پاکدینی ـ احمد کسروی
7.53K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.29K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
🔶 زندگانی من
🔸 19ـ چگونه حدّاد از بهائیگری بازگشت (تکه‌ی یک از دو)

یک داستان شیرینی که در همان روزها رخ داد و می‌باید در اینجا یاد کنم بازگشتن شیخ حسن حداد (آن یار مدرسه‌ای من) از بهائیگری بود. چنانکه گفتم حداد هنگامی که در مدرسه درس می‌خواند ، کم‌کم به بهائیگری گرایید و از درس دست کشیده یکی از «مبلغان» آن کیش گردید ، و چون در فرشبافی بسیار استاد می‌بود کارخانه‌ای نیز بنیاد گزارد که زندگانی خود را راه بَرَد. چون از یکسو در «تبلیغ» بهائیگری کوشش بسیار می‌کرد و خود مرد زبانداری می‌بود و از یکسو قالیچه‌های گرانبهای استادانه می‌بافت ، در هر دو رشته شناخته گردید و نامش بدهانها افتاد.

این در سالهای پیشتر می‌بود. لیکن در این هنگام که ملایان در تبریز چیره گردیده بنام «شریعت» و «مذهب» بآزار این و آن می‌کوشیدند شنیده شد حاجی‌میرزاابوالحسن انگجی «فتوا» بکشتن حداد داده. حداد نیز از راه بیباکی درآمده و نامه‌ای به انگجی نوشته در این زمینه که فتوای شما از روی درماندگی و ناتوانیست. شما اگر راست می‌گویید بمن زینهار دهید که بیایم و با شما «مباحثه» کنم که اگر «مغلوب» شدم مرا بکشید و اگر شما «مغلوب» شدید کیش بهائی را بپذیرید. این نامه را نوشته و فرستاده ولی حاجی‌میرزاابوالحسن پاسخی نفرستاده و همان فتوا را دنبال کرده.

در آن نشستهایی که هفته‌ای دو شب ما می‌داشتیم این داستان بمیان آمد. و هیئت گفت : «کاش او را می‌دیدیمی». من گفتم : «حداد در مدرسه با من دوستی داشته است. من نامه‌ای نوشته ازو دیدار خواهم». اینبود نامه‌ای بزبان عربی نوشته ازو دیدار خواستم. پاسخ داده بود : «من چون نمی‌توانم بکوچه و خیابان بیایم ، کارخانه‌ی من در سرای کشمشچی است ، شما بیایید همدیگر را ببینیم».

روزی من رفتم و چون فرارسیدم از دیدار یکدیگر که پس از چند سال رخ داده بود شادمان گردیدیم. یک ساعت با سخنان دوستانه گذراندیم و بهنگام جدایی گفت : «می‌دانم شما آمده بودید درباره‌ی بهائیگری با من گفتگو کنید. امروز فرصت نشد. من کتابهایی را می‌دهم ببرید و بخوانید و اندکی آگاه گردید و هفته‌ی دیگر همین روز بیایید باهم گفتگو کنیم». این گفت و چند کتابی را از فرائد میرزاابوالفضل و مقاله‌ی سیاح بابی و مانند آنها بجلوم گزاشت. من برداشتم و بازگشتم.

هفته‌ی دیگر که رفتم و بگفتگو نشستیم گفت : «شما آمده‌‌اید با من بسخن پردازید که اگر توانید از بهائیگری بیرونم آورید. بشما آگاهی می‌دهم که نیازی بسخن نیست. من از بهائیان چیزهایی را دیده‌ام که شرمم می‌آید بشما بازگویم. من دیگر بهائی نیستم. چیزی که هست شما می‌دانید که انگجی فتوای کشتن مرا داده و من اکنون قاچاقی زندگی می‌کنم. همه‌ی خویشان از من رو گردانیده‌اند. زن مرا بگرمابه راه نمی‌دهند. چندی پیش بچه‌ای از من مرد ناچار شدیم حمالی بگیریم که شبانه ببرد و نهانی بخاک سپارد. می‌دانید که من دیگر بمیان مسلمانان بازگشت نخواهم توانست. اگرهم مسلمان شوم مرا «مرتد فطری» دانسته از کشتنم چشم نخواهند پوشید. امروز تنها بهائیانند که بمن نگهداری می‌نمایند و من هم از ناچاری با آنان راه می‌روم و در برابر انگجی و دیگران خود را نمی‌شکنم. این راز درون منست که بشما بازگفتم که خواهشمندم پوشیده دارید و گاهی بدیدن من بیایید که باری ساعتی باشیم و درد دل گوییم».
🔶 زندگانی من
🔸 19ـ چگونه حدّاد از بهائیگری بازگشت (تکه‌ی دو از دو)

از این سخنان دلم بحالش سوخت و با افسردگی برخاستم و بازگشتم. همان شب نشست داشتیم. چگونگی را به آقامیرزا‌علی گفتم. او کمی اندیشیده گفت : «چاره‌ی این کار آسانست. مجتهد با انگجی دشمنست. خوشبختی حداد در آن بوده که انگجی به تکفیرش برخاسته. من چگونگی را با حاجی‌میرزامصطفا بمیان گزارم و مجتهد را واداریم که او را «تطهیر» کند.

