پاکدینی ـ احمد کسروی
7.53K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.29K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
✴️ داوری توده

🔸پرچم : چون روزنامه‌ی آزاد شرحی نوشته بود که باید دارنده‌ی پرچم را بگناه آنکه بشعرا ایراد می‌گیرد بمحاکمه بکشند و یک محاکمه‌ی ملی (یا داوری توده) خواستار گردیده بود ما پیشنهاد آن روزنامه را بخوشی پذیرفتیم و اینک خودمان یک بابی در پرچم باز می‌کنیم تا گفتارهایی را که در این یکی دو هفته در پاسخ نوشته‌های بی‌ادبانه‌ی برخی روزنامه‌ها (جز از روزنامه‌ی آزاد) رسیده بود بتدریج بچاپ رسانیم. در این گفتارها ما کوشیده‌ایم که تنها مطلب باشد و بگفته‌های ناشایست آن روزنامه‌ها مقابله بمثل نشود ، و نامی از آنها بمیان نیاید. زیرا ما بآنها پاسخی نداریم و نباید داشته باشیم.

🔶 حقیقت را باید گفت و به بیهوده‌گویان پروا نکرد

در این چندماهه‌ی اخیر که هر کس بمذاق خود تعبیری میکند ، بعضی میگویند دوره‌ی آزادی و بعضی دیگر بدوره‌ی هرج و مرج و انحطاط تفسیر می کنند ، گروهی افسرده و خمود از ویرانه‌ی فراموشی و زاویه‌ی فلاکت سر درآورده و باقتضای طبع خود بآزادی فکر و شأن و آبروی مردمان حمله‌ور شده و بهمین وسیله کمیت بی‌سر و پایی و هتاکی آنان در میدان آشوب امروزی تاخت و تاز میکند.

هر روز با موضوعات موهون و سخنان مبتذل خود یک نوع وقاحت و بیشرمی از خود نشان داده باین وسیله‌ی نامشروع مردم را غارت میکنند و مقداری از وجوه مردم را می‌ربایند و بدبختی اینجاست که بیشتر از همه برای بیچارگی مردم در گریه و نوحه‌سرایی هستند و در این کار بسیار مهارت دارند. امروز بفلان مؤسسه حمله میکنند و از بنگاه دیگری تمجید یا از یک وزارتخانه تکذیب و نسبت بدیگری شکر می‌گذارند ، تا از این حرفه‌ی پست و رکیک بآرزوهای شوم و پلید خود نائل شوند ... اینها همان مار و کژدمهای موذی هستند که چندین سال در سوراخهای خود خزیده و فرصت نیش زدن و زهر دادن را نداشتند و در این مدت مختصر خیال تلافی چندین سال را دارند.

مردم ساده‌لوح و پریشان عصر فعلی هم که اینقدر وقت ندارند که بمضرات این یاوه‌گویان پی برده و بدانند چه اندازه اوراق زهرآگین این طایفه بحال آنها مضر و چقدر باعث پریشانی و سلب آرامش آنها است.

باری از مطلب بدور افتادیم مقصود این بود که حرف حق باید گفته شود و باغراض ماجراجویان نباید وقعی گذاشت.

نویسنده‌ی محترم آیین و پیمان سالها است که موضوع مضرات شعرهای بیهوده را مطرح کرده و در اثبات مرام خود پایفشاری نموده و باعتراضات بیشمار اهل ادب (که این یاوه‌گویان پیش آنها هیچ نیستند) جواب داده.

این موضوع تازه نیست که فلان نویسنده‌ی رذل اینقدر وقاحت بخرج داده و سید عالِم و صحیح‌ النسب را باجداد واقعی خودش نسبت داده است. نمیدانم آنوقتی که نویسنده‌ی آیین ، مرام محکم خود را پشت میز خطابه در انجمن ادبیِ مرکز باثبات می‌رسانید این بذله‌گوها در کجا و در چه بیابانی حیران و اشترچران بودند؟ بنده در این باب وقت بحث و مجادله ندارم. تنها این پرسش را میکنم که این اندازه غلو و اغراق درباره‌ی چند تن شاعر چه معنی دارد؟ این آقایان در عصر خود چه کردند؟ چه اختراعی نمودند؟ کدام زحمت را متحمل شدند؟ بعد از آنها چه شد؟ چه نتیجه‌ای از گفتار آنان عاید ما شد؟ امروز کدام مسئله‌ی حیاتی ما رهین خدمات آنهاست؟ میگویند اینها از مفاخر کشور ما هستند. آیا این حرف دلیل نمی‌خواهد؟ چرا؟ بِچه دلیل؟ فخر یعنی چه؟ چه افتخاری داریم؟ چه کرده‌ایم؟ چه میکنیم که از آنها بیادگار مانده است؟ صنعت از آنها آموختیم؟ مسائل اقتصادی و قضایی از آنها بما رسیده است؟

