🔶 زندگانی من (ده سال در عدلیه)
🔸 دربارهی این کتاب
در این کتاب من ناچار بودهام کارهای نیک خود را بستایم. خواستهام پیشامدهایی را که به بیرون آمدن از عدلیه انجامید نیک بازنمایم. این مرا ناچار گردانیده که کارها و سرگذشتهای خود را چنانکه بوده برشتهی نوشتن کشم.
باشد که کسانی پندارند که چون نویسنده خودم بودهام چیزهایی افزوده و یا بداستان رنگ و روی فزونتر دادهام. میباید بگویم بوارونهی آن کار کردهام. چون نویسنده خودم بودهام برای آنکه خودستایی نباشد چیزهایی را کاستهام و در ستودن هر داستانی کوشیدهام که رنگ و رویش کمتر باشد که فزونتر نباشد. بسیاری از داستانها را ناگفته گزاردهام.
کارها و سرگذشتهای من چیزی نبوده که نهان باشد و من بآنها بیفزایم. چنانکه خوانندگان خواهند دید در هر کاری یا داستانی کسانی پا درمیان داشتهاند که من نامهای آنها را بردهام و بیشتر آنها زندهاند و هر یکی مرد بنامی میباشد. آنگاه بیشتر این داستانها پرونده میدارد که از میان نرفته.
مثلاً هجده ماه که من رئیس محاکم بدایت تهران میبودم و در نتیجهی همین بود که داستان بیرون آمدنم از عدلیه رخ داد ، کارهایی که در این هجده ماه کردهام و کمی از آنها را در این کتاب نوشتم ، همه پرونده میدارد که در دفتر راکد کل وزارت عدلیه خوابیده. آنگاه چنانکه نام بردهام کسان بسیار پا درمیان داشتهاند. جناب آقای عبدالله بهرامی معاون وزارت میبود و چون دوستی کهن میداشتیم ، من در همهی کارهای وزارتیم به ایشان بازمیگشتم. آقای میراحمدیان که اکنون قاضی استینافست مدیر دفتر ما میبود و از همهی کارها و پروندهها آگاهست. آقای سعادت که اکنون در وزارت خارجه است و آقای ابوالقاسم احمدی که وزارت خارجه است و به اروپا رفته قضات علیالبدل میبودند و همیشه در دادگاه شعبهی یکم مینشستند و کارهای مرا با دیده میدیدند. آقای رضا شرافتیان که اکنون هم در عدلیه است نویسندهی دادگاه ما میبود و همهی نوشتهها با دست او میبود. آقای نراقی که نمیدانم اکنون رئیس عدلیهی کجاست چند هفته بشعبهی یکم آمدند و بودند و کارهای ما را دیدند.
داستان محاکمهی مولودخانم را که نوشتهام گذشته از کسان دیگر ، آن روز آقاشیخجعفر خلعتبری در دادگاه میبوده. تاکنون ده بار بیشتر رخ داده که این مرد در خیابان جلو مرا گرفته و آن داستان را بمیان آورده و به بیرون آمدن من از عدلیه افسوسخواری نموده و گفته : «کدام قاضی آن توانایی را دارد که چنان محاکمهای را در یک جلسه بپایان رساند؟!. آن محاکمه اگر در دست قاضی دیگر بودی دو سال در بدایت سیر کردی». از اینگونه چندانست که اگر بنویسم دراز خواهد شد.
احمد کسروی
🔸 دربارهی این کتاب
در این کتاب من ناچار بودهام کارهای نیک خود را بستایم. خواستهام پیشامدهایی را که به بیرون آمدن از عدلیه انجامید نیک بازنمایم. این مرا ناچار گردانیده که کارها و سرگذشتهای خود را چنانکه بوده برشتهی نوشتن کشم.
باشد که کسانی پندارند که چون نویسنده خودم بودهام چیزهایی افزوده و یا بداستان رنگ و روی فزونتر دادهام. میباید بگویم بوارونهی آن کار کردهام. چون نویسنده خودم بودهام برای آنکه خودستایی نباشد چیزهایی را کاستهام و در ستودن هر داستانی کوشیدهام که رنگ و رویش کمتر باشد که فزونتر نباشد. بسیاری از داستانها را ناگفته گزاردهام.
کارها و سرگذشتهای من چیزی نبوده که نهان باشد و من بآنها بیفزایم. چنانکه خوانندگان خواهند دید در هر کاری یا داستانی کسانی پا درمیان داشتهاند که من نامهای آنها را بردهام و بیشتر آنها زندهاند و هر یکی مرد بنامی میباشد. آنگاه بیشتر این داستانها پرونده میدارد که از میان نرفته.
