🔶 زبان ایرانی (سال ششم مهنامهی پیمان) - 203
🔸 پیشنهاد و درخواست
کلمهی «حس» که در فارسی بکار میبرند بچند معنی میآید. از جمله بدو معنی میآید که اگرچه نزدیک بهم است یکی نیست و ما باید آنها را جدا گیریم و برای هر کدام نام دیگری آوریم. برای روشنی سخن مثلهای پایین را یاد میکنیم :
شما یک جانور سهمگین را میبینید و از آن میترسید ، سخن درشتی را از کسی میشنوید خشمناک میگردید ، خوراک خوشمزهای را میخورید و لذت از آن میبرید و همچنین مانند اینها.
در این مثلها هم دیدن و شنیدن و چشیدن را حس میخوانند (حواس پنجگانه) و هم خشم و ترس و لذت را در حالی که دو رشته از هم جداست و میتوان گفت اینها نتیجهی آنهاست و به هر حال ما در گفتگو از نیروهای روانی ناچاریم اینها را از هم جدا گیریم و برای هر رشته نام دیگری داریم ، و چون برای رشتهی نخست (دیدن و شنیدن و چشیدن و مانند اینها) کلمهی «دریافت» را میداریم و میآوریم میباید برای رشتهی دوم (که ترس و خشم و رنجش و خشنودی و شور و اندوه و شادی و دوستی و دشمنی و شرم و امید و نومیدی و مانند اینها باشد) نام دیگری از فارسی پیدا کنیم و اینست میخواهیم خوانندگان در این باره از آگاهی و اندیشهی خود بما یاوری کنند و کلمهای را که میشناسند و بجا میدانند بنویسند و این گذشته از آنکه یک یاوری بکار پیمانست خود یک یادگاری در زبان فارسی گزاردن میباشد و ما بنام سپاسگزاری بکسی که درستترین یا بجاترین کلمه را پیشنهاد کند و پیشنهاد او پذیرفته شود دو بخش از تاریخ هجدهساله را ارمغان خواهیم کرد.
اگر از این پیشنهاد نتیجهی درستی بدست آمد خواهیم توانست برای پیدا کردن بسیاری از کلمهها همین رفتار را کنیم.
🔸 پیشنهاد و درخواست
کلمهی «حس» که در فارسی بکار میبرند بچند معنی میآید. از جمله بدو معنی میآید که اگرچه نزدیک بهم است یکی نیست و ما باید آنها را جدا گیریم و برای هر کدام نام دیگری آوریم. برای روشنی سخن مثلهای پایین را یاد میکنیم :
شما یک جانور سهمگین را میبینید و از آن میترسید ، سخن درشتی را از کسی میشنوید خشمناک میگردید ، خوراک خوشمزهای را میخورید و لذت از آن میبرید و همچنین مانند اینها.
در این مثلها هم دیدن و شنیدن و چشیدن را حس میخوانند (حواس پنجگانه) و هم خشم و ترس و لذت را در حالی که دو رشته از هم جداست و میتوان گفت اینها نتیجهی آنهاست و به هر حال ما در گفتگو از نیروهای روانی ناچاریم اینها را از هم جدا گیریم و برای هر رشته نام دیگری داریم ، و چون برای رشتهی نخست (دیدن و شنیدن و چشیدن و مانند اینها) کلمهی «دریافت» را میداریم و میآوریم میباید برای رشتهی دوم (که ترس و خشم و رنجش و خشنودی و شور و اندوه و شادی و دوستی و دشمنی و شرم و امید و نومیدی و مانند اینها باشد) نام دیگری از فارسی پیدا کنیم و اینست میخواهیم خوانندگان در این باره از آگاهی و اندیشهی خود بما یاوری کنند و کلمهای را که میشناسند و بجا میدانند بنویسند و این گذشته از آنکه یک یاوری بکار پیمانست خود یک یادگاری در زبان فارسی گزاردن میباشد و ما بنام سپاسگزاری بکسی که درستترین یا بجاترین کلمه را پیشنهاد کند و پیشنهاد او پذیرفته شود دو بخش از تاریخ هجدهساله را ارمغان خواهیم کرد.
اگر از این پیشنهاد نتیجهی درستی بدست آمد خواهیم توانست برای پیدا کردن بسیاری از کلمهها همین رفتار را کنیم.
✴️ شعر و شاعری
(تکهی ششم)
🔶 یك رشته زشتیهایی نیز با شعرسرایی توأم است
(بخش 3 از 3)
این زشتی شعرا یك داستانی دارد كه باید بنویسم : در سال 1313 كه گفتم داستان شعرگویی و شعرخوانی در ایران تا بحد دیوانگی رسیده بود و هر روز در روزنامهها و مجلهها شعرهای تازه بچاپ میرسید بارها میدیدم در روزنامههای تهران شعرهایی در زمینهی این بیناموسی سروده شده. چند تن از شاعران كه خود بدنام این زشتی میباشند شعرها نیز سروده آشكاره در روزنامهها بچاپ میرسانیدند. در همان روزها ما چون در پیمان نكوهش از شاعران مینوشتیم و چنانكه گفتیم نخستوزیر و وزیر فرهنگِ آن زمان [1] هر دو از این نوشتهها دلتنگی مینمودند و فشار میآوردند. من چند نسخه از روزنامهها را گرد آورده برایشان فرستادم و پیام دادم : شما كه حمایت از این بیهودهگویان میكنید باری از این یك زشتی كه مایهی بیآبروگری ایرانست جلو گیرید. در پاسخ گفته بودند : بشهربانی مینویسیم. ولی ننوشتند و این زشتی بود تا یكی دو هفته پس از آن گفتگو ، كابینه تغییر یافت و آقای جم سروزیر گردید. چون او نیز پشتیبانی از شاعران مینمود و روزی كه من بدیدنشان رفته بودم چنین عنوان كرد : «من خواهش میكنم این موضوع را دنبال نكنید». گفتم خواهش شما برآورده است ، ما دربارهی شعر سخنان خود را گفتهایم و دیگر درپی تكرار آنها باین زودی نخواهیم بود ، ولی من نیز خواهش میكنم باری دستور دهید از این شعرهای بیناموسانه جلو گیرند. پس از این هنگام بود كه از آنها جلو گرفتند.
از سخن خود دور نیفتیم : یك چیزی كه بنیاد آن «بیهودهگویی» و عمر تباه كردنست و آنگاه با چند زشتی دیگری توأم میباشد ، تشویقهای بسیاری از آن میكردند ، و یك جنبشی در سراسر ایران باین نام پدید آمده بود. شعر و شاعری در ایران ریشهی درازی دارد. چنانكه گفتیم از زمان سلجوقیان رواج گرفته ، و قرنها درمیان بوده و در زمان مغولان و همچنین در روزگار صفویان بازار بسیار گرمی داشته است. لیكن پس از جنبش مشروطه و توجه مردم بموضوع كشورداری و میهنپرستی خواه ناخواه بازار شعر از گرمی افتاده توجهی بآن نمیرفت. تا در سالهای آخر از یكسو كوششهای پرفسور براون و برخی شرقشناسان دیگر و از یكسو همدستی كسانی از ایرانیان با آنان ، دوباره بازار آن را گرمتر گردانیده و كمكم كار را بآنجا رسانیده بود كه چنانكه گفتیم از حال عادی بیرون رفته و صورت دیوانگی پیدا كرده بود.
