«با پولهای وزارت فرهنگ و با تشویقهای آن ، دیوانهای شعرای گذشته را پیاپی بیرون آورده بچاپ میرسانیدند. هر شهری به بزرگ گردانیدن شعرای خود كوشیده بروی قبرهای آنان گنبد و بارگاه میافراشتند.»
🔶 زندگانی من
🔸 27ـ خشکسالی و گرسنگی (تکهی دو از دو)
یک بدی دیگر در آنجا این میبود که چون بازرسان بسرشماری بینوایان آمده بودند مردم نافهم و نادان بگمان آنکه خواستشان مالیات بستنست از شمارهی باشندگان[=ساکنان] هر خانهای بسیار کاسته بودند ، و اکنون که پی بچگونگی میبردند چاره جز نالیدن و زاریدن نمییافتند.
یک شب که من بخانه بازمیگشتم دیدم در میدان کوی گروه انبوهی از بینوایان ، از زن و مرد ، گرد آمدهاند و چون مرا دیدند آواز بهم انداخته بگله و ناله پرداختند که ما گرسنه ماندهایم ، ما سرپرست نمیداریم. چون سر راهم را گرفته بودند ناچار شدم بایستم و گوش دهم ، و چون نام پدرم را برده میگفتند : «اگر آن زنده بودی خرسندی دادی که ما را با اینحال بیند؟!». این سخنان مرا تکان داد. گفتم : از فردا بآسوده گردانیدن شما کوشم ، و چون بخانه رفتم تا یک ساعت در اندیشه میبودم و بحال بدبختی مردم افسوس میخوردم. میگفتم : اینان کسانی میباشند که تا دیروز با انگیزش ملایان مرا بیدین دانسته هر گونه آزارم میرسانیدند. برادرانم که بدبستان میروند هر روز جلو آنها را گرفته بدگوییها میکردند. اکنون که درمانده شدهاند رو بمن میآورند. من باید پذیرم و بآنان نیکی دریغ ندارم. ولی مردمی با اینحال کارشان بکجا تواند رسید؟!. من بآنان نیکی خواهم کرد ولی چون گرسنگی بگذرد باز مرا بیدین دانسته آن ملایان را که در چنین روزی کمترین دستگیری بآنان نمینمایند دیندار خواهند شناخت. چنین مردمی جز نابودی به چه چیزی سزندهاند؟!. آن شب را با این اندیشهها بسر میبردم.
فردای آن به «کمیسیون اَرزاق» رفته چگونگی را گفتم و چنین نهادیم که دکان نانوایی را بخود من سپارند و برای سرشماری دوباره بازرسان فرستند. همین کارها را هم کردند. از آنسوی من در هُکماوار حاجیمحمدجعفر بادامچی و حاجیعباس و دیگران را بخانهی خود خواندم ، و کمیسیونی برپا گردانیدیم و پتهها چاپ کرده بدست خانوادهها دادیم ، و چون زورمندان ، از قزاق و لوتی و دیگران گردن نمیگزاردند یک هفته بیشتر رنجها بردیم تا کار را براه انداختیم. شادروان حاجیعباس و دیگران نان را بدوش خود کشیده از در خانهها به بینوایان میدادند و آنان که پول نمیداشتند از کیسهی خود زیان میکشیدند. قزاقان بزور قمه و تپانچهی خود فریفته و بپشتیبانی ادارهشان پشتگرم میبودند ، و از اینرو گاهی فرصت یافته دکان نانوایی را تاراج میکردند و در سایهی این کار آن شب میبایست دویست خانه گرسنه بمانند و شب هنگام سر راه مرا گرفته بدادخواهی و ناله پردازند.
یک روز ناچار شدم قزاقی را در جلو نانوایی کتک زدم و همان روز بشهربانی رفته چگونگی را بآقای میرزاعبداللهخان بهرامی رئیس شهربانی گفتم. در آن سال درمیان آن گرفتاریها یکی از خوشبختیهای تبریز این بود که مرد بسیار کاردان و توانایی همچون آقای بهرامی رئیس شهربانی میبود. کارهای این مرد در تبریز هر کدام داستانی میدارد. در این باره همانکه سخن مرا شنید درزمان[=بیدرنگ] دستور داد قزاقهای تاراجگر را از قزاقخانه بخواهند. قزاقخانه ایستادگی میداشت. ولی در سایهی پافشاری آقای بهرامی ناچار شده رختهای آنها را کنده و همه را بشهربانی فرستاد. در اینجا آنان را به سهپایه بسته تازیانه زدند. دوستی من با آقای بهرامی از همانجا آغاز یافته است.
بدینسان کار ما پیش رفت. ولی قزاقان که در آن کوی دستهای میبودند سخت بدشمنی برخاستند. شبی بخانهی ما آمده و پیش از آنکه ما بیدار شویم بازگشته بودند. شبی دیگر بخانهی حاجیمحمدجعفر رفته بودند که کار بتپانچه انداختن و هایهوی کشیده بود.
شگفت است که ملایان که نان دولت را حرام دانسته چند ماه پیش مردم را از نزدیک شدن بازمیداشتند اکنون آنان هم فشار آورده پته میطلبیدند که از نان دولت بخرند. این بود اندازهی دینداری ایشان.
🔸 27ـ خشکسالی و گرسنگی (تکهی دو از دو)
یک بدی دیگر در آنجا این میبود که چون بازرسان بسرشماری بینوایان آمده بودند مردم نافهم و نادان بگمان آنکه خواستشان مالیات بستنست از شمارهی باشندگان[=ساکنان] هر خانهای بسیار کاسته بودند ، و اکنون که پی بچگونگی میبردند چاره جز نالیدن و زاریدن نمییافتند.
یک شب که من بخانه بازمیگشتم دیدم در میدان کوی گروه انبوهی از بینوایان ، از زن و مرد ، گرد آمدهاند و چون مرا دیدند آواز بهم انداخته بگله و ناله پرداختند که ما گرسنه ماندهایم ، ما سرپرست نمیداریم. چون سر راهم را گرفته بودند ناچار شدم بایستم و گوش دهم ، و چون نام پدرم را برده میگفتند : «اگر آن زنده بودی خرسندی دادی که ما را با اینحال بیند؟!». این سخنان مرا تکان داد. گفتم : از فردا بآسوده گردانیدن شما کوشم ، و چون بخانه رفتم تا یک ساعت در اندیشه میبودم و بحال بدبختی مردم افسوس میخوردم. میگفتم : اینان کسانی میباشند که تا دیروز با انگیزش ملایان مرا بیدین دانسته هر گونه آزارم میرسانیدند. برادرانم که بدبستان میروند هر روز جلو آنها را گرفته بدگوییها میکردند. اکنون که درمانده شدهاند رو بمن میآورند. من باید پذیرم و بآنان نیکی دریغ ندارم. ولی مردمی با اینحال کارشان بکجا تواند رسید؟!. من بآنان نیکی خواهم کرد ولی چون گرسنگی بگذرد باز مرا بیدین دانسته آن ملایان را که در چنین روزی کمترین دستگیری بآنان نمینمایند دیندار خواهند شناخت. چنین مردمی جز نابودی به چه چیزی سزندهاند؟!. آن شب را با این اندیشهها بسر میبردم.
