پاکدینی ـ احمد کسروی
7.53K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.29K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 4 (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)
🔸 21ـ گفتگو یا خودنمایی ـ «به چندین دروغ برخیزند تا یک راستی را نپذیرند» تکه‌ی 2

چنین بینگارید در نشستی سخن از تاریخ می‌رود و یکی چاپلوسیهای شرف‌الدین‌علی یزدی و سپهر کاشانی و دیگر مانندگان اینها را یاد کرده نکوهش می‌کند. دیگری بیدرنگ پاسخ می‌دهد : آنان ناچار بودند. بر سر این پیکار درمی‌گیرد و سخن بدرازی می‌کشد. سومی بدانسان که شیوه‌ی بسیار کسانست زیرکانه میانجی درآمده آن را تندرو نامیده و این را کندرو خوانده خویشتن سخنی درمیانه می‌راند (1) ... این داستانیست که بارها در نشستها روی دهد.

در اینجا بیگمان پای خودنمایی و سستی خرد درمیان است. این سرجنبانان بی‌آنکه خودشان دریابند گرفتار چندین درد هستند. چنانکه بازنمودیم. چیزی که هست تنها اینها نیست. در این داستانها انگیزه‌ی دیگری برای کشاکش درمیان می‌باشد. این خود جستاریست که یک بدکاری در چه هنگامی ناگزیر شمرده می‌شود و شایسته‌ی بخشایش می‌باشد. هر کسی که بکار بدی برخاسته بهانه‌ای برای آن می‌آورد ولی باید دید کدام بهانه را می‌توان پذیرفت و از آن کار چشم پوشید؟!. اگر بخواهیم در گفتگوی بالایی داوری کنیم نخست باید این نکته را بدانیم.

در همین باره چون پایه‌ای درمیان نیست هر کسی از پیش خود اندیشه‌ی دیگری پدید آورده. یک دسته برآنند که هرچه نان از آن درآمد و راه روزی بود رواست و می‌توان بآن برخاست و چون خود ایشان این کاره‌اند همه‌ی دیگران را نیز در چنین کارهایی بیگناه می‌شمارند و در چاپلوسیهای تاریخنگاران پیش که بنام نان خوردن و روزی یافتن آنها را کرده‌اند با دیده‌ی خرسندی می‌نگرند. دسته‌ی دیگری برآنند که یک زورمندی هرچه را خواست باید گردن نهادن و پذیرفتن و این بهانه را از بهر هر زشتکاری بس می‌شمارند. مایه‌ی کشاکش بیش از همه این ندانی است.

در همین زمینه خودِ ما گرفتاریهایی داریم و آشکاره می‌بینیم بسیار کسان در این باره از راستی بدورند. آنان که در پیشامد مشروطه‌خواهی به بدکاریهایی برخاسته‌اند و ما در تاریخ نامشان آورده و نکوهش می‌کنیم می‌بینیم کسانی به هواداری برمی‌خیزند و نامه‌ها بما می‌نویسند و بیشترشان همین عنوان ناچاری را پیش می‌کشند. مثلاً در بخش یکم ، داستان آشوب قاطرچیان و آدمکشیهای ایشان را در سال 1284 نگاشته و کسانی را از ملایان نام برده‌ایم که در میدان توپخانه درمیان آشوبکاران بودند. یکی از بستگان ایشان نامه‌ها نوشته گله می‌کند که چرا نام فلان ملا را برده‌ایم و همه‌ی عنوانش اینست که او را از پیش آمدند و بمیدان بردند و او ناگزیر بود. پیداست این کسان معنی ناگزیری را درنمی‌یابند و در این باره به یک دستوری برنخورده‌اند. اگر «آیین زندگانی» در دسترس می‌بود در آن این دستور را می‌یافتند : «بامید سود یا از ترس زیان بکار ناروا نباید برخاست» و بیهوده باندیشه‌های نابجا برنمی‌خاستند.

این یک مثل است و صدها مانند این توان پیدا کرد. این خود نکته‌ی پرارجی است که برای آمادگی خردها و درستی آنها «آیین زندگانی» دربایست است. شاید از صد تن یکی این نکته را درنمی‌یابد. هرچه هست ما بآن ارج بیشتر می‌گزاریم و چنین می‌خواهیم خوانندگان پیمان این را نیک بیندیشند و اگر خرده‌ای باندیشه‌شان می‌رسد بازنمایند.

مثل دیگری یاد می‌کنیم : بارها در نشستها سخن از فرهیخت (تربیت) و کارگر افتادن و نیفتادن آن بمیان آید و دوسخنی برخیزد. یک دسته برآن باشند آدمی را فرهنگ باید تا پیراسته و آراسته گردد. دسته‌ی دیگری بر این باشند که فرهیخت را کاری نتواند بود و هر کسی آنچه از گوهر خود دارد همانست و بس. هر دسته‌ای دلیلهایی شمارد و گفته‌هایی را از پیوسته و پراکنده از گفته‌ی این شاعر و نوشته‌ی آن فیلسوف بگواهی آورد. کار بجایی کشد که آدمی را بپای جانوران برند و فرهنگ‌ناپذیری خرس و پلنگ را گواه گفته‌ی خود گیرند یا مثل بیاورند که «زنگی بشستن سفید نشود».

این دوسخنی از کجا برخاسته؟.. نه اینست که چون پایه‌ای درمیان نیست هر کسی از پندار خود چیزی بیرون می‌ریزد؟.. چه‌بسا یک کسی در اینجا سخن از سودمندی فرهیخت راند و در جای دیگری آن را بیهوده شمارد. چون پایه‌ای نیست هر زمان بپندار دیگری گراید. هر زمان سخنان رنگین دیگری بقالب زند. از اینگونه صد مثل توان شماردن.

پابرگی از ویراینده :
1ـ چنین کسانی را رند یا «خشکه‌فیلسوف» توان نامید. خشکه‌فیلسوف نامیست که کسروی خود به چنین کسانی نهاده.
برای دانستن «آیین زندگانی» یکی از کتابهای راه رستگاری ، ورجاوندبنیاد و حقایق زندگی خوانده شود.
🔶 زندگانی من (ده سال در عدلیه)
🔸 53ـ «اندیشه‌های قضایی» که می‌داشتم

یک داستان دیگر که مایه‌ی رشک و کینه می‌گردید «اندیشه‌های قضایی» من بود. در آن زمان در عدلیه جز کسان ‌انگشت‌شماری قانون نفهمیدندی. مثلاً در دستگاه بدایت تنها دو تن می‌بودند که قانون می‌فهمیدند : یکی آقای احمد امامی و دیگری دکتر جوان. از وکیلان ، من تنها آقاسید هاشم را بیاد می‌دارم. بازمانده چه از وکیلان و چه از داوران ، همان آخوندهای کودن می‌بودند که چیزهای کمی یاد گرفته کار خود با آن راه می‌انداختند.

