🔶 زندگانی من
🔸 16ـ دوستان آزادیخواه که پیدا کردم (بخش یک از دو)
پس از دست کشیدن از ملایی چون در بیرون جز وحشیگریهای بدخواهان مشروطه چیزی نمیبود و صمدخان و روسیان هر چند روز یک بار آدم دار میزدند و دلهای آزادیخواهان را میخستند من از خانه کم بیرون میرفتم. در خانه نشسته با کتاب خواندن بسر میبردم ، و این فرصتی بود که دانشهای نوین را دنبال کنم. اینبود کتابهایی در حساب و هندسه و جبر و مقابله و ستارهشناسی و فیزیک بدست آوردم و بخواندن و اندیشیدن پرداختم و باآنکه آموزگار نمیداشتم پیش میرفتم. از یکسو نیز گاهی ببازار رفته چند ساعتی در دکان یا حجرهی برخی آشنایان میگذرانیدم ، و در اینجاها بود که با آزادیخواهانی که در شهر مانده و گاهی نیمهنهانی به بیرون میآمدند آشنایی پیدا میکردم.
از کسانی که در آن روزها آشنایی ، بلکه دوستی پیدا کردم حاجیآقاخان (پسر حاجی صفرعلیخان) بود. جوانی دانشمند و ستودهخوی و آراستهای میبود. زبان فرانسه را نیک میدانست و از کتابهای اروپایی آگاهی بسیار میداشت. این جوان ملکی از پدرش ارث برده با درآمد آن زیستی و چون بسیار باشرم میبود از خانه کم بیرون آمدی. روزی او را در نشستی دیدم و بنام همسالی و همدردی باهم دوست گردیدیم. نخست بار که من معنیِ درست مشروطه را فهمیدم از سخنان این جوان دانشمند بود که آگاهی نیکی میداشت. یک رشته کتابهایی از او گرفتم که بسیار سودمند بود. از جمله کتابهای سیاحتنامهی ابراهیمبیک (جلد یکم) و کتاب احمد را ازو گرفته خواندم. سیاحتنامهی ابراهیمبیک تکان سختی در من پدید آورد و باد بآتش درون من زد.
در آن هنگام کتابخانهای در مغازههای مجیدالملک بنام «آذربایجان» میبود که کتابهای مصری و اروپایی میفروختی. من بارها میرفتم و ازو کتاب میخریدم. روزی دیدم دارندهی کتابخانه آهسته با من گفت : «از کتاب خریدنتان پیداست که شما از مشروطهخواهانید». گفتم : «آری من از آزادیخواهانم». گفت : «دو تن دیگری هستند که باینجا آیند و کتاب خرند و گاهی نیز بگفتگو نشینند. میخواهید که با آنان آشنا گردید؟!..». گفتم : «چرا نخواهم».
چند روزی پس از آن از جلو مغازهی او میگذشتم ، دیدم بیرون شتافت و مرا خواند ، و چون به بخش درونی کتابخانه رفتیم دیدم دو تن ، یکی سید و دیگری ملا نشستهاند. سید را در مدرسه دیده میشناختم. آقامیرعبدالحمید غیاثی میبود. ملا را نیز سپس شناختم که آقامیرزا باقر (طلیعه) است. من چون رسیدم و سلام گفتم و دانستند که از آزادیخواهانم بسیار شاد گردیدند و همچون کسانی که سالیان دراز باهم دوستی داشتهاند نشستیم و بسخن پرداختیم. گفتند : «ما را دوست دیگری بنام آقامیرزاعلی هیئت است که از شاگردان آخوند (1) بوده و از نجف آمده باید شما را با او آشنا گردانیم».
چنین نهادیم که پسفردا آقامیرزاعلی را نیز برداشته بهکماوار بخانهی ما بیایند. آن روز هر سه آمدند و باهم نشسته بدرد دل گفتن آغاز کردیم. سپس بکتابهای من بازرسی کردند و از برخی کتابها خوانده شد. آن روز را با صد خوشی بسر بردیم و چنین نهادیم که هفتهای دو روز یا دو شب باهم باشیم.
پس از آن هفتهای دو بار باهم مینشستیمی. نخست بگفتگو پرداخته درد دل گفته بار اندوه را سبک میگردانیدیم. سپس از کتابها و مهنامههای مصری (الهلال و المُقتَطَف) میخواندیمی. سپس آقامیرزاباقر با آواز خوش شعرهای عربی خواندی و شوخیها کردی. بدینسان روز یا شب را با خوشی بسر دادیمی.
این پیشامد برای من از هر باره نیک میبود. از یکسو از تنهایی بیرون آمده این بار یارانی میداشتم و آن اندوه و دلسوختگی که از دیدن و شنیدن وحشیگریهای ملایان و پیروانشان پدید میآمد کمتر میشد. از یکسو از حال تهران و دیگر جاها آگاهیهایی بدست میتوانستم آورد. آنگاه آقامیرزاعلی ریاضیات و ستارهشناسی را نیک دانستی و من که در آن دانشها بکوششی پرداخته بودم برخی نادانستههای خود را ازو پرسیدمی.