حاجی‌میرزامصطفا از پسران حاجی‌میرزاحسن (1) و خود مردی دانشمند می‌بود. گذشته از درسهای ملایی که در نجف خوانده بود در ریاضیات و ستاره‌شناسی یکی از استادان شمرده می‌شد. من کم کسی را با آن دانشمندی دیده‌ام. پسران مجتهد که بی‌ارج و بیدانش ، بلکه برخی در شمار «الواد» می‌بودند ، این درمیان ایشان همچون گلی در خارستان می‌بود. چون با آقامیرزاعلی مهر ورزیدی با من نیز آشنا گردیده بود که گاهی در ریاضیات چیزهای دشوار را ازو پرسیدمی. گاهی نیز بنشست ما آمدی.
آقامیرزاعلی با او مجتهد را دیدند و چگونگی را گفتند و او خشنود گردیده ، چون ماه رمضان می‌بود و بمسجد می‌رفتی گفته بود : شما روزی حداد را بمسجد من برسانید و بمن آگاهی دهید و من خودم می‌دانم چه کار کنم.

چگونگی را به حداد آگاهی فرستاده چنین نهادیم که روز بیست‌ویکم رمضان که مردم در کوچه‌ها کمتر و در مسجد انبوهتر خواهند بود من حداد را همراه گردانیده بمسجد مجتهد رویم. آن روز این کار را کردیم. حداد عبا را بسر کشید که کسی نشناسد و از پس‌کوچه‌ها خود را بمسجد رسانیدیم. پسران مجتهد در پهلوی خود بما جا دادند که مردم سخنی نگویند. نماز خوانده شد و مجتهد ببالای منبر رفت و از کیش بهائی بسخن پرداخته دلیلهایی از قرآن و حدیث به بیپایی آن یاد کرد و سپس چنین گفت : «من گاهی که شنوم فلان کس بهائی گردیده چنین پرسم : آیا مردی باخرد می‌بود؟!. اگر گویند : باخرد می‌بود ، بهائی بودن او را باور نکنم. زیرا کسی با داشتن خرد بهائی نتواند بود. آری گاهی تواند بود که مرد باخردی بمیان بهائیان رود برای آنکه رازهای ایشان را بدست آورد. چنانکه یک طلبه‌ی فاضلی از چندی پیش ، با اجازه‌ی من ، بمیان ایشان رفته بود و اکنون که بازگشته رازهای بسیاری از ایشان بدست آورده و کتابی در رد ایشان خواهد نوشت که بسیار ارج خواهد داشت ...».

میرعلی‌اکبر نام «مؤذنی» می‌داشت که در پای منبر نشستی. چون یاد داده بودند از پایین گفت : «آقا ، شیخ‌حسن را می‌فرمایید؟...». مجتهد برآشفت و گفت : «خاموش باش ، جناب مستطاب عمدة الافاضل و العلماء آقاشیخ‌حسن را می‌گویم». این را گفت و پس از چند ستایش از حداد بسخنان دیگری پرداخت.

مردم از هر سو به حداد می‌نگریستند ، و چون «موعظه و مرثیه» پایان یافت و مجتهد پایین آمد مردم از هر سو رو به حداد آوردند و دست او را گرفتند و از آنکه او را بهائی شناخته در پشت سر بد گفته بودند آمرزش خواستند. بدینسان حداد «تطهیر» شد و از فردا آزادانه بزندگانی پرداخت. ما نیز راهمان بخانه‌ی او باز شد که بارها بمیهمانی می‌رفتیم و این داستانها را بازگفته دل خوش می‌گردانیدیم.

پابرگیها :
1ـ حاجی‌میرزاحسن مجتهد که نخست بار نامش در گفتار 3 آمد و گفته شد چون بدشمنی مشروطه برخاست ، مشروطه‌خواهان از تبریز بیرونش راندند. این هنگام که روسها چیره شده ریشه‌ی مشروطه را می‌کندند ، مجتهد به تبریز بازگشته بود.
🔶 درباره‌ی نیایش

🔸 بارها کسانی درباره‌ی نیایش (عبادت) پرسشهایی می‌کنند.

🔸چنانکه گفته‌ایم باز می‌گوییم : امروز بهترین نیایش همین کوششهاست.

🔸 آن تندیسه‌های بدبختی که با فراوانی در بیخ دیوارها دیده می‌شود از مردم این کشورند ، برادران و خواهران شمایند ، چرا بآن روز افتاده‌اند؟!. چرا این کشور که از روی حساب باید به سیصدملیون نان دهد به بیست‌ملیون نتواند داد و در این کشور همیشه گرسنگیست؟!.

