پاکدینی ـ احمد کسروی
7.53K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.29K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
🔶 زندگانی من (ده سال در عدلیه)
🔸 18ـ سفر خوزستان (تکه‌ی دو از دو)

کار من پایان پذیرفته بود. ولی باز شبها بدیدن وزیر می‌رفتم و سخنانی از همه جا بمیان می‌آمد. شبی گفت : «شما باید بروید. ولی آقای رئیس‌الوزراء خواسته خودش شما را ببیند. فردا بیایید به هیئت (1) ». فردا من به «هیئت» رفتم. معاضدالسلطنه نیامده بود. صوراسرافیل و سلیمان‌میرزا برخاستند که مرا به اتاق رئیس‌الوزراء ببرند ، روی پله‌ها دیدیم پایین می‌آید. همانجا ایستاد و ما را پذیرفت. نخست بار بود که من سردارسپه را می‌دیدم. با آواز آهسته و آرام سخنانی گفت در این زمینه : «دولت شما را می‌فرستد که در خوزستان عدلیه‌ی آبرومندی برپا کنید. در آنور شط‌العرب عدلیه‌ی انگلیسهاست. شما باید عدلیه‌ای تأسیس کنید که جوابده آن باشد».

از آنجا بازگشتیم. فردا از عدلیه پول و نوشته‌ها که می‌بایست ، گرفته بوزیر و دیگران بدرود گفتم. ولی چون زمستان سخت می‌بود اتومبیلی برای سفر پیدا نکردیم. ده روز هرچه کوشیدیم نتیجه نداد و سرانجام ناچار شدیم با پست برویم. از تهران تا قزوین که با اتومبیل بود سختی کم دیدیم ولی از قزوین تا کرمانشاهان که با گاری می‌بود سختیهایی بیش از اندازه کشیده آن راه را ده‌روزه پیمودیم.

از کرمانشاه می‌بایست مدعی‌العموم را همراه برداریم. سه روز در آنجا ماندیم. مایه‌ی خشنودی من بود که دوست ما خلیلی در اینجا می‌زیست. باینجا «تبعید» شده بود. سه روز باهم بخوشی گذرانیدیم.
پس از سه روز با مدعی‌العموم و خانواده‌اش که بیش از ده تن می‌بودند راه افتادیم و تا بغداد باهم رفتیم. (2) در بغداد من خانواده‌ی خود را بآنان سپرده بتنهایی پیش افتادم. در بصره که شب رسیده بودم به کنسولخانه رفتم. آقای کنسول میرزاحسن‌خان نصرت‌الوزاره (3) که از آزادیخواهان کهن ایران می‌بوده و با من در تهران دوستی پیدا کرده بود میزبانی و پذیرایی گرمی کرد. شب بر سر سفره سخن از این پیش آمد که من «لقبی» نداشته‌ام. من بیاد قصیده‌ای افتادم که آقای بدیع درباره‌ی لقب گفته بوده و من آنها را ده پانزده سال پیش در حبل‌المتین (4) خوانده بودم. چند بیتی که یادم بود خواندم :

شکر خدا در ایران از همت بزرگان نعمت شده فراوان القاب بی‌شماره
آن یک جفنگ حضرت این یک دبنگ خاقان آن مهمل‌الصداره ، این معطل‌الوزاره

بازمانده‌ی قصیده را خود بدیع خواند و بسیار خوش بود.

بامدادان که برخاستیم گفتم : من باید بسوی ایران بگذرم. آقای بدیع گفت : ولی امروز یکشنبه است و کنسولخانه‌ی انگلیس بسته است. شما ناچارید بمانید فردا پاسپورت خود را به ویزا رسانید و بروید ، و چون دید من ناخشنود شدم گفت : «بهتر است شما را با خان‌بهادر آشنا گردانم. اتومبیل دم در است بنشینید و بروید و ایشان را ببینید. شاید پاسپورت را هم ایشان بتوانند به ویزا رسانند».