نتیجهی آن تشویقها این بود ، كه جوانان دسته دسته رو بشاعری بیاورند و بجای هر كار دیگری ، وقتهای خود با قصیده ساختن و غزل سرودن تلف كنند ، و چون زمانی با اینها بسر بردند و یك دیوانی پدید آوردند آن را یك سرمایهای برای خود پندارند و دیگر پی كاری نرفته سربار توده باشند و بدینسان دههزاران و صدهزاران كسان تباه گردند ، و از آنسوی شعرها و دیوانهای آنها دست بدست گردد و در كتابخانهها جا گیرد و خود یك وسیلهی دیگری برای نشر اندیشههای پوچ و پست و رواج خویهای زشت باشد. این بایستی بود نتیجهی قطعی آن جنبش و هیاهو.
در زمانی كه زندگانی سختترین صورتی بخود گرفته و تودهها برای نگهداری خود و كشور خود آیروپلان میسازند ، زیردریایی درست میكنند ، هر روز یك افزار نوین دیگری اختراع مینمایند ، در ایران مردم باین بیهودهكاریها بایستی پردازند. در زمانی كه دیگران از جوانان خود چترباز تربیت میكنند در ایران قافیهساز تربیت بایستی كرد. از شگفتیها بود كه ما میدیدیم چندین نفر از افسران علاقهی بیاندازه بشاعری نشان میدهند. یكی خود شاعر است و هر روز قصیدهای ساخته بروزنامهها میفرستد. دیگری «منتخبات اشعار» بچاپ میرساند. رئیس شهربانی یكی از شهرها تذكرهای برای شعرا در ده دوازده جلد تألیف میكرد.
یك چیزی كه زیان و بدبختی را بیشتر میگردانید آن بود كه بیاد شعرای گذشته پرداخته به بزرگ گردانیدن آنان میكوشیدند و دیوانها و كتابهای آنان را بچاپ رسانیده درمیان مردم پراكنده میساختند. وزارت فرهنگ یك بودجهای برای این كار تخصیص داده ، پولهای بسیار بخرج میرسانید. هر كسی كه تاریخچهی یك شاعری را مینوشت كتابش را بچاپ میرسانید ، یك پولی هم بخود او میداد. برخی دیوانها كه نسخهاش در ایران نیست پول میفرستاد كه عكس آنها را بردارند و بایران بفرستند.
چنانكه گفتم : این كار زیان و بدبختی را بیشتر میگردانید. زیرا آن شاعران در زمانهای زبونی و بیچارگی ایران زیسته و گذشته از آنكه بیشترشان خود پست و بدخوی بودهاند ، همهی پستیها و گمراهیهای آن زمان را در شعرهای خود گنجانیدهاند ، و رواج دادن بكتابهای آنها ، جز مردم را به پستنهادی و زبونی راندن نمیباشد (چنانكه ما از این زمینه جداگانه سخن خواهیم راند).
(تکهی ششم)
🔶 یك رشته زشتیهایی نیز با شعرسرایی توأم است
(بخش 3 از 3)
این زشتی شعرا یك داستانی دارد كه باید بنویسم : در سال 1313 كه گفتم داستان شعرگویی و شعرخوانی در ایران تا بحد دیوانگی رسیده بود و هر روز در روزنامهها و مجلهها شعرهای تازه بچاپ میرسید بارها میدیدم در روزنامههای تهران شعرهایی در زمینهی این بیناموسی سروده شده. چند تن از شاعران كه خود بدنام این زشتی میباشند شعرها نیز سروده آشكاره در روزنامهها بچاپ میرسانیدند. در همان روزها ما چون در پیمان نكوهش از شاعران مینوشتیم و چنانكه گفتیم نخستوزیر و وزیر فرهنگِ آن زمان [1] هر دو از این نوشتهها دلتنگی مینمودند و فشار میآوردند. من چند نسخه از روزنامهها را گرد آورده برایشان فرستادم و پیام دادم : شما كه حمایت از این بیهودهگویان میكنید باری از این یك زشتی كه مایهی بیآبروگری ایرانست جلو گیرید. در پاسخ گفته بودند : بشهربانی مینویسیم. ولی ننوشتند و این زشتی بود تا یكی دو هفته پس از آن گفتگو ، كابینه تغییر یافت و آقای جم سروزیر گردید. چون او نیز پشتیبانی از شاعران مینمود و روزی كه من بدیدنشان رفته بودم چنین عنوان كرد : «من خواهش میكنم این موضوع را دنبال نكنید». گفتم خواهش شما برآورده است ، ما دربارهی شعر سخنان خود را گفتهایم و دیگر درپی تكرار آنها باین زودی نخواهیم بود ، ولی من نیز خواهش میكنم باری دستور دهید از این شعرهای بیناموسانه جلو گیرند. پس از این هنگام بود كه از آنها جلو گرفتند.
از سخن خود دور نیفتیم : یك چیزی كه بنیاد آن «بیهودهگویی» و عمر تباه كردنست و آنگاه با چند زشتی دیگری توأم میباشد ، تشویقهای بسیاری از آن میكردند ، و یك جنبشی در سراسر ایران باین نام پدید آمده بود. شعر و شاعری در ایران ریشهی درازی دارد. چنانكه گفتیم از زمان سلجوقیان رواج گرفته ، و قرنها درمیان بوده و در زمان مغولان و همچنین در روزگار صفویان بازار بسیار گرمی داشته است. لیكن پس از جنبش مشروطه و توجه مردم بموضوع كشورداری و میهنپرستی خواه ناخواه بازار شعر از گرمی افتاده توجهی بآن نمیرفت. تا در سالهای آخر از یكسو كوششهای پرفسور براون و برخی شرقشناسان دیگر و از یكسو همدستی كسانی از ایرانیان با آنان ، دوباره بازار آن را گرمتر گردانیده و كمكم كار را بآنجا رسانیده بود كه چنانكه گفتیم از حال عادی بیرون رفته و صورت دیوانگی پیدا كرده بود.
نتیجهی آن تشویقها این بود ، كه جوانان دسته دسته رو بشاعری بیاورند و بجای هر كار دیگری ، وقتهای خود با قصیده ساختن و غزل سرودن تلف كنند ، و چون زمانی با اینها بسر بردند و یك دیوانی پدید آوردند آن را یك سرمایهای برای خود پندارند و دیگر پی كاری نرفته سربار توده باشند و بدینسان دههزاران و صدهزاران كسان تباه گردند ، و از آنسوی شعرها و دیوانهای آنها دست بدست گردد و در كتابخانهها جا گیرد و خود یك وسیلهی دیگری برای نشر اندیشههای پوچ و پست و رواج خویهای زشت باشد. این بایستی بود نتیجهی قطعی آن جنبش و هیاهو.
در زمانی كه زندگانی سختترین صورتی بخود گرفته و تودهها برای نگهداری خود و كشور خود آیروپلان میسازند ، زیردریایی درست میكنند ، هر روز یك افزار نوین دیگری اختراع مینمایند ، در ایران مردم باین بیهودهكاریها بایستی پردازند. در زمانی كه دیگران از جوانان خود چترباز تربیت میكنند در ایران قافیهساز تربیت بایستی كرد. از شگفتیها بود كه ما میدیدیم چندین نفر از افسران علاقهی بیاندازه بشاعری نشان میدهند. یكی خود شاعر است و هر روز قصیدهای ساخته بروزنامهها میفرستد. دیگری «منتخبات اشعار» بچاپ میرساند. رئیس شهربانی یكی از شهرها تذكرهای برای شعرا در ده دوازده جلد تألیف میكرد.