🔸 آیا اینها جز نتیجه‌ی گمراهیها و نادانیهاست؟!. جز نتیجه‌ی نبودن راه زندگانیست؟!.

🔸 آیا کوشیدن و از راهش باین بدبختیها چاره کردن مایه‌ی خشنودی خدا نیست؟!. آیا چنان کوششی بهترین نیایش نمی‌باشد؟!.

🔸 آیا تنها خم شدن و راست شدنست که پرستش بخدا یا نیایش تواند بود؟!.

🔸 چنانکه بارها گفته‌ام ما یک بایای وَرجاوَند خدایی را بگردن گرفته‌ایم و اینست باید تا می‌توانیم خود را پاک و نیک گردانیده شاینده‌ی چنان بایای ورجاوند سازیم.

(دفتر «سیزدهم مرداد 1323» - احمد کسروی)
🔶 زبان ایرانی (سال پنجم) - 191
🔸 در پیرامون زبان

و آنگاه ، گذشته از آن : «و آنگاه» بمعني آن زمان است. و مي‌بايد جز در آن معني بكار نرود. مثلاً مي‌بايد گفت : «كسي كه ميخواهد عربي آموزد بايد چند سال درس خواند و آنگاه تنها خواندن آن را خواهد توانست و نوشتن نخواهد توانست» اين معني درست آن كلمه است و ما نيز در همين معني بكار خواهيم برد. ولي اكنون آن را در اين معني بكار نمي‌برند و در معني «گذشته از آن» مي‌آورند. مثلاً ميگويند : «ميخواستم بسفر روم اتومبيل پيدا نشد و آنگاه هوا نيز سرد بود از اينرو نرفتم» كه بيگمان غلط است ، و هيچگاه نبايد در اين معني آن را آورد.

باري از اين گونه بسيار است و خود هر كسي تواند آنها را پيدا كند و چنانكه مي‌بايد بكار برد. ما نيز باز در جاهاي ديگري باين گونه يادآوريها خواهيم برخاست.

اين پيشرفتها درباره‌ی زبان كم‌كم بايد بود. بسياري از اينها را كه در اينجا شمرديم ما خود به پيروي ديگران بغلط مي‌آورديم مثلاً نگاشتن را بمعني نوشتن مي‌آورديم و جدايي ميانه‌ي نزد و پيش نمي‌گزارديم زيرا بيكباره نمي‌خواستيم از ديگران جدا گرديم و زبان نوشته‌هاي خود را كه بخوانندگان ناآشنا مي‌نمود ناآشناترش گردانيم ، ولي از اين پس باينها خواهيم پرداخت و پرواي جداييهاي آنها را خواهيم داشت.

از نكته‌هايي كه در نوشته‌هاي امروزي از ديده دور داشته مي‌شود يكي اينست كه عبارت «آب رفته بجوي بازآمد» را وارونه بكار مي‌برند زيرا آب رفته هيچگاه بجوي بازنيايد و اين جمله بايد در جايي بكار رود كه اميد ببازگشت يك چيزي نيست.

مثلاً اگر دارايي كسي را دزد برده و اميد به يافته شدن آن نيست گفته شود : «آب رفته بجوي بازنيايد». ولي اكنون آن را در وارونه‌ي اين بكار مي‌برند. مثلاً ميگويند : «شكوه و بزرگي از سر گرفت و آب رفته بجوي بازآمد» كه بيگمان نادرست است زيرا چنانكه گفتم : «آب رفته بجوي بازنيايد».

ديگري از اين گونه كلمه‌ موشكافيست كه بايد آن را در معني وسوسه و باريك‌بينيهاي بي‌اندازه و بيهوده بكار برد. زيرا مو را شكافتن نتوان و آنگاه سودي از آن نباشد. ولي اكنون آن را در معني باريك‌بيني بجا و سودمند مي‌آورند كه بايد گفت نادرست است. از اين گونه هم فراوان است.
✴️ ریشه‌ی بدبختیها (تکه‌ی هفتادوهفتم)

🔶 پاسخ یک بهائی (بخش دو از دو)

این نكته را به بهائیان بگویم :

🔸ما را كمترین دشمنی با شما نیست و از بهاءالله یا از جانشینان او هیچ گونه رنجیدگی نداریم. ما خواستمان آنست كه مردم از این گمراهیها و پراكندگیها رها گردند.

اگر دین بهائی پیشرفت كرده در این هشتاد و نود سال مردم را از پراكندگی رهانیده بود ، ما امروز بسیار خشنود می‌گردیدیم. ولی می‌بینید كه نتوانسته و نبایستی بتواند. یك دینی كه آنهمه ایراد می‌گیرند و بیكی پاسخ نمی‌توانید داد چگونه پیش تواند رفت؟!.. به آواره یا آیتی بد گفتن بشما چه نتیجه دارد؟. آواره بسیار بد ، ما نیز با شما شریكیم. ولی ایرادهایی بشما گرفت كه بیكی هم پاسخ نتوانستید داد و آنگاه تنها آواره نبوده نیكو و صبحی و اقتصاد نیز كتابهایی نوشتند و ایرادهایی گرفتند كه به هیچكدام پاسخی ندادید و نتیجه‌ی همین درماندگی از پاسخ ، آنست كه هیچ كسی بسوی شما نگراید و خودتان هم سست‌باور گردیده و درمیان دین و بیدینی درمانید.