از نام «خان‌بهادر» من چنان پنداشتم که یک مرد هندی را خواهم دید ، و در شگفت شدم که چون از در بدرون رفتم مردی را دیدم با رخت ایرانی و قیافه‌ی ایرانی ، یک سرهنگ ایرانی را با چند تن دیگر در نزد او دیدم. چون سلام دادم نشستم. خان‌بهادر با چنان مهربانی حالپرسی کرد که تو گفتیی سالها باهم دوست می‌بوده‌ایم. من داستان ویزا را گفتم. پاسپورت را گرفت و با تلفن با کنسول انگلیس گفتگو کرد و آن را برای ویزا فرستاد. سپس پرسید : «بعربستان چرا می‌روید؟!». گفتم : «رئیس عدلیه‌ی خوزستانم». سرهنگ را نشان داده گفت : «پس این آقا هم رئیس قشون خوزستانست. با ایشان آشنا شوید». دانسته شد سرهنگ باقرخان رئیس آن دسته‌ی کوچکی از سپاهست که در شوشتر می‌باشند. باهم آشنا گردیدیم. گفت : «من با کشتی مخصوص حاجی رئیس آمده‌ام و عصر خواهم بازگشت. شما هم با ما باشید». گفتم : باکی نیست. برخاست رفت که هنگام عصر باهم راه افتیم. پس از رفتن او خان‌بهادر بسخن پرداخته گفت : «من امیدوارم با شما دوست خواهم شد. آقای سرهنگ میانه‌اش با حکمران عربستان بهم خورده. اکنون شما اگر با او بروید شاید حکمران بدش بیاید و با عدلیه بدرفتاری آغاز کند. بهتر است شما خودتان بروید». من دیدم پند دلسوزانه‌ایست. بسرهنگ تلفن کرده آگاهی دادم که من چون شتاب می‌دارم تا عصر نخواهم ماند ، و همان هنگام به خان‌بهادر و همچنان بآقای نصرت‌‌الوزاره در کنسولخانه بدرود گفته راه افتادم.
پابرگیها (همه از ویراینده) :
1ـ هیئت وزیران
2ـ پیشتر گفتیم که برخی راهها که آن زمان رواج داشته امروز برای ما شگفت می‌نماید. یکی از آنها راه سفر به خوزستان بوده. در اینجا دیده می‌شود که بجای آنکه از لرستان گذشته به خوزستان بروند راه امن و هموار آن بوده که نخست به بغداد و از آنجا به بصره و از بصره به خوزستان بروند.
3ـ اصل : (بغلط) بدیع‌الوزاره. نخست بار آقای محمد امینی این لغزش را یادآوری کرده‌اند. میرزاحسن‌خان در شعر خود را بدیع می‌نامیده ولی لقب خودش نصرت‌الوزاره بوده. ما در متن ، درست آن را آوردیم.
4ـ روزنامه‌ی حبل‌المتین
آقای خانبهادر
🔶 زبان ایرانی - پرچم نیمه‌ماهه : 257
🔸 پرسشها و پاسخها (تکه‌ی یک از پنج)

پرسش :
شما «غدغن» را بمعنی تأکید نوشته‌اید. پس «ممنوع» را در فارسی چه باید گفت؟.. آیا کلمه‌ی ویژه‌ای ندارد.
اهواز ـ محمدعلی جزایری

پاسخ :
«غدغن» در فارسی بمعنی تأکید بوده ما نیز در آن معنی بکار می‌بریم. اما «منهی» (نه ممنوع) در فارسی کلمه نمی‌دارد ، و چون «نهی» یک معناییست که بآن نیازمندیم و باید جداشده‌ها از آن بیاوریم اینست می‌باید در اندیشه‌ی داشتن کلمه برای آن باشیم. اگر کسانی در فرهنگها کلمه‌ای باین معنی سراغ دارند برای ما بنویسند وگرنه باید خود کلمه‌ای بگزاریم.
🔶 11ـ نكوخوییها ، بدخوییها - چاره‌ی زشتخوییها را چگونه باید كرد؟..
🔸 (گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان) - تکه‌ی سه از شش

كسانی آزادی اندیشه را میانه‌ی اروپاییان یكی از نیكیها می‌شمارند. اینان نمی‌دانند كه آن آزادی همیشه در ایران بوده و این سستی و پراكندگی میانه‌ی ایرانیان همانا نتیجه‌ی آن می‌باشد.

چرا می‌گویید : آزادی اندیشه؟.. بگویید : دیوانه‌بازی ، نابسامانی ، پراكندگی ، بدبختی! این چه كاریست كه ما میدان دهیم هر میخواره‌ی پوچ‌مغزی و هر بلهوس كج‌اندیشی سخنان زهرآلودی بهم بافته در میانه‌ی توده پراكنده سازند و مایه‌ی گمراهی و تباهی مردم گردند؟! (1)

شما چون فوج سپاهی را روانه‌ی میدان می‌كنید با آنكه یقین دارید یكایك ایشان بنگهداری خویش و دیگران خواهد كوشید و سستی بخود راه نخواهد داد باز آزادی بآنان نمی‌دهید كه هر یكی كه خواست ، دستورهایی دهد و یا تنها تنها در جنبش و كوشش سرخود باشند. بلكه ناگزیرشان می‌سازید كه با یك فرمان پیش روند و با یك فرمان پس نشینند و همه یكباره آتش افروزند و همه یكباره خاموشی گزینند. چرا كه رهاییشان بهم بسته و هرگاه یكی خطایی كرد دیگران را هم در خطر خواهد انداخت.

آیا زندگانی یك توده بی‌ارجتر از آن می‌باشد؟! پس چگونه آزادی می‌توان داد كه هر كه هرچه خواست بگوید و هر اندیشه‌ی ناروایی كه از دلش برخاست بر زبان براند؟!...

ما در نگهداری تن خود این نمی‌كنیم كه به هر كسی راه دهیم دستور خوراك و رفتار دهد. این كار را خاص پزشكان می‌شماریم و آنان نیز نه از روی اندیشه و پندار خود بلكه از روی علم پزشكی دستورهایی می‌دهند. آیا آسایش و رستگاری یك توده تا باین اندازه ارج ندارد؟!

