این ندانند بیكاری سامان زندگی را بهم میزند. ندانند که خدا شمارهی زنان و مردان را یكسان گردانیده و یك مردی چون زن نمیگیرد باعث سیاهروزی یك زنی شده است ، ندانند كه نان از دست دیگران خوردن نشان پستی و زبونیست و آبرو را میریزد و شرم و آزرم را از میان میبرد ، ندانند كه پای كوفتن و رقصیدن جز با هوسِ خود راه رفتن نیست و آن را «عبادت» یا «ریاضت» نام نتوان نهاد.
شگفتتر اینجاست كه اینان كه به بهانهی چشمپوشی از جهان و دامن درچیدن از لذت و سختی دادن بخود و كاستن از نیروهای تنی بخانقاه خزیده بودند در كردار همه بضد آن برخاسته و همه به تنآسایی و خوشی پرداختهاند!!. كیست كه از بیكاری و مفتخواری خوشش نیاید؟!.. كیست كه از ساز و آواز و رقص لذت نبرد؟!.. اما زن نگرفتن ، آن نه برای چشمپوشی از لذت ، بلكه برای گریز از رنج خانهداری بوده. وگرنه بیشترشان درمیان خود امردبازی و پستیهای دیگر داشتهاند ، و چون شیوهی ایشان بوده كه برای هر كار زشتی یك عنوان نیكی میدادهاند باین زشتكاری نیز نامهایی دادهاند و رختهایی پوشانیدهاند. «بجمال خدا در روی شاهدان تماشا میكردهاند». جامی میگوید :
حُسن خویش از روی خوبان آشكارا كردهای
پس بچشم عاشقان در وی تماشا كردهای
یكی از بزرگان صوفیان ابوحامد كرمانی بوده كه دربارهاش چنین مینویسند : «چون در سماع گرم شدی پیراهن خود و حضار را چاك كردی و سینه بسینهی ایشان نهادی و از آن تشفی حاصل نمودی. چون شیخ به بغداد رسید خلیفه پسر بدیع الجمالی داشت خبر ورود شیخ شنید قصد حضور مجلس شیخ نمود. گفتند که طریقهی شیخ اینست. خلیفهزاده گفت از قرار تقریر شما او كافر خواهد بود بمجلس او میروم اگر اینگونه نسبت بمن حركتی كرد او را قربة الی الله بقتل رسانم و از وجود آن مبدع ، جهان را پاك گردانم و چون در سماع گرم گشت شیخ بكرامت دریافت و این رباعی بگفت :
سهل است مرا بر سر خنجر بودن در پای مراد دوست بیسر بودن
تو آمدهای كه كافری را بكشی غازی چو تویی رواست كافر بودن
خلیفهزاده گریبان خود را درید و بقدم معذرت پیش آمده سر در قدم شیخ نهاد ...».
🔸گزاشتن نام «شاهد» بخدا ، و پیاپی گردانیدن كلمهی «عشق» و مانند اینها كه سراپا بیفرهنگی و بیشرمیست از اینجا برخاسته است.
👇
🔶 دربارهی صوفیان و درویشان (بخش سه از چهار)
صوفیان سرچشمهی باورها و پندارهاشان همان گفتههای پلوتینوس بوده كه در گفتار دیروزی شرح داده بیپایی و نادرستی آن را بازنمودیم. ولی سپس برخی از پیشوایانشان از راه فلسفهی یونان پیش آمده داستان «وحدت وجود» یا «یكی بودن هستی» را پدید آوردهاند. لیكن این هم بسود ایشان پایان نیافته و نتیجهای نداده. بلكه باید گفت : بد را بدتر و غلط را غلطتر گردانیده. اینان میگویند : خدا همان هستی است و چیز دیگر نیست ، و شما چون این سخن بشكافید معنایش نبودن خداست. معنایش اینست كه ما خود خداییم و بچیز دیگر نیاز نداریم. زیرا هستی نه چیزیست كه خود هست باشد. ما هستیم و از این هست بودن ما یك هستی فهمیده میشود ، و نه آنست كه ما هستیم و هستی نیز هست. این سخن چون جایش اینجا نیست دامنه نداده درمیگذرم. همین اندازه باید گفت : خود هم نفهمیدهاند كه چه میگویند ، و این است چون كتابهاشان بخوانید هر یكی معنای دیگری باین داستان میدهد و مثل دیگری میآورد.
این باورهای ایشانست. اما كردارهاشان : 1ـ بیكاری و خانقاهنشینی 2ـ زن نگرفتن و تنها زیستن. 3ـ نان از دست دیگران خوردن 4ـ با دف و نای پای كوبیدن و با آن ریش و پشم رقصیدن ـ كه شما هر یكی از اینها را بگیرید گناه بزرگیست و زیان بزرگی را دربر دارد.