فردای آن به «کمیسیون اَرزاق» رفته چگونگی را گفتم و چنین نهادیم که دکان نانوایی را بخود من سپارند و برای سرشماری دوباره بازرسان فرستند. همین کارها را هم کردند. از آنسوی من در هُکماوار حاجیمحمدجعفر بادامچی و حاجیعباس و دیگران را بخانهی خود خواندم ، و کمیسیونی برپا گردانیدیم و پتهها چاپ کرده بدست خانوادهها دادیم ، و چون زورمندان ، از قزاق و لوتی و دیگران گردن نمیگزاردند یک هفته بیشتر رنجها بردیم تا کار را براه انداختیم. شادروان حاجیعباس و دیگران نان را بدوش خود کشیده از در خانهها به بینوایان میدادند و آنان که پول نمیداشتند از کیسهی خود زیان میکشیدند. قزاقان بزور قمه و تپانچهی خود فریفته و بپشتیبانی ادارهشان پشتگرم میبودند ، و از اینرو گاهی فرصت یافته دکان نانوایی را تاراج میکردند و در سایهی این کار آن شب میبایست دویست خانه گرسنه بمانند و شب هنگام سر راه مرا گرفته بدادخواهی و ناله پردازند.
یک روز ناچار شدم قزاقی را در جلو نانوایی کتک زدم و همان روز بشهربانی رفته چگونگی را بآقای میرزاعبداللهخان بهرامی رئیس شهربانی گفتم. در آن سال درمیان آن گرفتاریها یکی از خوشبختیهای تبریز این بود که مرد بسیار کاردان و توانایی همچون آقای بهرامی رئیس شهربانی میبود. کارهای این مرد در تبریز هر کدام داستانی میدارد. در این باره همانکه سخن مرا شنید درزمان[=بیدرنگ] دستور داد قزاقهای تاراجگر را از قزاقخانه بخواهند. قزاقخانه ایستادگی میداشت. ولی در سایهی پافشاری آقای بهرامی ناچار شده رختهای آنها را کنده و همه را بشهربانی فرستاد. در اینجا آنان را به سهپایه بسته تازیانه زدند. دوستی من با آقای بهرامی از همانجا آغاز یافته است.
بدینسان کار ما پیش رفت. ولی قزاقان که در آن کوی دستهای میبودند سخت بدشمنی برخاستند. شبی بخانهی ما آمده و پیش از آنکه ما بیدار شویم بازگشته بودند. شبی دیگر بخانهی حاجیمحمدجعفر رفته بودند که کار بتپانچه انداختن و هایهوی کشیده بود.
شگفت است که ملایان که نان دولت را حرام دانسته چند ماه پیش مردم را از نزدیک شدن بازمیداشتند اکنون آنان هم فشار آورده پته میطلبیدند که از نان دولت بخرند. این بود اندازهی دینداری ایشان.
riweye badbaxtihã 10.pdf
255.9 KB
«ریشهی بدبختیها 10» عنوان بیستوسومین دسته از گفتارهای پرچم روزانه است که در این فایل یکجا گرد آوردهایم.
🔶 زبان ایرانی (سال ششم مهنامهی پیمان) - 201
🔸 در پیرامون زبان (تکهی 5)
یک انگیزهی دیگر اینکه نامهایی که از خود زبان درست شود مردم معنای آن را نیز فهمند وانگاه آن را درست بزبان رانند. مثلاً ما چون نام آن افزار را دوربین گزاردهایم هر شنونده معنی آن را فهمیده و داند که دوربین چیست و نیاز به پرسش پیدا نکند ولی اگر آن را «نظاره» بنامیم مردم معنایش را نفهمند وانگاه کلمه را بغلط روان کنند.
انگیزههای دیگر نیز هست ولی بهمینها بس میکنیم و خواستمان اینست که ما اگر بیرون کردن کلمههای بیگانه را میخواستیم از روی این اندیشهها و مانند اینها بود. ولی کسانی که امروز بمیان افتادهاند بیکبار از اینها ناآگاهند و بهمین بس میکنند که این را برداشته و آن را بگزارند. مثلاً کسانیکه بجای «کلمه»ی عربی «واژه» را که از برهان قاطع برداشتهاند بکار میبرند شما بپرسید چه سودی از آن میخواهند؟!.. آیا چه جدایی میانهی کلمه و واژه میپندارند؟!. از آنسوی اگر راستی را بخواهیم «واژه» هم فارسی نیست. زیرا گذشته از آنکه در هیچ جا بکار نرفته و کسی از آن آگاه نبوده و تنها در فرهنگها دیده میشود چنانکه از برهان قاطع پیداست کلمه آرامی است و از شمار«هزوارش» میباشد. نویسندهی برهان قاطع که هزوارشهای پهلوی را در هندوستان از موبدان زردشتی شنیده بوده در فرهنگ خود میآورد و این هم از آنهاست. هرچه هست شما جدایی میانهی «کلمه» و «واژه» نتوانید یافت و از این عوض کردن سودی در دست نخواهد بود جز اینکه واژه چون تازه است تا دیری مردم آن را نخواهند فهمید.
ببینید کسانی که بدرست کردن زبان برخاستهاند از درست کردن تنها «عوض گردانیدن کلمهها» را میشناسند و در آن هم بدینسان ناآگاهی از خود نشان میدهند ، چه رسد بآنکه از آشفتگیهای دیگر زبان که بسیار بزرگتر و شناختش بسیار سختتر است آگاه باشند.
از اینرو ما ناگزیر بودیم باین کوششها امید نبسته و رشتهی کوششهای خود را در این باره از دست ندهیم و چنانکه خوانندگان آگاهند در این کوششها تنها بعوض گردانیدن کلمهها بس نکردیم و قاعدههایی یکی پس از دیگری گزارده و پیشرفت دادیم. بهترین نمونه داستان گونههای سیزدهگانهی گذشته و چهارگانهی اکنون است که بیکبار از میان رفته بود و ما گذشته از آنکه معنیهای آنها را بازنمودیم و روشن گردانیدیم در نوشتههای خود همهی آنها را بکار بردیم. وانگاه درِ دیگری برای جدایی گزاردن درمیان کلمههای نزدیک بهم باز کرده و یک رشته از آنها را روشن گردانیدیم.