در توده‌ای كه اندیشه آزاد بود و هر كسی آنچه اندیشید توانست بگوش مردم برساند بلهوسان و فریبكاران از هر سو برخاسته سخنان زهرآلود ـ سخنانی كه شنوندگان را خوش آید ولی مایه‌ی تباهی و تیره‌روزی آنان باشد ـ میانه‌ی مردم پراكنده می‌سازند. در هر زمان صدها بدنهادان هستند كه بر آسایش و رستگاری مردم رشك می‌برند و اینست بگمراه كردن آنان می‌كوشند. صدها آزمندان هستند كه تن بكار و كوشش نداده همیشه خواستارند ساده‌دلان را فریفته نان از دست آنان بربایند. صدها تیره‌درونان هستند كه از كشاكش و دوتیرگی میانه‌ی توده لذت می‌یابند ....

در توده‌ای كه آزادی اندیشه باشد اینان بكار برخاسته مایه‌ی پریشانی و پراكندگی مردم می‌گردند و با وارونه‌گوییهای خود توده را گیج‌سر می‌سازند. كم‌كم نوبت بیرگان و بی‌آزرمان می‌رسد كه برای زشت‌ترین خویها فلسفه می‌بافند و بر روی زشتی آنها پرده كشیده بزور شیرین‌زبانی میانه‌ی توده رواج می‌دهند. چنانكه در شرق كرده‌اند و چنانكه در اروپا می‌كنند.

در شرق كار بآنجا كشیده كه برای بیكاری و مفتخواری عذرهایی تراشیده‌اند و گدایی را كه از بدترین گناهانست بنام «عبادت و ریاضت» رواج داده‌اند. بیغیرتی و ناپروایی را كه مایه‌ی هر گونه پستی است «دم را غنیمت شمردن» نام نهاده فلسفه‌بافیها كرده‌اند. گریه و زاری را در برابر دشواریها و اندوه‌ها كه خود درماندگی و نادانیست بنیكی ستوده مردم را بر آن واداشته‌اند. از اینگونه پستی چندانست كه بشمار نیاید و از یاد برخی از آنها ما را شرم می‌آید.

پابرگی از ویراینده :
1ـ امروز «آزادي گفتار» بيشتر در برابر «خفقان» بكار مي‌رود و خواست از آن جلوگيري از «آزادي» بي‌مرز و اندازه (يا بهتر بگويم : لگام‌گسيختگي) خودكامگان است! حال آنكه در اينجا معني هرج و مرج و پراكنده‌گويي و از آن بدتر بدآموزيش خواسته شده و نكوهش رفته. آزادي گفتار و مطبوعات بيگمان نمي‌تواند بي‌مرز باشد. اگر مي‌توانست ، چه جاي تبصره‌ها و «اما و ‌اگرها» در قانون مطبوعات كشورهاي جهان بود؟! اين يكي از نمونه‌هاي بدفهمي درميان ما ايرانيان است كه كوششي براي دست يافتن به آزادي و دمكراسي يا باري ، دانستن معناشان نمي‌كنيم ولي چون سخن از آنها بميان آيد مي‌بيني چنان بي‌مرز و اندازه‌شان نشان مي‌دهيم كه معنايي جز هرج و مرج از آن درنمي‌آيد.
🔶 زندگانی من (ده سال در عدلیه)
🔸 19ـ خوزستان را چگونه دیدم؟! (تکه‌ی یک از دو)

در محمره (یا خرمشهر) دانستم که شیخ خزعل در آبادان در کشتی خود می‌باشد ، در تهران سپرده بودند که او را دیدار کنم. نخست آگاهی فرستادم و سپس موتوری گرفته بکشتی رفتم. در پایین تفنگچیان و کسان شیخ می‌بودند. از پله‌ها که بالا رفتم عربی را سر پا ایستاده دیدم. من پیکره‌ی شیخ خزعل را در مهنامه‌ی «العمران» که در مصر با پول او پراکنده شدی دیده بودم. این مرد را باو ماننده نیافتم. ولی از پیش‌آمدنش پیدا بود که خزعل می‌باشد. سلام بهم دادیم و نشستیم. گفتم : «من رئیس عدلیه‌ی خوزستانم. خواستم جناب شیخ را ببینم و بروم». از تهران پرسشهایی کرد. سپس گفت : «حقوق شما چقدر است؟». بمن گفته بودند که خزعل از سران اداره‌ها که به پیشش روند چنین پرسشی کند و او چون از کمی «حقوق» خود سخن بمیان آورد همان را دستاویز گرفته ماهانه برایش گزارد و همه‌ی سران اداره‌های خوزستان ازو ماهیانه می‌دارند. این پرسش می‌رساند که آن سخن راست بوده. پاسخ دادم : «بمن حقوقی کافی خواهند داد. آنگاه بمن اختیار داده‌اند که هرچه کم داشتم بخواهم». از این سخن نگاه تندی بمن کرد و خاموش ایستاد. من نیز سخنی نمی‌داشتم و برخاستم و «خداحافظ» گفته روانه گردیدم.