آیا شعرایی که آشکاره دم از «دوست داشتن خط سبز» و «سری و سری داشتن با نوجوان پسری» و «دل دادن بجگر گوشه‌ی مردم» زده و آبروی یک توده‌ی آبرومندی را لکه‌دار گردانیده‌اند مایه‌ی افتخار ما هستند؟! ما چه افتخاری بآنها توانیم کرد؟ آیا کسانی که در سراسر شعرهای خودشان جز کلمات می و شاهد و باده و پیاله و مستی و امثال این بکار نبرده‌اند و بزندگانی جز از نظر بدمستی و گیج‌سری نگاهی نکرده‌اند چه سودی ما را از شعرهای آنان تواند بود؟! عجب است میگویند : مقصودشان میِ حقیقت بوده. من نمیدانم میِ حقیقت چیست؟! چرا حقیقت را می بنامند؟!. وآنگاه شاعری که گفته (آن تلخ‌وش که صوفی امّ الخبائثش خوانَد احلی لنا و اشهی من قبلـة العذارا) اول بگویید مگر میِ حقیقت تلخ‌وش است؟!. دوم «الخمر ام الخبائث» را پیغمبر بزرگوار اسلام فرموده و در حق همان شراب تلخ‌وش که از آب انگور بعمل می‌آید فرموده و آیا این شعر توهین بآن بزرگوار نیست؟!.

نویسنده‌ی پیمان و پرچم در جای خود ، من یک تن ایرانی هستم و این پرسشها را از هواداران این شاعران میکنم. خواهشمندم با زبان نزاکت بمن پاسخی دهند!. خواهشمندم بفرمایند ما امروز از تعلیمات عرفانی مثنوی چه فایده توانیم برد؟!
آیا ما امروز با تصوف زندگی توانیم کرد؟! پرسشهاییست میکنم و استدعا دارم پاسخهایی لطف فرمایید.
خلاصه ما منکر نیستیم که شعراء ما شعر خوب گفته‌اند ولی باید دید نتیجه‌ی این کار چه بوده و بما از اینهمه چه رسیده و خود آنها چه بهره بردند؟.. مثلاً اگر فلان کتاب شعر را نداشتیم امروز بکدام مصیبت گرفتار می‌شدیم و فعلاً که داریم چه صنعتی از پیش برده‌ایم؟!.

خواهید گفت بالاخره ملل دیگر بنویسندگان و شعراء خود می‌بالند ما هم در مقابل آنها باید عرض اندام کنیم و خمریات و غزلیات خود را برخ آنان بکشیم. میگوییم اولاً معلوم نیست که آنها در این کار راه صواب رفته باشند و از کجا که این اشکال بر آنها هم وارد نباشد؟!.

ثانیاً نویسنده یا شاعری که گفتارش موجب تحول فکری و انقلاب محیط باشد و از گفتار او یک نتیجه‌ی اجتماعی و ملی تولید گردد البته لایق ستایش است ولی باید دید در محیط ما هم چنین موضوعی پیشامد کرده است یا نه؟.

بالاخره موضوع لایق بحث و تفکر است باید گفت و نوشت و استدلال رد و بدل کرد تا حقیقت روشن گردد. امروز نویسندگان هر کسی بذوق خود و بفراخور معلومات خویش اظهار نظر کند و بالاخره آنچه هیچ موضوعی ندارد آن سخنان خارج از ادبست که برخی بیمایگان بیرون می‌ریزند و البته باید از آنان جلوگیری شود.
بخامه‌ی عطاءالله اشراقی
(پرچم روزانه ، ش 129)
🔶 زندگانی من
🔸 31ـ چگونه رنجیدگی بدشمنی انجامید (تکه‌ی دو از دو)

از جمله روزی نشستی در خانه‌ی حاجی‌معین‌الرعایا خواستی بود. گفته بودیم ما پرسشهایی می‌داریم. که آقاشیخ بآنها پاسخ دهد و ما نیز به همان گله‌گزاری بس کرده از در آشتی درآییم. از سوی ما چند تن برگزیده شدند که یکی من بودم. چنین نهادیم که در آن نشست جز دکتر که مردی سالمندتر و خود بردبار می‌بود سخن نگوید. بدینسان رفتیم. حاجی‌اسماعیل‌آقا امیرخیزی و حاجی محمدعلی‌آقا بادامچی و آقامیرزاعلی هیئت نیز می‌بودند. خود خیابانی دیر آمد وآنگاه بسخن نپرداخته خاموش نشست. حاجی‌محمدعلی گفت : «آقاشیخ ، چرا سخن نمی‌گویید؟!... همراهان آمده‌اند و پرسشهایی می‌دارند؟!..». خیابانی گفت : «این همراهان دلهاشان صاف نیست. نخست دلهاشان صاف کنند و پس از آن من ‌توانم پاسخی بپرسشهاشان دهم».

این را گفت و باز خاموش شد و همه خاموش شدند. دکتر که می‌بایست از سوی ما سخن گوید چیزی نگفت. راستش اینست که سَهم[=ابهت] خیابانی همه را گرفته بود. من دیدم این بریشخند کردن و دست انداختن ماننده‌تر است تا نشست آشتی برپا گردانیدن. دیدم ما باید از این نشست برخیزیم بی‌آنکه پاسخی شنیده باشیم. باید با خواری بازگردیم. اینبود خاموش نمانده گفتم : داستان روزنامه‌ی ملانصرالدین شد. چند سال پیش که روسها در ایران می‌بودند چون می‌گفتند : «تا ایران امن نشود نخواهیم رفت» و از آنسو خودشان همیشه ناایمنی برپا می‌گردانیدند ، ملانصرالدین چنین پرسیده بود :

«روسها از ایران کی خواهند رفت؟!».