روزهایی که من رفته بودم آقای بهرامی گفت : «از عدلیه‌های ولایات سؤالهای قضایی می‌کنند و جواب دادن بآنها زحمتی برای ماست». گفتم : «باید برای قانون شرحی نوشته شود تا هر کس آن را بفهمد. اکنون هم آن پرسشها را بفرستید پاسخهایش من نویسم». از آن پس بپرسشها من پاسخ دادمی. از آنسو گاهی در محاکمه «قراری» یا «حکمی» می‌دادمی که بدیگران شگفت افتادی و مایه‌ی رشک بودی.

مثلاً روزی پرونده‌ای می‌بود در زمینه‌ی «بیع بشرط». آقای حسین مظلوم (که اکنون وکالت می‌کند) وامی بکسی داده خانه‌اش را بیع بشرط گرفته و چون زمانش بپایان آمده و آن کس پول را پس نداده بود ، این بصلحیه عرضحال داده و حکم به «تسلیم خانه» گرفته بود. استیناف خواسته شده و پرونده بدادگاه ما آمده بود. در آن روزها مادّه‌ی ٣٤ قانون ثبت درمیان نمی‌بود (1) و همان بیع بشرط گرفتاری بزرگی برای مردم شده بود. پولدارانی وام بمردم داده خانه یا باغ یا زمین را که چند برابر بها می‌داشت «بیع بشرط» گرفته ، و به همان دستاویز از دستشان درمی‌آوردند.

من گفتم : «بیع بشرط در نزد مردم بمعنی رهن است. فلان مرد می‌خواهد وامی گیرد ، از یکی پولی گرفته خانه‌ی خود را رهن می‌گزارد. ولی چون برای پول سود گرفته خواهد شد و سود گرفتن برای پول (یا ربا) در شرع حرامست ، ملایان رویه‌سازی کرده نامش را بیع بشرط می‌گزارند. می‌خواهند بفهمانند که وامگیر ، خانه را با شرط خیار در زمان معینی به وام دهنده فروخته و سپس بازگشته همان را به اجاره گرفته. (2) بارها شنیده‌ام وامگیر می‌گوید : من که نفروخته‌ام ، بیع گزارده‌ام. «بیع» در پیش آنها بمعنی رهن است نه بمعنی فروش. اینست این بیع بشرطها را فروخت‌وخرید نتوان گفت و بدستاویز آنها حکم بتسلیم خانه نتوان داد. وامده تواند پولش را بخواهد نه آنکه خانه را ببرد».

می‌گفتند : «اگر بیع بشرط هم نباشد این یک نوع معامله‌ایست درمیان مردم. کسی که پول قرض می‌کند و خانه‌اش را بیع بشرط می‌کند ، می‌داند که سر موعد اگر پول نداد ، خانه‌اش را خواهند برد. خود دانسته و فهمیده آن معامله را می‌کند. پس باز حکم بتسلیم خانه جای ایراد نیست».

من گفتم : «این راستست. ولی معاملات باید عنوانی در قانون داشته باشد. هر معامله‌ای که مردم بکنند ما نمی‌توانیم ترتیب اثر دهیم. وگرنه قمار و گروبندی[=شرط‌بندی] نیز یک گونه معامله‌ایست که دانسته و فهمیده می‌کنند».

من چون حکم صلحیه را شکسته رأی به «بطلان دعوا» دادم این گفتگوها برخاست. شگفت آن بود که [حسین] مظلوم که حکم من بزیانش می‌بود رنجیدگی نمی‌نمود و دیگران رنجیدگی می‌نمودند و در اینجا و آنجا بد می‌گفتند.

در آن سال «ثبت املاک» تازه آغاز می‌شد. کسانی با گواهینامه (3) ، خانه یا زمینی را که در دست دیگریست ، بنام خود به ثبت می‌رسانیدند. آن کس که آگاه می‌شد ناچارش می‌گردانیدند که «اعتراضی» دهد و بعدلیه بیاید ، و در اینجا یک دشواری پیش می‌آمد و آن اینکه مدعی و مدعیٌ‌علیه وارونه می‌افتاد. از اینرو من با وزارت عدلیه گفتگو کردم که با گواهینامه از کسی درخواست ثبت نپذیرند. گفتم : «هر مأمور دولتی در زمینه‌ی کار خود قاضیست و باید بجستجو و رسیدگی برخیزد ، آن نماینده‌ی ثبتی که درخواستها را می‌پذیرد ، بایای اوست که رسیدگی کند و بداند که آیا درخواست‌کننده متصرّف می‌باشد یا نه و از روی فهم کاری کند». من می‌گفتم : «باید ثبتهایی که با گواهینامه پذیرفته شده و درخواست‌کننده متصرف نیست ابطال شود و نیازی بآنکه طرف اعتراضی کند و بعدلیه بیاید نماند». لیکن وزارت عدلیه این را نپذیرفت. از اینگونه گفتگوها بسیار پیش می‌آمد و از هر یکی دشمنیهایی برای من پیدا می‌شد.

پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ برای آگاهی بیشتر از ماده‌ی34 قانون ثبت و دگرگونیهایی که تاکنون کرده پیوست «بیع به شرط» همین کتاب دیده شود.
2ـ گویا این رویه‌سازی برای آن بوده که سپس «اجاره‌ای» که هر ماه یا هر چندگاه به وامدهنده می‌داده ربا بحساب نیاید.
3ـ استشهاد
🔶 زیانهایی که از شیعیگری برمی‌خیزد

🔸 گفتارهایی از کتاب «بخوانند و داوری کنند» (تکه‌ی هفدهم)

کوتاه‌سخن : شیعیگری چنانکه از دیده‌ی دین و خداشناسی درخور نکوهش بسیار است از دیده‌ی زندگانی هم درخور نکوهش می‌باشد. شیعیان که در دین به بت‌پرستی افتاده‌اند در زندگانی پستتر از بت‌پرستانند. برای روشنی سخن می‌نویسم ، امروز زندگانی بچند گونه تواند بود :

یکی زندگانی‌ای که اروپاییان پیش گرفته‌اند. بدینسان که توده‌ها با یکدیگر در کشاکش و نبردند. جنگها می‌کنند و خونها می‌ریزند و شهرها را ویران می‌گردانند. درمیان خود نیز آیین بخردانه‌ای نداشته با نبرد و کشاکش می‌زیند.(1) ولی در همان حال معنی میهن‌پرستی را می‌دانند ، بآزادی کشور و سرافرازی توده‌ی خود دلبستگی می‌دارند ، همگی دست بهم داده بآبادی کشور و به نیرومندی دولت خود می‌کوشند ، در دانشها پیش می‌روند.