مثلاً هجده ماه که من رئیس محاکم بدایت تهران میبودم و در نتیجهی همین بود که داستان بیرون آمدنم از عدلیه رخ داد ، کارهایی که در این هجده ماه کردهام و کمی از آنها را در این کتاب نوشتم ، همه پرونده میدارد که در دفتر راکد کل وزارت عدلیه خوابیده. آنگاه چنانکه نام بردهام کسان بسیار پا درمیان داشتهاند. جناب آقای عبدالله بهرامی معاون وزارت میبود و چون دوستی کهن میداشتیم ، من در همهی کارهای وزارتیم به ایشان بازمیگشتم. آقای میراحمدیان که اکنون قاضی استینافست مدیر دفتر ما میبود و از همهی کارها و پروندهها آگاهست. آقای سعادت که اکنون در وزارت خارجه است و آقای ابوالقاسم احمدی که وزارت خارجه است و به اروپا رفته قضات علیالبدل میبودند و همیشه در دادگاه شعبهی یکم مینشستند و کارهای مرا با دیده میدیدند. آقای رضا شرافتیان که اکنون هم در عدلیه است نویسندهی دادگاه ما میبود و همهی نوشتهها با دست او میبود. آقای نراقی که نمیدانم اکنون رئیس عدلیهی کجاست چند هفته بشعبهی یکم آمدند و بودند و کارهای ما را دیدند.
داستان محاکمهی مولودخانم را که نوشتهام گذشته از کسان دیگر ، آن روز آقاشیخجعفر خلعتبری در دادگاه میبوده. تاکنون ده بار بیشتر رخ داده که این مرد در خیابان جلو مرا گرفته و آن داستان را بمیان آورده و به بیرون آمدن من از عدلیه افسوسخواری نموده و گفته : «کدام قاضی آن توانایی را دارد که چنان محاکمهای را در یک جلسه بپایان رساند؟!. آن محاکمه اگر در دست قاضی دیگر بودی دو سال در بدایت سیر کردی». از اینگونه چندانست که اگر بنویسم دراز خواهد شد.
احمد کسروی
🔶 زبان ایرانی - سال هفتم پیمان : 219
🔸 دربارهی زبان : پس از پيراستن آراستن (تکهی چهار از شش)
دوم : بيآنكه نيازي باشد بسياري از ريشهها با كار ياور (فعل معاون) آورده ميشود : خنده كرد ، گريه نمود ، درخواست كرد ، ناله كرد ، پافشاري نمود ، زندگي كرد ، ستايش نمود ، نكوهش نمود و بسيار مانند اينها كه بايد گفت : خنديد ، گريست ، درخواست ، ناليد ، پافشرد ، زيست ، ستود ، نكوهيد.
چون كلمههاي عربي را آورده و با كار ياور بكار بردهاند ، (همچون : سئوال كرد ، عفو نمود ، تناول فرمود ، تقاضا كرد ، و مانند اينها) كمكم كلمههاي خود فارسي را نيز بآن حال انداختهاند.
اين رفتار ، گذشته از آنكه ، بيهيچ سودي ، مايهي درازي جملهها ميشود در سايهي آنكه كلمههاي «كرد» و «نمود» و مانند اينها بسيار ميآيد زبان زشت ميگردد.
سوم : بسياري از كلمهها نيروي خود را از دست داده و تو گويي بتنهايي معني خود را نميتواند فهمانيد كه بايد هميشه آن را همراه كلمهي ديگري آورند : عدل و داد ، ظلم و ستم ، مظلم و تار ، اغماض و چشمپوشي ، و مسرت و شادي ، ضرر و زيان ، و بسيار مانند اينها.
«طريق عدل و داد و بذل و كرم ميپيمود و علما و دانشمندان را تعظيم و توقير ميفرمود و طوايف امم را از خوان احسان خويش محظوظ و بهرهور ميگردانيد» ، «آن غار بغايت مظلم و تار بود» «كار و بار عالم از نسق و انتظام برافتاد و قواعد ظلم و جور شيوع و رسوم نهب و غارت وقوع يافت».
اينها از يك كتابيست كه من در دسترس ميداشتم (رياضالسياحه) و كساني اگر بجويند بيشتر كتابها بهمين شيوه نوشته شده و روزنامهها نيز همين شيوه را ميداشتهاند.