پابرگیها (همه از ویراینده) :
1ـ شادروان آخوند خراسانی
🔸 16ـ دوستان آزادیخواه که پیدا کردم (بخش یک از دو)
پس از دست کشیدن از ملایی چون در بیرون جز وحشیگریهای بدخواهان مشروطه چیزی نمیبود و صمدخان و روسیان هر چند روز یک بار آدم دار میزدند و دلهای آزادیخواهان را میخستند من از خانه کم بیرون میرفتم. در خانه نشسته با کتاب خواندن بسر میبردم ، و این فرصتی بود که دانشهای نوین را دنبال کنم. اینبود کتابهایی در حساب و هندسه و جبر و مقابله و ستارهشناسی و فیزیک بدست آوردم و بخواندن و اندیشیدن پرداختم و باآنکه آموزگار نمیداشتم پیش میرفتم. از یکسو نیز گاهی ببازار رفته چند ساعتی در دکان یا حجرهی برخی آشنایان میگذرانیدم ، و در اینجاها بود که با آزادیخواهانی که در شهر مانده و گاهی نیمهنهانی به بیرون میآمدند آشنایی پیدا میکردم.
از کسانی که در آن روزها آشنایی ، بلکه دوستی پیدا کردم حاجیآقاخان (پسر حاجی صفرعلیخان) بود. جوانی دانشمند و ستودهخوی و آراستهای میبود. زبان فرانسه را نیک میدانست و از کتابهای اروپایی آگاهی بسیار میداشت. این جوان ملکی از پدرش ارث برده با درآمد آن زیستی و چون بسیار باشرم میبود از خانه کم بیرون آمدی. روزی او را در نشستی دیدم و بنام همسالی و همدردی باهم دوست گردیدیم. نخست بار که من معنیِ درست مشروطه را فهمیدم از سخنان این جوان دانشمند بود که آگاهی نیکی میداشت. یک رشته کتابهایی از او گرفتم که بسیار سودمند بود. از جمله کتابهای سیاحتنامهی ابراهیمبیک (جلد یکم) و کتاب احمد را ازو گرفته خواندم. سیاحتنامهی ابراهیمبیک تکان سختی در من پدید آورد و باد بآتش درون من زد.
در آن هنگام کتابخانهای در مغازههای مجیدالملک بنام «آذربایجان» میبود که کتابهای مصری و اروپایی میفروختی. من بارها میرفتم و ازو کتاب میخریدم. روزی دیدم دارندهی کتابخانه آهسته با من گفت : «از کتاب خریدنتان پیداست که شما از مشروطهخواهانید». گفتم : «آری من از آزادیخواهانم». گفت : «دو تن دیگری هستند که باینجا آیند و کتاب خرند و گاهی نیز بگفتگو نشینند. میخواهید که با آنان آشنا گردید؟!..». گفتم : «چرا نخواهم».
چند روزی پس از آن از جلو مغازهی او میگذشتم ، دیدم بیرون شتافت و مرا خواند ، و چون به بخش درونی کتابخانه رفتیم دیدم دو تن ، یکی سید و دیگری ملا نشستهاند. سید را در مدرسه دیده میشناختم. آقامیرعبدالحمید غیاثی میبود. ملا را نیز سپس شناختم که آقامیرزا باقر (طلیعه) است. من چون رسیدم و سلام گفتم و دانستند که از آزادیخواهانم بسیار شاد گردیدند و همچون کسانی که سالیان دراز باهم دوستی داشتهاند نشستیم و بسخن پرداختیم. گفتند : «ما را دوست دیگری بنام آقامیرزاعلی هیئت است که از شاگردان آخوند (1) بوده و از نجف آمده باید شما را با او آشنا گردانیم».
چنین نهادیم که پسفردا آقامیرزاعلی را نیز برداشته بهکماوار بخانهی ما بیایند. آن روز هر سه آمدند و باهم نشسته بدرد دل گفتن آغاز کردیم. سپس بکتابهای من بازرسی کردند و از برخی کتابها خوانده شد. آن روز را با صد خوشی بسر بردیم و چنین نهادیم که هفتهای دو روز یا دو شب باهم باشیم.
پس از آن هفتهای دو بار باهم مینشستیمی. نخست بگفتگو پرداخته درد دل گفته بار اندوه را سبک میگردانیدیم. سپس از کتابها و مهنامههای مصری (الهلال و المُقتَطَف) میخواندیمی. سپس آقامیرزاباقر با آواز خوش شعرهای عربی خواندی و شوخیها کردی. بدینسان روز یا شب را با خوشی بسر دادیمی.
این پیشامد برای من از هر باره نیک میبود. از یکسو از تنهایی بیرون آمده این بار یارانی میداشتم و آن اندوه و دلسوختگی که از دیدن و شنیدن وحشیگریهای ملایان و پیروانشان پدید میآمد کمتر میشد. از یکسو از حال تهران و دیگر جاها آگاهیهایی بدست میتوانستم آورد. آنگاه آقامیرزاعلی ریاضیات و ستارهشناسی را نیک دانستی و من که در آن دانشها بکوششی پرداخته بودم برخی نادانستههای خود را ازو پرسیدمی.
پابرگیها (همه از ویراینده) :
1ـ شادروان آخوند خراسانی
🔶 زندگانی من
🔸 16ـ دوستان آزادیخواه که پیدا کردم (بخش دو از دو)
امروز این سه تن از بدخواهان منند و تا میتوانند دشمنی دریغ نمیگویند. ولی اینها مرا از یاد آن روزهای خوش بازنمیدارد و بار دیگر میگویم که این باهَماد چهارگانهی دوم نیز برای من بسیار ارجدار میبود.