دیگری زندگانی‌ای که دین یاد می‌دهد و ما خواهای آنیم. بدینسان که توده‌ها با یکدیگر بجای کشاکش همدستی کنند و بجای جنگیدن و ویرانی رسانیدن ، بآبادی جهان کوشند و درمیان توده‌ها آیین بخردانه باشد. هر چیزی از کشاورزی و داد و ستد و بازرگانی و فرهنگ و زناشویی و سررشته‌داری بمعنی راست خود شناخته شده بمعنی راست خود بکار بسته شود. بدانشها بیشتر از این ارج گزارده گردد. (2)

زندگانی شیعیان هیچ یکی از اینها نیست و بسیار پستتر از اینهاست و این بچند شُوند است که در پایین فهرست‌وار یاد می‌کنیم :

1ـ شیعیان مردگانی را گرداننده‌ی جهان می‌پندارند و پیشرفت کارها را از آنان چشم می‌دارند ، و بجای آنکه هر کاری را از راهش پی‌کنند و به نتیجه رسانند ، انجامش را از آن مردگان می‌خواهند. این جهان از روی یک آیینی می‌گردد و هر کاری نتیجه‌ی کار دیگری می‌باشد. مثلاً یک توده‌ای چون بکشور و توده‌ی خود دلبستگی می‌دارد و برای نگهداری آن سپاه می‌آراید و توپ و تانک و هواپیما و دیگر افزارها آماده می‌گرداند ، نتیجه‌ی این کارها نیرومندی و سرفرازی آن شود ، و کشورشان از افتادن بدست بیگانگان ایمن گردد. ولی شیعیان این را نفهمیده‌اند و پروایی باین کارها نمی‌دارند. باور آنان اینست که این کشور را امام‌رضا یا صاحب‌الزمان نگه می‌دارد. در دیگر کارها نیز چنینند. فلان زن پسر خود را از رفتن بسربازی یا از یاد گرفتن هوانوردی بازمی‌دارد و باین اندیشه است كه اگر روزی جنگی برای این کشور پیش آمد و بمب‌اندازهای دشمن بسر شهر رسیدند او خود را و خاندانش را با «توسل به حضرت‌عباس» و «نذر قربانی گفتن» و مانند اینها نگه دارد. فلان سبزی‌فروش و بَهمان پینه‌دوز دکان خود را برچیده و سرمایه‌ی خود را برداشته روانه‌ی کربلا می‌شود و باین باور است که امام حسین باو سرمایه خواهد رسانید. از اینگونه چندانست که بشمار نیاید.

2ـ چون آن مردگان را «گرامی‌داشتگان» خدا شناخته دستگاه آفرش را بسر آنان می‌گردانند ، همه بزمان آنان پرداخته بزمان خود ارج نمی‌گزارند. در پندار شیعیان دوره‌ی بهتر جهان گذشته و آنچه بازمانده دوره‌های بی‌ارج آن می‌باشد. خدا بجهان آنچه بایستی بکند کرده است : پیغمبرهایش را برانگیزیده ، علی و حسن و حسین و جعفرش را که گلهای سرسبد آفرش بوده‌اند آورده ، دستگاه کربلایش را راه انداخته ، برای روز رستاخیز میانجیانی اندوخته گردانیده ، امام زمانش را در جابُلقا و جابُلسا آماده نگه‌ داشته ـ دیگر کاری که بکند نمانده و این دوره‌هایی که می‌گذرد زمانهای بیهوده‌ی جهانست که هیچ ارجی نباید گزاشت ، و تنها کاری که باید کرد آنست که بزیارت رفت ، گریه کرد ، داستان فدک را فراموش نساخت ، دست از گریبان ابوبکر و عمر برنداشت ، تا بدینسان امامان را از خود خشنود گردانید و روز رستاخیز از میانجیگری آنان بی‌بهره نمانْد. در نتیجه‌ی همینست که هر بدبختی که بتوده و کشور پیش آید و هر گرفتاری که رخ دهد شیعیان پروا ننمایند بجای خود ، که از همان نیز معجزه‌ای برای امامان خود پدید آورده چنین گویند : «اینها علامت آخرالزمان است ، خودشان خبر داده بودند».

جهان که همیشه در پیشرفت است و آینده بهتر از گذشته می‌باشد پندار شیعیان بوارونه‌ی آنست. در پندار ایشان ، گذشته بهتر از اکنون و آینده بوده. مگر آنکه امام زمان پیدا شود که آن روزگار نوینی خواهد بود.

3ـ شیعیان از روی کیش خود با سررشته‌داری (حکومت) بدخواهند و تا می‌توانند با دولت دشمنی می‌کنند و از پرداختن مالیات و دادن سرباز خودداری می‌نمایند و چون این را در گفتار آینده بگفتگو خواهیم گزاشت در اینجا بآن نمی‌پردازیم.
👇
اینها انگیزه‌هاییست که زندگانی شیعیان را بسیار پست گردانیده. حال امروزی ایران که یک توده‌ی بیست‌ملیونی در جهانِ سیاست کمترین ارجی را نمی‌دارند و رشته‌ی کارهاشان بدست بیگانگان افتاده چند شُوندی می‌دارد که بزرگترین و هَناینده‌ترین[مؤثر] آنها کیش شیعیست. صوفیگری ، خراباتیگری ، باطنیگری ، علی‌اللهیگری ، بهائیگری و مانند اینها هر کدام زیانهای بسیاری باین کشور رسانیده. لیکن شیعیگری که کیش انبوه مردم است زیانش بسیار بیشتر بوده.

پابرگیها :
1ـ کسروی نخست کسی از ایرانیانست که از این «نبرد و کشاکش» سخن بمیان آورْد. برای آگاهی از آن ، گفتارهای سال یکم پیمان ، یا کتابهایی همچون «ما چه میخواهیم؟» ، «انکیزیسیون در ایران» و «ورجاوندْبنیاد» دیده‌ شود.
2ـ كسانی كه می‌خواهند از معنی راست دین و از زندگانی دینی آگاه گردند كتاب «ورجاوندْبنیاد» را بخوانند.
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 4 (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)
🔸 21ـ گفتگو یا خودنمایی ـ «به چندین دروغ برخیزند تا یک راستی را نپذیرند» تکه‌ی 3

آیا این گرفتاری نیست؟.. آیا نباید بچاره‌ی آن برخاست؟.. آیا جهان همچنان با این نادانیها بسر خواهد آمد؟!. سبکمغزانی که باین پریشانگوییها و پراکنده‌اندیشیها خو گرفته‌اند و آن را سرمایه‌ی خودفروشی و سودجویی دارند زیانش را درنمی‌یابند. اینان پندارند جهان چنین می‌باید بودن و آدمی همواره گرفتار این پندارهای گمراه می‌باید ماندن. روی سخن ما نه با اینان بلکه با پاکدلانیست که غم جهانیان می‌خورند و آرزوی پیشرفت جهان را دارند. از این آزادمردانست که می‌پرسیم : آیا نباید بچاره‌ی این گرفتاریها برخاست؟! آیا نباید پایه‌های استواری از بهر هر بخشی از زندگانی نهاد؟! آیا نباید برای خردها درس زندگی آموخت؟!..

داستان خرد در این باره داستان چشم است. چشم بیناست لیکن تا چیزی در برابر آن نباشد نخواهد دید. خرد نیز دریابنده است ولی یک رشته راستیها هست که از دریافت آن دور است و باید آنها را بدریافت خرد نزدیک گردانید. این راستیهاست که ما «آیین زندگانی» می‌نامیم.