از محمره جهازی روانه‌ی اهواز می‌بود. من نیز بلیت گرفته در آن نشستم. شب که به اهواز رسیدم چون میهمانخانه نمی‌بود و بایستی بخانه‌ی خزعل رفت ، من پیاده نشده شب را هم در آنجا خوابیدم.
فردا پیاده شده بسراغ اتومبیل رفتم که روانه‌ی شوشتر شوم. گفتند : در این چند روزه سیل آمده و کارون لبریز بوده و راهها را گرفته. اینست اتومبیل نمی‌رود. من چون شتاب می‌داشتم با دادن پول بسیاری اتومبیلی را برفتن واداشتم. با سختیهای بسیاری راه پیمودیم. در نیم‌فرسخی شوشتر راه بیکبار بریده شد و ما ناچار بودیم اتومبیل را رها کنیم. اسب‌سواری از آنجا می‌گذشت. جامه‌دان و افزارهای مرا بار کرد و ما پیاده راه افتادیم.

آفتاب فرومی‌رفت که ما به شوشتر درآمدیم. من چون شهر را دیدم یکه خوردم. زیرا که کوچه‌ها را دیدم بسیار تنگ و پیچاپیچ و دیوارها بسیار بلند و بدساخت و از هر سو نشانه‌های ناپاکیزگی و ناپاکی پدیدار. با خود گفتم : آیا شوشتر پایتخت خوزستان اینست؟!. باز بخود دل داده گفتم : اینها آخرهای شهر است. باشد که خود شهر چنین نباشد. ولی این دلداری نیز بیجا درآمد زیرا چند کوچه‌ای نپیچیدیم که بجلو در عدلیه رسیدیم. دانسته شد شهر همانست که می‌بینیم و این بمن بسیار سخت افتاد.

ناظم‌العداله رئیس پیشِ عدلیه بمیزبانی و پذیرایی برخاست و کارمندان عدلیه که بیشترشان در همان حیاط نشیمن می‌داشتند بسرم گرد آمدند و مهربانی بسیار می‌نمودند. من پرسیدم : آیا شهر همینست و همین گونه است که ما دیدیم؟!. گفتند : آری همانست.

من چندان دلگیر شدم که شام نتوانستم بخورم. با خود می‌گفتم : در چنین شهری من چگونه توانم زیست؟!. آنگاه روان گردانیدن قانون و کاستن از نیروی خزعل و دیگر کارها که بمن سپرده‌اند ، انجام آنها از این شهر چگونه تواند بود؟!. چرا اهواز بآن خوبی و آبادی حکمران‌نشین و کانون اداره‌ها نباشد و شهری باین کوچکی و بدی باشد؟!. اگر دولت تا این اندازه ناتوانست که نمی‌تواند کانون اداره‌ها را به اهواز ببرد پس من چگونه خواهم توانست قانون را تا بآنجا فرمانروا گردانم؟!.

هنگامی که می‌خواستم بخوابم باین آهنگ می‌بودم که بامدادان با همان اتومبیلی که آمده‌ام و بیرون شهر است به اهواز بازگردم و از آنجا به تهران تلگراف کرده خواستار شوم که مرا از این کار آمرزیده دارید ، و چه بپذیرند و چه نپذیرند به تهران بازگردم. با این اندیشه به توی رختخواب رفتم. ولی چون خوابم نمی‌برد و همه در اندیشه می‌بودم کم‌کم از خشم افتاده این بار با خود چنین گفتم : بیگفتگوست که در این شهر بمن بد خواهد گذشت. ولی مگر آدمی باید همیشه با خوشی باشد؟!. آیا نتوانستی بود که من گرفتار گردم و بزندان بیفتم و یک سال در آنجا بمانم؟!. اکنون چنین انگارم که چنان گرفتاری بمن رخ داده. آیا اینجا بدتر از زندانست؟!. با این اندیشه خود را آرام گردانیدم و بخواب رفتم.
فردا که برخاستم و بار دیگر با ناظم‌العداله و کارمندان بگفتگو پرداخته پرسش و جستجو بیشتر گردانیدم دانسته شد حال خوزستان جز از آنست که در تهران شناخته شده. شهرهای خوزستان همه در دست خزعل است. محمره و آبادان و اهواز و فلاحیه و حویزه یکباره سپرده باوست. فرمانروایی رسمیش در دست او و پسرانش می‌باشد. ایلهای عرب همه سپرده باوست که به هر کدام شیخی را از هواداران خود گمارده. تنها سه شهر از فرمانروایی او برکنار است که شوشتر و دزفول و رامهرمز باشد. ولی در شوشتر و دزفول نیز کارکنان بسیاری او را می‌باشد و آشوبگران و آدمکشان همه جیره‌خواران اویند که هر زمان که او خواست شهر را بهم توانند زد.
شیخ‌خزعل
🔶 زبان ایرانی - پرچم نیمه‌ماهه : 258
🔸 پرسشها و پاسخها (تکه‌ی دو از پنج)

پرسش :