پیشینیانِ اینها پرداختن بكاری یا پیشهای را مانع میشماردند و آن را بد میدانستند. شیخ ابوسعید میگوید : بازار جایگاه شیاطین است. میگفتند : صوفی باید بخود پردازد و ذكر خواند و تهذیب نفس كند ، و اگر بیك كاری یا پیشهای پرداخت «اهل دنیا» میگردد و از راه خود بازمیماند. زن نگرفتن اجباری نبوده ولی بیشترشان نمیگرفتهاند. زیرا زن را نیز از «دنیا» میشماردهاند. نان از دست دیگران خوردن همگانی بوده. زیرا در جایی كه بكاری و پیشهای نمیپرداختهاند ناگزیر بودهاند كه چشم براه «احسان» و «صدقه»ی توانگران باشند ، و اگر نرسید ببازار افتاده یا بدرِ خانهها رفته گدایی كنند ، و این را نه تنها ننگ نمیدانستهاند بلكه یك قسمتی از ریاضت و عبادت میشماردهاند. اما رقص ، آن را بزبان خود «سماع» مینامیدهاند. یكی دف میزده و دیگری نای مینواخته و دیگری با آواز خوش شعرهای عاشقانه میخوانده ، و در این میان درویشان برقص میپرداختهاند و خود شیخ همان كار را میكرده است.
🔸از همینجا شما فهم و دانش آنها را بسنجید. گروهی تا چه اندازه نافهم باشند كه این ندانند بیكاری سامان زندگی را بهم میزند. ندانند که خدا شمارهی زنان و مردان را یكسان گردانیده و یك مردی چون زن نمیگیرد باعث سیاهروزی یك زنی شده است ، ندانند كه نان از دست دیگران خوردن نشان پستی و زبونیست و آبرو را میریزد و شرم و آزرم را از میان میبرد ، ندانند كه پای كوفتن و رقصیدن جز با هوسِ خود راه رفتن نیست و آن را «عبادت» یا «ریاضت» نام نتوان نهاد.
شگفتتر اینجاست كه اینان كه به بهانهی چشمپوشی از جهان و دامن درچیدن از لذت و سختی دادن بخود و كاستن از نیروهای تنی بخانقاه خزیده بودند در كردار همه بضد آن برخاسته و همه به تنآسایی و خوشی پرداختهاند!!. كیست كه از بیكاری و مفتخواری خوشش نیاید؟!.. كیست كه از ساز و آواز و رقص لذت نبرد؟!.. اما زن نگرفتن ، آن نه برای چشمپوشی از لذت ، بلكه برای گریز از رنج خانهداری بوده. وگرنه بیشترشان درمیان خود امردبازی و پستیهای دیگر داشتهاند ، و چون شیوهی ایشان بوده كه برای هر كار زشتی یك عنوان نیكی میدادهاند باین زشتكاری نیز نامهایی دادهاند و رختهایی پوشانیدهاند. «بجمال خدا در روی شاهدان تماشا میكردهاند». جامی میگوید :
حُسن خویش از روی خوبان آشكارا كردهای
پس بچشم عاشقان در وی تماشا كردهای
یكی از بزرگان صوفیان ابوحامد كرمانی بوده كه دربارهاش چنین مینویسند : «چون در سماع گرم شدی پیراهن خود و حضار را چاك كردی و سینه بسینهی ایشان نهادی و از آن تشفی حاصل نمودی. چون شیخ به بغداد رسید خلیفه پسر بدیع الجمالی داشت خبر ورود شیخ شنید قصد حضور مجلس شیخ نمود. گفتند که طریقهی شیخ اینست. خلیفهزاده گفت از قرار تقریر شما او كافر خواهد بود بمجلس او میروم اگر اینگونه نسبت بمن حركتی كرد او را قربة الی الله بقتل رسانم و از وجود آن مبدع ، جهان را پاك گردانم و چون در سماع گرم گشت شیخ بكرامت دریافت و این رباعی بگفت :
سهل است مرا بر سر خنجر بودن در پای مراد دوست بیسر بودن
تو آمدهای كه كافری را بكشی غازی چو تویی رواست كافر بودن
خلیفهزاده گریبان خود را درید و بقدم معذرت پیش آمده سر در قدم شیخ نهاد ...».
🔸گزاشتن نام «شاهد» بخدا ، و پیاپی گردانیدن كلمهی «عشق» و مانند اینها كه سراپا بیفرهنگی و بیشرمیست از اینجا برخاسته است.