آقای بهائی بهتر است شما نخست معنی درست دین را بدانید. دین برای دعویهای گزافه‌آمیز نیست. برای آنست كه گمراهیها را از میان بردارد و مردمان را با حقایق آشنا گرداند. بهاءالله بكدام گمراهی پرداخته؟! بكدام یكی پاسخی داده؟! در زمان او در ایران صوفیگری ، باطنیگری ، خراباتیگری ، فلسفه‌ی یونان ، شیعیگری ، علی‌اللهیگری رواج داشت و بهاءالله بهیچ یكی از آنها نپرداخته بلكه از همه‌ی آنها استفاده كرده و همه را بهم درآمیخته و سخنان خود را پدید آورده.

به هر حال من بنام هم‌میهنی بشما می‌گویم : از آن گمراهی بازگردید. شما بنام همان بهائیگری كه هیچ نتیجه‌ای ندارد با كشور خود دشمنی می‌نمایید و مردم نیز با شما با دیده‌ی دشمنی و بیگانه می‌نگرند. شما در اینجهان در رنج و آزارید و در آنجهان نیز نزد خدا شرمنده و سرافكنده خواهید بود. خدا بشما خرد و فهم داده كه راست را از دروغ و سود را از زیان بازشناسید. ولی شما به تعصب خرد را كنار نهاده بروی گمراهی پافشاری می‌كنید.

گذشته گذشته ـ آن روز معنی درست دین دانسته نبود و كسی یک راه روشنی نمی‌شناخت. ولی امروز كه ما با دلیلهای بسیار روشنی با شما سخن می‌گوییم دیگر جای پافشاری بگمراهی نیست. شما می‌بینید كه با دیگران نیز همین رفتار را داریم و همگی را به پیروی از فهم و خرد و پذیرفتن راستیها می‌خوانیم.

ببینید جدایی از كجا تا بكجاست. بكیش بهائی آنهمه ایراد می‌گیرند و شما بیكی پاسخ نمی‌توانید داد و ما اینهمه می‌نویسیم هر كه را ایرادی بگفته‌های ما هست بنویسد و تاكنون یك ایرادی پیدا نشده و یقین بدانید كه نخواهد شد. من بشما پیشنهاد می‌كنم كتاب «راه رستگاری» را بخوانید. البته چه از راه دین و چه از راه دانش و چه از هر راه دیگری ، بیازمایید كه آیا یك ایرادی توانید پیدا كرد؟!.

همه چیز بكنار امروز شما در برابر مادّیگری چه چاره‌ای دارید؟!.. بفلسفه‌ی مادّی چه می‌گویید؟!. بهاءالله یا جانشینانش كدام پاسخی را بآن داده‌اند؟!. تنها گفتن اینكه اقدس و ایقان و اقتدار را بخوان پاسخ به بیدینان خواهد بود؟!. بار دیگر بنام هم‌میهنی می‌گویم : از آن گمراهی بازگردید. می‌گویم : بیایید همدست گردیده با این پراكندگیها و درماندگیها به نبرد پردازیم. بیایید بچاره‌ی دردها كوشیم.
(پرچم روزانه شماره‌ی 249)

🔸کوشاد تلگرام : كسروی به كیشها هر یك ایرادهای پرشمار استواری گرفته و نشان می‌دهد كه اینها از دین و معنی درست آن فرسنگها دور بلكه خود بیدینی‌اند. همچنین پیش و پس از نوشتن سه كتابِ صوفیگری ، بهائیگری و شیعیگری از پیروان آنها خواسته به ایرادهای او پاسخ گویند.

🔸همه‌ی اینها برای آنست كه ایرانیان از پراكندگی كه بزرگترین علت بدبختی ایشانست رها گردند.

جای افسوس بسیار است كه پیروان این كیشها كه ده‌ها سالست از پاسخ درمانده‌اند بجای آنكه بدینسان به بیراه بودن باورهای خود پی برند و خشنود باشند از اینكه آن نوشته‌ها باعث شده کسان بسیاری از نادانیها رها گردند ، بجای آنكه بدانند با چنان ایرادهایی دیگر دنبال كردن آن كیشها بیخردیست ، تا می‌توانند در گمراهی پا می‌فشارند و برای آنكه از آن درماندگی و زبان‌بستگی بگمان خود رها گردند ، این زمان همه را فراموش كرده به پاكدینی ایراد می‌گیرند.

یكی از یاران (شادروان شیشه‌گر) در همان روزها این رفتار رندانه را با این داستان ملانصرالدین بایشان خرده گرفته :

🔸می‌گویند ملا در باغی رفته قدری سیب دزدید باغبان او را دید و یخه‌اش چسبید كه چرا سیب دزدیده‌ای ، جواب داد تو چرا موی سرت سفید است؟!