1ـ دریغ در اصطلاح شما بمعنی مضایقه است یا افسوس؟

2ـ انگیزه که در فرهنگ پیمان بجای علت بکار میرود در نوشته‌های برخی پیمانیان بجای سبب و باعث و جهت هم بکار میرود و بدیده‌ی من راست نمی‌آید. چه آنکه هر یک از کلمه‌های علت ، سبب ، باعث ، جهت ؛ مورد استعمال ویژه‌ای دارند. مثلاً اگر کسی بیمار بوده و از خوردن فلان دارو دردش درمان گردیده بلکه باید گفت فلان دارو سبب (باعث) بهبودی گردیده یا اگر فلان مرد با بهمان مرد دوستی دارد نمی‌تواند گفت بعلت فلان با هم دوست هستند بلکه باید گفت بجهت فلان با هم دوستی دارند و تقاضایم اینست که نظریه‌ی خود را مرقوم دارید تا اگر من در اشتباه هستم و کلمه‌ی انگیزه را بجای کلمه‌های علت و سبب و باعث و جهت میتوان استعمال کرد بدانم و از تردید بیرون آیم وگرنه کلمه‌های چیز بود و شوند که در فارسی معنی باعث و سبب دارند پیشنهاد می‌نماییم که اگر در نزد شما راست باشد پذیرفته گردد.
لار ـ آگاه

پاسخ :

1ـ ما «دریغ» را از زبان گرفته‌ایم و تاکنون بِهمان معنیها که در زبان میداشت بکار می‌بردیم چنانکه آقای آگاه میدانند «دریغ» در فارسی برای نشان دادن اندوه خود بهنگام از دست رفتن یک چیز گرانبها بکار میرفت. مثلاً کسی را دوستی مرده آه میکشد و میگوید : «دریغ آن دوست گرامی» یا کسی در پیری افسوس خورده چنین میگوید : «دریغ آن روزهای خوش جوانی».

معنی نخستش این بود. لیکن سپس آن را بمعنی «مضایقه کردن» نیز بکار برده‌اند و در این معنی بیشتر شناخته گردیده. مثلاً میگویند : «ده ریال وام خواستم از من دریغ داشت».

ما نیز تاکنون پیروی از دیگران کرده دریغ را در این دو معنی بکار می‌بردیم. ولی اکنون که سخن بمیان آمده می‌بینم در اینجا یک ایرادی هست زیرا این گونه دو معنایی برای یک کلمه نشان ناتوانی زبان شمرده شود. زیرا چه‌بسا که در یک جمله خواست گوینده فهمیده نگردد. همین اکنون اگر کسی سخن از ناشکیبایی مردی بمیان آورد و بگوید : «بمرگ یک کودک دریغ میگفت» شنوندگان خواست او را نخواهند فهمید و دریغ گفتن را جز بمعنی «مضایقه» نخواهند گرفت.

اینست میخواهیم از یادآوری آقای آگاه سود جسته بآن کلمه چاره کنیم. بدینسان که چون «دریغ گفتن» یا «دریغ داشتن» در معنی مضایقه شناخته‌تر است. ما نیز تنها آن را در این معنی بکار ببریم. چیزی که هست باید آن را برویه‌ی کار آورده «دریغیدن» بگوییم و جداشده‌ها از آن پدید آوریم (دریغید ، میدریغد ، ندریغ ...).

اما معنی نخست دریغ ، چون «افسوس» را بهمین معنی در دست میداریم از این پس همان را بکار برده از «دریغ» چشم پوشیم.

2ـ در زمینه‌ی پرسش دوم نیز ایراد آقای آگاه بجاست. ما در این باره نیز تاکنون یک زمینه‌ی روشنی نداشته‌ایم. «انگیزه» را که ما بکار می‌بریم از ریشه‌ی «انگیختن» است و باید آن را در جاهایی بیاوریم که انگیزشی درمیان باشد. باین معنی : جایی باشد که پای خواست (اراده) درمیان باشد. مثلاً کسی خانه‌ی خود را می‌فروشد و چنین میگوید : انگیزه‌ی این کار تنگدستی است باین معنی که تنگدستی او را بفروش خانه برانگیخته است.

پس در جاهای دیگر این کلمه را نتوان آورد ، و اینست ما پیشنهاد آقای آگاه را پذیرفته کلمه‌‌ی «شوند» (با پیش شین و زبر واو) را میگیریم که از این پس در نوشته‌های خود بجای کلمه‌های «جهت و سبب» بکار ببریم. مثلاً کسی بیمار است بگوییم : «شوند این بیماری پرخوری و ناپرهیزی است» یک خانه آتش گرفته بگوییم : «شوندش آن بوده که در نزدیکی در آتش روشن کرده‌اند و زبانه‌ی آن بدر نیز رسیده و سوختن گرفته.»

ما بیک چنین کلمه‌ای نیاز می‌داشتیم و از آقای آگاه خشنودیم که یادآوری کرده‌اند. نیز ما میتوانیم از آن «کار» آورده جداشده‌ها بگیریم : مثلاً بکسی که خشمناکست بگوییم : «چه شوندیده که چنین خشمناکید؟!..» (چه سبب شده؟..) همچنین توانیم آن را «گذرنده» گردانیده (شوندانیدن) بکار بریم مثلاً بکسی که در یک خانه باجاره می‌نشیند و در سایه‌ی بیپروایی او خانه آتش گرفته و سوخته بگوییم : «چون تو شوندانیده‌ای باید تاوانش را بگردن گیری» بدینسان از کلمه‌های «مسبب و باعث» نیز بی‌نیاز خواهیم گردید. نیز بکلمه‌ی «چیز بود» که یکی دیگر از کلمه‌های پیشنهاد کرده‌ی آقای آگاهست نیز نیاز نخواهد ماند.