چهارم : بسياري از كلمهها معناي ريشهاي خود را رها كرده و در يك معني بيگانهي ديگري بكار ميرود : بخشيدن بمعني «قسمت كردن» بوده. ميگفتهاند : «نان بگرسنگان بخشيد» (بآنان قسمت كرد) و اكنون هم «بخش» بمعني قسم يا قسمت بكار ميرود ، ولي خود ريشه از اين معني بيرون افتاده ، كه گاهي آن را بمعني «آمرزيدن» (عفو كردن) ميآورند و ميگويند : «گناه او را بخشيد» ، و گاهي بمعني «دادن» (عطاء) بكار ميبرند و ميگويند : «بفلان اسبي بخشيد». در جايي كه هر دو از «آمرزيدن» و «دادن» كلمهي فارسي ميدارد و نيازي بآوردن آن كلمه در اين معنيها نيست و از آنسوي براي «قسمت كردن» كلمهي فارسي نيست و آن نياز سختي بكلمهی خود ميدارد.
از اين گونه است «فرمودن» كه بمعني «امر كردن» بوده و اكنون آن را رها كرده (و تنها كلمهی «فرمان» در آن معني بازمانده) و بمعني «گفتن» و يا بمعنيهاي ديگري ميآيد.
🔸 دربارهی زبان : پس از پيراستن آراستن (تکهی چهار از شش)
دوم : بيآنكه نيازي باشد بسياري از ريشهها با كار ياور (فعل معاون) آورده ميشود : خنده كرد ، گريه نمود ، درخواست كرد ، ناله كرد ، پافشاري نمود ، زندگي كرد ، ستايش نمود ، نكوهش نمود و بسيار مانند اينها كه بايد گفت : خنديد ، گريست ، درخواست ، ناليد ، پافشرد ، زيست ، ستود ، نكوهيد.
چون كلمههاي عربي را آورده و با كار ياور بكار بردهاند ، (همچون : سئوال كرد ، عفو نمود ، تناول فرمود ، تقاضا كرد ، و مانند اينها) كمكم كلمههاي خود فارسي را نيز بآن حال انداختهاند.
اين رفتار ، گذشته از آنكه ، بيهيچ سودي ، مايهي درازي جملهها ميشود در سايهي آنكه كلمههاي «كرد» و «نمود» و مانند اينها بسيار ميآيد زبان زشت ميگردد.
سوم : بسياري از كلمهها نيروي خود را از دست داده و تو گويي بتنهايي معني خود را نميتواند فهمانيد كه بايد هميشه آن را همراه كلمهي ديگري آورند : عدل و داد ، ظلم و ستم ، مظلم و تار ، اغماض و چشمپوشي ، و مسرت و شادي ، ضرر و زيان ، و بسيار مانند اينها.
«طريق عدل و داد و بذل و كرم ميپيمود و علما و دانشمندان را تعظيم و توقير ميفرمود و طوايف امم را از خوان احسان خويش محظوظ و بهرهور ميگردانيد» ، «آن غار بغايت مظلم و تار بود» «كار و بار عالم از نسق و انتظام برافتاد و قواعد ظلم و جور شيوع و رسوم نهب و غارت وقوع يافت».
اينها از يك كتابيست كه من در دسترس ميداشتم (رياضالسياحه) و كساني اگر بجويند بيشتر كتابها بهمين شيوه نوشته شده و روزنامهها نيز همين شيوه را ميداشتهاند.
چهارم : بسياري از كلمهها معناي ريشهاي خود را رها كرده و در يك معني بيگانهي ديگري بكار ميرود : بخشيدن بمعني «قسمت كردن» بوده. ميگفتهاند : «نان بگرسنگان بخشيد» (بآنان قسمت كرد) و اكنون هم «بخش» بمعني قسم يا قسمت بكار ميرود ، ولي خود ريشه از اين معني بيرون افتاده ، كه گاهي آن را بمعني «آمرزيدن» (عفو كردن) ميآورند و ميگويند : «گناه او را بخشيد» ، و گاهي بمعني «دادن» (عطاء) بكار ميبرند و ميگويند : «بفلان اسبي بخشيد». در جايي كه هر دو از «آمرزيدن» و «دادن» كلمهي فارسي ميدارد و نيازي بآوردن آن كلمه در اين معنيها نيست و از آنسوي براي «قسمت كردن» كلمهي فارسي نيست و آن نياز سختي بكلمهی خود ميدارد.
از اين گونه است «فرمودن» كه بمعني «امر كردن» بوده و اكنون آن را رها كرده (و تنها كلمهی «فرمان» در آن معني بازمانده) و بمعني «گفتن» و يا بمعنيهاي ديگري ميآيد.
✴️ فرهنگ
(تکهی دوم)
🔶فرهنگ
(بخش 1 از 4)
1ـ فرهنگ چیست و برای چیست؟..