👇
یكی بگوید : بسیار خوب ، شما آزادید ایراد بگیرید تا اگر توانستید موضوعات تاریكی را بروشنی آورید. لیكن به ایرادهایی كه در این كتابها آمده چه كار خواهید كرد؟! آیا می‌خواهید مردم آنها را نادیده گیرند یا برویتان نیاورند؟! مگر این زمینه ، بازی فوتبال است كه بگویید بهترین دفاع حمله است؟!

شما باید در گام نخست آن ایرادها را از خود بازگردانید و راه آن نیز جز این نیست كه بیكایك آنها پاسخ خردپذیر دهید. پس از آنست كه به ایرادگیری شما گوش خواهند كرد.

گیریم آخرش آنست كه شنونده سخن شما را پذیرد ، آیا این پاسخ به ایرادهایی خواهد بود كه به شما گرفته‌اند؟! آیا همه چیز فراموش گردیده دیگر كسی آنها را به رُختان نخواهد كشید؟!
🔶 زندگانی من
🔸 20ـ چگونه بمدرسه‌ی آمریکایی رفتم

این در تابستان سال 1293 (1332[ق]) بود. در همان روزها جنگ جهانگیر اروپا آغاز یافت که از یکسو آلمان و اتریش و عثمانی و از یکسو فرانسه و انگلیس و روس و ایتالیا بجنگ و خونریزی برخاستند. این پیشامد در همه جا تکان پدید آورد. در آذربایجان ، در دلهای آزادیخواهان امیدهایی پدید آمد و ما بکوششهای خود افزودیم.

در آن دو سال و نیم که از داستان التماتوم و بهم خوردن دستگاه مشروطه می‌گذشت صمدخان آدمکشیهایش را کرده و ملایان دُژخوییهای خود را نشان داده و این زمان هر دوی آنها بآرامش گراییده بودند. ولی ماها که آزادیخواهان می‌بودیم آن دشواریها را دیده و آن هراسها را کشیده و در سایه‌ی پافشاریْ روزبروز بکوشش افزوده بودیم ، و این زمان دسته‌ی بزرگی بشمار می‌رفتیمی که بارها از کسانی از بدخواهان چاپلوسی می‌شنیدیمی.

به هر حال پیشامد جنگ بشور ما افزود و جوش و جنب را بیشتر گردانید. بویژه در سایه‌ی آنکه دولت از تهران فشار آورده صمدخان را برداشت و نقیخان رشیدالملک را فرمانروای آذربایجان گردانید. در همان هنگامها بود که عثمانیان بآذربایجان رو آوردند و روسیان را پس رانده تا تبریز پیش آمدند. ولی دوباره شکست خورده بازگشتند که این داستانها را در جای دیگری نوشته‌ام. (1)

با این پیشامدها آذربایجان از میدانهای جنگ شده بود. روسیان پیاپی سپاه و افزار جنگ باینجا می‌آوردند. ولی فشار آزادیخواهان بسیار کم شده بود. در سال 1294 (1333) من خواستم بمدرسه‌ی آمریکاییان (مموریال اسکول) روم. زیرا دانشها را که دنبال می‌کردم خود را نیازمند دانستن یکی از زبانهای اروپایی می‌دیدم. نخست بفرانسه پرداخته بودم که از برخی آشنایان چیزهایی را پرسیده خود یاد می‌گرفتم. ولی از آزمایش دانستم زبان را بی‌آموزگار نتوان آموخت و نشاید آموخت. با کسانی گفتگو کردیم و گفتند انگلیسی آسانتر است ولی باید از آموزگار خواند و از همه بهتر مموریال اسکول است که از دانشها نیز بهره توانید یافت.

اینبود روزی بنزد مستر جسپ (2) رهبر (مدیر) آن مدرسه رفتم و چون خواهش خود بازنمودم گفت : «چون سالتان فزونتر است نتوانیم پذیرفت. ولی اگر آموزگاری مدرسه را پذیرید و باین عنوان بیایید روزی یکی دو ساعت نیز برای درس خواندن شما بدیده گیریم». من دیدم این کاریست و مرا از بیکاری نیز تواند رهانید اینبود پذیرفتم. چنین نهادیم که درس عربی گویم و روزی دو ساعت هم درس خوانم. ولی چون پروگرام[=برنامه] نوشته شد روزی یک ساعت برای درس خواندن بدیده گرفته بودند. ناچار بودم بپذیرم.

چنین نهادم که آن سال را تنها بیاد گرفتن زبان پردازم. از کلاس پنجم آغاز کرده روزی یک ساعت انگلیسی می‌خواندم. ولی یک ساعت نیز در بیرون درست کردم. بدینسان که میرزاجلیل‌خان مرندی که از شاگردان بزرگ مدرسه می‌بود و اتاقی در آن نزدیکی اجاره کرده بود با او نهادیم که ناهار را باهم خوریم ، و یک ساعت که برای ناهار خوردن در اختیار می‌داشتیم یک روز او از من درس عربی گیرد و یک روز من ازو درس انگلیسی گیرم.