یك چیزی كه زیان و بدبختی را بیشتر میگردانید آن بود كه بیاد شعرای گذشته پرداخته به بزرگ گردانیدن آنان میكوشیدند و دیوانها و كتابهای آنان را بچاپ رسانیده درمیان مردم پراكنده میساختند. وزارت فرهنگ یك بودجهای برای این كار تخصیص داده ، پولهای بسیار بخرج میرسانید. هر كسی كه تاریخچهی یك شاعری را مینوشت كتابش را بچاپ میرسانید ، یك پولی هم بخود او میداد. برخی دیوانها كه نسخهاش در ایران نیست پول میفرستاد كه عكس آنها را بردارند و بایران بفرستند.
چنانكه گفتم : این كار زیان و بدبختی را بیشتر میگردانید. زیرا آن شاعران در زمانهای زبونی و بیچارگی ایران زیسته و گذشته از آنكه بیشترشان خود پست و بدخوی بودهاند ، همهی پستیها و گمراهیهای آن زمان را در شعرهای خود گنجانیدهاند ، و رواج دادن بكتابهای آنها ، جز مردم را به پستنهادی و زبونی راندن نمیباشد (چنانكه ما از این زمینه جداگانه سخن خواهیم راند).
اینها را میكردند و یك نام «ادبیات» هم بروی آنها میگزاردند ، و ما چون بسخنانی در این باره برخاسته گفتارهایی نوشتیم ، بهیاهو پرداختند و چنین گفتند : «شما با ادبیات دشمنی میكنید». ما بگفتههای خود دلیل میآوردیم و آنان تنها باین بهانه بس میكردند. ما ناگزیر شدیم بپرسیم : «ادبیات چیست؟..». این پرسش بسیار سودمند افتاد و همهی آوازها بریده گردید. زیرا دانستم از این كلمه نیز تنها لفظش را میشناختهاند ، و معنای روشنی از آن در دلهاشان نبوده است. كنون كه هشت سال از آن زمان میگذرد بارها این پرسش را تكرار كردهایم و پاسخی نشنیدهایم.
(پرچم روزانه شمارههای74 و 75)
[1] : محمدعلی فروغی نخستوزیر و علیاصغر حکمت وزیر فرهنگ.
(پرچم روزانه شمارههای74 و 75)
[1] : محمدعلی فروغی نخستوزیر و علیاصغر حکمت وزیر فرهنگ.
🔶 زندگانی من
🔸 29ـ آغاز رنجش با خیابانی (تکهی یک از سه)
چون سال 1297 فرارسید در آغازهای بهار همچنان گرسنگی و بیماری درمیان میبود. سپس گرفتاری دیگری آغاز یافت ، و آن اینکه عثمانیان رو به آذربایجان آوردند. روسیان که اینجا را تهی گزارده بودند آنان خواستند پر کنند. یک دسته از سپاه ایشان بر سر ارومی و سلماس رفت که با آسوریان جنگ کند و دستهی دیگر یکسره به تبریز آمد. اینان بدمکراتها بدبین میبودند و از روز نخست بدبینی و دشمنی نشان دادند.
خیابانی و نوبری چاره را در خاموشی و کنارهگیری دیدند. ولی بدخواهان ایشان که فرصت یافته به عثمانیان پیوسته بودند خاموش ننشستند و اینبود یک ماه کمابیش نگذشت که عثمانیان خیابانی و نوبری را با حاجیمحمدعلی بادامچی دستگیر گردانیده از تبریز بیرون فرستادند.
از این پیشامد نیروی دمکراتها از میان رفت. عثمانیان هر کجا میرسیدند «اتحاد اسلام» پدید میآوردند. دولت عثمانی که افزاری در دست آلمان میبود او نیز بنوبت خود اسلام را افزار گردانیده بود. در تبریز هم کسان بسیاری را خواندند و حزبی پدید آوردند. بسیاری از آشنایان من ، از جمله آقامیرزاعلی هیئت ، در آن حزب جا گرفتند. ولی من کناره جستم. روزی نیز مرا با دیگران خوانده بودند. رفتیم و سخنانی شنیدیم و پاسخی نگفته برخاستیم.
شنیدنی بود که کسانی از همان هُکماوار بنزد عثمانیان رفته جاسوسی مرا کرده بودند که از همراهان خیابانیست. من چون این را شنیدم بهتر دانستم خانهمان را از آن کوی بیرون آورم و چون مادرم نمیبود که جلو گیرد خانهای در لیلاوا که از بهترین کویهای تبریز است اجاره کرده از هُکماوار بیرون آمدیم.
عثمانیان امیدمند میبودند که در آذربایجان خواهند بود. اینبود رشتهی کارها را بدست گرفته بکوششهای دیگری هم پرداختند. از جمله میرزاتقیخان که یکی از رازداران خیابانی میبود و این زمان به عثمانیان پیوسته مُنشیِ یوسفضیاء ، نمایندهی سیاسی ایشان ، شده بود روزنامهای بزبان ترکی بنام «آذرآبادگان» بنیاد گزاشت که از شمارهی نخست آن از ترک بودن آذربایجانیان و اینکه آذربایجان از نخست سرزمین ترکان بوده سخن راند.
ولی با همهی اینها ، چون جنگ جهانگیر (1) با شکست آلمان و همدستان او پایان پذیرفت و گفتگوی آشتی آغاز یافت در مهرماه آنان نیز تبریز را رها کرده بیرون رفتند. «اتحاد اسلام» که پیاپی «بیانیه»ها بیرون میداد نیز نابود شد.
پس از رفتن ایشان مکرمالملک نامی از اعیانزادگان تبریز «نایبالایاله» شد ، و این مرد از دشمنان آزادی میبود و پی آزار آزادیخواهان میگشت. ولی در بیرون[=ظاهر] آدمکشیهای خیابانی و نوبری و دیگر کارهای ایشان را بهانه میگرفت. همچنان کارهای بد برخی از دمکراتها را به رخ ما میکشید.
در این هنگام آقاسیدجلیل اردبیلی که از پیشگامان آزادیخواهان تهران بوده و این زمان از استانبول بازمیگشت به تبریز آمد. من با او و با کسانی از شناختگان دمکراتها باهم نشسته چنین نهادیم که بکار پرداخته برخی کسانی را که در زمان نیرومندی دمکراتها بآزار مردم برخاسته و یا در هنگام بودن عثمانیان دورویی نموده و بآنان پیوستهاند بیرون گردانیم و بدینسان دستهی دمکراتها را پیراسته زبان خردهگیران را ببندیم. آقاسیدجلیل و دیگران بهتر میدانستند که در این کار پیشگام من باشم. زیرا که در گذشته بکاری برنخاسته در نزد بدخواهان نیز نیکنام میبودم.
پابرگیها (همه از ویراینده) :
1ـ جنگ جهانی یکم (1914 ـ 1918)
🔸 29ـ آغاز رنجش با خیابانی (تکهی یک از سه)
چون سال 1297 فرارسید در آغازهای بهار همچنان گرسنگی و بیماری درمیان میبود. سپس گرفتاری دیگری آغاز یافت ، و آن اینکه عثمانیان رو به آذربایجان آوردند. روسیان که اینجا را تهی گزارده بودند آنان خواستند پر کنند. یک دسته از سپاه ایشان بر سر ارومی و سلماس رفت که با آسوریان جنگ کند و دستهی دیگر یکسره به تبریز آمد. اینان بدمکراتها بدبین میبودند و از روز نخست بدبینی و دشمنی نشان دادند.
خیابانی و نوبری چاره را در خاموشی و کنارهگیری دیدند. ولی بدخواهان ایشان که فرصت یافته به عثمانیان پیوسته بودند خاموش ننشستند و اینبود یک ماه کمابیش نگذشت که عثمانیان خیابانی و نوبری را با حاجیمحمدعلی بادامچی دستگیر گردانیده از تبریز بیرون فرستادند.