چنانكه خوانندگان میدانند در چند شمارهی پیش پرسشهایی از آقای فرهشید بچاپ رسانیده وعده دادیم كه پاسخ آنها را سپس در سرگفتارها بنویسم. اینك وعدهی خود را بجا میآوریم. چون چند تا از پرسشها دربارهی «فرهنگ» بود میخواهیم نخست بآن پردازیم و چون یك زمینهی بسیار مهم و دامنهداریست باید در چند شماره این گفتگو را دنبال نماییم :
نخست باید دید : «فرهنگ چیست و برای چیست؟..». یكی از نكتههایی كه باید دانست اینست كه بیشتر مردم چون چشم باز كرده و این عادتها و كارهای زندگی را دیدهاند درپی حقیقت آنها نبودهاند و از چگونگی آنها و علتی كه دارد و نتیجهای كه باید بدهد پرسش نكردهاند. مثلاً شما اگر از یك تن بپرسید : «رخت چیست؟.. چرا باید آدم رخت بپوشد؟..» از این پرسش شما در شگفت شده خواهد گفت : «عجب سئوالی میكنید. رخت هم برای چیست دارد؟ مگر شما میخواهید رخت نپوشیم؟!..» ، بیش از این پاسخی نخواهد توانست و حقیقت آنست كه بیشتر مردم ـ بلكه انبوه ایشان ـ از معنی درست رخت ، و اینكه برای چه میپوشند ، آگاه نیستند.
رخت برای آنست كه تن آدمی را از گرما و سرما ، و از آفتاب و باران نگه دارد و برخی اعضا را بپوشاند. ولی آنان رخت را باین معنی نمیشناسند بلكه آن را برای نشان دادن شأن و درجهی آدمی میدانند و اینست اگر كسی جامهاش از یك پارچهی كمبهایی بود یا تازه نبود از احترام او میكاهند یا برای شب فلان گونه رخت و برای روز بَهمان گونه قرار میدهند كه هیچ معنایی ندارد ، یا زنان در خیابان و بازار بجای آنكه سینه و بازوهای خود را بپوشانند و نظر مردها را بخود نكشند آنها را باز میگزارند ولی دستهای خود را كه برای دادن و گرفتنست و باید آزاد باشد تو دستكش میكنند كه بیكبار وارونه است.[1]
ناآگاهی مردم از حقیقت رخت تا بحدیست كه بارها دیده شده كه دزدی میكنند و رخت میخرند و بهانهشان اینست كه خواستم آبرویم نرود. چندی پیش مردی در یك اداره پولی اختلاس كرده و چون گرفتار شده بود چنین پاسخ میداد : «دیدم رختم كهنه شده و آبرویم میرود مجبور شدم این پول را برداشتم و یك دست رخت تهیه كردم وگرنه من كه دزد نیستم».
مانندهی همین رفتار را وقتی از زنی آگاه شدم. این زن با داشتن شوهر به یك كار ناشایستی برخاسته و در پاسخ بازپرس چنین گفته بود : «من كه نمیتوانم چادر عبایی بسرم كنم ، كفش بازاری پام كنم. برای حفظ آبرویم مجبورم چادر كِرِبدوشین[گونهای از پارچهی ابریشمی] و كفش گیو بخرم و چون عایدی شوهرم این اندازهها نیست اجباری بیك راه بدی پا گزاردهام».
اینها داستانهاییست كه هر كس نظیرش را شنیده یا دیده و اینها همه نتیجهی ندانستن معنی درست رخت میباشد. در بیشتر چیزها این ندانستن درمیانست.
دربارهی «فرهنگ» نیز شما اگر بپرسید : چیست و برای چیست؟.. خواهید دید از این پرسش در شگفت میافتند و چنین پاسخ میدهند : «این هم پرسیدن دارد؟!.. بچّه باید تحصیل كند ، جوانها باید علم بخوانند ، اگر فرهنگ نباشد ما كه ترقی نخواهیم كرد ...» راستی اینست كه از حقیقت این نیز ناآگاهند و درست نمیدانند كه برای چه باید بچه درس بخواند؟.. چه چیزها را باید یاد بگیرد؟.. در پایان كار چه نتیجهای را بدست آورد؟.. اینست ما باید نخست این زمینه را روشن گردانیم :
«فرهنگ» در فارسی بمعنی تربیت است. یك فرق آدمی با چهارپایان و جانورانِ دیگر همینست كه آنها بفرهنگ یا تربیت نیازی ندارند و همینكه بزرگ شدند با غریزهی خود كارهای زندگی را انجام میدهند. ولی آدمی نیاز بسیاری بآن دارد.