پاره‌ای توده‌ها از اینها بدورند و ندانند. بسیاری نیز چنین‌اند که آنها بدست یاوه‌بافان و بیهوده‌گویان افتاده و در هر باره‌ای چندان پریشانگویی کرده‌اند که زمینه را کور ساخته‌اند. ببینید همان داستان فرهیخت را : اگر از یک روستایی بیسوادی درباره‌ی آن پرسش کنید چه‌بسا درماند و پاسخی نتواند و هرگاه از یک درسخوانده‌ای بپرسید او نیز چندین گونه سخنان وارونه‌ی هم پیاپی سراید. آیا چه جدایی میانه‌ی این و آن توان گزاشت؟!

اینست ما همیشه می‌گوییم : باید این گفته‌های پریشان را نابود ساخت. اینها مایه‌ی سرگردانی خردهاست. اینکه می‌بینید مردان پنجاه‌ساله و شصت‌ساله همه چیز را می‌دانند ولی رفتارشان همه بیخردانه است ، اینکه می‌بینید هزاران کسان دم از دانشمندی می‌زنند و راستیها نیز همه در پرده است ، اینکه می‌بینید از صد تن یکی معنی سود و زیان زندگی را نمی‌شناسد ، اینکه می‌بینید بیسوادان در سادگی خود بهتر و آراسته‌تر از درسخواندگان می‌باشند ، همگی این درماندگیها نتیجه‌ی آن پریشانگوییهاست.

تاریخ مشروطه‌ی ایران بهترین گواهیها را برای این گفتار دارد. ما می‌بینیم چون مشروطه تازه آغاز شده کسانی از پیش‌افتادگان (یا بگفته‌ی خود دانشمندان) پا درمیان نهاده‌اند و جوشها و خروشها از خود می‌نموده‌اند. یکی از آنان که هنوز زنده است در دارالشورا گفتار می‌رانده و چنین می‌گفته : «ما پیمان با خون بسته‌ایم» ولی سپس که محمدعلی‌میرزا به نبرد پرداخته و روز سختی فرارسیده انبوه اینان خود را کنار گرفته‌اند و دوروییها کرده‌اند. همان مرد که می‌گفت : «پیمان با خون بسته‌ایم» این هنگام چامه‌ی چاپلوسانه در ستایش محمدعلی سروده و در زمان خرده‌خودکامگی (1) نیز در پیرامون باغشاه (2) بوده. این از چیست؟.. آیا همه‌ی اینان پستنهاد و دروغگو بوده‌اند؟.. چه شده که یک دسته‌ی انبوهی همگی پستنهاد درآمده‌اند؟!. اگر از ما بپرسید گناه همه‌ی اینها بگردن آن پریشانگوییهای زمان مغول و ترک است که در کتابها انباشته شده و اینان آنها را در دلهای خود داشته‌اند. آن جوش و خروش که اینان در آغاز مشروطه نشان می‌داده‌اند بیگمان همگی ساختگی نبوده. بیگمان دلهاشان می‌خواسته همچون توده‌های دیگر اینان نیز غیرتی کنند و کاری از پیش ببرند. چیزی که هست چون روز سختی رسیده و ترس رونموده در آن روز اینها در دلهای خود چندین بهانه برای کنار ایستادن داشته‌اند. روشنتر بگویم چندین گفته از پیشینیان به فارسی یا به تازی در یاد داشته‌اند در این زمینه که تن بسختی نباید داد و «دستی که به دندان نتوان برد باید بوسید». آن اندیشه‌های قلندرانه که جهان را همه پشم می‌شمارد و همه را بیرنگ می‌داند که دچار رنگ شده (3) همیشه در ته دلهای اینها خوابیده و همچون کرم که ریشه‌ی درخت را بخورد و آن را پژمرده گرداند ریشه‌ی آزادگی و مردانگی را در دلهای اینها تباه گردانیده و اینست هرگز نتوانند در روز سختی مردانه و آزادانه ایستادگی از خود نشان دهند.

ولی ستارخان و یِفرِمخان و مانندگان ایشان همیشه در دلهای خود یک راه داشتند و آن راه آزادگی بود. جز یک درس یاد نگرفته بودند و آن اینکه باید مرد بر روی سخن خود ایستادگی کند و از مرگ نترسد. اینست چون روز سختی فرارسید همچنان ایستادگی کردند و روی مردانگی را سفید ساختند.

آنان چندین راه یاد داشتند و اینست چون یکی را بیمناک دیدند رو برگردانیدند و براه دیگر برگشتند. لیکن اینان یک راه بیشتر نمی‌شناختند و هرگز نمی‌توانستند از آن بازگردند. در اینجاست که ما می‌گوییم باید راه زندگی یکی باشد. اینجاست می‌گوییم : باید پریشانگوییهای زمان مغول از میان برخیزد.
پابرگیها :
1ـ دوره‌ی سیزده‌ماهه‌ای که محمدعلی‌میرزا دستگاه مشروطه را برچیده و بخودکامگی فرمان می‌راند : از به توپ بستن مجلس در 1287 تا گشادن مشروطه‌خواهان تهران را.
2ـ باغشاه جایگاه فرماندهی محمدعلی‌میرزا و در دوره‌ی خرده‌خودکامگی کانون دشمنی با مشروطه‌خواهان می‌بوده. این همان جایی است که امروز دانشگاه امام علی گردیده.
3ـ خواست از «دچار رنگ شدن» آنکه نیک و بدی در جهان نیست و چیزها نه نیک و نه بد (بیرنگی) است. این آدمیانند که برخی را نیک و برخی را بد می‌شمارند.
🔶 زندگانی من (ده سال در عدلیه)
🔸 ٥٤ـ سفری که به اراک کردم

داستان ثبت املاک ، غوغایی هم در اراک (سلطان‌آباد) پدید آورده بود. چنانکه می‌دانیم دیههای ایران در بیشتر استانها کشتزارهای کمی دارد و درمیانه‌ی هر دیهی با دیگری زمینهای خشک و پهناوری افتاده که گَون‌زار است و جز بکار گوسفندچرانی نخورد. این زمینها در این هنگام مایه‌ی کشاکش درمیان دیهداران شده بود. فلان دیه‌دار پیش می‌افتاد و همه‌ی آن زمینها را بنام دیه خود بثبت می‌داد و مرز ملک خود را تا کنار کشتزارهای دیه همسایه می‌رسانید. دارنده‌ی آن دیه اعتراض می‌کرد و عرضحال می‌داد ولی چون دلیلی به «تصرف» یا «مالکیت» خودش در آن زمینها نمی‌داشت ، کاری پیش بردن نمی‌توانست و ناچار شده روستاییان را به پیکار و زد و خورد برمی‌انگیخت.