🔸 در پیرامون زبان (تکهی 5)
یک انگیزهی دیگر اینکه نامهایی که از خود زبان درست شود مردم معنای آن را نیز فهمند وانگاه آن را درست بزبان رانند. مثلاً ما چون نام آن افزار را دوربین گزاردهایم هر شنونده معنی آن را فهمیده و داند که دوربین چیست و نیاز به پرسش پیدا نکند ولی اگر آن را «نظاره» بنامیم مردم معنایش را نفهمند وانگاه کلمه را بغلط روان کنند.
انگیزههای دیگر نیز هست ولی بهمینها بس میکنیم و خواستمان اینست که ما اگر بیرون کردن کلمههای بیگانه را میخواستیم از روی این اندیشهها و مانند اینها بود. ولی کسانی که امروز بمیان افتادهاند بیکبار از اینها ناآگاهند و بهمین بس میکنند که این را برداشته و آن را بگزارند. مثلاً کسانیکه بجای «کلمه»ی عربی «واژه» را که از برهان قاطع برداشتهاند بکار میبرند شما بپرسید چه سودی از آن میخواهند؟!.. آیا چه جدایی میانهی کلمه و واژه میپندارند؟!. از آنسوی اگر راستی را بخواهیم «واژه» هم فارسی نیست. زیرا گذشته از آنکه در هیچ جا بکار نرفته و کسی از آن آگاه نبوده و تنها در فرهنگها دیده میشود چنانکه از برهان قاطع پیداست کلمه آرامی است و از شمار«هزوارش» میباشد. نویسندهی برهان قاطع که هزوارشهای پهلوی را در هندوستان از موبدان زردشتی شنیده بوده در فرهنگ خود میآورد و این هم از آنهاست. هرچه هست شما جدایی میانهی «کلمه» و «واژه» نتوانید یافت و از این عوض کردن سودی در دست نخواهد بود جز اینکه واژه چون تازه است تا دیری مردم آن را نخواهند فهمید.
ببینید کسانی که بدرست کردن زبان برخاستهاند از درست کردن تنها «عوض گردانیدن کلمهها» را میشناسند و در آن هم بدینسان ناآگاهی از خود نشان میدهند ، چه رسد بآنکه از آشفتگیهای دیگر زبان که بسیار بزرگتر و شناختش بسیار سختتر است آگاه باشند.
از اینرو ما ناگزیر بودیم باین کوششها امید نبسته و رشتهی کوششهای خود را در این باره از دست ندهیم و چنانکه خوانندگان آگاهند در این کوششها تنها بعوض گردانیدن کلمهها بس نکردیم و قاعدههایی یکی پس از دیگری گزارده و پیشرفت دادیم. بهترین نمونه داستان گونههای سیزدهگانهی گذشته و چهارگانهی اکنون است که بیکبار از میان رفته بود و ما گذشته از آنکه معنیهای آنها را بازنمودیم و روشن گردانیدیم در نوشتههای خود همهی آنها را بکار بردیم. وانگاه درِ دیگری برای جدایی گزاردن درمیان کلمههای نزدیک بهم باز کرده و یک رشته از آنها را روشن گردانیدیم.
✴️ شعر و شاعری
(تکهی چهارم)
🔶 یك رشته زشتیهایی نیز با شعرسرایی توأم است
(بخش 1 از 3)
ما بشاعران دو ایراد میگیریم : یكی آنكه شعر را یك چیز جداگانه میشمارند و به بیهودهگویی میپردازند (چنانكه این ایراد را در گفتارهای پیش شرح دادیم) دیگری اینكه هر شاعری خود را در یك رشته زشتكاریهایی آزاد میشمارد. بیكاری ، نان از دست دیگران خوردن ، ستایشگری و چاپلوسی ، هجو و دشنام ، گزافه و دروغ ، چیزهاییست كه نود در صد شاعران گرفتار بودهاند و عیبی بخود نشماردهاند. این شگفت كه مردم نیز اینها را بآنان ایراد نگرفتهاند. از نخست شاعری در ایران با این بدیها توأم بوده و همچنان تا بزمان ما رسیده. و چون اینها گناههای بزرگی میباشد ما از هر كدام جداگانه سخن میرانیم :
1) بیكاری و نان از دست دیگران خوردن : چنانكه گفتهایم [1] بیكاری خود یكی از گناهانست. از دیدهی حقیقت دزدی با بیكاری چندان تفاوتی ندارد. دزد و بیكار هر دو مفت میخورند ، هر دو از دسترنج دیگران بهره برده عوض نمیدهند. یك كسی اگر پولدار است و از بینیازی پی كار نمیرود گناهكار است ، چه رسد بآنكه بیپول و نیازمند باشد و برای نان خود چشم بدست دیگران دوزد كه گناه اندر گناهست.
نود درصد از شعرای ایران این گناه اندر گناه را مرتكب شدهاند. زیرا چون شعر را پیشه ساختهاند ناگزیر پی كاری یا پیشهای نتوانستهاند روند. از آنسوی چون نیازمند بودهاند ناگزیر شدهاند نان از دست دیگران بخورند. بدینسان دو زشتی را توأم گردانیدهاند. بلكه بسیاری از آنان در این اندازه نایستاده زبان بدرخواست پول از این و از آن باز كردهاند كه باید گفت ننگ گدایی را بخود هموار گردانیدهاند.
در سی و چند سال پیش مشهدیمحمدآقا نامی صابونپز از باكو بتهران آمده و در اینجا با شعرا آمیزش كرده و در نتیجهی تشویق ایشان از صابونپزی دست برداشته و شاعر گردیده كه با پول گرفتن از این و از آن زندگی میكرده. سپس از اینجا به اسپهان رفته و چون اسپهانیان باو پولی نمیدادهاند شعرهایی در شكایت از ایشان سروده و چنین میگوید : «من صابونپز بودم از آن دست كشیده شاعر گردیدم و ندانستم كه مردم قدر هنر را نمیدانند ...». در روزنامهی تربیت كه شعرهای او را بچاپ رسانیده ، به ركنالملك نایبالحكومهی اسپهان سفارش میكند كه قدر آن ادیب را بدانند و به او پولی برسانند.
در چند شماره پیش داستان آن مردی را نوشتیم كه نود سال عمر كرده و چون شاعر بود همهی آن را با بیكاری بسر برده و در خانههای این و آن زیسته بود. نیز نوشتیم كه با این گناهان بزرگ او را فیلسوف مینامیدند و پس از مرگش در روزنامهها ستایش بسیار مینوشتند.
شگفتتر از همه كار انوری است كه در شعرهای خود شرح میدهد كه هر پیشهای برای انجام یكی از نیازمندیهای زندگانیست كه اگر نباشد مردم معطل خواهند ماند. بجز از شاعری كه هیچ یكی از نیازمندیهای زندگی را انجام نمیدهد. سپس میگوید : «نان ز كنّاسی خوردی بهتر بود كز شاعری». لیكن با این دانستنِ حقیقت ، باز از شاعری دست نكشیده و پی كاری نرفته است.