ماهها بدینسان میگذرانیدیم. من چون بآزادیخواهی شناخته شده بودم و گاهی که در نشستی با یکی از بدخواهان مشروطه برمیخوردم خودداری از گفتن پاسخ بسخنان آنان نمیداشتم نامم بزبانها افتاده بود. از اینرو هر زمان دوست تازهی دیگری پیدا میکردم. یکی از دوستانی که پیدا کردم آقای میرزامحمدعلی (صَفوت) ، و دیگری میرزاابوالقاسم فیوضات ، دیگری میرزاجعفرآقا خامنهای میبود. در همان روزها شادروان خیابانی که پس از بهم خوردن دارالشورا از تهران به قفقاز رفته بود به تبریز درآمد. بمیانجیگری آقایان صَفوت و خامنهای با او نیز آشنایی یافتم. اینان نیز گاهی به نشستهای ما آمدندی. بسیار شبها نیز در خانهی حاجیشیخعلیاکبرآقا (پدر میرزاجعفرآقا) فراهم آمدیمی.
این حاجیشیخ یکی از بازرگانان بسیار نیکوکار تبریز میبود. در تاریخ مشروطه یاد او کرده شده. میرزاجعفرآقا جوانی بادانش میبود که شعر نیز میسرود.
یک دوست دیگری آقای رضاسلطانزاده بود. این با پدرش بکربلا رفته سالها در آنجا زیسته بود. پس از مرگ پدرش با خانواده به تبریز بازگشت. خویشیِ دوری با ما میداشت. ولی من او را ندیده بودم. نخست بار در خانهی حاجیمیرمحسنآقا که ببازدید آمده بود دیدم و چون درمیان سخن پی بآزادیخواهی یکدیگر بردیم از آنجا برخاسته خود را بکناری کشیدیم و باهم بدرد دل گفتن پرداختیم. در یکی دو ساعت چنان دلبستگی بهمدیگر یافتیم که از فردا او نیز از باهَماد گردید و امروز تنها کسی که از دوستان آن روزی با من مانده اینست.
🔸 16ـ دوستان آزادیخواه که پیدا کردم (بخش دو از دو)
امروز این سه تن از بدخواهان منند و تا میتوانند دشمنی دریغ نمیگویند. ولی اینها مرا از یاد آن روزهای خوش بازنمیدارد و بار دیگر میگویم که این باهَماد چهارگانهی دوم نیز برای من بسیار ارجدار میبود.
ماهها بدینسان میگذرانیدیم. من چون بآزادیخواهی شناخته شده بودم و گاهی که در نشستی با یکی از بدخواهان مشروطه برمیخوردم خودداری از گفتن پاسخ بسخنان آنان نمیداشتم نامم بزبانها افتاده بود. از اینرو هر زمان دوست تازهی دیگری پیدا میکردم. یکی از دوستانی که پیدا کردم آقای میرزامحمدعلی (صَفوت) ، و دیگری میرزاابوالقاسم فیوضات ، دیگری میرزاجعفرآقا خامنهای میبود. در همان روزها شادروان خیابانی که پس از بهم خوردن دارالشورا از تهران به قفقاز رفته بود به تبریز درآمد. بمیانجیگری آقایان صَفوت و خامنهای با او نیز آشنایی یافتم. اینان نیز گاهی به نشستهای ما آمدندی. بسیار شبها نیز در خانهی حاجیشیخعلیاکبرآقا (پدر میرزاجعفرآقا) فراهم آمدیمی.
این حاجیشیخ یکی از بازرگانان بسیار نیکوکار تبریز میبود. در تاریخ مشروطه یاد او کرده شده. میرزاجعفرآقا جوانی بادانش میبود که شعر نیز میسرود.
یک دوست دیگری آقای رضاسلطانزاده بود. این با پدرش بکربلا رفته سالها در آنجا زیسته بود. پس از مرگ پدرش با خانواده به تبریز بازگشت. خویشیِ دوری با ما میداشت. ولی من او را ندیده بودم. نخست بار در خانهی حاجیمیرمحسنآقا که ببازدید آمده بود دیدم و چون درمیان سخن پی بآزادیخواهی یکدیگر بردیم از آنجا برخاسته خود را بکناری کشیدیم و باهم بدرد دل گفتن پرداختیم. در یکی دو ساعت چنان دلبستگی بهمدیگر یافتیم که از فردا او نیز از باهَماد گردید و امروز تنها کسی که از دوستان آن روزی با من مانده اینست.
🔶 زبان ایرانی (سال پنجم) - 188
🔸 در پیرامون زبان
پيام ، سفارش : اينها را نيز بهم ميآميزند ، پيام آگاهي يا دستوري است كه براي كسي فرستاده شود و سفارش بمعني توصيه يا وصيت ميباشد. ولي اكنون اين را هم بمعني پيام ميآورند و ميگويند : «باو سفارش دادم» يا «سفارش فرستادم». بايد اين را هم بمعني درست خود برگردانيم. زيرا ما بكلمهي سفارش يا سپارش نيازمنديم كه بمعني وصيت و توصيه بكار بريم.
ارجمند ، گرامي : اين دو نيز باهم جدايي ميدارند. زيرا ارجمند از ريشهي ارج ميآيد كه بمعني قدر است و بايد آن را در جايي آورد كه كسي خود مرد ارجداري باشد. ولي گرامي باين معني نيست و همين كه كسي بيكي نوازش نمود او نزد وي گرامي است گو كه خود ارج ندارد. اينست بايد گفت : «فلانكس ارجمند است» و «فلان كس را گرامي داشت». و اگر وارونه گردانيم درست نخواهد بود.