در اراک یکی از دیهداران چنان رفتاری را با آقای محمدحسن ساعی که یکی از بازرگانان آنجا و خود مردی ساده و غیرتمند می‌بود کرده و کار درمیان آنان بکشاکش سختی انجامیده و عدلیه‌ی اراک کاری نتوانسته و از وزارت عدلیه چاره خواسته و وزارت عدلیه یکی از بازرسان بالارتبه‌ی خود را فرستاده و آن بازرس رفته و بازگشته و غوغا نخوابیده و سرانجام حکمران ، ساعی را بنام آنکه آشوب پدید می‌آورد از شهر بیرون گردانیده بود. ساعی به تهران آمده دادخواهی می‌کرد و از جمله می‌گفت : «بازرس رشوه گرفته و راپورت دروغ داده است».

چون گذشته از این ، چند کشاکش دیگری در اراک می‌بود داور گفته بود : «یکی از قضات عالی‌مقام را بفرستیم که برود و با نظریه‌ی قضایی به این اختلافها خاتمه دهد. سپس هم دستور کلی به اداره‌ی ثبت دهد که در نظایر این موارد رفتار کنند و احتیاج بمراجعه به تهران نباشد». از اینرو صدرالاشراف رئیس شعبه‌ی تمیز را بدیده گرفته بود که برود. گویا او نپذیرفته بود. داور به بهرامی گفته بود : «این کار رفیق شماست. ازو خواهش کنید برود». آقای بهرامی با من گفت و چون بنام خواهش بود ، پذیرفتم. ساعی شنیده بود و آمد بدیدن من ، می‌خواست میهمان او باشم. گفتم : «شما بروید. من خود خواهم آمد و میهمان هم نخواهم بود».

دو روز دیگر اتومبیل گرفتم و رفتم و در میهمانخانه نشیمن گزیدم. داستان آن سفر بسیار دراز است. من دوست می‌دارم ساعی یا یکی از برادرانش آن را بنویسند. کوتاه سخن آنکه بازرس وزارت راپورت داده بود که «اراضی مورد اختلاف در تصرف متقاضی ثبت است. بر روی آنها زراعت نخد کرده‌اند. من رفتم و معاینه کردم. محصول نخد را در برابر چشم من رویهم ریخته بودند». من با آقای ابوالفتح کیهان نماینده‌ی ثبت هرچه گردیدیم چنان کشتزاری پیدا نکردیم. از «متقاضی ثبت» پرسیدم : «مزرعه‌ی نخد در کجاست؟!...». گفت : «نخدها را چیدیم و تمام شد». گفتم : «جایش را نشان بده». درماند.

ساعی می‌گفت : «آن بازرس یک قطعه قالی بزرگ و دو خیک روغن و صد تومان پول رشوه گرفت و این دروغ را نوشت. قالی و روغن را از فلان گاراژ به تهران فرستادند. از آنجا تحقیق کنید». من نخواستم پرده‌دری کنم. در پرونده همین اندازه نوشتم که «موضوع زراعت نخد بکلی دروغ بوده. چنان زراعتی بما نشان داده نشد».

درباره‌ی زمینها نیز آنچه من فهمیدم آن بود که اینگونه زمینها نه از آن دیه است و نه از این. زیرا هیچ یک در آنها «تصرف» ندارد. می‌گفتم : «آنها را از ثبت هر دو بیرون کنید و زمینهای دولت شناسید». همین اندیشه خود را به تهران نیز نوشتم. ولی چون بزیان دیه‌داران می‌بود ، پذیرفته نشد.

کشاکشهای دیگر که می‌بود بآنها نیز رسیدگی کردم. در همان سفر بود که با شادروان آقامهدی یثربی پسر حاجی آقامحسن که خود مردی بافهم می‌بود و سپس نیز از نویسندگان شد و شناخته گردید ، آشنایی و دوستی یافتم. روزی در خانه‌ی ایشان بناهار میهمان بودیم.
گفت و شنید (پیمان) .pdf
143.7 KB
🔸 گفت و شنید (پیمان)

🖌 احمد کسروی

کتابخانه‌ی پاکدینی
🔶 زیانهایی که از شیعیگری برمی‌خیزد

🔸 گفتارهایی از کتاب «بخوانند و داوری کنند» (تکه‌ی هجدهم)

ما از گمراهیهای شیعیان و از نادانیهای آنان داستانهای بسیار می‌شناسیم و در اینجا چند داستانی را یاد خواهیم کرد :

1ـ چنانکه نوشتیم در سال ١٢١6[ق] وهابیان بسرکردگی «سعودبن‌عبدالعزیز» بکربلا دست یافته شش ساعت بکشتار پرداختند. بخانه‌ها درآمده کودکان و بچگان را کشتند و بزنان و دختران دست یازیدند. بارگاهها را ویرانه گردانیده صندوقهای سیمین و آهنین را شکستند و هیچ‌گونه ناپاسداری دریغ نداشتند. بنوشته‌ی خود شیعیان هفت‌هزار تن کشته گردیدند که چند تن از ایشان از مجتهدان بزرگ می‌بودند.

از داستانی باین شومی ، شیعیان بایستی بخود آیند و این بدانند که آن گنبدها توانای هیچ کاری نمی‌باشند. بایستی بیدار گردیده این را دریابند که مردگانی که دستگاه خود را نگهداری نتوانستند دیگران را هم نخواهند توانست. ولی آنان بجای اینها بگمراهی افزوده از یکسو همان را دستاویز دیگری برای نالیدن و زاریدن گرفته شعرها گفتند و مرثیه‌ها سرودند :

لم ادر ای رزایاهــم اعج لها لذبح اصبیــة ام هتـک نســوان
و من رأی یوم تشریق بغیر منی و هدیـة الغر من ابنــاء عدنــان
سن ابن سـعد سبیلا و اقتــدی ابن سعود الشقی به ضل الشقیان (1)

از سوی دیگر بدروغ‌پردازی برخاسته معجزه‌ای ساختند : «وهابیان چون قبر امام حسین را شکافتند دیدند که آن حضرت با بدن پاره ، سر بر (2) بوریایی نهاده. بناگاه هوا بهم خورد و باد شدیدی وزیدن گرفت. وهابیان از ترس رو بگریز نهاده بیرون رفتند ...». (3)

از اینها گذشته «خُدّام حرم» که در آزمندی و پول‌دوستی کم مانند می‌دارند ، از پیشامد بسودجویی پرداخته تسبیح‌های چوبی ساختند و بنام آنکه از چوب صندوقهای شکسته است به ایران و دیگر جاها بردند و به توانگران به بهای بسیار گزاف فروختند. نویسنده‌ی «قصص‌العلما» که یکی از ملایان بنام می‌بوده چنین می‌نویسد : «چند عدد از آنها بدست والد افتاده که چند دانه را من دارم. امید که آن را درمیان کفنم گزارند که بدان سبب ، نجات از «درکات» یابم ، چه آن صندوق را انبیاء مسح کردند و ائمه تقبیل نمودند و ملائکه پرهای خود را علی‌الدوام بآن سودند».