2) ستایشگری و چاپلوسی : ستایشگری خود یكی از زشتیهاست. چنین كاری جز نشان پستی خوی نتواند بود. ولی باید دانست كه پسندیدن یا خرسند بودن جز از ستایشگری میباشد. شما اگر كارهای یكی كسی را میپسندید و از او خرسند میباشید در دلتان او را دوست میدارید و در همه جا ازو هواداری مینمایید و از همراهی و كمك تا آنجا كه میتوانید بازنایستید. این كار ناستوده نیست.
لیكن ستایشگری جز این میباشد. ستایشگری آنست كه شاعر بیآنكه از كارهای كسی آگاه باشد تا آنها را بپسندد و از درون دل راضی باشد ، زبان بستایشهایی ازو باز میكند ، و در این كار خود جدایی میان نیكان و بدان نمیگزارد.
مثلاً یك شاعری كه یك پادشاهی را ستایش میكند ، هیچگاه دربند نخواهد بود كه آن پادشاه نیكست یا بد است ، این در ستایشگری شرط نیست. چهبسا شاعری در ستایش یك پادشاهی قصیده بسراید ولی در پشت سر به او نفرین كند.
(تکهی چهارم)
🔶 یك رشته زشتیهایی نیز با شعرسرایی توأم است
(بخش 1 از 3)
ما بشاعران دو ایراد میگیریم : یكی آنكه شعر را یك چیز جداگانه میشمارند و به بیهودهگویی میپردازند (چنانكه این ایراد را در گفتارهای پیش شرح دادیم) دیگری اینكه هر شاعری خود را در یك رشته زشتكاریهایی آزاد میشمارد. بیكاری ، نان از دست دیگران خوردن ، ستایشگری و چاپلوسی ، هجو و دشنام ، گزافه و دروغ ، چیزهاییست كه نود در صد شاعران گرفتار بودهاند و عیبی بخود نشماردهاند. این شگفت كه مردم نیز اینها را بآنان ایراد نگرفتهاند. از نخست شاعری در ایران با این بدیها توأم بوده و همچنان تا بزمان ما رسیده. و چون اینها گناههای بزرگی میباشد ما از هر كدام جداگانه سخن میرانیم :
1) بیكاری و نان از دست دیگران خوردن : چنانكه گفتهایم [1] بیكاری خود یكی از گناهانست. از دیدهی حقیقت دزدی با بیكاری چندان تفاوتی ندارد. دزد و بیكار هر دو مفت میخورند ، هر دو از دسترنج دیگران بهره برده عوض نمیدهند. یك كسی اگر پولدار است و از بینیازی پی كار نمیرود گناهكار است ، چه رسد بآنكه بیپول و نیازمند باشد و برای نان خود چشم بدست دیگران دوزد كه گناه اندر گناهست.
نود درصد از شعرای ایران این گناه اندر گناه را مرتكب شدهاند. زیرا چون شعر را پیشه ساختهاند ناگزیر پی كاری یا پیشهای نتوانستهاند روند. از آنسوی چون نیازمند بودهاند ناگزیر شدهاند نان از دست دیگران بخورند. بدینسان دو زشتی را توأم گردانیدهاند. بلكه بسیاری از آنان در این اندازه نایستاده زبان بدرخواست پول از این و از آن باز كردهاند كه باید گفت ننگ گدایی را بخود هموار گردانیدهاند.
در سی و چند سال پیش مشهدیمحمدآقا نامی صابونپز از باكو بتهران آمده و در اینجا با شعرا آمیزش كرده و در نتیجهی تشویق ایشان از صابونپزی دست برداشته و شاعر گردیده كه با پول گرفتن از این و از آن زندگی میكرده. سپس از اینجا به اسپهان رفته و چون اسپهانیان باو پولی نمیدادهاند شعرهایی در شكایت از ایشان سروده و چنین میگوید : «من صابونپز بودم از آن دست كشیده شاعر گردیدم و ندانستم كه مردم قدر هنر را نمیدانند ...». در روزنامهی تربیت كه شعرهای او را بچاپ رسانیده ، به ركنالملك نایبالحكومهی اسپهان سفارش میكند كه قدر آن ادیب را بدانند و به او پولی برسانند.
در چند شماره پیش داستان آن مردی را نوشتیم كه نود سال عمر كرده و چون شاعر بود همهی آن را با بیكاری بسر برده و در خانههای این و آن زیسته بود. نیز نوشتیم كه با این گناهان بزرگ او را فیلسوف مینامیدند و پس از مرگش در روزنامهها ستایش بسیار مینوشتند.
شگفتتر از همه كار انوری است كه در شعرهای خود شرح میدهد كه هر پیشهای برای انجام یكی از نیازمندیهای زندگانیست كه اگر نباشد مردم معطل خواهند ماند. بجز از شاعری كه هیچ یكی از نیازمندیهای زندگی را انجام نمیدهد. سپس میگوید : «نان ز كنّاسی خوردی بهتر بود كز شاعری». لیكن با این دانستنِ حقیقت ، باز از شاعری دست نكشیده و پی كاری نرفته است.
2) ستایشگری و چاپلوسی : ستایشگری خود یكی از زشتیهاست. چنین كاری جز نشان پستی خوی نتواند بود. ولی باید دانست كه پسندیدن یا خرسند بودن جز از ستایشگری میباشد. شما اگر كارهای یكی كسی را میپسندید و از او خرسند میباشید در دلتان او را دوست میدارید و در همه جا ازو هواداری مینمایید و از همراهی و كمك تا آنجا كه میتوانید بازنایستید. این كار ناستوده نیست.
لیكن ستایشگری جز این میباشد. ستایشگری آنست كه شاعر بیآنكه از كارهای كسی آگاه باشد تا آنها را بپسندد و از درون دل راضی باشد ، زبان بستایشهایی ازو باز میكند ، و در این كار خود جدایی میان نیكان و بدان نمیگزارد.
مثلاً یك شاعری كه یك پادشاهی را ستایش میكند ، هیچگاه دربند نخواهد بود كه آن پادشاه نیكست یا بد است ، این در ستایشگری شرط نیست. چهبسا شاعری در ستایش یك پادشاهی قصیده بسراید ولی در پشت سر به او نفرین كند.
از آنسوی ستایشهای اینها نیز چیزهای شگفتی است. مثلاً شما اگر كسی را بخواهید ستایش كنید خواهید گفت : بالایش بلند است ، رویش زیباست ، مرد كاردانیست ، دستِ دهنده دارد. اینگونه ستایشها خواهید كرد. ولی كار شعرا چیز دیگر است. آنان وقتی كه از یك پادشاهی بستایش میپردازند باید دارا و جمشید را دربان ، و خاقان و قیصر را حاجب او گردانند ، قضا را چاكر او ، قدر را نوكرش خوانند ، عزمش را كوه ، و سخایش را ابر شمارند ، امپراتوران جهان را بآستانبوسیش آورند ، ستارگان آسمان هر یكی را بخدمت دیگری در درگاه او گمارند ، و بدینسان صد گزافه را بهم درآمیخته یك ستایشی پدید آورند.