ترس ، بيم ، هراس : اين سه بهم نزديك است. ولي ميبايد ميانهي آنها جدايي گزاشت. بيم آخشيج اميد است و ناآسودگي كه در دل از رهگذر يك گمان پديد آيد آن را گويند : «بيم آن دارم كه فلان پول مرا ندهد». ترس آخشيج دليريست و دلباختگي را كه از پیشامدي رخ دهد گویند : «چون ناگهان درآمديد من ترسيدم». هراس ترس بزرگ است و نبايد آن را در ترسهاي هميشگي آورد : «هراسان و لرزان بيرون آمد».
🔸 در پیرامون زبان
پيام ، سفارش : اينها را نيز بهم ميآميزند ، پيام آگاهي يا دستوري است كه براي كسي فرستاده شود و سفارش بمعني توصيه يا وصيت ميباشد. ولي اكنون اين را هم بمعني پيام ميآورند و ميگويند : «باو سفارش دادم» يا «سفارش فرستادم». بايد اين را هم بمعني درست خود برگردانيم. زيرا ما بكلمهي سفارش يا سپارش نيازمنديم كه بمعني وصيت و توصيه بكار بريم.
ارجمند ، گرامي : اين دو نيز باهم جدايي ميدارند. زيرا ارجمند از ريشهي ارج ميآيد كه بمعني قدر است و بايد آن را در جايي آورد كه كسي خود مرد ارجداري باشد. ولي گرامي باين معني نيست و همين كه كسي بيكي نوازش نمود او نزد وي گرامي است گو كه خود ارج ندارد. اينست بايد گفت : «فلانكس ارجمند است» و «فلان كس را گرامي داشت». و اگر وارونه گردانيم درست نخواهد بود.
ترس ، بيم ، هراس : اين سه بهم نزديك است. ولي ميبايد ميانهي آنها جدايي گزاشت. بيم آخشيج اميد است و ناآسودگي كه در دل از رهگذر يك گمان پديد آيد آن را گويند : «بيم آن دارم كه فلان پول مرا ندهد». ترس آخشيج دليريست و دلباختگي را كه از پیشامدي رخ دهد گویند : «چون ناگهان درآمديد من ترسيدم». هراس ترس بزرگ است و نبايد آن را در ترسهاي هميشگي آورد : «هراسان و لرزان بيرون آمد».
✴️ گفتار بانو چهرهنگار در روز جشن آذر
ما كیستیم و چه میخواهیم؟.
در هنگامی كه بدبیرستان رفته بتاریخ آشنا شدم همیشه گذشته و سرگذشت كشور عزیزمان ایران اندیشهی مرا مشغول میداشت. در دل از دورههای فیروزی میهن افتخار كرده خشنود میشدم و از زمانهای زبونی و بدبختی (بویژه از دورههای استیلای عرب و مغول) افسوسها خورده غمگین میگردیدم و بچگانه آرزو میكردم ایكاش این برگهای ننگین در كتابهای تاریخی از آنها كنده شود. همچنان دیدن و خواندن نقشههای جغرافیایی ایران مرا افسرده گردانیده همان اندیشهها را در مغزم بتكان میآورد.
ریخته شدن خون ملیونها ایرانی و بكنیزی افتادن ملیونها زنان و دختران و دیگر سرگذشتهای ننگین تاریخی همیشه مرا دلآزده میگردانید. ولی هنگامی كه میاندیشیدم میدیدم امروزمان از گذشته بدتر است. امروز ذلت و بدبختی كه گریبانگیر ما گردیده بدتر از آنست كه گذشتگان ما را بوده است.
از این اندیشه بافسردگی میافزودم ، افسوسها میخوردم. بویژه كه میدیدم زندگی من هم در چنین روزگاریست و در تلخترین دورههای تاریخ این كشور بوجود آمدهام و ناگوارترین زندگانی را بسر میبرم. براستی درهای امید را از هر سو بروی خود بسته مییافتم ، و چون مینگریستم همه را ناامید میدیدم كه اندیشهی رهایی از آن گرفتاری و بدبختی را هم از دل نمیگذرانیدند چه رسد باینكه در آرزو یا در جستجوی چاره باشند.
این بود حال كشور و مردم ما ـ میخواهم كمی هم از حال و زندگی خود و خواهرانم بگویم. میخواهم باندازهی توانایی خود حال گرفتاری آنها را شرح دهم.
بسیاری از بانوان كمسال دورهی روبند و چادر را ندیده از حال آنروزِ زنان ، چندانكه شایسته است ، آگاه نمیباشند. ولی از پیشامدهای این دو سهساله و از بازگشتی كه برخی زنها بچادر و چاقچور كردهاند پی بآن زمان توان برد. [1] راستی مانندهی آنست كه این زنان نمایشیِ آراسته میخواهند روش سی سال پیش را بجوانان امروزی نشان دهند.