یك فرزند آدمی چون بجهان میآید بدیهیست كه باید چیزهای بسیاری را یاد بگیرد تا مرد درستی گردد و بزندگی پردازد. ولی ما همهی آنها را فرهنگ نمینامیم و تنها یك رشتههای خاصی را با این نام میخوانیم و من اینك آنها را از نظر عقیدهی خودمان به سه قسمت میگردانم : 1) سواد 2) دانش 3) حقایق زندگانی ، كه باید از هر یكی جداگانه سخن برانیم.
[1] : یك نمونه از بیراهی در جُستار رخت ، رخت ملاییست. این رخت چه معنایی دارد؟!. چرا باید جز از عموم مردم بپوشند؟!. آن دستار چیست؟!. آیا سر آقایان را از آفتاب یا سرما حفظ میكند؟!. همه میدانند آقایان كمتر زیر آفتاب یا در سرما میمانند. آن عبا و قبا و نعلینِ دستوپاگیر چیست كه میپوشند؟!. آیا رخت برای آنست كه جلو چالاكی و كار كردن را بگیرد؟! آیا پیغمبر رختی جدا از مردم میپوشیده؟!.
(تکهی دوم)
🔶فرهنگ
(بخش 1 از 4)
1ـ فرهنگ چیست و برای چیست؟..
چنانكه خوانندگان میدانند در چند شمارهی پیش پرسشهایی از آقای فرهشید بچاپ رسانیده وعده دادیم كه پاسخ آنها را سپس در سرگفتارها بنویسم. اینك وعدهی خود را بجا میآوریم. چون چند تا از پرسشها دربارهی «فرهنگ» بود میخواهیم نخست بآن پردازیم و چون یك زمینهی بسیار مهم و دامنهداریست باید در چند شماره این گفتگو را دنبال نماییم :
نخست باید دید : «فرهنگ چیست و برای چیست؟..». یكی از نكتههایی كه باید دانست اینست كه بیشتر مردم چون چشم باز كرده و این عادتها و كارهای زندگی را دیدهاند درپی حقیقت آنها نبودهاند و از چگونگی آنها و علتی كه دارد و نتیجهای كه باید بدهد پرسش نكردهاند. مثلاً شما اگر از یك تن بپرسید : «رخت چیست؟.. چرا باید آدم رخت بپوشد؟..» از این پرسش شما در شگفت شده خواهد گفت : «عجب سئوالی میكنید. رخت هم برای چیست دارد؟ مگر شما میخواهید رخت نپوشیم؟!..» ، بیش از این پاسخی نخواهد توانست و حقیقت آنست كه بیشتر مردم ـ بلكه انبوه ایشان ـ از معنی درست رخت ، و اینكه برای چه میپوشند ، آگاه نیستند.
رخت برای آنست كه تن آدمی را از گرما و سرما ، و از آفتاب و باران نگه دارد و برخی اعضا را بپوشاند. ولی آنان رخت را باین معنی نمیشناسند بلكه آن را برای نشان دادن شأن و درجهی آدمی میدانند و اینست اگر كسی جامهاش از یك پارچهی كمبهایی بود یا تازه نبود از احترام او میكاهند یا برای شب فلان گونه رخت و برای روز بَهمان گونه قرار میدهند كه هیچ معنایی ندارد ، یا زنان در خیابان و بازار بجای آنكه سینه و بازوهای خود را بپوشانند و نظر مردها را بخود نكشند آنها را باز میگزارند ولی دستهای خود را كه برای دادن و گرفتنست و باید آزاد باشد تو دستكش میكنند كه بیكبار وارونه است.[1]
ناآگاهی مردم از حقیقت رخت تا بحدیست كه بارها دیده شده كه دزدی میكنند و رخت میخرند و بهانهشان اینست كه خواستم آبرویم نرود. چندی پیش مردی در یك اداره پولی اختلاس كرده و چون گرفتار شده بود چنین پاسخ میداد : «دیدم رختم كهنه شده و آبرویم میرود مجبور شدم این پول را برداشتم و یك دست رخت تهیه كردم وگرنه من كه دزد نیستم».
مانندهی همین رفتار را وقتی از زنی آگاه شدم. این زن با داشتن شوهر به یك كار ناشایستی برخاسته و در پاسخ بازپرس چنین گفته بود : «من كه نمیتوانم چادر عبایی بسرم كنم ، كفش بازاری پام كنم. برای حفظ آبرویم مجبورم چادر كِرِبدوشین[گونهای از پارچهی ابریشمی] و كفش گیو بخرم و چون عایدی شوهرم این اندازهها نیست اجباری بیك راه بدی پا گزاردهام».
اینها داستانهاییست كه هر كس نظیرش را شنیده یا دیده و اینها همه نتیجهی ندانستن معنی درست رخت میباشد. در بیشتر چیزها این ندانستن درمیانست.