نُه كرسی فلك نهد اندیشه زیر پای تا بوسه بر ركاب قزلارسلان زند
این هم شیوهی ستایشگری آنانست كه سرتاپا ننگین و بیهوده است. در سال 1324[ق] كه مظفرالدینشاه مرد و محمدعلیشاه بتخت نشست میرزاتقیخان ضیاءلشگر قصیدهای سروده در یك روزنامهای بچاپ رسانید كه یكی از شعرهای آن اینست :
چون گشته جمله عالم از عدل شاه آباد قربان جان شه باد جان تمام عالم
پادشاهی كه تازه بتخت نشسته و هنوز دانسته نبود بماند یا بیفتد ، نیك باشد یا بد درآید ، این با یك بیپروایی میگوید : «جمله عالم از عدل او آباد گشته». ببینید چند دروغ و گزافه را بهم در[می]آمیزد. از این بدتر آنكه جان تمام عالم را قربان جان آن شاه میكند.
[1] : دفتر «حقایق زندگی» از گفتارهای دستهبندی شدهی روزنامهی پرچم دیده شود.
نُه كرسی فلك نهد اندیشه زیر پای تا بوسه بر ركاب قزلارسلان زند
این هم شیوهی ستایشگری آنانست كه سرتاپا ننگین و بیهوده است. در سال 1324[ق] كه مظفرالدینشاه مرد و محمدعلیشاه بتخت نشست میرزاتقیخان ضیاءلشگر قصیدهای سروده در یك روزنامهای بچاپ رسانید كه یكی از شعرهای آن اینست :
چون گشته جمله عالم از عدل شاه آباد قربان جان شه باد جان تمام عالم
پادشاهی كه تازه بتخت نشسته و هنوز دانسته نبود بماند یا بیفتد ، نیك باشد یا بد درآید ، این با یك بیپروایی میگوید : «جمله عالم از عدل او آباد گشته». ببینید چند دروغ و گزافه را بهم در[می]آمیزد. از این بدتر آنكه جان تمام عالم را قربان جان آن شاه میكند.
[1] : دفتر «حقایق زندگی» از گفتارهای دستهبندی شدهی روزنامهی پرچم دیده شود.
🔶 زندگانی من
🔸 28ـ نمونهای از رفتار ملایان (تکهی یک از دو)
چنانکه در تاریخ هجدهساله نیز نوشته شده سال 1296 (1335) سال پُرپیشامدی میبود. در آغاز سال شورش روسستان (1) رخ داد و تزار برافتاد و در ایران و همه جا تکانی پدید آورد. درپی آن در تبریز از یکسو قزاقها و سالداتها کمیتهها پدید آورده بنمایشهای آزادیخواهانه برخاستند و بر سر خاک ثقةالاسلام و دیگر کشتگان راه آزادی رفتند و از یکسو آزادیخواهان ایران بجنبش درآمده رشتهی کارها را بدست گرفتند. درپی اینها گرسنگی آغاز گردید و آن سختیها را پدید آورد. در همان هنگام دمکراتها (یا بهتر گوییم : نوبری و خیابانی و حریری) کمیتهای برپا گردانیده بآدمکشیهایی برخاستند و فخرالمعالی و کسان دیگری را که در شش سال گذشته بسیاهکاریهای آشکار برخاسته بودند ، یکایک بکشتن دادند. هر چند روز یکی از آنان کشته میشد. در همان هنگام در روسستان دستهی دمکراتها از کار افتاده کمونیستها بروی کار آمدند ، و اینان با آلمان و عثمانی آشتی خواسته پیمان بستند و اینبود که قزاقها و سالداتها بایستی از میدانهای جنگ بازگردند. و اینان که لگامگسیخته و نابسامان آتشزنان و کشتارکنان بازمیگشتند در آذربایجان یک رشته گرفتاریهایی پدید آمد. خوی و دیگر شهرها آسیب بسیار دیدند. در آن میان در ارومی و سلماس داستان خیزش آسوریها و کشتارهای آنان رخ داد که داغی بدلهای ایرانیان بود.
دولت که به بینوایان و کمچیزان (به 180000 تَن) نان میداد ، چون زمستان فرارسید و گندم در انبارها کم شد آنچه را که روزانه میدادند (62.5 مثقال) نیمه گردانیدند ، و این چون کسی را سیر نمیکرد بینوایان از گرسنگی میمردند. از آنسو تیفوس و تیفوئید با سختی رو نموده آتش به هستی بینوا و بانوا میزد.
بیچیزان که میمردند مردههاشان بروی زمین میماند. در هُکماوار روزانه ده تن یا بیشتر میمردند و مردههای آنها در مردهشورخانه میماند تا کسانی پیدا شوند و دررفت[=هزینه] کفن و گورکنی آنها را دهند. بارها رخ دادی که کسی پیدا نشدی و من شبانه هنگام بازگشت بخانه میبایست در آنجا بایستم و بفرستم از توانگران پول گیرند و آنها را از میان بردارند. بارها رخ دادی که بازگشتندی و چنین گفتندی : «رفتیم فلان حاجی روضهخوانی میداشت و پولی نداد».