خودش پاسخ داده بود : «هنگامی که ایران امن شود».

سپس پرسیده بود : «ایران کی امن خواهد شد؟..».

باز خودش پاسخ داده بود : «هنگامی که روسها بیرون روند».

آقا شیخ می‌گوید تا همراهان دلهاشان صاف نشود پاسخ نخواهم داد. همراهان هم دلهاشان کی صاف خواهد شد؟!. هنگامی که آقا شیخ بایرادهای آنان پاسخ دهد.

از این سخن من خیابانی برآشفت و با خشم چنین گفت : «من از مرتجع چندان بدم نیاید که از جوان فضول». من چون خشمناک می‌بودم خودداری نتوانسته پاسخ دادم : «من هم از مرتجع چندان بدم نیاید که از شیخ متعدی». از این جمله‌ها نشست بهم خورد و ما دیگر ننشسته برخاستیم و این آخرین دیدار من با خیابانی بود.

من اینک خَستُوانم که بد کردم و این جمله‌ی آخری را گفتم. خیابانی هجده و هفده سال بزرگتر از من می‌بود و مرا آن شایستی که در برابر جمله‌ی زننده‌ی او بخاموشی گرایم. ولی جوانی و تندیِ سَهِشها رشته را از دست من گرفت.
🔶 زبان ایرانی (سال ششم مهنامه‌ی پیمان) - 210
🔸 بیماری زبان یا بیماری دلها

یکی از آشنایان میگوید : بکسی در تبریز وام دارم. چند روز پیش تلگرافش رسید که پول خواسته بود. بتلگراف پاسخ نوشتم : «از پست میفرستم». خواستم این بود که تا یکی دو هفته آماده کرده بفرستم. ولی چون تلگراف را نوشتم دیدم او معنای دیگری خواهد فهمید و چنین خواهد دانست که همین اکنون از پست میفرستم و به پستخانه رفته جستجو خواهد کرد. در زبان آذربایجان این دو معنی جداست. زیرا آن را «گوندررم» و این را «گوندریرم» میگوییم. ولی در فارسی «میفرستم» به هر دو معنی بکار میرود.

خواستم بنویسم : «پس از چند روز میفرستم» ، دیدم گذشته از آنکه هشت عباسی زیان دارد خواست مرا هم نرساند ، و چه‌بسا که در چند روز پول بدست نیاید و نتوانم فرستاد و سخنم دروغ درآید.
درمیان اندیشه بیاد گفته‌ی پیمان افتادم که همیشه میگوید : «این زبان بیمار است و کار خود را بانجام نمی‌تواند رسانید» ، و ارج و جایگاه مهنامه و کوششهای آن در برابر اندیشه‌ام نیک هویدا گردید ، و هم در این میان دشواری آسان شد زیرا بیادم افتاد که آن آشنای تبریزی هم از خوانندگان پیمانست و زبان مهنامه را میداند و اینبود با همین زبان نوشتم : «... از پست فرستم» ، و بیگمان خواستم فهمیده خواهد شد.

گفتم : تنها زبان بیمار نیست. دلها نیز بیمار است ، آری فارسی که امروز می‌نویسند و سخن میگویند از فهماندن بسیاری از معنیها ناتوان میباشد و این گونه‌هایی که ما برای کارهای آن (چه در گذشته و چه در اکنون) پیدا کردیم و یا پدید آوردیم آن را زبان بسیار توانایی میگرداند. ولی شما آن را ببینید که مردم بجای آنکه خشنودی نمایند و اینها را یاد گرفته و در گفته‌ها و نوشته‌های خود بکار برند ، یک دسته سخت رنجیدگی می‌نمایند و رنجش خود را با این زبان به بیرون می‌آورند که بگویند : «این کاری بود که هر لغت‌نویس میتوانست کند ، شما بیجهت باینها مشغول می‌شوید». یک دسته‌ی دیگری همه در آن اندیشه‌اند که اینها را بگیرند و برنگ دیگری انداخته و بنام خود چیزی نشان دهند. بدبختان از همه‌ی خوشیهای جهان جز خودنمایی و رشک و پستی را نفهمیده‌اند.

ما زبان را از بیماری بیرون آوردیم و خدا یاری دهد که دلها را نیز بیرون آوریم.
✴️ شعر و شاعری
(تکه‌ی سیزدهم)

🔶 خراباتیان كه بودند و چه می‌گفتند؟..
(بخش 1 از 3)

چون در شماره‌های اخیر پرچم بارها نام «خراباتیان» و «خراباتیگری» برده شده ، می‌خواهیم روشن گردانیم كه خراباتیان كه بودند و چه می‌گفتند. بیشتر مردم اینها را نمی‌دانند.