👇
ملا هادی سبزواری [1] كه او را یكی از حكما میشناسند خدا را «شاهد هرجایی» خوانده میگوید :
با كه توان گفت این سخن كه نگارم
شاهد هرجایی است و گوشهنشین است
🔸حكیم گردنشكسته را ببینید كه با خدا چه گستاخی میكند ، چه بیفرهنگی نشان میدهد.
[1] : این همانست که ادوارد براون در سفرنامهاش به ایران او را «بزرگترین فیلسوف ایران در قرن نوزدهم» میخواند و نزدیک به 20 صفحه دربارهی فلسفهی او در آن کتاب مینویسد.
با كه توان گفت این سخن كه نگارم
شاهد هرجایی است و گوشهنشین است
🔸حكیم گردنشكسته را ببینید كه با خدا چه گستاخی میكند ، چه بیفرهنگی نشان میدهد.
[1] : این همانست که ادوارد براون در سفرنامهاش به ایران او را «بزرگترین فیلسوف ایران در قرن نوزدهم» میخواند و نزدیک به 20 صفحه دربارهی فلسفهی او در آن کتاب مینویسد.
Forwarded from پاکدینی ـ احمد کسروی
ادوارد براون شرقشناس انگلیسی که به هیاهوی «ادبیات» از بیرون ایران دامن میزد.
آنه ماری شیمل شرقشناس آلمانی و کتابهایی که به ایرانیان ارمغان کرده است.
🔶 زندگانی من
🔸 4ـ همباز پدرم (تکهی دو از دو)
در پنجاه سال پیش از این که ما گفتگو از آن میداریم همچون امروز کانون قالیبافی ، کرمان شمرده میشد. لیکن در آذربایجان نیز رواج بسیار میداشت. من نیک بیاد میدارم که چند کارخانهی بزرگی برپا میبود.
در آن روزها بیش از همه قالیهای بسیار بزرگ ابریشمی بافته میشد و گاهی بازار آن چندان گرم بودی که بازرگانانی بکارخانهها رفتندی و فرشهای نیمهبافته را خریده پولش را از پیش دادندی ، و چون یک قالی بپایان رسیدی و برای بردن او آمدندی به استاد آن قالی ، و همچنین به استاد کارخانه پاداشهایی دادندی ، و آن روز درِ کارخانه را بسته شاگردان را آزاد گردانیدندی.
بدینسان فرشبافی یکی از کارهای بسیار پرسود بشمار رفتی. از آنسوی در هُکماوار یکنیم مردم برزگر و یکنیم دیگر کارگر روزمزدی میبودند (و کنون هم میباشند) و این کارگران چون بیمار شدندی و یا مردندی خانوادههاشان بینوا و گرسنه ماندندی ، و در این هنگامها کارخانهی قالیبافی یک گشایشی در کار آنها بودی. زیرا بچهها را از ده سالگی ببالا بکارخانه فرستادندی. کارخانهی ما بیش از همه برای پذیرفتن اینگونه مستمندان میبود و پدرم سفارشها دربارهی آنها کردی.
در کارخانهی ما بشاگردان ناهار نیز داده شدی و پدرم سپرده بود که روزهای تابستان دو یا یک ساعت پیش از فرورفتن آفتاب آزادشان گردانند که بگردش یا ببازی پردازند.
با اینحال پدرم از حال بدبختی شاگردان همیشه اندوه خوردی. دو سه بار شنیده بودم که با دوستان خود بگفتگو پرداخته میگوید : «من این کارخانه را برای این بچههای بیپدر باز کردهام. پنجاه و شصت خانواده از اینجا نان میخورند. ولی این بچهها بیسواد میمانند ، و چون بزرگ شوند کار دیگری نخواهند توانست». یک روز دیدم میگفت : «دلم میخواهد یک ملایی از شهر بیاورم که هر روز دو ساعت درس باین شاگردان دهد که اینها بیسواد نمانند ...» سپس دیدم چنین گفت : «بدی کار اینجاست که در این کوی بدرس و سواد ارج نمیگزارند. توانگران بچههای خود را بمکتب نمیفرستند. چیزی که یاد گرفتهاند پول گرد آوردن و به کربلا رفتن است ...».
باری در سال 1281 (1320 قمری) حاجیمیرمحسنآقا به کربلا رفت و پدرم تنها ماند ، و ما بارها میدیدیم باندیشه فرورفته بسیار اندوهناک است. چون راز خود را بیرون ندادی ما بچیزی پی نمیبردیم. ولی سپس که مرگ پدرم رخ داد دانستیم چگونگی این بوده که در اروپا در نتیجهی چه پیشامدی که نمیدانیم بازار فرش بسته بوده و فرشهایی که پدرم با دیگران به استانبول میفرستادهاند از یک سال باز در آنجا مانده بفروش نمیرفته ، و در نتیجهی این ، زیان بسیار بزرگی بپدرم رسیده سرمایهی او را از میان برده. اندوه پدرم از این راه میبوده.