بدینسان بیاد گرفتن زبان می‌کوشیدم. از آنسو چون روزانه چند ساعتی با آمریکاییان انگلیسی‌زبان و شاگردان انگلیسی‌دان می‌گذرانیدم هر فرصتی که پیدا می‌کردم از دست نهلیده با سخن گفتن و یا کتاب خواندن به پیشرفت می‌کوشیدم.

از دیربازی از هکماواریان بیکبار رمیده و بریده بامداد از خواب برخاسته پیش از دمیدن آفتاب از آن کوی بیرون می‌آمدمی و شبها پس از شامگاه رفتمی و چه در رفتن و چه در برگشتن ، آن راه دور را با ازبر کردن واژه‌های انگلیسی بپایان رسانیدمی. در نتیجه‌ی این کوشش بود که همان سال در زمینه‌ی زبان از کلاس پنج تا کلاس یازده را پیمودم و پیش رفتم.

نیز از چیزهایی که دریافتم این بود که برای یاد دادن زبانی به بیگانگان شیوه‌ای (متُدی) باید داشت ، و از اینجا بود که برای یاد دادن عربی بشاگردانِ مدرسه شیوه‌ای را برگزیدم که بسیار سودمند درآمد. (سپس کتابی در دو بخش بنام «النجمة‌الدریة» از روی همان شیوه نوشتم که بچاپ رسید و سالها در دبیرستانهای تبریز درس خوانده شدی).

نیز در مدرسه در ماههای نخست بود که خودآموزی درباره‌ی اسپرانتو (سلف تات) (3) پیدا کرده از بودن چنان زبانی آگاه گردیدم. پرداختن بآن زبان از یکسو بمن لذت می‌داد ، از یکسو میدان تازه‌ای در برابر اندیشه‌ام باز شده می‌دیدم زبانی در سایه‌ی سامان[=نظم] و آراستگی چندان ساده و آسانست که در یک ماه توان آن را تا اندازه‌ی خواندن و نوشتن یاد گرفت و از یکسو چندان تواناست که با زبانهای انگلیسی و فرانسه و عربی همگامی تواند کرد.

پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ بخش سوم تاریخ هجده‌ساله‌ی آذربایجان
2ـ Reverend Frederick N. Jessup راهبر مدرسه
3ـ سلف‌تات (self taught) = خودآموز
مموریال اسکول
رحیمخان و رشیدالملک
🔶 زبان ایرانی (سال پنجم) - 192
🔸 پيشوند و پسوند

در جاي خود گفته‌ايم كه پيشوند و پسوند در فارسي جايگاه ديگري دارد و بسياري از اين كلمه‌ها با اينها پديد آيد ولي بايد معني درست هر يكي را دانست و جز در آن معني بكار نبرد و اينست ما معني هر يكي را نيز در اين فرهنگ بكوتاهي مي‌نويسيم.
(معني آنها بگشادي در شماره‌هاي سال چهارم آورده‌ايم).

دش ـ دژ
اين كلمه بمعني بدي است كه با درشتي و ناتراشيدگي توأم باشد و ما در همه جا باين معني بكار مي‌بريم. بدينسان كه «دژخو» كسي را مي‌گوييم كه گذشته از بدي خوي ناتراشيده و درشت نيز باشد. «دژآگاه» بكسي مي‌گوييم كه گذشته از ناآگاهي بياباني و نتراشيده نيز باشد و اينست آن را بجاي كلمه‌ي وحشي بكار مي‌بريم. بهمين سانست كلمه‌هاي دشنام و دژآهنگ و دژكام و دشمن و دژرفتار و مانند اينها و مي‌توان در همه جا آن را بدين معني آورد. و كلمه‌هاي نويني درست كرد.
✴️ ریشه‌ی بدبختیها (تکه‌ی هفتادوهشتم)

🔶 جداسری و گردنكشی (بخش یک از یک)

چنانكه خوانندگان می‌دانند ما باین دستگاهی كه «فرهنگ» نامیده می‌شود ، و باین دبیرستانها و دانشكده‌ها ایرادهایی داریم و تاكنون چند بار بگفتگو از آن پرداخته‌ایم. این دستگاه با این پهناوری و بزرگی نتیجه‌ای را كه بایستی داد نمی‌دهد و زیانها نیز از آن پدید می‌آید. دبستان و دبیرستان و دانشكده برای آنست كه بجوانان خواندن و نوشتن آموزد ، و دانشها یاد دهد ، و از حقایق زندگی آگاهشان گرداند.

🔸این دستگاه خواندن و نوشتن یاد می‌دهد ، و اندك‌دانشهایی نیز می‌آموزد ، ولی در زمینه‌ی حقایق زندگانی چیزی یاد نمی‌دهد.