از این پیشامد نیروی دمکراتها از میان رفت. عثمانیان هر کجا میرسیدند «اتحاد اسلام» پدید میآوردند. دولت عثمانی که افزاری در دست آلمان میبود او نیز بنوبت خود اسلام را افزار گردانیده بود. در تبریز هم کسان بسیاری را خواندند و حزبی پدید آوردند. بسیاری از آشنایان من ، از جمله آقامیرزاعلی هیئت ، در آن حزب جا گرفتند. ولی من کناره جستم. روزی نیز مرا با دیگران خوانده بودند. رفتیم و سخنانی شنیدیم و پاسخی نگفته برخاستیم.
شنیدنی بود که کسانی از همان هُکماوار بنزد عثمانیان رفته جاسوسی مرا کرده بودند که از همراهان خیابانیست. من چون این را شنیدم بهتر دانستم خانهمان را از آن کوی بیرون آورم و چون مادرم نمیبود که جلو گیرد خانهای در لیلاوا که از بهترین کویهای تبریز است اجاره کرده از هُکماوار بیرون آمدیم.
عثمانیان امیدمند میبودند که در آذربایجان خواهند بود. اینبود رشتهی کارها را بدست گرفته بکوششهای دیگری هم پرداختند. از جمله میرزاتقیخان که یکی از رازداران خیابانی میبود و این زمان به عثمانیان پیوسته مُنشیِ یوسفضیاء ، نمایندهی سیاسی ایشان ، شده بود روزنامهای بزبان ترکی بنام «آذرآبادگان» بنیاد گزاشت که از شمارهی نخست آن از ترک بودن آذربایجانیان و اینکه آذربایجان از نخست سرزمین ترکان بوده سخن راند.
ولی با همهی اینها ، چون جنگ جهانگیر (1) با شکست آلمان و همدستان او پایان پذیرفت و گفتگوی آشتی آغاز یافت در مهرماه آنان نیز تبریز را رها کرده بیرون رفتند. «اتحاد اسلام» که پیاپی «بیانیه»ها بیرون میداد نیز نابود شد.
پس از رفتن ایشان مکرمالملک نامی از اعیانزادگان تبریز «نایبالایاله» شد ، و این مرد از دشمنان آزادی میبود و پی آزار آزادیخواهان میگشت. ولی در بیرون[=ظاهر] آدمکشیهای خیابانی و نوبری و دیگر کارهای ایشان را بهانه میگرفت. همچنان کارهای بد برخی از دمکراتها را به رخ ما میکشید.
در این هنگام آقاسیدجلیل اردبیلی که از پیشگامان آزادیخواهان تهران بوده و این زمان از استانبول بازمیگشت به تبریز آمد. من با او و با کسانی از شناختگان دمکراتها باهم نشسته چنین نهادیم که بکار پرداخته برخی کسانی را که در زمان نیرومندی دمکراتها بآزار مردم برخاسته و یا در هنگام بودن عثمانیان دورویی نموده و بآنان پیوستهاند بیرون گردانیم و بدینسان دستهی دمکراتها را پیراسته زبان خردهگیران را ببندیم. آقاسیدجلیل و دیگران بهتر میدانستند که در این کار پیشگام من باشم. زیرا که در گذشته بکاری برنخاسته در نزد بدخواهان نیز نیکنام میبودم.
پابرگیها (همه از ویراینده) :
1ـ جنگ جهانی یکم (1914 ـ 1918)
🔶 زبان ایرانی (سال ششم مهنامهی پیمان) - 204
🔸 کلمههایی که میخواهیم
1) آموزاک
ما چنانکه گفتهایم امسال را دربارهی زبان بسخنی نخواهیم برخاست. ولی چون گاهی بکلمههایی نیاز پیدا کرده آنها را بکار میبریم ناگزیر باید معنی هر یکی را روشن گردانیم. یکی از آنها در این شماره کلمهی «آموزاک» میباشد.
این کلمه را بجای «تعلیمات» میآوریم. تعلیمات چیست؟!. میگویند تعلیمات دینی ، تعلیمات اخلاقی ، «تعلیم» بمعنی آموختن است ولی از تعلیمات معنای دیگری میخواهند و اینست «آموختنها» نتوان گفت و باید «آموزاکها» گوییم.
«آک» یکی از پسوندهاست که میگویند : خوراک ، پوشاک ، و کنون را در جز از این دو کلمه نمیآورند. ولی ما میتوانیم آن را در همه جا بکار بریم ، و مثلاً بگوییم : خواناک و بیناک و کاراک و مانند اینها. چنانکه باید همین کار را با همهی پسوندها و پیشوندها کنیم و همه را همگانی کنیم.
اما معنای آک : برای روشنی آن باید گفت ما یک «خوردنی» داریم و یک «خوراک». خوردنی بمعنی «چیزی که توان خورد یا شایستهی خوردنست» میباشد و خوراک بمعنی «چیزی که میخورند و برای خوردنست» ، مثلاً ، در ایران جو خوراک مردم نیست. نه اینکه نتوانند خورد یا شایستهی خوردن نیست بلکه نمیخورند و برای خوردن مردم نیست. یا مثلاً : عبا در ایران دیگر پوشاک نیست. باین معنی که دیگر نمیپوشند و آن برای پوشیدن نیست.
«آموزاک» هم بهمین معنی است : چیزهایی که میآموزیم (یاد میدهیم) و خود برای آموختن میباشد. همچنین «خوراک» و «بیناک» و مانند اینها را در نوشتههای خود بهمین معنی خواهیم آورد.
🔸 کلمههایی که میخواهیم
1) آموزاک
ما چنانکه گفتهایم امسال را دربارهی زبان بسخنی نخواهیم برخاست. ولی چون گاهی بکلمههایی نیاز پیدا کرده آنها را بکار میبریم ناگزیر باید معنی هر یکی را روشن گردانیم. یکی از آنها در این شماره کلمهی «آموزاک» میباشد.
این کلمه را بجای «تعلیمات» میآوریم. تعلیمات چیست؟!. میگویند تعلیمات دینی ، تعلیمات اخلاقی ، «تعلیم» بمعنی آموختن است ولی از تعلیمات معنای دیگری میخواهند و اینست «آموختنها» نتوان گفت و باید «آموزاکها» گوییم.
«آک» یکی از پسوندهاست که میگویند : خوراک ، پوشاک ، و کنون را در جز از این دو کلمه نمیآورند. ولی ما میتوانیم آن را در همه جا بکار بریم ، و مثلاً بگوییم : خواناک و بیناک و کاراک و مانند اینها. چنانکه باید همین کار را با همهی پسوندها و پیشوندها کنیم و همه را همگانی کنیم.
اما معنای آک : برای روشنی آن باید گفت ما یک «خوردنی» داریم و یک «خوراک». خوردنی بمعنی «چیزی که توان خورد یا شایستهی خوردنست» میباشد و خوراک بمعنی «چیزی که میخورند و برای خوردنست» ، مثلاً ، در ایران جو خوراک مردم نیست. نه اینکه نتوانند خورد یا شایستهی خوردن نیست بلکه نمیخورند و برای خوردن مردم نیست. یا مثلاً : عبا در ایران دیگر پوشاک نیست. باین معنی که دیگر نمیپوشند و آن برای پوشیدن نیست.