در آن سال سختی ، ملایان و پیروانشان کمترین پروایی بحال مردم نمیداشتند و درپی کارهای خود میبودند. بیشتر حاجیها و مشهدیها از گرانی خواروبار که گندم خرواری بسیصد تومان رسیده بود (سی برابر بهای همیشگی) فرصت جسته گندم یا چیزهای دیگری که میداشتند نیمهنهانی ببهای بسیار گران فروخته بآرزوی کربلا رفتن پول میاندوختند ، و چون راه عراق بسته میبود چشم براه باز شدن آن میدوختند ، و اینبود چون در آغاز بهار راه عراق باز شد بیکبار بشور و تکان برخاستند و کاروانهای بزرگی با چاوش و «صلوات» راه افتادند. ملایان نیز پر و بال باز کرده بخودنماییها پرداختند. چون مرا در آن روزها داستانی رخ داده میخواهم در اینجا یاد کنم :
پابرگیها (همه از ویراینده) :
1ـ انقلاب 1917 روسیه
🔸 28ـ نمونهای از رفتار ملایان (تکهی یک از دو)
چنانکه در تاریخ هجدهساله نیز نوشته شده سال 1296 (1335) سال پُرپیشامدی میبود. در آغاز سال شورش روسستان (1) رخ داد و تزار برافتاد و در ایران و همه جا تکانی پدید آورد. درپی آن در تبریز از یکسو قزاقها و سالداتها کمیتهها پدید آورده بنمایشهای آزادیخواهانه برخاستند و بر سر خاک ثقةالاسلام و دیگر کشتگان راه آزادی رفتند و از یکسو آزادیخواهان ایران بجنبش درآمده رشتهی کارها را بدست گرفتند. درپی اینها گرسنگی آغاز گردید و آن سختیها را پدید آورد. در همان هنگام دمکراتها (یا بهتر گوییم : نوبری و خیابانی و حریری) کمیتهای برپا گردانیده بآدمکشیهایی برخاستند و فخرالمعالی و کسان دیگری را که در شش سال گذشته بسیاهکاریهای آشکار برخاسته بودند ، یکایک بکشتن دادند. هر چند روز یکی از آنان کشته میشد. در همان هنگام در روسستان دستهی دمکراتها از کار افتاده کمونیستها بروی کار آمدند ، و اینان با آلمان و عثمانی آشتی خواسته پیمان بستند و اینبود که قزاقها و سالداتها بایستی از میدانهای جنگ بازگردند. و اینان که لگامگسیخته و نابسامان آتشزنان و کشتارکنان بازمیگشتند در آذربایجان یک رشته گرفتاریهایی پدید آمد. خوی و دیگر شهرها آسیب بسیار دیدند. در آن میان در ارومی و سلماس داستان خیزش آسوریها و کشتارهای آنان رخ داد که داغی بدلهای ایرانیان بود.
دولت که به بینوایان و کمچیزان (به 180000 تَن) نان میداد ، چون زمستان فرارسید و گندم در انبارها کم شد آنچه را که روزانه میدادند (62.5 مثقال) نیمه گردانیدند ، و این چون کسی را سیر نمیکرد بینوایان از گرسنگی میمردند. از آنسو تیفوس و تیفوئید با سختی رو نموده آتش به هستی بینوا و بانوا میزد.
بیچیزان که میمردند مردههاشان بروی زمین میماند. در هُکماوار روزانه ده تن یا بیشتر میمردند و مردههای آنها در مردهشورخانه میماند تا کسانی پیدا شوند و دررفت[=هزینه] کفن و گورکنی آنها را دهند. بارها رخ دادی که کسی پیدا نشدی و من شبانه هنگام بازگشت بخانه میبایست در آنجا بایستم و بفرستم از توانگران پول گیرند و آنها را از میان بردارند. بارها رخ دادی که بازگشتندی و چنین گفتندی : «رفتیم فلان حاجی روضهخوانی میداشت و پولی نداد».
در آن سال سختی ، ملایان و پیروانشان کمترین پروایی بحال مردم نمیداشتند و درپی کارهای خود میبودند. بیشتر حاجیها و مشهدیها از گرانی خواروبار که گندم خرواری بسیصد تومان رسیده بود (سی برابر بهای همیشگی) فرصت جسته گندم یا چیزهای دیگری که میداشتند نیمهنهانی ببهای بسیار گران فروخته بآرزوی کربلا رفتن پول میاندوختند ، و چون راه عراق بسته میبود چشم براه باز شدن آن میدوختند ، و اینبود چون در آغاز بهار راه عراق باز شد بیکبار بشور و تکان برخاستند و کاروانهای بزرگی با چاوش و «صلوات» راه افتادند. ملایان نیز پر و بال باز کرده بخودنماییها پرداختند. چون مرا در آن روزها داستانی رخ داده میخواهم در اینجا یاد کنم :
پابرگیها (همه از ویراینده) :
1ـ انقلاب 1917 روسیه
🔶 زبان ایرانی (سال ششم مهنامهی پیمان) - 202
🔸 در پیرامون زبان (تکهی 6)
یگانه راه درست گردانیدن زبان اینست و بس و از کوششهای هوسبازانهی دیگران جز بهم خوردن زبان نتیجهی دیگری بدست نخواهد آمد. و چنانکه خوانندگان میدانند ما امسال هم آن رشته را دنبال کرده بر آن بودیم گامهای دیگر در این راه برداریم. ولی چیزهایی ما را باین وامیدارد که کنون را رشتهی آن کوشش را رها کنیم ، و امسال دیگر به پیشرفتی در راه زبان برنخیزیم.
یکی از آن انگیزهها اینست که زبان مهنامه که تا باینجا رسیده باری یک سال بهمین حال بایستد و برای خوانندگان فهمیدن آن سخت نباشد. بویژه که بسیاری از ایشان تازه با پیمان آشنا شدهاند و فهمیدن زبان کنونی بآنان سخت است چه رسد بآنکه گامهای دیگری بسوی پیش برداشته شود.
دیگری اینکه هر چیز تازهای که پیش آید هوسبازان و خودنمایان آن را میدانی برای خود گیرند. و تا دیرزمانی جلوگیری از ایشان دشوار است ولی چون زمانی بگذرد و هوسها فرونشیند خود رها کرده پی کارهای دیگری روند. داستان زبان نیز کنون میدانی برای هوسبازیها و خودنماییها شده و ما میبینیم از کوششهایی که در این راه میکنیم بیش از همه آن هوسمندان سود میجویند و نوشتههای ما را سرمایه گرفته با دستبردهایی که خائنانه مینمایند رنگ دیگری بآنها داده و کار خود را پیش میبرند و این کار از هر باره ناستوده است و آنچه ما را رنجیده میگرداند آنست که با هوسبازیهای خود اندیشهها را آشفته گردانیده و رنجهای ما را هدر میسازند. از اینرو هم بهتر میدانیم که دیگر این رشته را دنبال نکنیم تا اینان آنچه کردنی هستند بکنند و هوسهای خود را فرونشانند و با لغزشهای بسیاری که ناگزیر دچار خواهند بود جایگاه خود را بمردم نشان دهند و آن زمان خواهد بود که ما خواهیم توانست دوباره این رشته را دنبال کنیم و با گزاردن قاعدههای استواری نتیجهای را که میخواهیم بدست آوریم و برای آنکه خوانندگان از چگونگی آگاه باشند این را در اینجا مینویسم.
🔸 در پیرامون زبان (تکهی 6)
یگانه راه درست گردانیدن زبان اینست و بس و از کوششهای هوسبازانهی دیگران جز بهم خوردن زبان نتیجهی دیگری بدست نخواهد آمد. و چنانکه خوانندگان میدانند ما امسال هم آن رشته را دنبال کرده بر آن بودیم گامهای دیگر در این راه برداریم. ولی چیزهایی ما را باین وامیدارد که کنون را رشتهی آن کوشش را رها کنیم ، و امسال دیگر به پیشرفتی در راه زبان برنخیزیم.