در همان روزها به یک دلدردی نیز گرفتار گردید که هر چند روز یک بار رخ دادی. با این ناتوانی دست از کار و کوشش نکشیده همچنان روزانه ببازار رفتی. بارها دوستانش خواهش میکردند که بآسایش پردازد پاسخ داده میگفت : «پس کارهایم که کند؟!». گفته شد یک خرِ سواری (خر شامی) بخرد و سواره برود و بیاید. این را پذیرفت و سپرد یکی برایش بخرند. ولی مرگ بهیچ کاری فرصتی نداد.
شب سهشنبه یازدهم دیماه (5 شوال) بهنگامی که از بازار بازمیگشته در نیمهراه دلدرد با سختی بسیار میگیرد ، چنانکه از راه رفتن بازمیماند ، و در آن هنگام فراشها میرسند و او را برداشته بخانه میرسانند. ما نشسته بودیم که آوردند ، و چون در آن کوی پزشکی نمیبود (و اکنون هم نیست) شبانه دسترسی بدرمان نبود و فردا پیش از نیمهی روز درگذشت ، و چون از سختی درد سخن نمیتوانسته گفت تنها این جمله را در آخرین ساعت گفته است : «پسر من میراحمد درس بخواند. باید همیشه یک عالِمی در خانوادهی ما باشد. ولی نان ملایی نخورد. نان ملایی شرکست». اینها را با سختی گفته و در جوانی چشم از جهان پوشیده است.
🔸 4ـ همباز پدرم (تکهی دو از دو)
در پنجاه سال پیش از این که ما گفتگو از آن میداریم همچون امروز کانون قالیبافی ، کرمان شمرده میشد. لیکن در آذربایجان نیز رواج بسیار میداشت. من نیک بیاد میدارم که چند کارخانهی بزرگی برپا میبود.
در آن روزها بیش از همه قالیهای بسیار بزرگ ابریشمی بافته میشد و گاهی بازار آن چندان گرم بودی که بازرگانانی بکارخانهها رفتندی و فرشهای نیمهبافته را خریده پولش را از پیش دادندی ، و چون یک قالی بپایان رسیدی و برای بردن او آمدندی به استاد آن قالی ، و همچنین به استاد کارخانه پاداشهایی دادندی ، و آن روز درِ کارخانه را بسته شاگردان را آزاد گردانیدندی.
بدینسان فرشبافی یکی از کارهای بسیار پرسود بشمار رفتی. از آنسوی در هُکماوار یکنیم مردم برزگر و یکنیم دیگر کارگر روزمزدی میبودند (و کنون هم میباشند) و این کارگران چون بیمار شدندی و یا مردندی خانوادههاشان بینوا و گرسنه ماندندی ، و در این هنگامها کارخانهی قالیبافی یک گشایشی در کار آنها بودی. زیرا بچهها را از ده سالگی ببالا بکارخانه فرستادندی. کارخانهی ما بیش از همه برای پذیرفتن اینگونه مستمندان میبود و پدرم سفارشها دربارهی آنها کردی.
در کارخانهی ما بشاگردان ناهار نیز داده شدی و پدرم سپرده بود که روزهای تابستان دو یا یک ساعت پیش از فرورفتن آفتاب آزادشان گردانند که بگردش یا ببازی پردازند.
با اینحال پدرم از حال بدبختی شاگردان همیشه اندوه خوردی. دو سه بار شنیده بودم که با دوستان خود بگفتگو پرداخته میگوید : «من این کارخانه را برای این بچههای بیپدر باز کردهام. پنجاه و شصت خانواده از اینجا نان میخورند. ولی این بچهها بیسواد میمانند ، و چون بزرگ شوند کار دیگری نخواهند توانست». یک روز دیدم میگفت : «دلم میخواهد یک ملایی از شهر بیاورم که هر روز دو ساعت درس باین شاگردان دهد که اینها بیسواد نمانند ...» سپس دیدم چنین گفت : «بدی کار اینجاست که در این کوی بدرس و سواد ارج نمیگزارند. توانگران بچههای خود را بمکتب نمیفرستند. چیزی که یاد گرفتهاند پول گرد آوردن و به کربلا رفتن است ...».
باری در سال 1281 (1320 قمری) حاجیمیرمحسنآقا به کربلا رفت و پدرم تنها ماند ، و ما بارها میدیدیم باندیشه فرورفته بسیار اندوهناک است. چون راز خود را بیرون ندادی ما بچیزی پی نمیبردیم. ولی سپس که مرگ پدرم رخ داد دانستیم چگونگی این بوده که در اروپا در نتیجهی چه پیشامدی که نمیدانیم بازار فرش بسته بوده و فرشهایی که پدرم با دیگران به استانبول میفرستادهاند از یک سال باز در آنجا مانده بفروش نمیرفته ، و در نتیجهی این ، زیان بسیار بزرگی بپدرم رسیده سرمایهی او را از میان برده. اندوه پدرم از این راه میبوده.