شما نیک اندیشید که این گروه تا چه اندازه در گمراهیها فرورفته‌اند! نیک اندیشید که هیچ چیزی نمی‌تواند آنان را بتکان آورد! نیک اندیشید که تا چه اندازه با خدا و آیین او دشمنند! نیک اندیشید که چگونه بدروغسازی دلیرند و چگونه در نادانی پافشار می‌باشند!.

پابرگیها :
1ـ از یك قصیده‌ی درازی است كه «ازری» نام شاعری سروده.
2ـ اصل : «بر سر بوریایی نهاده» که ما نادرستش دانسته بدانسان آوردیم. ـ و
3ـ جمله‌هاییست كه در كتاب قصص‌العلما می‌نویسد.
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 4 (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)
🔸 21ـ گفتگو یا خودنمایی ـ «به چندین دروغ برخیزند تا یک راستی را نپذیرند» تکه‌ی 4

اینها را می‌نویسم و بیاد آن کسانی هستم که چهل یا پنجاه سال فزونتر دارند و بیشتر زندگی خود را با کتابها بسر برده‌اند و چون بگفتگو برمی‌خیزند اگر درست بسنجیم بی‌بهره‌ترین کسان از خرد می‌باشند و در ساده‌ترین و آسانترین زمینه‌ها درمی‌مانند.

این بتازگی رخ داده که مردی پنجاه و اند ساله که از خاندان ملایی بوده و همه‌ی زندگیش با خواندن کتابها گذشته خود را با من آشنا ساخته چنین می‌گوید : «این چیزها که می‌نویسید بیهوده است. شما شعر و فلسفه را دوست نمی‌دارید من می‌دارم. در سر خوانی شما یک خوراکی را می‌پسندید من دیگری را ، دیگر چه نیاز بگفتگو کردن و پیکار نمودنست؟.. آدمی همیشه بر اینگونه بوده و هر کسی پسند دیگری داشته؟..» گفتم : «چیزی را که ما نمی‌پسندیم و شما آن را می‌پسندید و دوسخنی درمیانه پدید می‌آید باید داوری نزد خرد بُرد. خدا خرد را از بهر همین داده» گفت : «تازه آن نیز بیجاست. خرد شما آنچنان می‌فهمد و خرد من اینچنان». از این پاسخش بی‌اندازه افسوس خوردم و دانستم بیچاره بیکبار سررشته را گم کرده. شما اگر با یک روستایی هیچ‌نخوانده گفتگو کنید از این دریافت بی‌بهره نیست که در جهان یک نیک هست و یک بد و آنچه این دو را از هم جدا می‌سازد خرد می‌باشد و اینست همینکه راهی باو نمودی درزمان[=بلافاصله] آن را پذیرد. لیکن این بیچاره این دریافت خدادادی ساده را از دست هشته است.

گفتم شما در گمراهی بجایی افتاده‌اید که من نمی‌دانم چه سان شما را از آن جایگاه بازگردانم و بشاهراه رسانم. شما معنی خرد و کار او را نمی‌شناسید و بیکبار سررشته را گم کرده‌اید. این بدتر که هر کسی که گفته‌ی شما را بشنود در پاسخ درماند و همچون شما سررشته را گم کند. من ناگزیرم بسخن درازی پردازم و این گره فریبکاری را باز کنم :

در جهان یک رشته کارهای بی‌زیانی هست همچون : گردش کردن ، تاریخ خواندن ، موزیک گوش دادن و از اینگونه. درباره‌ی اینهاست که هر کسی آزاد است پی خواست خود را گیرد و دیگری را بَرو سخنی نباشد. یک رشته نیز کارهاییست که در نیک و بد زندگانی بی‌اثر نیست و مردمان درباره‌ی آنها آزاد نتوانند بود. و این نشدنیست که یکی بگوید : من این را می‌پسندم تو نمی‌پسندی نپسند.

از همان مثل خوان و خوردنی که خودتان آوردید بهتر روشن می‌گردد : خوراکهای بی‌زیان یکی آن را دوست دارد و دیگری این را و کسی را هم سخنی نتواند بود. ولی اگر کسی بیش از اندازه خورْد یا بخوراک زهرآلودی دست یازید و یا خواست همواره به یک گونه خوراک بسنده کند در چنین کارهایی او را آزاد نتوان گزاشت چرا که زیان‌آور است و او را بیمار می‌گرداند و مایه‌ی آزار دیگران می‌سازد. در چنین کارهایی هرگاه یکی گفت : من این را می‌پسندم و می‌کنم تو نمی‌پسندی نپسند همه نادانش شمارند و بر بی‌مغزی او افسوسها خورند.

گاهی نیز پاره‌ای گرایشها از راه بیماریست. آن بچه‌ای که گِل می‌خورد بیگمان آن را دلش می‌خواهد ولی این خواهش از راه بیماریست (1) و اینست که آن را بحال خود نگزارند و نزد پزشکش برند و بچاره‌ی دردش کوشند.

در زندگانی نیز همانست. در کارهای بی‌زیان شما آزادید ، ولی کارهایی که زیان دارد هرگز شما را آزاد نگزارند و اگر درباره‌ی اینگونه کارها بگویید من این را می‌خواهم و می‌کنم نادانت شمارند و بر سبکمغزیت افسوس خورند.

آنچه ما درباره‌ی فلسفه و شعر و دیگر چیزها می‌نویسیم از این زمینه است. ما با چیزهایی کار داریم که در زندگانی بی‌اثر نیست و آنان که در برابر گفته‌های ما باین بسنده می‌کنند که یک کلمه‌ی بی‌معنای «ذوق» را پیش کشند و یا چنین گویند : «ما اینها را دوست داریم» نادانی خود را بجهانیان آشکار می‌سازند. بیشتر ایشان نیز همچون کودک گِلخواره‌اند که روان درستی ندارند و باید بچاره‌ی بیماریشان کوشید.

پابرگیها :
1ـ چنین بیماری را پیکا (Pica) نامند. بیماران پیکایی تنها آنهایی نیستند که گِل می‌خورند. چنان بیمارانی تواند بود که گچ ، صابون ، کاغذ ، پارچه ، ذغال و چیزهایی از اینگونه که خوراک بشمار نیاید ، هرچه که در دسترس یابند ، بخورند. ـ و
🔶 زندگانی من (ده سال در عدلیه)
🔸 ٥٥ـ داستانهای شیرینی که گاهی پیش می‌آمد

با رفتاری که من در دادگاه پیش گرفته بودم و بکارها هوش می‌گماردم و پروا می‌نمودم و هیچ کاری را از سر باز نکرده از هر راهی که می‌توانستم بجستجو از راستیها می‌کوشیدم ، گاهی داستانهای شیرینی پدید می‌آورد که اینک یکی را در اینجا یاد می‌کنم :