نخست معنی «خرابات» را روشن گردانم : باید دانست خرابات بمعنی میخانه و قمارخانه است و در فرهنگها نیز آن را بهمین معنی نوشته‌اند. همانا در زمانهای پیش در شهرهای اسلامی میفروشی و قماربازی ممنوع بوده و كسی نمی‌توانسته در درون شهر میخانه یا قمارخانه برپا كند. اینست كسانی از زردشتیان و مسیحیان و جهودان می‌رفته‌اند و در بیرون شهر و درمیانه‌ی خرابه‌های آخر شهر جایی را برمی‌گزیده‌اند و در آنجا نهانی میفروشی می‌كرده‌اند. همچنین كسانی در آنجا قمارخانه برپا می‌نموده‌اند. اینست «خرابات» نام میخانه و قمارخانه گردیده.

اما خراباتیان ، اینان كسانی بودند كه جهان را یك دستگاه هیچ و پوچ بیهوده‌ای می‌شماردند و بآفرینش و آفریدگار ایرادهای بسیار می‌گرفتند :
ای بیخبر این شكل مجسّم هیچست این طارم و نُه سپهر ارقم هیچست
خوش باش كزین نشیمن كون و فساد وابسته‌ی یك دمیم و آن دم هیچست
جهان و كار جهان جمله هیچ در هیچ است
هزار بار من این نكته كرده‌ام تحقیق

می‌گفتند : كسی از جستجو راه بجایی نمی‌برد و راز اینجهان بدست نمی‌آورد و خِرد گرهی از كار نمی‌گشاید :
در پرده‌ی اسرار كسی را ره نیست زین تعبیه جانِ هیچ كس آگه نیست

می‌گفتند : هرچه در این باره گفته شده جز دروغ و افسانه نیست :
آنان كه محیط فضل و آداب شدند در كشف دقیقه شمع اصحاب شدند
ره زین شب تاریك نبردند هرگز گفتند فسانه‌ای و در خواب شدند

می‌گفتند : زندگی جز یك خوابی و خیالی نیست كه می‌آید و می‌گذرد :
احوال جهان و اصل این عمر كه هست خوابی و خیالی و فریبی و دمیست

بآفریدگار ایراد گرفته می‌گفتند : برای چه اینهمه مردم را می‌آفریند و پس از زمانی نابود می‌كند؟!.. می‌گفتند : یك كاسه‌گری این نمی‌كند كه پیاپی كاسه سازد و آن را بشكند :
اجزای پیاله كه درهم پیوست بشكستن او روا نمی‌دارد مست
چندین سر و پای نازنین از سر و دست با مهر كه پیوست و بكین كه شكست؟!..

می‌گفتند : اینجهان نه آغازش پیداست و نه انجامش دانسته می‌باشد. ما هیچ نمی‌دانیم از كجا آمده‌ایم و بكجا می‌رویم ، و چرا آمده‌ایم و چرا می‌رویم؟!..
دوری كه دَرو آمدن و رفتن ماست آن را نه بدایت و نهایت پیداست
كس می‌نزند دمی در این معنی راست كین آمدن از كجا و رفتن بكجاست

از این سخنان خود نتیجه گرفته می‌گفتند : در اینجهان اندیشیدن و خرد بكار بردن و در بند گذشته و آینده بودن بیجهت است و از كوشش نیز نتیجه‌ای بدست نخواهد آمد. پس یگانه راه آنست كه آدمی آن دمی را كه در آنست غنیمت شمارد و با خوشی بسر دهد و اگر خوشی طبیعی آماده نبود با باده بچاره‌ی اندوه كوشد و خود را مست و بیخود گرداند كه غمهای جهان را درنیابد. می‌گفتند : اینجهان قرنهای بیشمار همچنان گردیده است و آدمیان دسته دسته آمده‌اند و رفته‌اند. ما هم پس از چندی نیستیم. اینست باید دمی را كه هستیم بخوشی كوشیم :
چون عهده نمی‌كند كسی فردا را حالی خوش دار این دل پرسودا را
می نوش بنور ماه ای ماه كه ماه بسیار بیاید و نیابد ما را
امروز ترا دسترس فردا نیست اندیشه‌ی فردات بجز سودا نیست
ضایع مكن این دم ار دلت شیدا نیست كین باقی عمر را بها پیدا نیست
با باده نشین كه مُلكِ محمود اینست وز چنگ شنو كه لحن داوود اینست
از نامده و رفته دگر یاد مكن خوش باش كه از وجود مقصود اینست
بادت بدست باشد اگر دل نهی بهیچ در معرضی كه مُلكِ سلیمان رود بباد
دی پیر میفروش كه ذكرش بخیر باد گفتا شراب نوش و غم دل ببر ز یاد

رابطه‌ی اینان با شراب از این راه بوده ، ولی كم‌كم در علاقمندی بآن براه افراط افتاده ستایشهای بسیار از آن نموده‌اند و آن را یك چیز بسیار گرانمایه و والایی نشان داده‌اند :
چون درگذرم بباده شویید مرا تلقین ز شراب و جام گویید مرا
خواهید بروز حشر یابید مرا از خاكِ در میكده جویید مرا
تاك را سیراب كن ای ابر نیسان در بهار قطره تا می می‌تواند شد چرا گوهر شود