«آموزاک» هم بهمین معنی است : چیزهایی که میآموزیم (یاد میدهیم) و خود برای آموختن میباشد. همچنین «خوراک» و «بیناک» و مانند اینها را در نوشتههای خود بهمین معنی خواهیم آورد.
✴️ شعر و شاعری
(تکهی هفتم)
🔶 ما را با موسیقی دشمنی نیست
(بخش 1 از 2)
چند سال پیش كه ما از شعر سخن راندیم و به بیهودهگویی شعرا ایراد گرفتیم كسانی گفتند : «با موسیقی هم دشمنست ، میخواهد شعر و موسیقی و صنایع مستظرفه نباشد» ، و چون چند روز پیش دوباره در پرچم گفتارهایی در همان زمینه نوشتیم باز كسانی آن سخن را بمیان آوردهاند. ما نمیدانیم چه ملازمه میانهی موسیقی و بیهودهگویی میباشد كه ما از آن نكوهش میكنیم و كسانی بیاد این میافتند. موسیقی كجا و این بیهودهگویی كجاست؟!.. آری شعر را با موسیقی نسبتی هست. ولی ما كه با خودِ شعر دشمنی ننمودیم. بلكه از اینكه شعر را یك چیز جداگانه شمارند و بیهیچ نیازی بنشینند و قصیده یا غزل سرایند نكوهش كردیم.
همانا اینان میخواهند بیهودهگوییهای خود را همسنگ موسیقی جلوه دهند و هر دو را از یك ردیف و دارای یك ارزش شمارند. ولی این نه درست است. دوباره میگویم : موسیقی كجا و این بیهودهگوییها كجاست؟!.. موسیقی یكی از خوشیهای زندگانیست و یك لذت طبیعی دارد. موسیقی روان را تازه گرداند و احساسات را بتكان آورد. این كجا و بیهودهگویی روانفرسا و احساساتكُش كجا؟!..
این دو گذشته از دیدهی سود و زیان زندگانی ، درمیان توده هم فرق بسیار دارد. شما اگر عروسی دارید ، یا جشنی برپا كردهاید ، یا میخواهید یك شبی را با شادی و خوشی بگذرانید خواهید فرستاد دنبال نوازندگان و خوانندگان ، و آنان را با گرمی و مهربانی پذیرفته و هنگام رفتن یك پولی نیز خواهید پرداخت. ولی هیچگاه نخواهید فرستاد دنبال یك شاعری كه بیاید و برایتان قصیده بسازد ، یا غزلی سراید ، یا قطعهای پردازد.
شما میبینید با همهی دشمنی كه ملایان با موسیقی نمودهاند و آنها را حرام گفتهاند نوازندگان و خوانندگان در هر زمانی بودهاند و بیشترشان با خوشی زیستهاند. مردم هیچگاه از آنان بینیازی ننمودهاند. ولی شاعران با همهی ستایشهایی كه خودشان از كار خود كردهاند و گزافهها سرودهاند همیشه خوار بودهاند و جز آنهایی كه بستهی یك درباری بودهاند ، دیگران زندگی را با سختی و تنگدستی بسر بردهاند.
با همهی رواج شعر در ایران همیشه این دسته از شاعران خوار شمرده شدهاند و چون كارشان گرهی از رشتهی زندگانی نمیگشاده همیشه آنان را از مفتخواران محسوب داشته ارزشی ندادهاند. شعرا كسانی بودهاند كه بایستی بخانههای این توانا و آن توانگر بروند و با خواهش و لابه و یا با ترسانیدن از هجو و دشنام نان بخورند. این چیزیست كه همه میدانیم و نیازی بشرح آن نمیباشد.
در اینجا یك داستانی هست كه باید بنویسم : سه سال پیش یكی از آشنایان كهن كه از اینگونه شاعرانست بنزد من آمده و چنین گله كرد : «در فلان اداره كه هستم بمن قیمت نمیدهند ، در این چند سال ترفیعی بمن داده نشده بجای خود ، چند روز است ابلاغ كردهاند كه بخدمت شما در این اداره احتیاج نیست و خود را بكارگزینی معرفی كنید در حالی كه مدتیست عیال من ناخوشست و ما توانایی معالجهی او را نداریم». گفتم : «با رئیس اداره گفتگو كرده علت را میپرسم. فردا رئیس اداره را كه از همراهان ماست دیدم و چون دربارهی او پرسیدم گفت : «این مرد كارهای غریبی میكند. زیرا یك دفتری را باو سپردهایم كه بنویسد از عهده برنمیآید و با اینحال همیشه گلهمند است كه ما قدر فضل و ادب او را نمیدانیم. چندی پیش رفتهام باتاقش ، میبینیم همهی اعضای اتاق را در اطراف بخاری گرد آورده برای آنان قصیده میخواند. پرخاش كردهام كه اینجا جای شعر خواندن نیست. تو كه كارهایت همیشه عقب است باید بآنها پردازی نه اینكه شعر سرایی. از این پرخاش من بجای آنكه متنبه شود فردا میبینم یك قصیدهای ساخته و آورده و جناسها بكار برده : «برای یك نشستن در اطراف بخاری مرا انداختی بخواری». از اینگونه مهملات بنظم كشیده. بجای آنكه عذرخواهی نماید قدری هم عتاب و گله كرده. من دیدم این مرد با زبان حال میگوید : «من اینم كه هستم و شما هرچه بگویید گوش نخواهم داد». اینبود گفتم برَوَد خود را بكارگزینی معرفی كند. اگر وزارتخانه باو یك حقوق مفتی میدهد بدهد وگرنه در اداره از او كاری ساخته نخواهد بود. این پاسخی بود كه رئیس اداره بمن داد و من ناگزیر بودم گفتههای او را بپذیرم.
(تکهی هفتم)
🔶 ما را با موسیقی دشمنی نیست
(بخش 1 از 2)
چند سال پیش كه ما از شعر سخن راندیم و به بیهودهگویی شعرا ایراد گرفتیم كسانی گفتند : «با موسیقی هم دشمنست ، میخواهد شعر و موسیقی و صنایع مستظرفه نباشد» ، و چون چند روز پیش دوباره در پرچم گفتارهایی در همان زمینه نوشتیم باز كسانی آن سخن را بمیان آوردهاند. ما نمیدانیم چه ملازمه میانهی موسیقی و بیهودهگویی میباشد كه ما از آن نكوهش میكنیم و كسانی بیاد این میافتند. موسیقی كجا و این بیهودهگویی كجاست؟!.. آری شعر را با موسیقی نسبتی هست. ولی ما كه با خودِ شعر دشمنی ننمودیم. بلكه از اینكه شعر را یك چیز جداگانه شمارند و بیهیچ نیازی بنشینند و قصیده یا غزل سرایند نكوهش كردیم.
همانا اینان میخواهند بیهودهگوییهای خود را همسنگ موسیقی جلوه دهند و هر دو را از یك ردیف و دارای یك ارزش شمارند. ولی این نه درست است. دوباره میگویم : موسیقی كجا و این بیهودهگوییها كجاست؟!.. موسیقی یكی از خوشیهای زندگانیست و یك لذت طبیعی دارد. موسیقی روان را تازه گرداند و احساسات را بتكان آورد. این كجا و بیهودهگویی روانفرسا و احساساتكُش كجا؟!..
این دو گذشته از دیدهی سود و زیان زندگانی ، درمیان توده هم فرق بسیار دارد. شما اگر عروسی دارید ، یا جشنی برپا كردهاید ، یا میخواهید یك شبی را با شادی و خوشی بگذرانید خواهید فرستاد دنبال نوازندگان و خوانندگان ، و آنان را با گرمی و مهربانی پذیرفته و هنگام رفتن یك پولی نیز خواهید پرداخت. ولی هیچگاه نخواهید فرستاد دنبال یك شاعری كه بیاید و برایتان قصیده بسازد ، یا غزلی سراید ، یا قطعهای پردازد.