دربارهی «فرهنگ» نیز شما اگر بپرسید : چیست و برای چیست؟.. خواهید دید از این پرسش در شگفت میافتند و چنین پاسخ میدهند : «این هم پرسیدن دارد؟!.. بچّه باید تحصیل كند ، جوانها باید علم بخوانند ، اگر فرهنگ نباشد ما كه ترقی نخواهیم كرد ...» راستی اینست كه از حقیقت این نیز ناآگاهند و درست نمیدانند كه برای چه باید بچه درس بخواند؟.. چه چیزها را باید یاد بگیرد؟.. در پایان كار چه نتیجهای را بدست آورد؟.. اینست ما باید نخست این زمینه را روشن گردانیم :
«فرهنگ» در فارسی بمعنی تربیت است. یك فرق آدمی با چهارپایان و جانورانِ دیگر همینست كه آنها بفرهنگ یا تربیت نیازی ندارند و همینكه بزرگ شدند با غریزهی خود كارهای زندگی را انجام میدهند. ولی آدمی نیاز بسیاری بآن دارد.
یك فرزند آدمی چون بجهان میآید بدیهیست كه باید چیزهای بسیاری را یاد بگیرد تا مرد درستی گردد و بزندگی پردازد. ولی ما همهی آنها را فرهنگ نمینامیم و تنها یك رشتههای خاصی را با این نام میخوانیم و من اینك آنها را از نظر عقیدهی خودمان به سه قسمت میگردانم : 1) سواد 2) دانش 3) حقایق زندگانی ، كه باید از هر یكی جداگانه سخن برانیم.
[1] : یك نمونه از بیراهی در جُستار رخت ، رخت ملاییست. این رخت چه معنایی دارد؟!. چرا باید جز از عموم مردم بپوشند؟!. آن دستار چیست؟!. آیا سر آقایان را از آفتاب یا سرما حفظ میكند؟!. همه میدانند آقایان كمتر زیر آفتاب یا در سرما میمانند. آن عبا و قبا و نعلینِ دستوپاگیر چیست كه میپوشند؟!. آیا رخت برای آنست كه جلو چالاكی و كار كردن را بگیرد؟! آیا پیغمبر رختی جدا از مردم میپوشیده؟!.
🔶 زندگانی من (ده سال در عدلیه)
🔸 1ـ چگونه به تبریز بازگشتم؟ (تکهی یک از دو)
در «زندگانی من» سخن را باینجا رسانیدم که در زمستان ١٢٩٩ که در تهران میبودم دوباره مرا بعدلیه خواندند. چگونگی آن بود که پس از برافتادن خیابانی ، مخبرالسلطنه خودسرانه عدلیه برپا گردانیده بود. وزرات عدلیه آن را نپسندیده و نپذیرفته ، و خود به بنیادگزاری تازه برخاسته بود که مرا نیز خواندند و بعنوان «عضو استیناف آذربایجان» در آن جا دادند.
این در دیماه آن سال بود و میباید بگویم که تاریخچهی عدلیهای من ، از این هنگام آغاز یافته. زیرا راستست که در سال ١٢٩٨ در تبریز ششماه بیشتر در عدلیه میبودم ولی در آن هنگام کشاکشهای حزبی مرا سرگرم میداشت و باین کار کم میپرداختم. راستش هم آنست که از بس که عدلیه بدنام و بیشتر داوران مردان بیارج و آلوده میبودند من ننگ خود میشماردم که درمیان ایشانم ، و اینبود که چون به تهران آمدم پی کار عدلیه نرفته از وزارت فرهنگ کار خواستم و گرفتم.
ولی پنج ماه که در تهران میبودم اندیشههایی در دلم در آن باره پدید آمده بود. با خود میگفتم : داوری کاری ارجمند است. کاریست که با فهم و دانش و پاکدامنی بهمبستگی میدارد. کاریست که زندگانی تودهای بآن نیازمند است. مرا چه شده که از آن بگریزم؟!. آیا بهتر نیست که در عدلیه باشم و آنچه توانم نیکی و پاکی نشان دهم و اگر توانستم داوران پاک و نیکی را با خود همدست گردانم و دستهای برای نبرد با دیگران پدید آورم؟!. میگفتم : باری این خواهم توانست که خود نمونهی نیکی و پاکی باشم.
درپی این اندیشهها بود که چون مشاور اعظم بدانسان که نوشتهام مرا بار دیگر بعدلیه خواند پذیرفتم. بویژه که خود را ناچار از بازگشتن میدیدم.