در همان روزها به یک دلدردی نیز گرفتار گردید که هر چند روز یک بار رخ دادی. با این ناتوانی دست از کار و کوشش نکشیده همچنان روزانه ببازار رفتی. بارها دوستانش خواهش میکردند که بآسایش پردازد پاسخ داده میگفت : «پس کارهایم که کند؟!». گفته شد یک خرِ سواری (خر شامی) بخرد و سواره برود و بیاید. این را پذیرفت و سپرد یکی برایش بخرند. ولی مرگ بهیچ کاری فرصتی نداد.
شب سهشنبه یازدهم دیماه (5 شوال) بهنگامی که از بازار بازمیگشته در نیمهراه دلدرد با سختی بسیار میگیرد ، چنانکه از راه رفتن بازمیماند ، و در آن هنگام فراشها میرسند و او را برداشته بخانه میرسانند. ما نشسته بودیم که آوردند ، و چون در آن کوی پزشکی نمیبود (و اکنون هم نیست) شبانه دسترسی بدرمان نبود و فردا پیش از نیمهی روز درگذشت ، و چون از سختی درد سخن نمیتوانسته گفت تنها این جمله را در آخرین ساعت گفته است : «پسر من میراحمد درس بخواند. باید همیشه یک عالِمی در خانوادهی ما باشد. ولی نان ملایی نخورد. نان ملایی شرکست». اینها را با سختی گفته و در جوانی چشم از جهان پوشیده است.
riweye badbaxtihã 6.pdf
626.9 KB
«ریشهی بدبختیها 6» عنوان نوزدهمین دسته از گفتارهای پرچم روزانه است که در این فایل یکجا گرد آوردهایم.
🔶 زبان ایرانی (سال پنجم) - 174
🔸 در پیرامون زبان
2ـ گذشتهي ناديده : داشته. اين را نيز از معني خود بيرون بردهاند و بجاي «ميداشته» ميآورند. در اينجا هم بايد كوشيد و آن را بمعني درست خود فهميد و بكار برد. مثلاً : «من به سفر رفته بودم و چون بازگشتم خوشبختانه ميبينم برادرم توانگر شده و باغ بزرگي داشته» (مالك شده).
3ـ گذشتهي همارگي : داشتي. چون اين گونهی گذشته بيكبار فراموش گرديده كسي آن را نميشناسد. ولي از روي قاعده ما نياز بسيار بآن پيدا ميكنيم. ولي در اينجا نكتهاي هست كه بايد بازنمود ، و آن اينكه خود «داشتن» معني هميشگي و پيوستگي را در ريشهي خود ميدارد. ما چون ميگوييم : «فلان كس زن گرفت و پس از يك سال فرزند داشت» اگرچه «داشت» گذشتهي ساده است و از گذشتهي ساده همارگي فهميده نشود. ليكن آن معني همارگي را در ريشهي خود دارد. زيرا ما چون ميگوييم : «فرزند داشت» (داراي فرزند شد) پيداست كه آن فرزند هميشه هست. روشنتر بگويم : فرزند را يكباره كه كسي داشت هميشه هست. اين است در اين گونه جاها بايد بگذشتهي ساده بسنده كرد. ليكن گاهي نيز چنانست كه براي هميشه داشتن يكبارهي آن بس نيست و بچندين بار نياز هست. مثلاً كسي ميگويد : «فلان مرد باغ قشنگي خريده بود و با آنكه همسايگان هميشه كوشيدندي آن را از دست او بيرون آورند هيچگاه فريب آنان را نخوردي و باغ را از دست ندادي و سالها آن را داشتي».
در اينجا آن معني خواسته ميشود كه همواره بنگهداري باغ كوشيده و تو گويي داشتن آن پياپي شده است. در چنين جاهاست كه بايد گونهي همارگي را آورد.
🔸 در پیرامون زبان
2ـ گذشتهي ناديده : داشته. اين را نيز از معني خود بيرون بردهاند و بجاي «ميداشته» ميآورند. در اينجا هم بايد كوشيد و آن را بمعني درست خود فهميد و بكار برد. مثلاً : «من به سفر رفته بودم و چون بازگشتم خوشبختانه ميبينم برادرم توانگر شده و باغ بزرگي داشته» (مالك شده).