یک روز عصر در محکمه نشسته بودیم. دیدیم یک افسر با یک تن دیگر با یک زن بزیر بغل مردی سالخورده که چپقی بدست می‌دارد و می‌کِشد رفته‌اند و با آن حالت او را بمحکمه درآوردند. پرسیدم چیست؟.. گفتند : «این پدر ماست. حواسش مختل است. پس‌فردا در اینجا محاکمه دارد. رفتیم و جلو حضرت اشرف را گرفتیم. کارتی نوشت که برایش وکیل دولتی گرفته شود. فرمود بروید بنزد رئیس کل بدایت». من کارت را گرفته دیدم به اداره‌ی کانون وکلا نوشته که برای او «وکیل مجانی» برگزینند. سپس داستان را گفتند که پدرشان ترک تبریزیست ، در تهران صرافی می‌کرده و دارایی می‌داشته ، از جمله صد شتر می‌داشته که بدست ساربانانی سپرده بسفر می‌فرستاده. روزی آگاهی رسیده که بمیان شترها بیماری افتاده و همه‌ی آنها مرده‌اند ، از همانجا دیوانه شده و با همان حال آغاز کرده به تباه گردانیدن دارایی خود ، از جمله خانه‌ی خود را بزنی بنام صاحبه‌سلطان ببهای بسیار ارزانی فروخته ، با آنکه معامله باطل بوده آن زن چند سال است مزاحم ایشان است که بعدلیه عارض شده حیاط را می‌خواهد.

این سخنها که گفته می‌شد در آن میان پدرشان پیاپی چپق می‌کشید و به اینور و آنور می‌پیچید و رفتار دیوانگان از خود می‌نمود. من گفتم : بسیار خوب ، کارت را ببرید به اداره‌ی کانون و پس‌فردا هم بیایید تا محاکمه شود.

روز دیگر که پرونده‌ها را آورده بودند ، من پرونده‌ی او را گرفتم و خواندم. چنین بیادم مانده که بتمیز هم رفته و چند سال کشیده بود. به هر حال بدگمان گردیده چنین دریافتم که دعوای دیوانگی راست نیست. فردایش که روز محاکمه می‌بود صاحبه‌سلطان نیامد (گویا لایحه فرستاده بود.) لیکن دیوانه را به همان حال آوردند و وکیل نیز همراه ایشان می‌بود.

وکیل گردن می‌کشید و بنام آنکه از سوی دولت برگزیده شده خود را آماده‌ی سخنرانی بسیار گردانیده بود. چون بروی صندلی نشستند ، من بهتر دانستم وکیل را از محاکمه بیرون گردانم تا بآسانی توانم نیرنگ را بهم زنم. پرسیدم : «آیا این دیوانه است؟!.». گفت : «بلی ، می‌خواهید بطبیب قانونی مراجعه فرمایید.». گفتم : «اگر چنان است پس از محاکمه خارج شوید.». با شگفتی گفت : «چرا؟!.». گفتم : «برای آنکه دیوانه محجور است و حق گرفتن وکیل ندارد. وکالت بگفته‌ی خودتان بی‌مبناست». گفت : «مرا حضرت اشرف معین کرده». گفتم : «گفتگو از قانون است نه از حضرت اشرف ، شما بیرون روید تا درباره‌ی جنون و عدم جنون او رسیدگی شود و تکلیف معین گردد» ، این را گفته او را بیرون گردانیدم که با خشم از دادگاه بیرون رفت.

در آن میان مرد صراف همچنان چپق می‌کشید و رفتار دیوانگان می‌کرد. من ‌خواستم پرسشهایی کنم. پسرانش گفتند : «گوشش سنگینست. فارسی هم نمی‌فهمد». با زبان ترکی و با آواز بلند بپرسشهایی پرداختم. پاسخهای نابسامانی می‌داد. ولی در آن میان کم‌کم از بلندی آواز خود کاسته پایین می‌آوردم و او درنمی‌یافت و پاسخ می‌داد ، تا رسید بآنجا که بحال عادی بود. دیدم همچنان می‌شنود و پاسخ می‌دهد. گفتم : «کریت که شفا یافت. انشاءالله دیوانگیت هم شفا یابد». این را که گفتم پسرانش و دخترش به همهمه افتادند. خاموششان گردانیده به «انشاء رأی» پرداختم و بعنوان آنکه «دعوای جنون بی‌دلیلست و بلکه در دادگاه در ضمن آزمایش عدم صحت آن مکشوف گردید» ، بزیان او حکم دادم. فرزندانش بقیل و قال برخاستند ولی چون نتیجه ندیدند او را برداشته بردند.

پس از چند روزی دیدم باز همان دو پسر همراه پدر خود بدادگاه درآمدند و زنی را دنبال خود می‌داشتند. نوشته‌ای را بجلو من گزارده گفتند : «چون شما صلاح آنطور دانستید و حکم دادید ، ما رفتیم با صاحبه‌سلطان‌خانم صلح کردیم و او را راضی کردیم. بگزار غائله بخوابد. صلحنامه نوشته شده و خودش را هم آوردیم که اقرار کند». من نوشته را از دیده گذرانیده ، دیدم «صلحنامه» است. خشنود شدم که گفتگو پایان پذیرفته. از صاحبه‌سلطان پرسیدم به «صحت ورقه اقرار» کرد. ولی من دیدم آواز او بگوشم آشناست. در شگفت شدم که من آواز او را کی شنیده‌ام و کجا شنیده‌ام. یادم افتاد که این آواز دختر آن مرد است که دوباره همراه پدر خود بدادگاه آمده بود. در شگفت شدم که به نیرنگ عامیانه‌ی دیگری پرداخته‌اند. گفتم : «ولی شما که دختر این مردید! شما که صاحبه‌سلطان نیستید!». این را که گفتم آن پسر افسر بپرخاش پرداخت و گفت : «پس شما دشمن مایید!». ولی دختر نایستاده بیدرنگ خود را بیرون انداخت. ما نیز بخنده پرداختیم.
🔶 زیانهایی که از شیعیگری برمی‌خیزد

🔸 گفتارهایی از کتاب «بخوانند و داوری کنند» (تکه‌ی نوزدهم)

2ـ چنانکه گفتیم در سال١٣3٠[ق ، فروردین 1291خ] روسیان در مشهد توپ بگنبد آنجا بستند و سالداتها بدرون رفته سیدمحمدیزدی و دیگران را دستگیر گردانیدند و درمیانه چند صد تن از مردم کشته شده کالاهای بسیاری بتاراج رفت. این کار بشیعیان بسیار گران افتاد و با اینحال در ایران از ترس روسیان بخاموشی گراییده ، بشیوه‌ی «تقیه» رفتار کردند. بویژه که امپراتور روس مشروطه‌ی ایران را برانداخته بود و ملایان و پیروانشان بسیار خشنود ازو می‌بودند. ولی در هندوستان شیعیان بجوش و خروش برخاستند و انجمنها برپا گردانیده از دولت انگلیس خواستار شدند که از روسیان کینه‌ی آن کار را جوید.