اینهمه ستایشگری از باده و باده‌خواری كه درمیان شاعران رواج یافته از خراباتیان آغاز گردیده. آنان در این باره راه گزافه‌گویی پیموده‌اند و دیگران نافهمیده بآنان پیروی كرده‌اند.
«گاهی میگویند : «آوازه‌ی خیام باروپا و آمریكا افتاده. ترجمه‌ی رباعیهای او در زبان انگلیسی از شناخته‌ترین كتابهاست». میگویم اینها همه پوچست. اگر آوازه‌ی خیام باروپا و آمریكا افتاده است افتاده باشد ، این دلیل آن نخواهد بود كه ما بدآموزیهای پست او را نادیده گیریم. شما اگر پاسخی میدارید بسخنان ما دهید. وگرنه نافهمی و خیره‌روییست كه رفتار اروپاییان را بِرخ ما كشید. تو گویی ما فهمی و خردی نمی‌داریم و می‌باید همچون كوران پیروی از اروپاییان كنیم.
آنگاه آوازه‌ی خیام در اروپا و آمریكا بآن بزرگی كه وامی‌نمایند نیست. آری رباعیهای او به بسیاری از زبانها ترجمه یافته. انجمنی هم در لندن بنام «خیام» برپا می‌بوده. در نتیجه‌ی اینها بسیاری از اروپاییان و آمریكاییان او را می‌شناسند. ولی نه چندان كه گفته می‌شود. از آنسو آنچه ما دانسته‌ایم شعرهای خیام را در ترجمه‌ها دیگر گردانیده‌اند و این بدآموزیها با این بی‌پردگی در آنها نیست.»
(در پیرامون «ادبیات» ، نشست سوم)

ادوارد فیتز جرالد ، که خودش هم شاعر می‌بوده ، خیامی را به اروپاییان شناسانیده که خود میخواسته.
برخی سخنان پررواج درمیان مردم که ریشه در خراباتیگری دارد :
بیخیال!
ولش کن!
دم را بچسب!
این عمر گذران را دریاب!
دنیا نیرزد آنکه پریشان کنی دلی!
تا توانی دلی بدست آور!
این نیز بگذرد!
🔶 زندگانی من
🔸 32ـ خیزش خیابانی و آزارهایی که بمن رسید (تکه‌ی یک از دو)

پس از آن نشست امید آشتی از میان رفت. ما نیز پی کارهای خود را گرفتیم. می‌خواستیم با نیک و بد خیابانی و یارانش کاری نداشته خود بکوششهایی پردازیم. خیابانی آماده‌ی خیزش می‌شد و چون زمینه را آماده گردانید روز سه‌شنبه هفدهم فروردین 1299 بآن برخاست.

خیزش خیابانی را با همه‌ی پیرامونش در جای دیگری نوشته‌ام (1) و در اینجا بآن نمی‌پردازم. در اینجا آنچه باید بنویسم آنست که همان روزی که خیزش خیابانی رخ داد ما در کانون خودمان گرد آمده به سُکالش نشستیم و چون می‌دیدیم که اگر دسته‌ی ما برپا باشد درمیانه برخورد رخ خواهد داد باهَماد را بهم زدیم و آگهی نوشته پراکندیم و خانه‌ای که اجاره کرده بودیم بدارنده‌اش سپردیم.

ولی خیابانی ما را فراموش نگردانیده به هر یکی از دکتر و من و دیگران بازجویی گماشت که همیشه در دنبالش باشد. آنگاه روز پنجشنبه مرا آگاهی رسید که روز شنبه کسانی از اوباش بعدلیه آمده در آنجا به آزارم خواهند برخاست. این آگاهی را رکن‌الملک بمن فرستاد. از اینرو روز شنبه من بعدلیه نرفتم و بهتر دانستم زمانی در خانه نشینم. ولی اوباش بعدلیه رفته به خازنزاده آزار رسانیده و او را از اداره بیرون رانده بودند.

چند روزی در خانه نشستم و تنها یک بار بدیدن دکتر رفتم. برخی شبها کسانی از اوباش بدر خانه آمده بیمهایی می‌دادند و می‌رفتند. باز کسانی از سرجنبانان دمکراتها که با من نیز دوستی می‌داشتند پیامی از سوی کمیته آوردند. کمیته بمن یادآوری می‌کرد که یکی از پیشگامان آزادیخواهان و از سران نیکنام دمکراسی بوده‌ام. ولی فریب «مرتجعین» را خورده و ارج خود را نشناخته بکارهای «خارج از دیسپلین» پرداخته‌ام.

من بجای پاسخ ، بگفتگوهای دوستانه با آنان پرداخته پاسدارانه بازگردانیدم.

پس از چند روز میرزاعلی‌آقا خویش خازنزاده ما را به فخرآباد که دیهی در دو فرسخی تبریز است برد ، و چون طلیعه نیز می‌بود و چند تن از افسران قزاقخانه آمدند یک هفته که در آنجا ماندیم بسیار خوش گذشت. روزی که از آنجا بازگشته بودیم دیدم کربلایی‌حسین‌آقا فشنگچی که هم مدیر روزنامه‌ی تبریز و هم نماینده‌ی ویژه‌ی وثوق‌الدوله (سروزیر) در تبریز می‌بود کارتی بخانه‌ی ما داده و چنین نوشته : «آمدم به دیه رفته بودید. با شما گفتگوی بسیار لازم دارم. بمحض مراجعت با تلفن با من سخن رانید». من بیرون آمده تلفن پیدا کرده با او سخن راندم. گفت ‌:‌ «بیایید در بازار ، پستوی دکان فلان سَقَط‌فروش[=خرده‌فروش] آنجا منتظر شمایم».