3ـ گذشتهي همارگي : داشتي. چون اين گونهی گذشته بيكبار فراموش گرديده كسي آن را نميشناسد. ولي از روي قاعده ما نياز بسيار بآن پيدا ميكنيم. ولي در اينجا نكتهاي هست كه بايد بازنمود ، و آن اينكه خود «داشتن» معني هميشگي و پيوستگي را در ريشهي خود ميدارد. ما چون ميگوييم : «فلان كس زن گرفت و پس از يك سال فرزند داشت» اگرچه «داشت» گذشتهي ساده است و از گذشتهي ساده همارگي فهميده نشود. ليكن آن معني همارگي را در ريشهي خود دارد. زيرا ما چون ميگوييم : «فرزند داشت» (داراي فرزند شد) پيداست كه آن فرزند هميشه هست. روشنتر بگويم : فرزند را يكباره كه كسي داشت هميشه هست. اين است در اين گونه جاها بايد بگذشتهي ساده بسنده كرد. ليكن گاهي نيز چنانست كه براي هميشه داشتن يكبارهي آن بس نيست و بچندين بار نياز هست. مثلاً كسي ميگويد : «فلان مرد باغ قشنگي خريده بود و با آنكه همسايگان هميشه كوشيدندي آن را از دست او بيرون آورند هيچگاه فريب آنان را نخوردي و باغ را از دست ندادي و سالها آن را داشتي».
در اينجا آن معني خواسته ميشود كه همواره بنگهداري باغ كوشيده و تو گويي داشتن آن پياپي شده است. در چنين جاهاست كه بايد گونهي همارگي را آورد.
✴️ ریشهی بدبختیها (تکهی شصتویکم)
🔶 دربارهی صوفیان و درویشان (بخش چهار از چهار)
🔸بدیها و زیانهای صوفیان بیشتر از آنست كه در این یك رشته گفتارها بگنجد.
اینان آتش بشرق زدهاند. علت بدبختی و درماندگی شرقیان را اگر چهار چیز بشماریم یكی از آنها صوفیگری است. یك گروه هوسمند آوازهدوستی در خانقاهها بیكار نشسته ، و نان از دست دیگران خورده پیاپی بافندگی كردهاند و دین و زندگانی و خوی و همه چیز را با اندیشههای كج و گمراه خود زهرآلود گردانیدهاند.
🔸یكی از بدیهای آنان گستاخی و بیباكیشان در دروغسازی بوده.
صوفیان بدو جهت بدروغ نیاز داشتهاند : نخست چون مدعی بودهاند ما از این خانقاهنشینی و ذكر و ریاضت مقامات میسپریم و بخدا میپیوندیم و اختیار جهان بدست ما میافتد ، در حالی كه از ریشه دروغ بوده و در آن خانقاه هرچه تیرهدرونتر میشدهاند ، به این دروغ خود با دروغسازیهای دیگری پر و بال دادهاند. در كتابهاشان پیاپی معجزات و كرامات است كه از پیران خود مینویسند.
دوم آنكه هر شیخی پنجاه یا صد تن یا بیشتر از درویشان را در خانقاهی گرد آورده و خود را ناگزیر میدیده كه شكم آنها را سیر گرداند ، و برای این كار راهی جز پول طلبیدن از پادشاهان و بزرگان و توانگران نبوده ، برای این كار نیز ناگزیر بودهاند دروغها بسازند و چشمهای توانگران را بترسانند.
اگر كتاب اسرار التوحید را بخوانید پیاپی داستانهاست كه مینویسد : «شیخ از میهنه بسرخس میشدی در هوا معلق میرفتی میان آسمان و زمین ولیكن جز ارباب بصیرت ندیدندی» ، «درمیان مجلس كه شیخ را سخن میرفت ... از زحمت زنان كودكی خُرد از بام از كنار مادر بیفتاد. شیخ ما را چشم بر وی افتاده گفت بگیرش. دو دست از هوا پدید آمد و آن كودك را بگرفت و بزمین نهاد» ، شیخ از فلان پادشاه پول خواست و او وعده داد ولی نپرداخت و پس از چندی شبانه سگان او را بدریدند ... سراسر آن كتاب از اینگونه داستانهاست. كتابهای تذكرةالاولیاء و نفحات جامی و صفوةالصفا نیز همین گونه است.
🔸آیا اینها راست است؟.. صوفیان چنین معجزاتی داشتهاند؟!.. اگر اینها راست است اكنون در زمان ما چند تنی از سران صوفی و از پیران ایشان در مراغه و شیراز و گناباد و تهران هستند ، یكی از اینان هم یك معجزهای یا كرامتی بنماید تا ما بدانیم آنچه از گذشتگانشان نوشتهاند راست بوده.