یکی از آن انگیزهها اینست که زبان مهنامه که تا باینجا رسیده باری یک سال بهمین حال بایستد و برای خوانندگان فهمیدن آن سخت نباشد. بویژه که بسیاری از ایشان تازه با پیمان آشنا شدهاند و فهمیدن زبان کنونی بآنان سخت است چه رسد بآنکه گامهای دیگری بسوی پیش برداشته شود.
دیگری اینکه هر چیز تازهای که پیش آید هوسبازان و خودنمایان آن را میدانی برای خود گیرند. و تا دیرزمانی جلوگیری از ایشان دشوار است ولی چون زمانی بگذرد و هوسها فرونشیند خود رها کرده پی کارهای دیگری روند. داستان زبان نیز کنون میدانی برای هوسبازیها و خودنماییها شده و ما میبینیم از کوششهایی که در این راه میکنیم بیش از همه آن هوسمندان سود میجویند و نوشتههای ما را سرمایه گرفته با دستبردهایی که خائنانه مینمایند رنگ دیگری بآنها داده و کار خود را پیش میبرند و این کار از هر باره ناستوده است و آنچه ما را رنجیده میگرداند آنست که با هوسبازیهای خود اندیشهها را آشفته گردانیده و رنجهای ما را هدر میسازند. از اینرو هم بهتر میدانیم که دیگر این رشته را دنبال نکنیم تا اینان آنچه کردنی هستند بکنند و هوسهای خود را فرونشانند و با لغزشهای بسیاری که ناگزیر دچار خواهند بود جایگاه خود را بمردم نشان دهند و آن زمان خواهد بود که ما خواهیم توانست دوباره این رشته را دنبال کنیم و با گزاردن قاعدههای استواری نتیجهای را که میخواهیم بدست آوریم و برای آنکه خوانندگان از چگونگی آگاه باشند این را در اینجا مینویسم.
✴️ شعر و شاعری
(تکهی پنجم)
🔶 یك رشته زشتیهایی نیز با شعرسرایی توأم است
(بخش 2 از 3)
3) هجو و دشنام : بسیاری از شعرای ایران این زشتی را هم بخود پسندیدهاند كه اگر با كسی دشمنی پیدا كردند و یا اگر از یكی پول خواستند و نداد او را هجو كنند و زبان بدشنام بیالایند و این را یك هنری از خودشان پنداشتهاند. بلكه برخی از آنان شعر سرودهاند كه هر شاعری كه هجو نگوید پلنگی را میماند كه چنگال و دندان ندارد. از آنسوی دیده میشود كه این كار را زشت ندانسته و اینست آن شعرهایی را كه سروده بودهاند در دیوانهاشان نگه داشتهاند. همچنین مردم آنها را زشت نشمرده و ایرادی نگرفتهاند.
امروز بیشتر دیوانها پر از این سخنان زشت است. بسیاری از شعرای امروزی از عشقی و ایرج و دیگران هم این كار را كردهاند و دیوانهای آنها بارها چاپ میشود و بخاندانها پخش مییابد.
4) دروغ و گزافه : «كتابهای عروض و بدیع» گزافه یا مبالغه را یكی از محسنات شعری شمردهاند. ولی ما آن را جز عیب نتوانیم شمرد. چه سودی دارد كه شما یك را هزار خوانید و چند قطره اشكی را كه از دیدهی كسی فرومیریزد شط بخوانید ، و گَردی را كه از میدان جنگ برخاسته یك طبقه از آسمان بشمارید؟.. چه نتیجه از اینها تواند بود؟!.. بگویید تا بدانیم.
در مشهد در زمان صفویه یك كشتاری رخ داده شاعری دربارهی آن میگوید :
هنوز اگر بفشارند خاك مشهد را سفینه با شط خون تا بكربلا برود
در شمارهی دیروزی زشتكاریهایی را كه با شعر توأم گردیده باختصار یاد كردیم. تنها آنها نیست. برخی زشتیهای بدتر دیگری نیز هست. این نیز هست كه یك مرد بیناموسی از پستنهادی غزل بسراید و در روزنامهها بچاپ رساند و بگوید :
هر كس كه بكف باده به بر ساده ندارد اسباب نشاط و طرب آماده ندارد
بسیاری از شعرای ایران باین پستی و بیغیرتی نیز آلوده بودهاند و هستند. این لكهی ننگ را هم بدامن تودهی ایران زدهاند. دیوان ایرج با آن زشتیش بیست و پنج هزار نسخه [1] چاپ شد و بخاندانها تقسیم یافت و بدست جوانان افتاد و كسی جلو نگرفت. بلكه از كوردرونی و نافهمی ، در برخی دبستانها آن را بعنوان جایزه بشاگردان دادند. ایرج از كسانیست كه باید همیشه نامش با لعن و نفرین توأم برده شود. در كتابهای دبستانی نام او را با احترام برده و شعرهای پستش را برای خواندن كودكان نقل كردهاند.
این دیوان ایرج از كتابهاییست كه بدست هر كه افتاد باید بآتش اندازد و بسوزاند ، ما بارها این كار را كردهایم ، ولی شما اگر بخانهها روید در بسیاری از آنها این كتاب شوم را خواهید یافت كه درمیان دیگر كتابها جا داده شده.
روزی بخانهی كسی رفتم. پس از رسیدن و حال پرسیدن گله از بدی مردم آغاز كرد و چنانكه عادت همگیست توده را بد خوانده و خود را بركنار داشت. گفتم : من بالا سر شما دیوان ایرج را میبینم. شما اگر بدی آن را نمیدانید همین نافهمی از شما بس. اگر میدانید و با این حال هوس وادارتان كرده كه بخرید و بخوانید و در خانه نگه دارید و بچههاتان نیز بخوانند با این آلودگی از شما شایسته نخواهد بود كه از دیگران بد گویید. گفت : «این یك تراژدی ادبیست». دیدم مردكِ بیخرد میخواهد با این نامگزاری پرده بروی زشتیهای آن بكشد ، خاموش گردیده و دیگر ننشستم و برخاستم.
[1] : اگر برای هر جلد دیوان او که امروز میانگین 40 هزار تومان بها دارد تنها 20 هزار تومان سرمایه نیاز باشد برای 25000 جلد به 500 میلیون تومان نیاز هست. آیا یک ناشری چنین سرمایهی هنگفتی را به بیم میاندازد؟! چنین مینماید که چاپ این کتاب یا یکسره بدست وزارت فرهنگ بوده یا پشتیبانی پولی بیدریغ کرده بوده.
آمار و آگاهیهای زیر به روشنی این زمینه یاری میکند :
باسوادان آن روز بیش از 10 در صد همهی جمعیت برآورد نمیشود.
جمعیت ایران نزدیک به 17 میلیون تن بوده.
نسبت روستایی به شهری 80 به 20 بلکه بیشتر بوده.
در روستاها و عشایر باسواد بسیار کم و در شهر نیز کسان بسیاری بیسواد بودند.