پابرگی از ویراینده :
1ـ تاريخ مشروطه‌ي ايران «بخش ششم» که جداگانه بنام «تاریخ هجده‌ساله‌ي آذربایجان» چاپ گردیده
🔶 زبان ایرانی (سال ششم مهنامه‌ی پیمان) - 211
🔸 وَرجاوَنْدْ نامها

همه میدانند که چون شت زردشت برخاسته و مردمان را بآفریدگار یگانه خوانده او را «آهورامزدا» (هرمزد) نامیده ، و موسا بعبری او را «یَهُوَه» خوانده و پاکمرد اسلام بعربی «الله» نام گزارده ، و ما امروز «خدا» میخوانیم. اینها همه ورجاوند نامهای آفریدگار است. باید همه را بزرگ گرفت و گرامی داشت و پاسدارانه رفتار کرد. باید دانست که بزرگترین نامیست و بزرگتر از همه‌ی نامهایش گرفت. بدینسان که تا میتوان کمتر بر زبان راند. و اگر نیاز افتاده بکلمه‌های «آفریدگار» و «پروردگار جهان» و مانند اینها بس کرد ، و در جاهای ناشاینده و درمیان شوخیها و با گفتگوهای سبک آن را نیاورد ، و از سوگند بآن چه راست و چه دروغ پرهیز کرد ، و آن را با نامهای دیگری اگر چه نامهای برانگیختگان باشد بیک رشته نکشید ، و بهنگام گفتن هوش داشت و این دانست که چه نام ورجاوند بزرگی بر زبان می‌رود ...»

«... کلمه‌های «ایزد» و «یزدان» در زبان فارسی از یادگارهای زردشتیگریست بدینسان که چون دین زردشت آلوده گردیده و پرستش مهر و ناهید و شهریور و مرداد و مانند اینها جا در آن برای خود باز کرده گویا اینان بوده که ایزد یا یزدان می‌نامیده‌اند و باشد که بمعنی دیگری بکار برده‌اند. هرچه هست اینها نامهای آفریدگار یگانه نیست و اکنون نیز نباید آنها را نام او دانست و بلکه باید آنها را دور انداخت و فراموش گردانید. چیزهای بسیاری هست که باید از میان بریم و فراموش کنیم و یکی از آنها اینهاست. کلمه‌هایی که هزارها سال نامهای بتهای پنداری بوده چه سزاست که بآفریدگار یگانه گفته شود؟!..»
✴️ شعر و شاعری
(تکه‌ی چهاردهم)

🔶 خراباتیان كه بودند و چه می‌گفتند؟..
(بخش 2 از 3)

كوتاه‌سخن آنكه خراباتیان یك مقدمه‌ای می‌چینند و یك نتیجه‌ای بر آن بار می‌كنند. می‌گویند : اینجهان هیچ و پوچست ، نه آغازش پیدا و نه انجامش هویداست ، ما نمی‌دانیم از كجا آمده‌ایم و بكجا خواهیم رفت و خود بهر چه آمده‌ایم :
معلوم نشد كه در طربخانه‌ی خاك نقاش ازل بهر چه آراست مرا

و آنگاه از این گفته‌های خود نتیجه گرفته می‌گویند : پس باید نه در اندیشه‌ی آینده بود و نه پروای گذشته كرد ، نه دل بچیزی بست و نه درپی كوشش و جستجو بود :
چون نیست حقیقت و یقین اندر دسـت نتوان بامید شك همه عمر نشست

زندگانی آدمی همان دمیست كه در آنست. باید آن را غنیمت شمرد و بخوشی گذرانید ، و اگر اندوهی رو آورد چاره‌ی آن را با باده و چنگ و چغانه كرد :
در دل نتوان درخت اندوه نشاند می ‌باید خورد و كام دل باید راند

خرد و اندیشه راه بجایی نمی‌برد و جز مایه‌ی اندوه و غم نمی‌گردد. باید با مستی آنها را از خود دور گردانید :
بهای باده‌ی چون لعل چیست؟ جوهر عقل
بیا كه سود كسی برد كین تجارت كرد

اینست فشاره‌ی سخنان آنها. اینست معنی خراباتیگری. اینها گویا از زمان سلجوقیان پیدا شده‌اند و یكی از پیشروان بنام آنها خیام نیشابوری بوده. اما بیپایی این سخنان ـ ما می‌گوییم : آن مقدمه و این نتیجه هر دو غلطست. نه آن مقدمه راست است و نه بر فرض راستی این نتیجه از آن برمی‌آید ، و اینك از یكایك آنها جداگانه سخن می‌رانیم :

این بسیار نادانیست كه كسی این جهان را هیچ و پوچ پندارد. اینجهان پر از سامان[=نظم] و آراستگیست ، پر از شگفتیهاست. با یك زبان ساده و آسانی می‌رساند كه از روی یك دانش و بینش آفریده شده و از روی یك دانش و بینش می‌گردد ، می‌رساند كه یك مقصودی از آن درمیانست.