این شیوهی صوفیان بوده است كه هر داستانی كه رخ میداده با دروغ از آن استفاده مینمودهاند. مثلاً طغرل سلجوقی و برادرانش كه پس از جنگهای بسیار با سلطان مسعود غزنوی و با دیگران بپادشاهی رسیدهاند ما میبینیم در كتاب اسرارالتوحید داستانی هست كه شیخ ابوسعید آن پادشاهی را به ایشان داده.
در آخرهای زمان صفوی در پادشاهی شاهسلطانحسین با تحریك ملایان بصوفیها آزار میكردهاند ، و چون پس از سالیانی در نتیجهی سستی صدسالهی خاندان صفوی ، افغانان باسپهان دست یافته و آن خاندان را برانداختهاند صوفیان این را معجزهای برای خود گردانیدهاند. نادرشاه كه یك مرد كوشنده و كاردانی بوده و به مفتخوارانی همچون صوفیان رو نمیداده كشته شدن او را نیز نتیجهی نفرین خودشان شماردهاند. كریمخان چون معصومعلیشاه و نورعلیشاه را از شیراز بیرون كرده مردن او را نیز از تأثیر این پنداشتهاند.
بدینسان از هر حادثهای بسود خود استفاده كردهاند. ولی زشتتر از همه رفتاری است كه در حادثهی دلگداز مغول كردهاند. چنانكه یك بار هم گفتهایم یكی از علل زبونی ایرانیان در برابر مغول صوفیگری بوده (چنانكه ما این را در گفتارهای جداگانهای با دلیلهای مشروحتر خواهیم نوشت) . لیكن صوفیان بجای اینكه از آن پیشامد عبرت گیرند و بگناه خود پی برند از آن داستان نیز بسود خود استفاده نمودند. زیرا چون سلطانمحمد خوارزمشاه چند سال پیش از داستان مغول شیخ مجدالدین بغدادی را كه یكی از سران صوفی بود ، بگناه آنكه در نهان مادرش را بزنی خود آورده و با او درآمیخته بود كشت ، و سپس چون آن داستان دلگداز رخ داد و مغولان در ماوراءالنهر و ایران ملیونها خون بیگناهان ریختند ،
🔸صوفیان نامردانه فرصت یافته زبان شماتت باز كردند و چنین گفتند كه خدا مغولان را بخونخواهی شیخمجدالدین فرستاده ، و این را دستاویز دیگری برای ترسانیدن مردم و لخت كردن آنها گردانیدند.
نادانی را بنگرید : خدا خون مجدالدین بغدادی را گرفته از كه؟.. از زنان بیگناه و كودكان شیرخوار بخارا و سمرقند و خوارزم و مرو و نیشابور و بلخ و همدان. تو گویی خون مجدالدین را اینها ریخته بودهاند.
شگفتتر آنست كه در آن داستان مغول چند تن از سران صوفی از شیخ نجمالدین كبرا و شیخ عطار و دیگران كشته شدهاند ، و این درخور پرسشست كه چه شده خدا بخاطر یك مجدالدین كشته شده سراسر ایران را بخون كشیده و بخاطر این مشایخ زنده باری یك شهر را از كشتار آسوده نگه نداشته است؟!..
(پرچم روزانه شمارههای 196 ، 197 ، 198 و 199)
🔶 دربارهی صوفیان و درویشان (بخش چهار از چهار)
🔸بدیها و زیانهای صوفیان بیشتر از آنست كه در این یك رشته گفتارها بگنجد.
اینان آتش بشرق زدهاند. علت بدبختی و درماندگی شرقیان را اگر چهار چیز بشماریم یكی از آنها صوفیگری است. یك گروه هوسمند آوازهدوستی در خانقاهها بیكار نشسته ، و نان از دست دیگران خورده پیاپی بافندگی كردهاند و دین و زندگانی و خوی و همه چیز را با اندیشههای كج و گمراه خود زهرآلود گردانیدهاند.
🔸یكی از بدیهای آنان گستاخی و بیباكیشان در دروغسازی بوده.
صوفیان بدو جهت بدروغ نیاز داشتهاند : نخست چون مدعی بودهاند ما از این خانقاهنشینی و ذكر و ریاضت مقامات میسپریم و بخدا میپیوندیم و اختیار جهان بدست ما میافتد ، در حالی كه از ریشه دروغ بوده و در آن خانقاه هرچه تیرهدرونتر میشدهاند ، به این دروغ خود با دروغسازیهای دیگری پر و بال دادهاند. در كتابهاشان پیاپی معجزات و كرامات است كه از پیران خود مینویسند.
دوم آنكه هر شیخی پنجاه یا صد تن یا بیشتر از درویشان را در خانقاهی گرد آورده و خود را ناگزیر میدیده كه شكم آنها را سیر گرداند ، و برای این كار راهی جز پول طلبیدن از پادشاهان و بزرگان و توانگران نبوده ، برای این كار نیز ناگزیر بودهاند دروغها بسازند و چشمهای توانگران را بترسانند.