زنان ایرانی آن مادرانی كه ما را تربیت كردند تنها بنام و در هنگام سخن گفتن ، آدم شناخته میشدند. در دیگر چیزها هیچگونه حقی نداشتند. با اینكه سامان خانه و تربیت فرزندان و بهداشت خاندان تنها بدست آنان سپرده شده بود ، با آنكه خدا آنان را آدم آفریده عملاً نیمی از مردم این كشور بودند ، با آنكه همان زنان ، مادران و خواهران و دختران و همسران همان مردان بودند. با این حال كوچکترین پروایی بزندگی زنان نداشته كنیزوار با آنان رفتار نموده و هیچگاه باین اندیشه نبودند كه مادر بیتربیت چگونه فرزندان سرفراز و نیك پروراند. باین اندیشه نبودند كه مردان تربیتیافتگان همان زنانند و نخست باید پرورنده و آموزندهْ خود پرورش و آموزش یافته تا بتوانند بایای[وظیفه] خود را بكار برند. این اندازه بگویم از همهی حقوق آدمیان بیبهره بودند. از چنین زنان چگونه فرزندانی پدید میآید نیازی بشرح ندارد.
كوتاهسخن كشور مردانش بدانسان ناامید و آلوده و زنانش بدینسان درمانده و بیچاره بودند و راهی برای نجات خود نمیشناختند و دست روی دست گذاشته ناامیدانه انتظار پیشامدهای جهان را میكشیدند.
من هم مانند دیگر مردم این كشور از هر باره نومید بوده كوچكترین امیدی ببهبود زندگی نداشتم تا هنگامی كه فروغ پاكدینی بدلم تافت و حال و زندگانی مرا بیكبار دیگر گردانید. همسرم بنوشته و كتابهای راهنمای ارجمندمان راه یافته و مرا نیز بخواندن آنها راهبری كرد. دیگرگونیهایی كه در رفتار و كردار همسرم پدید آمد و او را بتكان آورده بتلاش و كوشش ویژهای واداشت ، دلبستگی مرا بخواندن كتابها بیشتر گردانید. هرچه پیشتر رفتم آگاهیهای بیشتری یافتم و امیدوار شده آمادهی زندگی تازهای گردیدم. حقایق را دریافته و پیمان بستم كه بآیین آن راه روم.
من اگر از هَنایش[=تأثیر] كه پاكدینی در اندیشههایم داشته و از بینش كه فروغ آن بدلم تابیده بگفتار پردازم رشته دراز خواهد بود. میخواهم در اینجا در برابر خواهران و برادران خود تنها از این بخش سخن رانم كه كتابهای پاكدینی گذشته از همه چیز ، مرا از نومیدی و دل افسردگی كه دربارهی كشور بدبخت ایران پیدا كرده بودم بیرون آورد.
آقای كسروی با بینش خدادادهی خود سرچشمهی زبونی و بدبختی این توده و كشور را شناخته بما نیز شناسانیدند و راه چاره و درمان را نیز نشان دادند.
هنگامی كه دردها شناخته گردید و راه درمان و چاره نیز نشان داده شد جای نومیدی نیست. میتوان زن و مرد و بزرگ و كوچک دست بهم دهند و بنتیجه رسند. ما اكنون گروهی هستیم و در تهران و از دیگر شهرستانها دست بهم داده پاكدلانه میكوشیم و از جانفشانی دریغ نمیگوییم و چنانكه همه میدانند گامهایی نیز در راه خود پیش رفتهایم.
[1] : اشاره به بازگشت چادر و روبند زنان پس از برافتادن رضاشاه است.
ما كیستیم و چه میخواهیم؟.
در هنگامی كه بدبیرستان رفته بتاریخ آشنا شدم همیشه گذشته و سرگذشت كشور عزیزمان ایران اندیشهی مرا مشغول میداشت. در دل از دورههای فیروزی میهن افتخار كرده خشنود میشدم و از زمانهای زبونی و بدبختی (بویژه از دورههای استیلای عرب و مغول) افسوسها خورده غمگین میگردیدم و بچگانه آرزو میكردم ایكاش این برگهای ننگین در كتابهای تاریخی از آنها كنده شود. همچنان دیدن و خواندن نقشههای جغرافیایی ایران مرا افسرده گردانیده همان اندیشهها را در مغزم بتكان میآورد.
ریخته شدن خون ملیونها ایرانی و بكنیزی افتادن ملیونها زنان و دختران و دیگر سرگذشتهای ننگین تاریخی همیشه مرا دلآزده میگردانید. ولی هنگامی كه میاندیشیدم میدیدم امروزمان از گذشته بدتر است. امروز ذلت و بدبختی كه گریبانگیر ما گردیده بدتر از آنست كه گذشتگان ما را بوده است.
از این اندیشه بافسردگی میافزودم ، افسوسها میخوردم. بویژه كه میدیدم زندگی من هم در چنین روزگاریست و در تلخترین دورههای تاریخ این كشور بوجود آمدهام و ناگوارترین زندگانی را بسر میبرم. براستی درهای امید را از هر سو بروی خود بسته مییافتم ، و چون مینگریستم همه را ناامید میدیدم كه اندیشهی رهایی از آن گرفتاری و بدبختی را هم از دل نمیگذرانیدند چه رسد باینكه در آرزو یا در جستجوی چاره باشند.
این بود حال كشور و مردم ما ـ میخواهم كمی هم از حال و زندگی خود و خواهرانم بگویم. میخواهم باندازهی توانایی خود حال گرفتاری آنها را شرح دهم.