روزهای آخر که در تهران میبودم و به بسیج راه میپرداختم ، کابینهی ناتوان سردار منصور رشتی (همان کابینهای که سپس جای خود را بکودتا داد) بروی کار آمده و ناتوانی دولت و آشفتگی کشور بیش از اندازه گردیده بود. هر کس افسوس میخورد ولی کسی نمیدانست راه چاره چیست؟. روزی گروهی را دیدم دنبال «سید آهنبردار» در خیابان روانند.
ـ کجا میروید؟.
+ بخانهی حاجی امامجمعهی خویی.
ـ برای چه؟.
+ برویم چاره بخواهیم. این طور که نمیشود.
بخانهی امامجمعهی خویی میرفتند که چارهی آشفتگی و بدبختی کشور را ازو بخواهند. در روزنامهها چاره را از «یک مشت آهنین» امید میداشتند و پیدایش آن مشت را آرزو میکردند.
در بهمنماه آمادهی سفر شده بودم. ولی برف بسیار باریده ، از راهها نیز خبرهای خوش نمیرسید. آن سال زمستان بسیار سرد میبود. نه همراهی پیدا میکردم ، نه درشکه یا کالسکهای سفر کردن را بگردن میگرفت. بیهوده در جستجو میبودم و سخت آزرده میشدم.
ناگهان کانتوری (درشکه خانهای) با همهی درشکهها و کالسکههایش آهنگ کوچیدن به تبریز کرد. ده دوازده کالسکه و درشکه راه افتاد که یکی را تنها بمن دادند. همراهان یک افسر قزاق بدخوی ، و یک سید خراسانی خودخواه ، و بازمانده درشکهچیان و مهتران میبودند.
داستان سفر درازست. سرما بیاندازه سخت میبود. چند تن در راه پاهاشان را سرما زده خشکانیده بود. از قزوین بآنسو بیشتر راه را پیاده میرفتیم و در توی برفها میغلتیدیم. کالسکهها و درشکهها با دشواری بسیار راه برای خود باز میکردند. نام گرگ و داستان درندگیهای آن را بسیار میشنیدیم.
بیست روز بیشتر در راه میبودیم تا به تبریز رسیدیم. بیچاره همسرم آن شب چه شادمانیها نمود. دو روز در خانه میبودم و دوستان و آشنایان بدیدن میآمدند. خشنود گردیدم که همراهان خیابانی نیز آمدند. رئیس استیناف که بدیدنم آمده بود گفت سی پرونده بیشتر پایان پذیرفته و ما شما را بیوسیدهایم که بیایید و رأیهاشان داده شود.
دو روز دیگر بعدلیه رفتم. از رفتار وکلا پیدا بود که چه هنگامه است. سلامهای بلند میدادند ، چاپلوسیها مینمودند. یکی از ایشان که سیدی میبود از روضهخوانی دست کشیده و بوکالت آمده ، همان روز نخست درمیان حالپرسی چنین گفت : «در آن دوسیهی [=پرونده] نزهتالدوله سهم شما را هم نگه داشتهایم ، خواهم آورد». گفتم : «قباحت دارد». نایستاد و درگذشت. دیگری که آن نیز سید است و قاضیان را به میهمانیها خواندی و دستگاه خوشی و کامگزاری برایشان چیدی ، جلوم را گرفت و چنین گفت : «یک دوسیه هم ما در آنجا داریم ، مال اردبیلیهاست. البته خدمتتان خواهم رسید». با پرخاش گفتم : «بگزارید از راه برسم تا بفساد دعوتم کنید». رفته و بدیگران گفته بود : «از تهران یک دنیا افاده آورده».
🔸 1ـ چگونه به تبریز بازگشتم؟ (تکهی یک از دو)
در «زندگانی من» سخن را باینجا رسانیدم که در زمستان ١٢٩٩ که در تهران میبودم دوباره مرا بعدلیه خواندند. چگونگی آن بود که پس از برافتادن خیابانی ، مخبرالسلطنه خودسرانه عدلیه برپا گردانیده بود. وزرات عدلیه آن را نپسندیده و نپذیرفته ، و خود به بنیادگزاری تازه برخاسته بود که مرا نیز خواندند و بعنوان «عضو استیناف آذربایجان» در آن جا دادند.
این در دیماه آن سال بود و میباید بگویم که تاریخچهی عدلیهای من ، از این هنگام آغاز یافته. زیرا راستست که در سال ١٢٩٨ در تبریز ششماه بیشتر در عدلیه میبودم ولی در آن هنگام کشاکشهای حزبی مرا سرگرم میداشت و باین کار کم میپرداختم. راستش هم آنست که از بس که عدلیه بدنام و بیشتر داوران مردان بیارج و آلوده میبودند من ننگ خود میشماردم که درمیان ایشانم ، و اینبود که چون به تهران آمدم پی کار عدلیه نرفته از وزارت فرهنگ کار خواستم و گرفتم.