شما میبینید با همهی دشمنی كه ملایان با موسیقی نمودهاند و آنها را حرام گفتهاند نوازندگان و خوانندگان در هر زمانی بودهاند و بیشترشان با خوشی زیستهاند. مردم هیچگاه از آنان بینیازی ننمودهاند. ولی شاعران با همهی ستایشهایی كه خودشان از كار خود كردهاند و گزافهها سرودهاند همیشه خوار بودهاند و جز آنهایی كه بستهی یك درباری بودهاند ، دیگران زندگی را با سختی و تنگدستی بسر بردهاند.
با همهی رواج شعر در ایران همیشه این دسته از شاعران خوار شمرده شدهاند و چون كارشان گرهی از رشتهی زندگانی نمیگشاده همیشه آنان را از مفتخواران محسوب داشته ارزشی ندادهاند. شعرا كسانی بودهاند كه بایستی بخانههای این توانا و آن توانگر بروند و با خواهش و لابه و یا با ترسانیدن از هجو و دشنام نان بخورند. این چیزیست كه همه میدانیم و نیازی بشرح آن نمیباشد.
در اینجا یك داستانی هست كه باید بنویسم : سه سال پیش یكی از آشنایان كهن كه از اینگونه شاعرانست بنزد من آمده و چنین گله كرد : «در فلان اداره كه هستم بمن قیمت نمیدهند ، در این چند سال ترفیعی بمن داده نشده بجای خود ، چند روز است ابلاغ كردهاند كه بخدمت شما در این اداره احتیاج نیست و خود را بكارگزینی معرفی كنید در حالی كه مدتیست عیال من ناخوشست و ما توانایی معالجهی او را نداریم». گفتم : «با رئیس اداره گفتگو كرده علت را میپرسم. فردا رئیس اداره را كه از همراهان ماست دیدم و چون دربارهی او پرسیدم گفت : «این مرد كارهای غریبی میكند. زیرا یك دفتری را باو سپردهایم كه بنویسد از عهده برنمیآید و با اینحال همیشه گلهمند است كه ما قدر فضل و ادب او را نمیدانیم. چندی پیش رفتهام باتاقش ، میبینیم همهی اعضای اتاق را در اطراف بخاری گرد آورده برای آنان قصیده میخواند. پرخاش كردهام كه اینجا جای شعر خواندن نیست. تو كه كارهایت همیشه عقب است باید بآنها پردازی نه اینكه شعر سرایی. از این پرخاش من بجای آنكه متنبه شود فردا میبینم یك قصیدهای ساخته و آورده و جناسها بكار برده : «برای یك نشستن در اطراف بخاری مرا انداختی بخواری». از اینگونه مهملات بنظم كشیده. بجای آنكه عذرخواهی نماید قدری هم عتاب و گله كرده. من دیدم این مرد با زبان حال میگوید : «من اینم كه هستم و شما هرچه بگویید گوش نخواهم داد». اینبود گفتم برَوَد خود را بكارگزینی معرفی كند. اگر وزارتخانه باو یك حقوق مفتی میدهد بدهد وگرنه در اداره از او كاری ساخته نخواهد بود. این پاسخی بود كه رئیس اداره بمن داد و من ناگزیر بودم گفتههای او را بپذیرم.
🔶 زندگانی من
🔸 29ـ آغاز رنجش با خیابانی (تکهی دو از سه)
اینبود روزی نشست بزرگی در حیاط تجدد برپا گردانیدیم که بیشتر دمکراتهای بنام میبودند و پس از گفتارهایی که رانده شد دو چیز گُزیریده (1) گردید. یکی آنکه با پیشنهاد آقاسیدجلیل ، میرزا تقیخان که بنزد عثمانیان رفته و برای آنها روزنامه بزبان ترکی نوشته و در ستایش خلیلپاشا شعر ترکی گفته و آن را روز درآمدن پاشا به تبریز در ایستگاه سروده بود ، بگناه دورویی از دسته بیرون رانده شد. دیگری آنکه نهاده شد که در نشستهای حزبی گفتارها با فارسی باشد و این حزب یکی از خواستهای خود رواج دادن زبان فارسی در آذربایجان را شناسد.
بدینسان نشست پایان یافت ، و چون پس از چند روز خیابانی و نوبری که از دستگیری رهیده بودند به تبریز بازگشتند ، درمیان آمد و رفتها و گفت و شنیدها دانسته شد خیابانی از آن کارهای ما رنجیده میباشد و اینست میرزاتقیخان را همچنان از رازداران خود میشناسد. سپس دانسته شد میانهی او با نوبری رمیدگی هست ، که چون مکرمالملک کشتن امامجمعه و دیگران را دستاویز گرفته کشندگان را دنبال میکند ، خیابانی سود خود را در آن دانسته که همهی آن کارها را بگردن نوبری بیندازد و خود را کنار گیرد. نتیجهی این رفتار او آن شد که نوبری در تبریز ماندن نتوانست و به همدان گریخت. مکرمالملک نیز چند کس را بنام آنکه امامجمعه و دیگران را کشتهاند گرفت و بدار زد و کسی بآنان یا بخانوادههاشان یاوری نکرد.
اینها مایهی رنجیدگی کسان بسیاری از خیابانی گردید. گمان میرفت که میانهی او با مکرمالملک سازش هست و خیابانی میخواسته نوبری را بیرون گرداند و خود تنها باشد. به هر حال حزب بهم خورد و رشته از هم گسیخت. من نیز بیکبار پا کشیدم و بکارهای خود پرداختم. مکرمالملک ششماه کمابیش میبود و چون سپهسالار بوالیگری آمد او برافتاد. سپس در تیرماه 1298 «انتخابات» برای دورهی چهارم (2) آغاز یافت.
این پیشامد «انتخابات» ، خیابانی و همدستان او را بکار برانگیخت و اینبود همهی دمکراتها را برای روز یکشنبه بیستویکم تیر (13 شوال 1338) برای گفتگو خواندند ، و چون آن روز رسید گروه انبوهی در حیاط تجدد گرد آمدند. نخست خیابانی بگفتار آغاز کرد بدینسان : «امروز میدان مبارزهی خوبی بروی ما باز شده و ما میباید تا میتوانیم بکوشیم». در این زمینه سخنانی رانده سپس گفت : «ولی من میبینم بسیاری از شناختگان و بزرگان همراهان ما از دو سال باز پا از حزب کشیده باینجا نیامدهاند». با این کلمه گفتار خود را بپایان رسانید.
من میخواستم پاسخی دهم و بدیهای خیابانی و همدستانش را به رخشان کشم ، و شگفت بود که دیدم یکی پیش از من بپا برخاست (که سپس دانستم دکتر زینالعابدینخانست) و با یک دلیری چنین گفت : «یکی از کسانی که از حزب پا کشیدهاند منم. من فاش میگویم : این کنارهگیری نتیجهی غلطکاریهای آن چند تن است که بنام پیشوای حزب از هیچ بدی بازنمیایستند». این را گفته آغاز کرد بشمردن بدیهای خیابانی و همدستانش.