ما در نوشته‌های خود نیز گاهی کلمه‌ی «مایه» را می‌آوریم. ولی آن باید در جایی باشد که معنی «رویش» را بخواهیم. مثلاً بگوییم : بفلان پروایی نکردند و این مایه‌ی رنجش او گردیده بدشمنی انجامید. هرچه هست این یک معنی «مجازی است» چنانکه بهمین معنی گاهی کلمه‌ی «سرچشمه» را نیز توان آورد.
🔶 11ـ نكوخوییها ، بدخوییها - چاره‌ی زشتخوییها را چگونه باید كرد؟..
🔸 (گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان) - تکه‌ی چهار از شش

در غرب نیز چنانكه می‌بینیم برای دزدی و نابكاری و ستمگری و آزمندی و دروغبافی و دورویی و پیمانشكنی و هر گونه زشتكاری فلسفه‌ها می‌تراشند و كار را بجایی می‌رسانند كه سرحدی میانه‌ی نیك و بد نگزارند. (1) و چون مقصود گفتگو از غرب نمی‌باشد بهمین اشاره بسنده نموده بر سر سخن خود می‌رویم.

ما مردی را می‌بینیم كه در داستان دلگداز مغولان بهنگامی كه دشمن بعراق (2) نزدیك می‌شده شبانه با درویشانِ لخت و پا برهنه كه پیروان او بودند از شهر گریخته و زنان و كودكان خود را بی‌پناه بشمشیر خونخواران واگزارده. با آنكه اگر می‌ماند و مردانگی از خود می‌نمود چون عنوان پیشوایی داشت شاید شهر را نگه می‌داشت و صدها هزار مردان و زنان را از نابودی رها می‌ساخت ، به هر حال می‌توانست كه چون می‌گریخت زنان و فرزندان خود را نیز همراه سازد و باری اینان را آزاد گرداند. ولی از پستنهادی و بیرگی این را هم ننموده و تنها با یكمشت پیروان بیكاره بدررفته. آن بدتر كه خویشتن این داستان را با آب و تاب بسیاری یاد می‌كند كه تو گویی كار بسیار پرارجی را انجام داده كه این خود گواه دیگر بر پستی و فرومایگی او می‌باشد.

كنون ببینید كه چنین كسی یكی از پیشوایان بوده و صد سخن بهم بافته بنام پند و دستور زندگانی میانه‌ی مردم رواج می‌داده. پندها و دستورهایی كه درخورِ پستی و بی‌ارجی خود بوده و مردم را نیز همرنگ خویش می‌خواسته! آیا این جز در سایه‌ی آزادی اندیشه بوده؟!

پابرگیها از ویراینده :
1ـ مثالهايی از اين فلسفه‌بافيها درميان غربيان : God is green! (كنايه از دلار است كه برنگ سبز مي‌باشد ، همسنگِ جمله‌ايست كه درميان ايرانيان رواج يافته : با پول هر كاری می‌توان كرد.) يا Bussines is bussiness! يعنی بازرگانی جدا از كارهای ديگر است و از نيكيها پيروی نمی‌كند : در آن دروغ ، نيرنگ ، دورويی ، پيمانشكنی و ... رواست!
2ـ خواست «عراق عجم» است كه ری و اسپهان و همدان و كرمانشاه از شهرهای بزرگ آن بشمار بوده.
✴️ پاسخ خوانندگان پرچم به هایهوی روزنامه‌های یاوه‌گو

از قرار مندرجات نامه‌ی پرچم کسی یا کسانی شما را بعنوان (توهین بمفاخر ما یا آنان) بمحاکمه‌ی ملی خواسته و یک روزنامه‌ی بی‌آبروی دیگری زبان بهتاکی گشوده است.

چون من پس از انتشار پرچم ، روزنامه‌ی دیگر نمی‌خوانم آگهی درستی از مفاد ایرادِ ایرادکنندگان ندارم ولی خلاصه‌ی آن را از پرچم استنباط و بنوشتن این مختصر وادار گردیدم. اول باید گفت که کتابهای بهترین شعرسرایان ما (گذشته از چند تن) هزار عیب ثابت دارد که بحث در آن از وظیفه‌ی من خارج است البته محسناتی هم دارد ولی اندک. چنانکه همه می‌دانند بیشتر شعرا درباره‌ی باده و ساده و می و معشوق تا منتها درجه‌ی اغراق سخن گفته‌اند بطوری که نتیجه این شده که قبح فساد اخلاق از میان رفته و بصورت کنونی درآمده است.

از محسنات آنان : بجا ماندن برخی واژه‌های پارسی و جمله‌های منظوم است که در اینجا ما بآن نیازمندی پیدا کرده و در پاسخ بیهوده‌گویان بیتِ ساخته و پاسخ آماده را می‌گوییم :
هر کسی بر فطرت خود می‌تند.