بسیاری از بانوان كمسال دورهی روبند و چادر را ندیده از حال آنروزِ زنان ، چندانكه شایسته است ، آگاه نمیباشند. ولی از پیشامدهای این دو سهساله و از بازگشتی كه برخی زنها بچادر و چاقچور كردهاند پی بآن زمان توان برد. [1] راستی مانندهی آنست كه این زنان نمایشیِ آراسته میخواهند روش سی سال پیش را بجوانان امروزی نشان دهند.
زنان ایرانی آن مادرانی كه ما را تربیت كردند تنها بنام و در هنگام سخن گفتن ، آدم شناخته میشدند. در دیگر چیزها هیچگونه حقی نداشتند. با اینكه سامان خانه و تربیت فرزندان و بهداشت خاندان تنها بدست آنان سپرده شده بود ، با آنكه خدا آنان را آدم آفریده عملاً نیمی از مردم این كشور بودند ، با آنكه همان زنان ، مادران و خواهران و دختران و همسران همان مردان بودند. با این حال كوچکترین پروایی بزندگی زنان نداشته كنیزوار با آنان رفتار نموده و هیچگاه باین اندیشه نبودند كه مادر بیتربیت چگونه فرزندان سرفراز و نیك پروراند. باین اندیشه نبودند كه مردان تربیتیافتگان همان زنانند و نخست باید پرورنده و آموزندهْ خود پرورش و آموزش یافته تا بتوانند بایای[وظیفه] خود را بكار برند. این اندازه بگویم از همهی حقوق آدمیان بیبهره بودند. از چنین زنان چگونه فرزندانی پدید میآید نیازی بشرح ندارد.
كوتاهسخن كشور مردانش بدانسان ناامید و آلوده و زنانش بدینسان درمانده و بیچاره بودند و راهی برای نجات خود نمیشناختند و دست روی دست گذاشته ناامیدانه انتظار پیشامدهای جهان را میكشیدند.
من هم مانند دیگر مردم این كشور از هر باره نومید بوده كوچكترین امیدی ببهبود زندگی نداشتم تا هنگامی كه فروغ پاكدینی بدلم تافت و حال و زندگانی مرا بیكبار دیگر گردانید. همسرم بنوشته و كتابهای راهنمای ارجمندمان راه یافته و مرا نیز بخواندن آنها راهبری كرد. دیگرگونیهایی كه در رفتار و كردار همسرم پدید آمد و او را بتكان آورده بتلاش و كوشش ویژهای واداشت ، دلبستگی مرا بخواندن كتابها بیشتر گردانید. هرچه پیشتر رفتم آگاهیهای بیشتری یافتم و امیدوار شده آمادهی زندگی تازهای گردیدم. حقایق را دریافته و پیمان بستم كه بآیین آن راه روم.
من اگر از هَنایش[=تأثیر] كه پاكدینی در اندیشههایم داشته و از بینش كه فروغ آن بدلم تابیده بگفتار پردازم رشته دراز خواهد بود. میخواهم در اینجا در برابر خواهران و برادران خود تنها از این بخش سخن رانم كه كتابهای پاكدینی گذشته از همه چیز ، مرا از نومیدی و دل افسردگی كه دربارهی كشور بدبخت ایران پیدا كرده بودم بیرون آورد.
آقای كسروی با بینش خدادادهی خود سرچشمهی زبونی و بدبختی این توده و كشور را شناخته بما نیز شناسانیدند و راه چاره و درمان را نیز نشان دادند.
هنگامی كه دردها شناخته گردید و راه درمان و چاره نیز نشان داده شد جای نومیدی نیست. میتوان زن و مرد و بزرگ و كوچک دست بهم دهند و بنتیجه رسند. ما اكنون گروهی هستیم و در تهران و از دیگر شهرستانها دست بهم داده پاكدلانه میكوشیم و از جانفشانی دریغ نمیگوییم و چنانكه همه میدانند گامهایی نیز در راه خود پیش رفتهایم.
[1] : اشاره به بازگشت چادر و روبند زنان پس از برافتادن رضاشاه است.
در این كشور یك گرفتاری آن بود كه نه درد را میشناختند و نه راه چاره را میدانستند. میكوشیدند و جانبازیها مینمودند ولی چون از راهش نبود سودی نمیداد و زیانهایی نیز پدید میآمد.
بهترین گواه داستان مشروطه است : بیست سال بیشتر در ایران مردان غیرتمندِ دلسوزی برخاستند و همه باین باور بودند كه چارهی درد ایران جلوگیری از استبداد و روان گردانیدن مشروطه است. همه باین باور بودند و كوشیدند و جنبش پدید آوردند و با دادن قربانیها مشروطه را روان گردانیدند. ولی آیا مشروطه چارهی دردهای ایران بود؟!.. آیا ما را از زبونی و بدبختی بیرون آورد؟!.
(مهنامهی آذر 24)
بهترین گواه داستان مشروطه است : بیست سال بیشتر در ایران مردان غیرتمندِ دلسوزی برخاستند و همه باین باور بودند كه چارهی درد ایران جلوگیری از استبداد و روان گردانیدن مشروطه است. همه باین باور بودند و كوشیدند و جنبش پدید آوردند و با دادن قربانیها مشروطه را روان گردانیدند. ولی آیا مشروطه چارهی دردهای ایران بود؟!.. آیا ما را از زبونی و بدبختی بیرون آورد؟!.