پابرگیها (همه از ویراینده) :
1ـ گزیریدن = تصمیم گرفتن
2ـ انتخابات مجلس شورا
🔸 29ـ آغاز رنجش با خیابانی (تکهی دو از سه)
اینبود روزی نشست بزرگی در حیاط تجدد برپا گردانیدیم که بیشتر دمکراتهای بنام میبودند و پس از گفتارهایی که رانده شد دو چیز گُزیریده (1) گردید. یکی آنکه با پیشنهاد آقاسیدجلیل ، میرزا تقیخان که بنزد عثمانیان رفته و برای آنها روزنامه بزبان ترکی نوشته و در ستایش خلیلپاشا شعر ترکی گفته و آن را روز درآمدن پاشا به تبریز در ایستگاه سروده بود ، بگناه دورویی از دسته بیرون رانده شد. دیگری آنکه نهاده شد که در نشستهای حزبی گفتارها با فارسی باشد و این حزب یکی از خواستهای خود رواج دادن زبان فارسی در آذربایجان را شناسد.
بدینسان نشست پایان یافت ، و چون پس از چند روز خیابانی و نوبری که از دستگیری رهیده بودند به تبریز بازگشتند ، درمیان آمد و رفتها و گفت و شنیدها دانسته شد خیابانی از آن کارهای ما رنجیده میباشد و اینست میرزاتقیخان را همچنان از رازداران خود میشناسد. سپس دانسته شد میانهی او با نوبری رمیدگی هست ، که چون مکرمالملک کشتن امامجمعه و دیگران را دستاویز گرفته کشندگان را دنبال میکند ، خیابانی سود خود را در آن دانسته که همهی آن کارها را بگردن نوبری بیندازد و خود را کنار گیرد. نتیجهی این رفتار او آن شد که نوبری در تبریز ماندن نتوانست و به همدان گریخت. مکرمالملک نیز چند کس را بنام آنکه امامجمعه و دیگران را کشتهاند گرفت و بدار زد و کسی بآنان یا بخانوادههاشان یاوری نکرد.
اینها مایهی رنجیدگی کسان بسیاری از خیابانی گردید. گمان میرفت که میانهی او با مکرمالملک سازش هست و خیابانی میخواسته نوبری را بیرون گرداند و خود تنها باشد. به هر حال حزب بهم خورد و رشته از هم گسیخت. من نیز بیکبار پا کشیدم و بکارهای خود پرداختم. مکرمالملک ششماه کمابیش میبود و چون سپهسالار بوالیگری آمد او برافتاد. سپس در تیرماه 1298 «انتخابات» برای دورهی چهارم (2) آغاز یافت.
این پیشامد «انتخابات» ، خیابانی و همدستان او را بکار برانگیخت و اینبود همهی دمکراتها را برای روز یکشنبه بیستویکم تیر (13 شوال 1338) برای گفتگو خواندند ، و چون آن روز رسید گروه انبوهی در حیاط تجدد گرد آمدند. نخست خیابانی بگفتار آغاز کرد بدینسان : «امروز میدان مبارزهی خوبی بروی ما باز شده و ما میباید تا میتوانیم بکوشیم». در این زمینه سخنانی رانده سپس گفت : «ولی من میبینم بسیاری از شناختگان و بزرگان همراهان ما از دو سال باز پا از حزب کشیده باینجا نیامدهاند». با این کلمه گفتار خود را بپایان رسانید.
من میخواستم پاسخی دهم و بدیهای خیابانی و همدستانش را به رخشان کشم ، و شگفت بود که دیدم یکی پیش از من بپا برخاست (که سپس دانستم دکتر زینالعابدینخانست) و با یک دلیری چنین گفت : «یکی از کسانی که از حزب پا کشیدهاند منم. من فاش میگویم : این کنارهگیری نتیجهی غلطکاریهای آن چند تن است که بنام پیشوای حزب از هیچ بدی بازنمیایستند». این را گفته آغاز کرد بشمردن بدیهای خیابانی و همدستانش.
پابرگیها (همه از ویراینده) :
1ـ گزیریدن = تصمیم گرفتن
2ـ انتخابات مجلس شورا
🔶 زبان ایرانی (سال ششم مهنامهی پیمان) - 205
🔸 کلمههایی که میخواهیم
2) زند
برای «شرح» بکلمهی فارسی نیازمندیم. راست است تاکنون در نوشتههای خود آن را با کلمههای «روشن گردانیدن» و «بازنمودن» رسانیدهایم ولی اینها معنیهای مجازیست. سپس هم در همه جا نتوان آورد. اینست میباید کلمهای برای آن برگزید ، و چون در زبانهای کهن ایران «زند» باین معنی بوده اینست آن را بکار خواهیم برد.
یک نکته که همیشه باید در دیده داشت اینست که کلمهای که برگزیده میشود ریشه باشد و بتوان از آن شاخهها یا جداشدههایی پدید آورد. یکی از چیزهایی که زبان را بهتر خواهد گردانید همینست. از این هم شاخههایی جدا خواهیم کرد : «زندیدن ، میزندیم ، بزندیم ، بزنْد ، زندیده و مانند اینها. «این سخن را نیک بزندیم».
اینکه «زند» نام یک ایلی است و یک خاندان پادشاهی از آن برخاسته زیانی بکار ما نخواهد داشت. اما نام کتاب زردشت که «زند اوستا» خوانده و زبان آن را هم «زند» میگویند هر دو نادرست است. نام آن کتاب «اوستا» بوده و شرحی را که میداشته بنام «زند» میخواندهاند. ما اکنون کتاب زردشت را اوستا مینامیم و زبان آن نیز «زبان زند» میباشد. دانشمندان اروپا نیز همین را پذیرفتهاند و در نوشتههای خود بکار میبرند.
🔸 کلمههایی که میخواهیم
2) زند
برای «شرح» بکلمهی فارسی نیازمندیم. راست است تاکنون در نوشتههای خود آن را با کلمههای «روشن گردانیدن» و «بازنمودن» رسانیدهایم ولی اینها معنیهای مجازیست. سپس هم در همه جا نتوان آورد. اینست میباید کلمهای برای آن برگزید ، و چون در زبانهای کهن ایران «زند» باین معنی بوده اینست آن را بکار خواهیم برد.
یک نکته که همیشه باید در دیده داشت اینست که کلمهای که برگزیده میشود ریشه باشد و بتوان از آن شاخهها یا جداشدههایی پدید آورد. یکی از چیزهایی که زبان را بهتر خواهد گردانید همینست. از این هم شاخههایی جدا خواهیم کرد : «زندیدن ، میزندیم ، بزندیم ، بزنْد ، زندیده و مانند اینها. «این سخن را نیک بزندیم».
اینکه «زند» نام یک ایلی است و یک خاندان پادشاهی از آن برخاسته زیانی بکار ما نخواهد داشت. اما نام کتاب زردشت که «زند اوستا» خوانده و زبان آن را هم «زند» میگویند هر دو نادرست است. نام آن کتاب «اوستا» بوده و شرحی را که میداشته بنام «زند» میخواندهاند. ما اکنون کتاب زردشت را اوستا مینامیم و زبان آن نیز «زبان زند» میباشد. دانشمندان اروپا نیز همین را پذیرفتهاند و در نوشتههای خود بکار میبرند.
✴️ شعر و شاعری
(تکهی هشتم)
🔶 ما را با موسیقی دشمنی نیست
(بخش 2 از 2)
من از این در شگفتم كه ما میخواهیم حقایقی را روشن گردانیم و كسانی را از افتادن به بیهودهگویی بازداریم و آنانی كه افتادهاند رهاشان سازیم ، و آن كسان بجای خشنودی به رنجش برمیخیزند و ایرادهای بسیار بیجا میگیرند. ما نیكی بآنان میخواهیم و آنان از در بدخواهی میآیند. ما سخن از روی دلیل میگوییم ، آنان بزباندرازی و بدگویی بس میكنند. باید این را هم از نافهمی و بیچارگی آنان شماریم.