اگر كتاب اسرار التوحید را بخوانید پیاپی داستانهاست كه مینویسد : «شیخ از میهنه بسرخس میشدی در هوا معلق میرفتی میان آسمان و زمین ولیكن جز ارباب بصیرت ندیدندی» ، «درمیان مجلس كه شیخ را سخن میرفت ... از زحمت زنان كودكی خُرد از بام از كنار مادر بیفتاد. شیخ ما را چشم بر وی افتاده گفت بگیرش. دو دست از هوا پدید آمد و آن كودك را بگرفت و بزمین نهاد» ، شیخ از فلان پادشاه پول خواست و او وعده داد ولی نپرداخت و پس از چندی شبانه سگان او را بدریدند ... سراسر آن كتاب از اینگونه داستانهاست. كتابهای تذكرةالاولیاء و نفحات جامی و صفوةالصفا نیز همین گونه است.
🔸آیا اینها راست است؟.. صوفیان چنین معجزاتی داشتهاند؟!.. اگر اینها راست است اكنون در زمان ما چند تنی از سران صوفی و از پیران ایشان در مراغه و شیراز و گناباد و تهران هستند ، یكی از اینان هم یك معجزهای یا كرامتی بنماید تا ما بدانیم آنچه از گذشتگانشان نوشتهاند راست بوده.
این شیوهی صوفیان بوده است كه هر داستانی كه رخ میداده با دروغ از آن استفاده مینمودهاند. مثلاً طغرل سلجوقی و برادرانش كه پس از جنگهای بسیار با سلطان مسعود غزنوی و با دیگران بپادشاهی رسیدهاند ما میبینیم در كتاب اسرارالتوحید داستانی هست كه شیخ ابوسعید آن پادشاهی را به ایشان داده.
در آخرهای زمان صفوی در پادشاهی شاهسلطانحسین با تحریك ملایان بصوفیها آزار میكردهاند ، و چون پس از سالیانی در نتیجهی سستی صدسالهی خاندان صفوی ، افغانان باسپهان دست یافته و آن خاندان را برانداختهاند صوفیان این را معجزهای برای خود گردانیدهاند. نادرشاه كه یك مرد كوشنده و كاردانی بوده و به مفتخوارانی همچون صوفیان رو نمیداده كشته شدن او را نیز نتیجهی نفرین خودشان شماردهاند. كریمخان چون معصومعلیشاه و نورعلیشاه را از شیراز بیرون كرده مردن او را نیز از تأثیر این پنداشتهاند.
بدینسان از هر حادثهای بسود خود استفاده كردهاند. ولی زشتتر از همه رفتاری است كه در حادثهی دلگداز مغول كردهاند. چنانكه یك بار هم گفتهایم یكی از علل زبونی ایرانیان در برابر مغول صوفیگری بوده (چنانكه ما این را در گفتارهای جداگانهای با دلیلهای مشروحتر خواهیم نوشت) . لیكن صوفیان بجای اینكه از آن پیشامد عبرت گیرند و بگناه خود پی برند از آن داستان نیز بسود خود استفاده نمودند. زیرا چون سلطانمحمد خوارزمشاه چند سال پیش از داستان مغول شیخ مجدالدین بغدادی را كه یكی از سران صوفی بود ، بگناه آنكه در نهان مادرش را بزنی خود آورده و با او درآمیخته بود كشت ، و سپس چون آن داستان دلگداز رخ داد و مغولان در ماوراءالنهر و ایران ملیونها خون بیگناهان ریختند ،
🔸صوفیان نامردانه فرصت یافته زبان شماتت باز كردند و چنین گفتند كه خدا مغولان را بخونخواهی شیخمجدالدین فرستاده ، و این را دستاویز دیگری برای ترسانیدن مردم و لخت كردن آنها گردانیدند.
نادانی را بنگرید : خدا خون مجدالدین بغدادی را گرفته از كه؟.. از زنان بیگناه و كودكان شیرخوار بخارا و سمرقند و خوارزم و مرو و نیشابور و بلخ و همدان. تو گویی خون مجدالدین را اینها ریخته بودهاند.
شگفتتر آنست كه در آن داستان مغول چند تن از سران صوفی از شیخ نجمالدین كبرا و شیخ عطار و دیگران كشته شدهاند ، و این درخور پرسشست كه چه شده خدا بخاطر یك مجدالدین كشته شده سراسر ایران را بخون كشیده و بخاطر این مشایخ زنده باری یك شهر را از كشتار آسوده نگه نداشته است؟!..
(پرچم روزانه شمارههای 196 ، 197 ، 198 و 199)