از آنسوی در سایه‌ی درسهای بیهوده‌ی بسیار مغزهای جوانان را می‌فرساید ، و از این بدتر آنكه نیروهای ساده‌ی خدادادی و خویهای ستوده‌ی آنان را بسیار ناتوان می‌گرداند.

🔸امروز ما اگر بیندیشیم كه این فرهنگ آیا سودش بیشتر است یا زیانش ، از روی فهم و بینش باید بگوییم : زیانش فزونتر می‌باشد. باین دلیل كه شما اگر یك جوان درسخوانده و دانشكده‌دیده را با یك روستایی ساده‌ی بیسواد بسنجش گزارید و این بیندیشید كه آیا كدام یكی بزیستن شاینده‌تر است؟.. كدام‌ یكی بتوده سودمندتر می‌باشد؟.. اگر از روی فهم و بینش بسنجید باید بگویید : آن روستایی شاینده‌تر و سودمندتر می‌باشد.

راست است آن روستایی خواندن و نوشتن نمی‌داند ، از آگاهیهایی كه برای هر كس در زندگانی دربایست است بی‌بهره می‌باشد ، بیشتر آنها هنوز زمین را روی گاوماهی می‌شناسند ، هنوز زمین‌لرزه را نتیجه‌ی تكان گاو می‌شمارند ، اگر از مرزهای ایران بپرسید آگهی درستی ندارند ، از دریاها و از رودها و كوههای جهان چیز درستی نمی‌دانند ، نافهمیهای دیگری هم بسیار می‌دارند ـ اینها همه كمیهای[نقص] آنهاست ، عیبهای ایشان است. لیكن با اینحال بدرد زندگانی بهتر می‌خورند ، بفراگرفتن حقایق زندگانی نزدیكتر می‌باشند. زیرا یك روستایی راه زندگانی را جز كوشیدن نمی‌داند ، و اینست همیشه می‌كوشد. از آنسوی با همه‌ی دژآگاهی دریافت ساده و نیروهای خدادادیش بحال خود می‌باشد. اینست اگر بخواهیم حقایق را به او یاد دهیم خواهد پذیرفت و در برابرش ایستادگی نخواهد كرد. پذیرفتن حقایق بكسی از آنان نخواهد برخورد.

🔸لیكن این جوانان درسخوانده بیشترشان (نه همگیشان) بكوشش آماده نمی‌باشند ، و چون درس خوانده‌اند بگندم‌كاری ، و درخت‌نشانی ، دامپروری ، پشم‌ریسی ، پارچه‌بافی ، رخت‌دوزی ، خانه‌سازی ، و مانند اینها كه كارهای اساسی زندگیست گردن نمی‌گزارند و آنها را كمی خود می‌شناسند.

بلكه بسیاری از آنان داد و ستد و بازرگانی را نیز ننگ می‌شمارند. تنها كاری كه برای خود شاینده می‌شناسند پشت میز اداره‌ها نشستن و آموزگاری و روزنامه‌نویسی و اینگونه پیشه‌هاست. جوانی درس كشاورزی خوانده بود من گفتم بهتر است زمینی را بگیری و از روی دانسته‌های خود بكاری. گفت : من كشاورز نیستم كه .. من باید در اداره‌ی كشاورزی «مستخدم» باشم. اینست ناشایستی آنان درباره‌ی كار و كوشش.

🔸از آنسوی اینان ـ چنانكه گفتیم ـ دریافتهای ساده‌ی خدادادی را كه بسیار گرانبهاست و مایه‌ی ارزش آدمی جز همانها نیست ، از دست می‌دهند. مثلاً «راستی‌پژوهی» ، یكی از خویهای بسیار گرانبهای آدمیست. هر آدمی كه روان درستی دارد همیشه در جستجوی راستیهاست ، و چون به یك راستی (یا حقیقت) برخورد همچون تشنه‌ای كه بآب برسد با خشنودی آن را فرامی‌گیرد و می‌پذیرد و در راه پیشرفت آن بجانفشانی می‌پردازد.

همه‌ی پیشرفتها در جهان نتیجه‌ی این خوی گرانمایه است. آیا مشروطه در جهان چگونه پیش رفته؟... نه آنست كه هر پاكدلی چون آن را شنیده و معنایش را دانسته بهواداری و پشتیبانی برخاسته است؟!. دیگر نیكیها نیز همین حال را دارد.

ولی آن جوانان بیشترشان این خوی را از دست می‌دهند.