از سخن خود دور نیفتیم : مقصود اینست كه ما با موسیقی نه تنها دشمنی نداریم و آن را بد نمیدانیم ، بلكه خود خواهان آن میباشیم و یكی از خوشیهای زندگانیش میشماریم. من خود از موسیقی هیچ گونه اطلاع علمی ندارم و بهیچ یك از فنون آن آشنا نمیباشم. خدا مرا از اینها بیبهره گردانیده. ولی با حس طبیعی موسیقی و آواز را دوست میدارم و در هر انجمنی كه باشد با میل بسیار گوش میدهم ، در برابر رادیو بجای شنیدن گفتارهای بیهوده و حماسهخوانیهای دولتهای جنگی بشنیدن آواز و موسیقی پردازم.
این در آیین ماست كه باید از همهی خوشیهای جهان بهرهمند گردید. این خوشیها برای ماست و آفریدگار برای ما آفریده. این یكی از گمراهیهای دیگرانست كه پنداشتهاند باید برای نزدیك شدن بخدا از اینجهان و از خوشیهایش پرهیز نمود. تو گفتیی این جهان را شیطان آفریده كه خدا آن را دشمن میدارد و از پرهیز نمودن از خوشیهای آن خشنود میگردد. در این باره در جای خود سخنان بسیاری نوشتهایم و باز خواهیم نوشت.
چیزی كه هست ما میگوییم : باید بهرهمندی از موسیقی و دیگر خوشیهای جهان چنان باشد كه زیانهایی از آن برنخیزد و اینست باید در این باره در جای خود سخنانی رانیم. در اینجا گفتار را با یك داستانی بپایان میرسانم :
در سال 1303 كه در خوزستان بودم روزهای بیكاریِ نوروز را بشوش رفته نزدیك به خرابههای آن شهر كهن و در كنار رود شاهور چادر را افراشته ده روز را با خوشی بسر بردیم. كسانی كه بهار خوزستان را ندیدهاند با گفتن نخواهند دریافت. خوزستان در بهار سر بسر سبز و خرم است و شقایق رنگارنگ به بیابانهای سبز منظرهی دلكش دیگری میدهد. از آنسوی خوزستانیان عشرتدوستند و با آن سختیهای زندگانی كه دچارند بسیاری از روزهای خود را با خوشیها بسر برند. بویژه در روزهای نوروز كه شادی و خوشی بیشتر نمایند.
آن یك نوروز از زمانهای بسیار خوش زندگانی منست و فراموش نمیكنم كه روزی در آن نزدیكیها بباغی رفتیم كه در زیر درختهای پرعطر نارنج و لیمو فرش گسترانیم و آن روز را در آنجا بسر دهیم. چون ما بباغ درآمدیم در یك گوشهای یك دسته از نوازندگان و خوانندگان فرش گسترده سرگرم خواندن و نواختن بودند. كسان ما كه جمعی بودند دویدند كه آنها را بیرون كنند و یا از نواختن و خواندن بازدارند. چون ما قاضیان عدلیه بودیم و من و چند تن دیگری دستار بسر داشتیم میپنداشتند از نوازندگان و خنیاگران بدمان خواهد آمد. من جلوگیری كرده و بشوخی گفتم : «اگر بد خواندند و بد نواختند آنوقت بیرونشان كنید». این سخن اگرهم بشوخی بود جز راست نبود.
(پرچم روزانه شمارهی 78)
(تکهی هشتم)
🔶 ما را با موسیقی دشمنی نیست
(بخش 2 از 2)
من از این در شگفتم كه ما میخواهیم حقایقی را روشن گردانیم و كسانی را از افتادن به بیهودهگویی بازداریم و آنانی كه افتادهاند رهاشان سازیم ، و آن كسان بجای خشنودی به رنجش برمیخیزند و ایرادهای بسیار بیجا میگیرند. ما نیكی بآنان میخواهیم و آنان از در بدخواهی میآیند. ما سخن از روی دلیل میگوییم ، آنان بزباندرازی و بدگویی بس میكنند. باید این را هم از نافهمی و بیچارگی آنان شماریم.
از سخن خود دور نیفتیم : مقصود اینست كه ما با موسیقی نه تنها دشمنی نداریم و آن را بد نمیدانیم ، بلكه خود خواهان آن میباشیم و یكی از خوشیهای زندگانیش میشماریم. من خود از موسیقی هیچ گونه اطلاع علمی ندارم و بهیچ یك از فنون آن آشنا نمیباشم. خدا مرا از اینها بیبهره گردانیده. ولی با حس طبیعی موسیقی و آواز را دوست میدارم و در هر انجمنی كه باشد با میل بسیار گوش میدهم ، در برابر رادیو بجای شنیدن گفتارهای بیهوده و حماسهخوانیهای دولتهای جنگی بشنیدن آواز و موسیقی پردازم.
این در آیین ماست كه باید از همهی خوشیهای جهان بهرهمند گردید. این خوشیها برای ماست و آفریدگار برای ما آفریده. این یكی از گمراهیهای دیگرانست كه پنداشتهاند باید برای نزدیك شدن بخدا از اینجهان و از خوشیهایش پرهیز نمود. تو گفتیی این جهان را شیطان آفریده كه خدا آن را دشمن میدارد و از پرهیز نمودن از خوشیهای آن خشنود میگردد. در این باره در جای خود سخنان بسیاری نوشتهایم و باز خواهیم نوشت.
چیزی كه هست ما میگوییم : باید بهرهمندی از موسیقی و دیگر خوشیهای جهان چنان باشد كه زیانهایی از آن برنخیزد و اینست باید در این باره در جای خود سخنانی رانیم. در اینجا گفتار را با یك داستانی بپایان میرسانم :
در سال 1303 كه در خوزستان بودم روزهای بیكاریِ نوروز را بشوش رفته نزدیك به خرابههای آن شهر كهن و در كنار رود شاهور چادر را افراشته ده روز را با خوشی بسر بردیم. كسانی كه بهار خوزستان را ندیدهاند با گفتن نخواهند دریافت. خوزستان در بهار سر بسر سبز و خرم است و شقایق رنگارنگ به بیابانهای سبز منظرهی دلكش دیگری میدهد. از آنسوی خوزستانیان عشرتدوستند و با آن سختیهای زندگانی كه دچارند بسیاری از روزهای خود را با خوشیها بسر برند. بویژه در روزهای نوروز كه شادی و خوشی بیشتر نمایند.
آن یك نوروز از زمانهای بسیار خوش زندگانی منست و فراموش نمیكنم كه روزی در آن نزدیكیها بباغی رفتیم كه در زیر درختهای پرعطر نارنج و لیمو فرش گسترانیم و آن روز را در آنجا بسر دهیم. چون ما بباغ درآمدیم در یك گوشهای یك دسته از نوازندگان و خوانندگان فرش گسترده سرگرم خواندن و نواختن بودند. كسان ما كه جمعی بودند دویدند كه آنها را بیرون كنند و یا از نواختن و خواندن بازدارند. چون ما قاضیان عدلیه بودیم و من و چند تن دیگری دستار بسر داشتیم میپنداشتند از نوازندگان و خنیاگران بدمان خواهد آمد. من جلوگیری كرده و بشوخی گفتم : «اگر بد خواندند و بد نواختند آنوقت بیرونشان كنید». این سخن اگرهم بشوخی بود جز راست نبود.
(پرچم روزانه شمارهی 78)