آقای کسروی ای طبیب اجتماعی چنانکه بیماریهای توده را تشخیص داده‌اید همچنان داروی آنان را تعیین نمایید. شما هم ای پرچم ، ای ماه تابانِ دانش نور افشانی کنید. بگزارید بیهوده‌گویان آبروی خود را ریزند. شما ای راهنمای زندگانی چنانکه دامن مردانگی را برای بیداری و یگانگی مردم بکمر زده‌اید اندیشه‌ی خود را دنبال کنید و باکی از هیاهوی خُردمایگانی که برای اظهار وجود با بیانات رذیلانه‌ خودنمایی می‌نمایند نداشته باشد که حقیقت با نیروی معنوی خود و مردان حقیقت‌پرست با جان و دل پشتیبان شما می‌باشند و پاسخ بیهوده‌گویان را با خامه و نامه و دلایل خردمندانه خواهند داد زیرا روشنایی هرچه هم که ضعیف باشد باز بر تاریکی چیرگی دارد چنانکه شمع با اینچنینی محوطه‌ی تاریک بآنچنانی را روشن می‌سازد.
اهواز ـ ی. فرید
(پرچم روزانه ش 146)
🔶 زندگانی من (ده سال در عدلیه)
🔸 19ـ خوزستان را چگونه دیدم؟! (تکه‌ی دو از دو)

تا چند سال پیش حکمرانان که از تهران می‌آمده‌اند ناچار می‌بوده‌اند به شوشتر خزیده در این شهر کوچک و ویران روز گزارند و کمترین تکانی بزیان خزعل بخود ندهند ، بلکه خود را بزیر پناه شیخ بکشند ، وگرنه آشوبگران فرصت نداده بیرونشان می‌کرده‌اند. چنانکه چند سال پیش ظهیرالملک که می‌خواسته نیرویی از خود نماید ، بانگیزش خزعل آشوبگران شوریده‌اند و گرد خانه‌ی او را گرفته‌اند و امیرخان نامی پسر قلیخان با گلوله زده پیشخدمت او را کشته که پرونده‌اش در زیردست بازپرس عدلیه می‌بود. ظهیرالملک ناچار شده با تلگراف از شیخ زینهار خواهد و شیخ یک دسته‌ سوار فرستاده که او را بیرون آورده روانه‌ی تهرانش گردانیده‌اند. سیدعبدالله که پیش از ناظم‌العداله رئیس عدلیه می‌بود دانسته نبود چه نافرمانی به خزعل کرده بود که روز روشن با تیر کاظم داوود که از آدمکشان خزعل می‌بود کشته شده.

پس از برخاستن سردار سپه که نیرویی دولت را پدید آمده تازه حال خوزستان اینست که اداره‌های تلگراف و تلفن و پست که زیانی بفرمانروایی شیخ ندارند بلکه افزار کارهای او می‌باشند ، و همچنان اداره‌های مالیه و گمرک که برخوردی با شیخ نمی‌دارند ، کانون اینها ناصری (اهواز) است. ولی حکمرانی و عدلیه و ژاندارم و شهربانی باید در شوشتر باشند و با این خواری روز بگذرانند. یک دسته‌ی دویست‌وپنجاه تن سپاهی که از اسپهان آمده‌اند اینها نیز در دزِ سلاسل ‌اند. سران اداره‌ها چه در ناصری و چه در شوشتر و چه در دیگر شهرها جیره‌خواران و ماهانه‌بگیران شیخ می‌بودند و هیچ یکی در اندیشه‌ی دولت و آبروی دولت نمی‌بود. خوزستان کانِ «لیره» شمرده می‌شد و هر کسی می‌کوشید که لیره‌ بیشتر گرد آورد و بیشتر با خود برد.

خزعل در خوزستان دستگاه پادشاهی درچیده. کشتیها می‌دارد ، توپها می‌دارد ، از ایلهای عرب و لر سپاه می‌دارد. فرمانروایان کویت و بحرین و دیگر جاها او را فرمانروایی جداسر[= مستقل] می‌شناسند و با وی پیمانها بسته‌اند. همان روزها که دسته‌ی سپاه تازه رسیده و ناچار گفتگوهایی میانه‌ی خزعل و دولت بمیان آمده بوده پادآواز[=انعکاس] آن بروزنامه‌های بغداد افتاده بود که گفتارها می‌نوشتند و بسپاه فرستادن دولت ایران بخوزستان ایراد می‌گرفتند. در یکی از آنها دیدم آشکاره می‌نوشت : «ان عربستان امارة مستقلة عربیة امیرها معزالسلطنه الشیخ خزعلخان ...».

از آنسو انگلیسها که نفت خوزستان در دست ایشانست در چند جا بنیادگزاریها می‌دارند. مسجدسلیمان یک شهر انگلیسی است. بندِ قیر اگر شهر نباشد نیمه‌شهر است. اینها را انگلیسیها خودشان پدید آورده‌اند. آبادان نیز شهر انگلیسی گردیده. رویهم‌رفته اختیار خوزستان در نهان در دست انگلیس است و در آشکار در دست خزعل‌خان. در رامهرمز و بیرونهای شوشتر و مسجدسلیمان نیز بختیاریها دست می‌دارند. در آنجا که نیروی خزعل کم است نیروی آنان در کار می‌باشد.