🔸چون در دبیرستان یا در دانشكده درسهایی می‌خوانند كه آنها را سرمایه‌ی زندگی می‌شمارند (در حالی كه نیست و بیشتر آنها پوچ و بیهوده است) ، اینست چون از آموزشگاه بیرون می‌آیند گمان كمی بخود نمی‌برند و نیازی بآنكه حقایق زندگانی را جستجو كنند نمی‌بینند ، بلكه اگر حقیقتی را از كسی شنیدند كه نمی‌دانستند بآنان برمی‌خورد ، و اینست بجای پذیرفتن به چَخِش[=مجادله] و ستیزه می‌پردازند و از آن كس می‌رنجند. اینان از بدبختی بهتر می‌دانند كه ایران در همین حال آلودگی و گرفتاری بماند ، و هیچ كس بچاره‌ی دردها برنخیزد زیرا برخاستن یك كسی را كه فهم و دانشش بیش از آنها باشد شكست خود می‌شمارند و اینست خرسندی بآن نمی‌توانند داد. این همان خوی پست جداسری و گردنكشی است كه بدبختانه این جوانان گرفتار آن شده‌اند.[1]
(پرچم روزانه شماره‌ی 254)

[1] : درباره‌ی خویها و خیمها و دردهایی كه توده گرفتارش می‌باشند خوانندگان می‌توانند كتاب «دردها و درمانها» را بخوانند.
🔶 زندگانی من
🔸 21ـ دسته‌بندی‌ای که در مدرسه رخ داد (تکه‌ی یک از دو)

در مدرسه‌ی آمریکایی گذشته از درس با داستانهای دیگری برخورد پیدا کردم. شاگردانِ آنجا که بچند صد تن می‌رسیدند یک دسته مسلمان و یک دسته مسیحی و یک دسته گوران (1) می‌بودند. مسیحیانْ ارمنیان و آسوریان می‌بودند و میانه‌ی آنان با مسلمانان همچشمی و دوتیرگی می‌بود. بویژه در آن هنگام که جنگهای انگلیس و عثمانی در عراق می‌رفت و هر دسته‌ای هواداری از یکسو می‌نمودند. گورانان (یا علی‌اللهیان) که در تبریز کویی می‌دارند و در اینجا کم نمی‌بودند ، بی‌یکسویی[=بیطرفی] نشان می‌دادند. مسیحیان در پیرامون سر آموزگاران ارمنی می‌بودند و سامان نیکی می‌داشتند. ولی مسلمانان از بی‌سری پراکنده و نابسامان روز می‌گزاردند. یک زمان شادروان سیدحسن شریفزاده در این آموزشگاه می‌بوده و پیشرو این شاگردان می‌بوده. سپس که کشته شده میرزاحاجی‌آقارضازاده (دکتر شفق) جای او را گرفته بوده. سپس چون این نیز از آموزشگاه بیرون رفته کسی آن جایگاه را نداشته. آموزگاران مسلمان که چند تن می‌بودند شاینده‌ی این کار نمی‌بودند.

آن روزها که من تازه رفته بودم از جوش و سهشی که از من درباره‌ی درس خواندن و درس گفتن می‌دیدند شاگردان چشم بسوی من باز کردند و بیش از ده روز نگذشت که با من همبستگی یافتند و به پیرامونم گرد آمدند ، و برخی از گورانان نیز گرایشی نشان دادند ، و بدینسان نیرویی پیدا کرده با مسیحیان بهمچشمی افزودند و خود را بآنان نمودند. من از دشمنی با کسانی و از بودن دوتیرگی درمیانه گریزان می‌بودم و آن را با پیشرفت خود در درس ناسازگار می‌شناختم. چه بایستی کرد که رفتار جوانان ارمنی و بدزبانی یکی دو تن از آموزگاران ایشان نه چنان می‌بود که جای شکیب و بردباری باشد.

در آن سالها این گروه در بیرون نیز با مسلمانان ایران رفتار بدی می‌داشتند. سیاست دُژخویانه‌ی نکولا و دُژرفتاریهای فرماندهان سپاهی روس را پشتیبان خود گرفته با همشهریان خود از کینه‌ورزی بازنمی‌ایستادند. آن همدستیها که در جنگهای مشروطه‌خواهی درمیان مجاهدان مسلمان و فداییان ارمنی در کار بوده و آن جانبازیها که یِفرِمخان و پتروسخان و دیگران در راه آزادی ایران کرده بودند در زمان کمی فراموش شده از میان رفته بود.

این یکی از دانستنیهاست که بیشتر ارمنیان توگویی ستمهایی را که در تاریخ خود از ایران و روم و عرب دیده‌اند همه‌ی آنها را از ایران می‌دانند و کینه‌ی روم و عرب را نیز از ایرانیان می‌جویند. این داستان مایه‌ی شگفت هر کسی تواند بود و آنچه ما دانسته‌ایم بسیاری از خردمندانِ خودِ آنان از این رفتار بیزارند.

در مدرسه رئیس آنجا مستر جسپ مرد ساده‌درون و خود مسیحیِ راستی می‌بود که جدایی میانه‌ی مسلمان و مسیحی نمی‌گزاردی. دیگر آموزگاران مسیحی نیز نیک می‌بودند. ولی دو تن از آموزگاران ارمنی رفتار دلخراش می‌داشتند. با من هم کینه می‌ورزیدند.

پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ Gurãn = علی‌اللهی