ولی پنج ماه که در تهران میبودم اندیشههایی در دلم در آن باره پدید آمده بود. با خود میگفتم : داوری کاری ارجمند است. کاریست که با فهم و دانش و پاکدامنی بهمبستگی میدارد. کاریست که زندگانی تودهای بآن نیازمند است. مرا چه شده که از آن بگریزم؟!. آیا بهتر نیست که در عدلیه باشم و آنچه توانم نیکی و پاکی نشان دهم و اگر توانستم داوران پاک و نیکی را با خود همدست گردانم و دستهای برای نبرد با دیگران پدید آورم؟!. میگفتم : باری این خواهم توانست که خود نمونهی نیکی و پاکی باشم.
درپی این اندیشهها بود که چون مشاور اعظم بدانسان که نوشتهام مرا بار دیگر بعدلیه خواند پذیرفتم. بویژه که خود را ناچار از بازگشتن میدیدم.
روزهای آخر که در تهران میبودم و به بسیج راه میپرداختم ، کابینهی ناتوان سردار منصور رشتی (همان کابینهای که سپس جای خود را بکودتا داد) بروی کار آمده و ناتوانی دولت و آشفتگی کشور بیش از اندازه گردیده بود. هر کس افسوس میخورد ولی کسی نمیدانست راه چاره چیست؟. روزی گروهی را دیدم دنبال «سید آهنبردار» در خیابان روانند.
ـ کجا میروید؟.
+ بخانهی حاجی امامجمعهی خویی.
ـ برای چه؟.
+ برویم چاره بخواهیم. این طور که نمیشود.
بخانهی امامجمعهی خویی میرفتند که چارهی آشفتگی و بدبختی کشور را ازو بخواهند. در روزنامهها چاره را از «یک مشت آهنین» امید میداشتند و پیدایش آن مشت را آرزو میکردند.
در بهمنماه آمادهی سفر شده بودم. ولی برف بسیار باریده ، از راهها نیز خبرهای خوش نمیرسید. آن سال زمستان بسیار سرد میبود. نه همراهی پیدا میکردم ، نه درشکه یا کالسکهای سفر کردن را بگردن میگرفت. بیهوده در جستجو میبودم و سخت آزرده میشدم.
ناگهان کانتوری (درشکه خانهای) با همهی درشکهها و کالسکههایش آهنگ کوچیدن به تبریز کرد. ده دوازده کالسکه و درشکه راه افتاد که یکی را تنها بمن دادند. همراهان یک افسر قزاق بدخوی ، و یک سید خراسانی خودخواه ، و بازمانده درشکهچیان و مهتران میبودند.
داستان سفر درازست. سرما بیاندازه سخت میبود. چند تن در راه پاهاشان را سرما زده خشکانیده بود. از قزوین بآنسو بیشتر راه را پیاده میرفتیم و در توی برفها میغلتیدیم. کالسکهها و درشکهها با دشواری بسیار راه برای خود باز میکردند. نام گرگ و داستان درندگیهای آن را بسیار میشنیدیم.
بیست روز بیشتر در راه میبودیم تا به تبریز رسیدیم. بیچاره همسرم آن شب چه شادمانیها نمود. دو روز در خانه میبودم و دوستان و آشنایان بدیدن میآمدند. خشنود گردیدم که همراهان خیابانی نیز آمدند. رئیس استیناف که بدیدنم آمده بود گفت سی پرونده بیشتر پایان پذیرفته و ما شما را بیوسیدهایم که بیایید و رأیهاشان داده شود.
دو روز دیگر بعدلیه رفتم. از رفتار وکلا پیدا بود که چه هنگامه است. سلامهای بلند میدادند ، چاپلوسیها مینمودند. یکی از ایشان که سیدی میبود از روضهخوانی دست کشیده و بوکالت آمده ، همان روز نخست درمیان حالپرسی چنین گفت : «در آن دوسیهی [=پرونده] نزهتالدوله سهم شما را هم نگه داشتهایم ، خواهم آورد». گفتم : «قباحت دارد». نایستاد و درگذشت. دیگری که آن نیز سید است و قاضیان را به میهمانیها خواندی و دستگاه خوشی و کامگزاری برایشان چیدی ، جلوم را گرفت و چنین گفت : «یک دوسیه هم ما در آنجا داریم ، مال اردبیلیهاست. البته خدمتتان خواهم رسید». با پرخاش گفتم : «بگزارید از راه برسم تا بفساد دعوتم کنید». رفته و بدیگران گفته بود : «از تهران یک دنیا افاده آورده».