(مهنامهی آذر 24)
🔶 زندگانی من
🔸 17ـ چه آزارهایی از ملایان میدیدم (بخش یک از دو)
بدینسان دستهای از آزادیخواهان پدید آورده خوشیها میداشتیم. ولی من آسوده نمیبودم و از چند راه فشار میدیدم. زیرا ملایان رهایم نمیکردند و دست از آزارم برنمیداشتند. حاجی میرابوالحسن انگجی آن ملای نامردی که زمانی خود را بجلو مشروطهخواهان انداخته در سایهی پشتیبانی آنان جا برای خود در توده باز کرده بود و سپس در پیشامد جنگ روس نامردی دریغ نگفته و بجلو اوباش افتاده انجمن را بتاراج داده بود ، چون دلبستگیهای مرا بمشروطه شنیده بود «تکفیرم» میکرد. آن ملای هُکماواری که گفتم داماد حاجیمیرمحسنآقا و دشمن ویژهی من میبود پیاپی مردم دُژخویِ هُکماوار و قَرامَلِک را بمن میآغالانید. (1) عینک بچشم زدن و جوراب بافت ماشین پوشیدن و عمامهی کوچک بسر گزاردن و ریش فرونهشتن من ، و بدبستان رفتن برادرانم دستاویزهای نیکی برای او میبود. یک چیز دیگر که بیشتر بکار میخورد آن میبود که من بارها بدروغگوییهای روضهخوانان ایراد میگرفتم که در پیش مردم «توهین بدستگاه سیدالشهداء» بشمار میرفت.
در این زمان حاجیمیرمحسنآقا نیز رنجش بسیاری از من میداشت و این مایهی دلتنگی او میبود که پس از آنکه سالها چشم براه درس خواندن من دوخته و آرزومند میبوده که ملا گردم و مسجد و محکمهی موروثی را بدست گیرم اکنون بدینسان مشروطهخواه درآمده و ملایی را بیکبار رها کردهام. باآنکه در این هنگام داماد او نیز میبودم و خویشی تازهای بخویشیهای دیگر افزوده بودیم در برابر رمشی که او را از مشروطه میبود از این خویشیها سودی بدست نمیآمد. چون این مرد که بزرگ خانوادهی ما میبود از من دلتنگی میداشت آن ملا فرصت یافته از هیچ آزاری دربارهی من بازنمیایستاد. برای آنکه خوانندگان دُژرفتاری این ملا و دیگران را با من بدانند اینک چند داستانی را برای نمونه در اینجا یاد میکنم :
1) روزی یکی از ملازادگان میخواست عمامه بسر گزارد و برای این کار بزمی برپا گردانیده انگجی را با دیگر ملایان خوانده بود. مرا نیز در کوچه گرفته با خواهش بسیار همراه برد. چون رفتیم و نشستیم و انگجی و دیگران آمدند و نشستند و گفتگو آغاز گردید یکی از طلبهها رو به انگجی گردانیده چنین گفت :
«آقا ، کسی هست که درس فرنگی میخواند. آن روز دیدم کتابش را بمسجد آورده بود و میخواند. دربارهی او تکلیف چیست؟!». خواستش از آن کس من میبودم. زیرا چند روز پیش یک کتاب «لانگاژ» فرانسه در دستم بمسجد میرزامهدی رفته بودم و آن طلبه دیده بود. انگجی گفت : «باو باید دو حد زد!». آن طلبه و برخی از ملایان بروی من نگاهی کردند. ولی من بخود نگرفته بخاموشی گراییدم. (2)
2) برادرانم را که بدبستان (مدرسههای نو) میفرستادم روزی شنیدم آن ملای هُکماوار بمردم گفته : «اینها درس بابی میخوانند. کتابشان من دیدم نوشته است شرب مسکرات حرام نیست». این سخن را درمیان مردم پراکنده. در همان روزها یکی از خویشان ، میهمانی برپا کرده بود آن ملا نیز آمد. درمیان گفتگوها من پرسیدم : «شما چنین سخنی بمردم گفتهاید؟.». گفت : «آری ، راست هم گفتهام». گفتم : «چنان سخن در کدام کتابست؟..». گفت : «کتابیست بنام نخستنامه در آنجاست». گفتم : «در نخستنامه چنان جملهای نیست». گفت : «خودم دیدم نوشته است : شرب مسکرات شایسته نیست. شایسته نیست یعنی مکروه است. مکروه است یعنی حرام نیست». من دیدم با آن بیسوادی و نادانی مردم جای گفتگو نیست و خشنود گردیدم که آخوندک ندانسته که نخستنامه را یک ارمنی نوشته ، وگرنه آن را هم دستاویزی میگردانید. بیاد آوردم این مردم همانند که بادمجان فرنگی(3) را که تازه آمده بود تا سالیان دراز نخریدندی و نخوردندی ، بلکه دست نزدندی ، باین شُوند که نامش در تبریز «ارمنی بادمجانی» (بادمجان ارمنی) میبود.
پابرگیها (همه از ویراینده) :
1ـ آغالانیدن = به هایهوی و دشمنی برانگیختن.
2ـ همان انگجی پس از چند سال پسر خود را با پول دولت به اروپا فرستاد که درس خواند. [همان یا پسر دیگری ازو بنام محمود پزشک شد که تا پیش از حکومت ملایان (سال 57) در دروازه دولت تهران مطب داشت.]
3ـ گوجه فرنگی که تازه به ایران آمده بود ، نام امروزی را نداشته و چه بسا هر شهری نامی جدا برایش گزارده بودند.