باسوادان کشور را اکنون نزدیک به 80 در صد جمعیت یاد میکنند.
جمعیت کشور را نزدیک به 80 میلیون تن میشمارند.
جمعیت باسوادان امروزی کمابیش 30 برابر آن زمان برآورد میشود.
تیراژ میانگین چاپ کتاب امروز 1650 نسخه یاد میشود.
در آن زمان کتابی که در یک سال 1500 جلد از آن بفروش میرسید یکی از کتابهای پرفروش بشمار میآمد.
25000 جلد از یک کتاب پرفروش (با فرض آنکه از فروشش نیز کاسته نمیگردید) نزدیک به 17 سال میکشیده.
از روی آمار تورم بانک مرکزی (از سال 1316تا 1395) ، هر یک تومان آن زمان بیش از سیوپنجهزار برابر امروز ارزش داشته است.
(تکهی پنجم)
🔶 یك رشته زشتیهایی نیز با شعرسرایی توأم است
(بخش 2 از 3)
3) هجو و دشنام : بسیاری از شعرای ایران این زشتی را هم بخود پسندیدهاند كه اگر با كسی دشمنی پیدا كردند و یا اگر از یكی پول خواستند و نداد او را هجو كنند و زبان بدشنام بیالایند و این را یك هنری از خودشان پنداشتهاند. بلكه برخی از آنان شعر سرودهاند كه هر شاعری كه هجو نگوید پلنگی را میماند كه چنگال و دندان ندارد. از آنسوی دیده میشود كه این كار را زشت ندانسته و اینست آن شعرهایی را كه سروده بودهاند در دیوانهاشان نگه داشتهاند. همچنین مردم آنها را زشت نشمرده و ایرادی نگرفتهاند.
امروز بیشتر دیوانها پر از این سخنان زشت است. بسیاری از شعرای امروزی از عشقی و ایرج و دیگران هم این كار را كردهاند و دیوانهای آنها بارها چاپ میشود و بخاندانها پخش مییابد.
4) دروغ و گزافه : «كتابهای عروض و بدیع» گزافه یا مبالغه را یكی از محسنات شعری شمردهاند. ولی ما آن را جز عیب نتوانیم شمرد. چه سودی دارد كه شما یك را هزار خوانید و چند قطره اشكی را كه از دیدهی كسی فرومیریزد شط بخوانید ، و گَردی را كه از میدان جنگ برخاسته یك طبقه از آسمان بشمارید؟.. چه نتیجه از اینها تواند بود؟!.. بگویید تا بدانیم.
در مشهد در زمان صفویه یك كشتاری رخ داده شاعری دربارهی آن میگوید :
هنوز اگر بفشارند خاك مشهد را سفینه با شط خون تا بكربلا برود
در شمارهی دیروزی زشتكاریهایی را كه با شعر توأم گردیده باختصار یاد كردیم. تنها آنها نیست. برخی زشتیهای بدتر دیگری نیز هست. این نیز هست كه یك مرد بیناموسی از پستنهادی غزل بسراید و در روزنامهها بچاپ رساند و بگوید :
هر كس كه بكف باده به بر ساده ندارد اسباب نشاط و طرب آماده ندارد
بسیاری از شعرای ایران باین پستی و بیغیرتی نیز آلوده بودهاند و هستند. این لكهی ننگ را هم بدامن تودهی ایران زدهاند. دیوان ایرج با آن زشتیش بیست و پنج هزار نسخه [1] چاپ شد و بخاندانها تقسیم یافت و بدست جوانان افتاد و كسی جلو نگرفت. بلكه از كوردرونی و نافهمی ، در برخی دبستانها آن را بعنوان جایزه بشاگردان دادند. ایرج از كسانیست كه باید همیشه نامش با لعن و نفرین توأم برده شود. در كتابهای دبستانی نام او را با احترام برده و شعرهای پستش را برای خواندن كودكان نقل كردهاند.
این دیوان ایرج از كتابهاییست كه بدست هر كه افتاد باید بآتش اندازد و بسوزاند ، ما بارها این كار را كردهایم ، ولی شما اگر بخانهها روید در بسیاری از آنها این كتاب شوم را خواهید یافت كه درمیان دیگر كتابها جا داده شده.
روزی بخانهی كسی رفتم. پس از رسیدن و حال پرسیدن گله از بدی مردم آغاز كرد و چنانكه عادت همگیست توده را بد خوانده و خود را بركنار داشت. گفتم : من بالا سر شما دیوان ایرج را میبینم. شما اگر بدی آن را نمیدانید همین نافهمی از شما بس. اگر میدانید و با این حال هوس وادارتان كرده كه بخرید و بخوانید و در خانه نگه دارید و بچههاتان نیز بخوانند با این آلودگی از شما شایسته نخواهد بود كه از دیگران بد گویید. گفت : «این یك تراژدی ادبیست». دیدم مردكِ بیخرد میخواهد با این نامگزاری پرده بروی زشتیهای آن بكشد ، خاموش گردیده و دیگر ننشستم و برخاستم.
[1] : اگر برای هر جلد دیوان او که امروز میانگین 40 هزار تومان بها دارد تنها 20 هزار تومان سرمایه نیاز باشد برای 25000 جلد به 500 میلیون تومان نیاز هست. آیا یک ناشری چنین سرمایهی هنگفتی را به بیم میاندازد؟! چنین مینماید که چاپ این کتاب یا یکسره بدست وزارت فرهنگ بوده یا پشتیبانی پولی بیدریغ کرده بوده.
آمار و آگاهیهای زیر به روشنی این زمینه یاری میکند :
باسوادان آن روز بیش از 10 در صد همهی جمعیت برآورد نمیشود.
جمعیت ایران نزدیک به 17 میلیون تن بوده.
نسبت روستایی به شهری 80 به 20 بلکه بیشتر بوده.
در روستاها و عشایر باسواد بسیار کم و در شهر نیز کسان بسیاری بیسواد بودند.
باسوادان کشور را اکنون نزدیک به 80 در صد جمعیت یاد میکنند.
جمعیت کشور را نزدیک به 80 میلیون تن میشمارند.
جمعیت باسوادان امروزی کمابیش 30 برابر آن زمان برآورد میشود.
تیراژ میانگین چاپ کتاب امروز 1650 نسخه یاد میشود.
در آن زمان کتابی که در یک سال 1500 جلد از آن بفروش میرسید یکی از کتابهای پرفروش بشمار میآمد.
25000 جلد از یک کتاب پرفروش (با فرض آنکه از فروشش نیز کاسته نمیگردید) نزدیک به 17 سال میکشیده.
از روی آمار تورم بانک مرکزی (از سال 1316تا 1395) ، هر یک تومان آن زمان بیش از سیوپنجهزار برابر امروز ارزش داشته است.