امروز این دانشها كه هست ـ از ستاره‌شناسی و فیزیك و شیمی و جغرافی و پزشكی و ریاضیات و تاریخ و مانند اینها ـ در واقع هر یكی برای نشان دادن یك رشته‌ی دیگری از سامانها و رازهای اینجهان می‌باشد. شما تنها ستاره‌شناسی را بگیرید و ببینید چه اسراری را برای شما روشن می‌گرداند : ملیونها و صدملیونها كره‌ها در این فضای بی‌پایان پراكنده است ، با آنهمه دوری و پراكندگی از همدیگر همیشه با یك سامان و آراستگی باهم در كشش و كوشش (تجاذب و تدافع) می‌باشند.

هزارها راز ، هزارها شگفتی ، هزارها سامان ، در پیش چشم است و هر بیننده‌ای را ناگزیر می‌سازد كه در برابر این دستگاه بفروتنی گراید و زبان بستایش و نیایش باز كند ، و این تنها خراباتی شوریده‌مغزِ خیره‌سر است كه بدمستانه فریاد می‌كشد :
ای بیخبر این طاق مجسم هیچسـت این گنبد و نُه رواق ارقم هیچست
جهان و كار جهان جمله هیچ در هیچست هزار بار من این نكته كرده‌ام تحقیق

خدا این جهان را بهر آسایش جهانیان آفریده و راه آن را نیز گشاده گردانیده ، و این خودِ مردمانند كه از آن بركناری می‌نمایند و هر ایرادی كه هست بخود جهانیانست. اینها سخنانیست كه ما در جای خود روشن گردانیده‌ایم [1] و در اینجا بآنها نمی‌توانیم پرداخت. در اینجا دوباره می‌گوییم : بسیار نادانیست كه كسانی اینجهان را هیچ و پوچ شناسند و بدانسان این را خوار دارند. همین نمونه‌ای از نافهمی خراباتیانست.

می‌آییم بر سر نتیجه‌ای كه از این سخنان می‌گیرند. باید گفت آن نیز غلطست. گرفتم كه اینجهان هیچ و پوچست. باز مردمان باید دربند زندگانی خود باشند ، باید گذشته را از یاد نبرند ، اندیشه‌ی آینده كنند ، بیدار و هوشیار باشند ، بكوشند ، آماده ایستند ، خود را از دشمن نگه دارند ، در آرزوی پیشرفت باشند ... یك كلمه باید گفت : باید پروای زندگی كنند و از كوشش و تلاش بازنایستند. اینست آنچه خرد میفرماید. این بسیار غلطست كه كسانی ببهانه‌ی آنكه جهان هیچ و پوچست دربند زندگی نباشند. بسیار سبكمغزیست كه كسانی بگویند :
خوش باش ندانی ز كجا آمده‌ای می خور كه ندانی بكجا خواهی رفت
برای آنكه سخنم نیك روشن گردد یك مثلی یاد می‌كنم : چنین انگارید خاندانهایی را از یك شهری بیرون رانده در یك شوره‌زاری جا داده‌اند بی‌آنكه بدانند داستان چه بوده و چه گناهی داشته‌اند خود را در یك چنین گرفتاری می‌یابند و هیچ راهی برای رهایی نمی‌بینند ـ آیا چه كار باید كنند؟.. آیا دست بهم داده در اندیشه‌ی زندگانی باشند و در همان زمین شوره بكشت و كار پرداخته لوازم زیست تهیه كنند و یا بعنوان اینكه ما چون نمی‌دانیم بهر چه ما را باین سرزمین آورده‌اند ، و آیا چه گناهی از ما سر زده بوده ، آیا اینجا كجاست ، از كوشش خودداری كنند و دم را غنیمت شمرده بتن‌آسایی پردازند؟.. آیا كدام از این دو كار با خرد سازگار است؟!.. اگر آن كسان بهمین دستاویز از كوشش خودداری نمودند آیا گرفتار سختی و گرسنگی نخواهند گردید؟!.. آیا خودشان و خاندانهاشان رو بنابودی نخواهند نهاد؟!..

[1] : از جمله در کتابهای «راه رستگاری» و «ورجاوند‌بنیاد».
🔶 زندگانی من
🔸 32ـ خیزش خیابانی و آزارهایی که بمن رسید (تکه‌ی دو از دو)