🔸 17ـ چه آزارهایی از ملایان میدیدم (بخش یک از دو)
بدینسان دستهای از آزادیخواهان پدید آورده خوشیها میداشتیم. ولی من آسوده نمیبودم و از چند راه فشار میدیدم. زیرا ملایان رهایم نمیکردند و دست از آزارم برنمیداشتند. حاجی میرابوالحسن انگجی آن ملای نامردی که زمانی خود را بجلو مشروطهخواهان انداخته در سایهی پشتیبانی آنان جا برای خود در توده باز کرده بود و سپس در پیشامد جنگ روس نامردی دریغ نگفته و بجلو اوباش افتاده انجمن را بتاراج داده بود ، چون دلبستگیهای مرا بمشروطه شنیده بود «تکفیرم» میکرد. آن ملای هُکماواری که گفتم داماد حاجیمیرمحسنآقا و دشمن ویژهی من میبود پیاپی مردم دُژخویِ هُکماوار و قَرامَلِک را بمن میآغالانید. (1) عینک بچشم زدن و جوراب بافت ماشین پوشیدن و عمامهی کوچک بسر گزاردن و ریش فرونهشتن من ، و بدبستان رفتن برادرانم دستاویزهای نیکی برای او میبود. یک چیز دیگر که بیشتر بکار میخورد آن میبود که من بارها بدروغگوییهای روضهخوانان ایراد میگرفتم که در پیش مردم «توهین بدستگاه سیدالشهداء» بشمار میرفت.
در این زمان حاجیمیرمحسنآقا نیز رنجش بسیاری از من میداشت و این مایهی دلتنگی او میبود که پس از آنکه سالها چشم براه درس خواندن من دوخته و آرزومند میبوده که ملا گردم و مسجد و محکمهی موروثی را بدست گیرم اکنون بدینسان مشروطهخواه درآمده و ملایی را بیکبار رها کردهام. باآنکه در این هنگام داماد او نیز میبودم و خویشی تازهای بخویشیهای دیگر افزوده بودیم در برابر رمشی که او را از مشروطه میبود از این خویشیها سودی بدست نمیآمد. چون این مرد که بزرگ خانوادهی ما میبود از من دلتنگی میداشت آن ملا فرصت یافته از هیچ آزاری دربارهی من بازنمیایستاد. برای آنکه خوانندگان دُژرفتاری این ملا و دیگران را با من بدانند اینک چند داستانی را برای نمونه در اینجا یاد میکنم :
1) روزی یکی از ملازادگان میخواست عمامه بسر گزارد و برای این کار بزمی برپا گردانیده انگجی را با دیگر ملایان خوانده بود. مرا نیز در کوچه گرفته با خواهش بسیار همراه برد. چون رفتیم و نشستیم و انگجی و دیگران آمدند و نشستند و گفتگو آغاز گردید یکی از طلبهها رو به انگجی گردانیده چنین گفت :
«آقا ، کسی هست که درس فرنگی میخواند. آن روز دیدم کتابش را بمسجد آورده بود و میخواند. دربارهی او تکلیف چیست؟!». خواستش از آن کس من میبودم. زیرا چند روز پیش یک کتاب «لانگاژ» فرانسه در دستم بمسجد میرزامهدی رفته بودم و آن طلبه دیده بود. انگجی گفت : «باو باید دو حد زد!». آن طلبه و برخی از ملایان بروی من نگاهی کردند. ولی من بخود نگرفته بخاموشی گراییدم. (2)
2) برادرانم را که بدبستان (مدرسههای نو) میفرستادم روزی شنیدم آن ملای هُکماوار بمردم گفته : «اینها درس بابی میخوانند. کتابشان من دیدم نوشته است شرب مسکرات حرام نیست». این سخن را درمیان مردم پراکنده. در همان روزها یکی از خویشان ، میهمانی برپا کرده بود آن ملا نیز آمد. درمیان گفتگوها من پرسیدم : «شما چنین سخنی بمردم گفتهاید؟.». گفت : «آری ، راست هم گفتهام». گفتم : «چنان سخن در کدام کتابست؟..». گفت : «کتابیست بنام نخستنامه در آنجاست». گفتم : «در نخستنامه چنان جملهای نیست». گفت : «خودم دیدم نوشته است : شرب مسکرات شایسته نیست. شایسته نیست یعنی مکروه است. مکروه است یعنی حرام نیست». من دیدم با آن بیسوادی و نادانی مردم جای گفتگو نیست و خشنود گردیدم که آخوندک ندانسته که نخستنامه را یک ارمنی نوشته ، وگرنه آن را هم دستاویزی میگردانید. بیاد آوردم این مردم همانند که بادمجان فرنگی(3) را که تازه آمده بود تا سالیان دراز نخریدندی و نخوردندی ، بلکه دست نزدندی ، باین شُوند که نامش در تبریز «ارمنی بادمجانی» (بادمجان ارمنی) میبود.
پابرگیها (همه از ویراینده) :
1ـ آغالانیدن = به هایهوی و دشمنی برانگیختن.
2ـ همان انگجی پس از چند سال پسر خود را با پول دولت به اروپا فرستاد که درس خواند. [همان یا پسر دیگری ازو بنام محمود پزشک شد که تا پیش از حکومت ملایان (سال 57) در دروازه دولت تهران مطب داشت.]
3ـ گوجه فرنگی که تازه به ایران آمده بود ، نام امروزی را نداشته و چه بسا هر شهری نامی جدا برایش گزارده بودند.