آمدیم بر سر مردم : آنچه بومیان خوزستانند که بیشترشان در شوشتر و دزفول و دیه‌های آنها نشیمن می‌دارند ، اینان باآنکه نژاد و زبانشان ایرانیست خود را از ایرانیان جدا می‌گیرند و آنان را «عجم» می‌نامند و چندان می‌رمند که زنهاشان چون کسی را از کارمندان دولت در کوچه ببینند روهاشان بدیوار گردانیده چندان می‌ایستند که او بیاید و بگذرد. این متلکی شده که خوزستانیها چون به گورستانی رسند چنین گویند : «لاعربون و لاعجمون بل مردگان خودمان فاتحه» ، درمیانشان کسان بافهمی که حبل‌المتین و دیگر روزنامه‌ها را خوانده و خواستار ایرانیگری می‌باشند هستند ، ولی کمند.

عربها که بخش بیشتر مردم خوزستان آنهایند ، اگرچه از ستم خزعل بستوه آمده‌اند و افتادن او را از خدا می‌خواهند ، ولی کمترین دلبستگی به ایران و ایرانیگری نمی‌دارند و خود را از توده‌ی عرب که از سوی عراق پیوسته بایشانند جدا نمی‌گیرند.

آری هستند گروهی از اسپهانیان و دیگران که بخوزستان کوچیده‌اند و در ناصری و دیگر جاها بداد و ستد و دیگر کارها می‌پردازند و اینها خواهای دولتند و همیشه چشم براه می‌باشند. ولی از این گروه کم چه تواند بود؟!.

اینها بود آگاهیهایی که از پرسشها و جستجوهای خود بدست آوردم. رویهم‌رفته دیدم در خوزستان دولت ایران از همه ناتوانتر است. اینبود خود را در برابر کار دشواری دیدم. با اینحال ، نومیدی بخود راه نداده با خود گفتم : من تا آنجا که توانم خواهم کرد. بگفته‌ی عربها : «مَا لَا یُدْرَکُ کُلُّهُ لَا یُتْرَکُ کُلُّه» (1).

پابرگی از ویراینده :
1ـ کارى را که نمی‌توان درست انجام داد ، نباید بیکبار رها کرد. ـ و
🔶 زبان ایرانی - پرچم نیمه‌ماهه : 259
🔸 پرسشها و پاسخها (تکه‌ی سه از پنج)

پرسش :

1ـ «شوند» را با پیش شین نوشته‌اید. در فرهنگها با زبر شین است کدام درست است؟

2ـ در فارسی برای «عوض کردن» کلمه‌ی ساده‌ای نمی‌داریم و شما خود «دیگر کردن» را بکار می‌آورد. در شوشتر گرانیدن را (با پیش گ) بدین معنی آورند : «قلم خود را با کتاب او گرانیدم». نیز آن را در معنی اشتباه کردن کسی با کسی یا چیزی با چیزی آورند : «شما را با برادرم گرانیدم». آیا در فارسی می‌توان آن را بکار برد؟ این را چندی پیش آقای امام یادآوری کرد. کنون من آن را می‌نویسم.

3ـ واژه را چون چنانکه نوشته‌اید از هزوارشهاست تاکنون بکار نمی‌بردید. ولی در پرچم نیمه‌ماهه آن را بکار برده‌اید. آیا واژه با کلمه جدایی میدارد؟ اگر میدارد چیست؟

4ـ «گمانیدن» را در فرهنگ نوبهار بمعنی «گمان کردن» آورده. آن را میتوان بکار برد؟

5ـ تاکنون برای «مطلب» در پیمان و پرچم کلمه‌ای ندیده‌ام. آیا میتوان از خواستن کلمه‌ی «خواستار» را باین معنی آورد؟ چنانکه برای مبحث ، جستار و برای مقاله ، گفتار را آورده‌اید.

6ـ شلپ و شلپه را که بمعنی شیرین نوشته‌اید زیر و زبر یا پیش حرفهای آن دانسته نیست. کلمه‌های تازه که در پرچم می‌آورید اگر حرکتهای حرفهایش را نیز نویسید برای ما اشتباهی رخ نخواهد داد. این را نیز دیگران می‌پرسند که «شلپ» و «شلپه» در کدام یک از کتابهای باستان هست.
اهواز محمدعلی جزایری

پاسخ :

1ـ «شوند» را ما خود با پیش شین گردانیده‌ایم که با «شوند» که از «شدن» می‌آید یکی نباشد.

2ـ «گرانیدن» بآن معنی که یاد کرده‌اید بسیار بجاست و ما نیز توانیم آن را گرفت و بکار برد. تنها چیزی که خواهد بود آنست که اگر از واژه‌ی «گران» جداشده‌ها بیاوریم در نوشتن با آن یکی خواهد بود و این نیز از کمی خطست ، نه از کمی واژه.

3ـ «واژه» را ما بکار نمی‌بردیم ولی چون شناخته گردیده و همگی بکار می‌برند ما نیز پیروی کردیم ، زیانی هم نخواهد داشت.

4ـ «گمانیدن» را می‌توان ، و می‌باید بکار برد.

5ـ «خواستار» بمعنی «مطلب» راستست. ولی چون اکنون در معنی غلطی شناخته شده باید آن را بمعنی راستش بازگردانیم.

6ـ «شلپ» با زبر شین (بر وزن حرف) است و ما آن را از کتابی برنداشته‌ایم.