من چون رفتم و در آنجا او را دیدم گفت : «میجر ادموند رئیس اداره‌ی سیاسی انگلیس از قزوین به تبریز آمده می‌خواهد شما را ببیند. همین اکنون بروید او را ببینید. چون بیرون آمدید باز بیایید تا باهم گفتگو کنیم». چون پافشاری می‌نمود من از بازار درآمده و برای آنکه بازجویان را از پشت سر خود دور گردانم بدرشکه‌ای نشستم و بکنسولخانه انگلیس رفتم. در آنجا میجر ادموند و کپتن گرد (که او نیز از کارکنان سیاسی انگلیس می‌بود) مرا پذیرفتند و گفتگو آغاز گردید. دانسته شد داستان اینست که چون نیروی سرخ بُلشِویکها تا قفقاز پیش آمده و از آنسو در گیلان میرزا کوچکخان با آنان همدست شده بود انگلیسیان درباره‌ی خیابانی بدگمان شده‌اند که مباد آنکه این نیز درفش بُلشِویکی افرازد ، و چون خیابانی خواست خود را آشکار نمی‌گفت میجر ادموند به تبریز آمده که حال اینجا را از نزدیک ببیند و بسنجد ، و خواست او که از سخنانش فهمیدم این می‌بود که اگر تواند ما یا دسته‌ی دیگری را بزیان خیابانی برانگیزد و او را براندازد ، و اگر چنان کاری نشدنیست با خود خیابانی بگفتگو پردازد و با او پیمانی پدید آورد. اینبود پس از آنکه شُوَند آمدن خود را به تبریز با زبان ساده‌ای بازنمود ، چنین گفت : «من شنیده‌ام شما دارای دسته‌ای هستید که با خیابانی دشمنی می‌نمایید. می‌خواهم بپرسم : آیا شما توانید ، اگر کمکی هم دولت کند ، با خیابانی به نبرد برخیزید و او را براندازید؟..». گفتم : شما چون با زبان بسیار ساده پرسیدید من نیز با زبان بسیار ساده پاسخ می‌دهم : ما چنان کاری نتوانیم. زیرا نخست همراهان ما بیشترشان بازاریند و توانای زد و خورد و پیکار نمی‌باشند. دوم ما دسته‌ی خود را همان روز نخست خیزش خیابانی پراکندیم و سود ما در همان می‌بود. سوم چون خیابانی بنام آذربایجان برخاسته ما دوست نمی‌داریم در این خیزش با او به نبرد پردازیم.

با خشنودی این سخنان مرا شنید. سپس چیزهایی نیز من ازو پرسیدم و همه را پاسخ گفت. با خشنودی از هم جدا شدیم. از همانجا دوباره بسراغ کربلایی‌حسین‌آقا رفتم و چگونگی را گفتم. از گفته‌ی من ناخشنودی نموده گفت : «از رئیس‌الوزراء تلگراف رمزی بمن رسیده که اگر شما بتوانید با خیابانی به نبرد برخیزید و جنبشی از خود نمایید دولت هر اندازه پول بخواهید بشما خواهد رسانید. آنگاه از بیرون دسته‌های سواره به یاری شما خواهند آمد». گفتم چنانکه به میجر ادموند گفته‌ام ما چنان کاری نتوانیم.
همان روز بدیدن دکتر رفته هر آنچه شنیده و گفته بودم باو آگاهی دادم. دکتر بسیار خشنود گردیده گفت : «گزندهایی را از ما دور گردانیده‌اید».

چنانکه در تاریخ هجده‌ساله نوشته‌ام میجر ادموند پس از نومیدی از ما با خود خیابانی بسازش پرداخت و خواست خود را بکار بست. اما نماینده‌ی وثوق‌الدوله به یک نقشه‌ی بسیار خامی برخاست که زیان آن بما نیز رسید. ما آن روزها ندانستیم ولی سپس بداستان پی بردیم.

چگونگی آن بوده که آقای فشنگچی پس از من با آقامیرزاعلی هیئت گفتگو کرده و با او چنین نهاده بوده‌اند که هیئت جنبشی در شهر بزیان خیابانی پدید آورد و عین‌الدوله که بنام والی آذربایجان آمده ولی خاموش می‌نشست بآنان پشتیبانی نماید ، و چون محمدحسینخان سردارعشایر که از سران سواره‌های قره‌داغ بشمار می‌رفت همراه عین‌الدوله بشهر آمده بود سواران او نیز بشهر بیایند و خیابانی و همراهانش را اگرچه با جنگ و خونریزی باشد از میان بردارند.

چنانکه گفتم ما از این نقشه ناآگاه می‌بودیم. ولی روزی دیدیم فرستاده‌ی هیئت آمد که سلطانزاده را کتک زده‌اند بیایید ببینیم چه کار باید کرد. سلطانزاده از دسته‌ی ما می‌بود. ولی با هیئت همبستگی دیرین را نگه داشته مهر می‌ورزید. پیروان خیابانی او را در بازار بگیر آورده کتک زده بودند و هیئت از پیشامد سود جسته و خواسته بوده همان را دستاویز گرداند و به نقشه‌ی خودشان پردازد و بسیار خشنود شده بود که بشُوند سلطانزاده ما نیز پا درمیان خواهیم داشت.

هرچه بود ما با دکتر بخانه‌ی هیئت رفتیم و در آنجا بگفتگو پرداخته چنین نهادیم که فردا همگی باهم به عالی‌قاپو رویم و پیشامد را با سختی زندگانی خود گفتگو کنیم و چون ما را در شهر ایمنی نیست در همانجا بست نشینیم و از دولت چاره خواهیم.

همان شب من چون از خانه‌ی هیئت بیرون آمدم از بیرونِ در سه تن بپشت سرم افتادند و درمیان راه در آنجا که رهگذری نمی‌بود خود را بمن می‌رسانیدند و بیم می‌دادند و تپانچه‌های کمر خود را بمن نشان می‌دادند.