دارنده‌ی حبل‌المتین که از بیرق‌داران شیعیگری می‌بود گفتارهای بسیاری در این زمینه نوشت و در یکی از آنها چنین گفت : «مسئله‌ی خراسان را قیاس به تبریز نتوان نمود». ببینید کودنی یک روزنامه‌نویس را : در تبریز که روسیان آن بیدادگریها را کردند و هفتاد تن کمابیش مردان ارجمندی را ـ از ثقة‌الاسلام و شیخ‌سلیم و میرزاعلی ‌واعظ و میرکریم و دیگران ـ بدار کشیدند و ریشه‌ی آزادیخواهی را از آن شهر کنده آزادی ِایران را از میان بردند ، نویسنده‌ی کودن سوراخ شدن چند جای گنبدی را بزرگتر از آن می‌شمارد و درخور سنجش نمی‌داند.

بدینسان شیعیان می‌سوختند و می‌ساختند تا دو سال دیگر جنگ جهانگیر ١٩١۴ برخاست ، و چون در آغازِ کار آلمانها فیروزمند می‌بودند و روسیان شکستهای بسیار می‌خوردند ، شیعیان فرصتی یافتند و آن را «معجزه‌ای» از امام‌رضا دانستند و نابودی روس را پیشگویی کردند. شاعران را «مضمونی» بدست افتاده و از واژه‌های «توس» و «روس» و «پروس» که قافیه‌های آماده‌ای می‌بود سود جسته دوبیتی‌ها سرودند : «سلطان توس جواب التیماتوم روس را پس از دو سال با توپ پروس داده بود».

سپس که در خاک روس شورشی برخاست و امپراتور نکولا از تخت افتاده خودش و خاندانش کشته شدند و سالها آشوب درمیان روسیان می‌بود ، زبان شیعیان درازتر گردید و داستان کشته شدن نکولا و خاندانش را به رخ همگی کشیدند : «دیدید امام‌رضا او را گرفت! با آل ‌علی هر که درافتاد برافتاد».

ببینید نافهمی تا چه اندازه است : دولتهای اروپا که از چهل سال پیش در برابر یکدیگر دسته بسته برای یک چنان جنگی آماده گردیده و صدها افزار بسیجیده بودند تا بآن جنگ برخاستند ، و دسته‌ی سوسیال دیمکرات روسی که از سالیان دراز رنجها کشیده و گزندها دیده و نیرویی اندوخته بود تا فرصت یافت و بآن شورش برخاست ، همه‌ی اینها را هیچ می‌شماردند و کارهایی را که در نتیجه‌ی آنها رخ ‌داده بود بنام «امام‌رضا» می‌خواندند.

تو گویی همه‌ی جهانیان باید بکوشند و رنج برند ولی هوده‌ی کوششها و رنجهای ایشان بنام امامان اینان خوانده شود.

شگفتتر آنکه هنوز از روس دست برنداشته‌اند و در آغاز این جنگ باز هم پیشگویی از نابودی روس می‌کردند. دیگران بمانند ، در تبریز روزی درمیان افسران گفتگو می‌رفته یک سرهنگی چنین گفته : «من یقین می‌دانم که روسیه شکست خورده نابود خواهد شد. امام‌رضا آنها را گرفته».

پابرگی :
1ـ جنگ جهانی دوم ـ و
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 4 (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)
🔸 21ـ گفتگو یا خودنمایی ـ «به چندین دروغ برخیزند تا یک راستی را نپذیرند» تکه‌ی 5

اینکه خرد را بداوری نپذیرفته می‌گویید : خرد شما چنان می‌خواهد و خرد من چنین ، همین نادانی شما را بس که میانه‌ی هوسهای بیخردانه و فرمانهای خرد جدایی نمی‌گزارید. شما کی گفته‌های ما را باندیشه سپردید و خرد بکار بردید تا بگویید خرد من چنین می‌خواهد؟. خرد همیشه دربند سود و زیانست و آنچه را که سودی دربر دارد نیکو می‌شمارد و آنچه را که زیان از آن برخیزد بد می‌ستاید. شما کی سود و زیان شعر و فلسفه و مانند این را سنجیدید تا بگویید خرد من آنها را نیک می‌داند؟!.. این از بدترین نادانیهاست که کسی سخنی را نسنجیده و نفهمیده بازگرداند و در برابر آن ایستادگی کند. شما این نادانی پست را کار خرد می‌پندارید. خرد کجا و چنین بیراهی کجا؟!

وانگاه سخنی را که شما در برابر ما می‌گویید اگر گناهکاری در برابر یک داوری گوید کسی که دزدی کرده چون ازو بازپرسند چنین پاسخ دهد : دزدی که چیز بدی نیست. اگر شما نمی‌پسندید من می‌پسندم. آیا چه رفتاری با او پیش می‌گیرند؟. اینکه قانونهایی نهاده‌اند و همیشه بدکرداران را داوری می‌کنند نتیجه‌ی آنست که خردی درمیانست و او نیک و بد را از هم جدا می‌کند و از آنسوی بسیاری از مردمان از راه خرد بدورند که اگر سرخود باشند رشته‌ی آسایش جهان را از هم گسلند. همان دزدان با آن آلودگی و پستی این اندازه دریافت دارند که معنی خرد و کار آن را می‌شناسند و باین سخنان سردرگم بیخردانه که شما بهم می‌بافید دهان باز نمی‌کنند. ببینید تا چه اندازه از خرد دور افتاده‌اید! تا چه اندازه از دریافتهای ساده‌ی خدادادی بی‌بهره گردیده‌اید!

بدینسان گفتگو را بپایان رسانیدیم. این کسان بسیار فراوانند و یک تن و دو تن نیستند. اینان از بس بسخنان آخشیج [=متضاد] هم برخورده‌اند و درست و نادرست آنها را نشناخته‌اند از درماندگی چنین پنداشته‌اند در جهان راستی و رستگاری نیست و هر کسی آنچه دریافت دریافته و آنچه انگاشت انگاشته. بدینسان سررشته را گم کرده‌اند.

آنچه خردها را از کار اندازد و مغزها را آشفته کند گفته‌های پریشان و وارونه‌گوییهای درهم است که درمیان باشد و یک کسی آنها را فراگیرد. دو سخن که باهم راست نمی‌آید باید کسی چندان بافهم باشد که درست و نادرست آنها را بازشناسد و درست را نگه داشته نادرست را دور بیندارد و هرگاه چنین نبود میانه‌ی آنها درمانده گیج و سرگردان گردد.

اگر شما سه تن بر سر چهار راهی بایستید و راهگذریان که بآنجا می‌رسند هر یکی از سوی دیگری بانگ بر ایشان زنید و هر کدام راه دیگری را نشان دهید خواهید دید بیچارگان درمانند و گیج شوند و پاهاشان از رفتار افتد. مگر کسی خویشتن راهشناس باشد و بگفته‌های شما ارج نگزارد.

از بدترین گرفتاریهاست که در یک توده هر کسی بسخنرانی برخیزد و در زمینه‌ی زندگانی بهوس گفتارهایی راند. شرق را این گرفتاری از قرنها پیش آمده. در زمان ترکان و مغولان در آن روزگار زبونی و خواری صدها بلکه هزارها کسان از راه خودنمایی و یا از بهر روزی‌طلبی یا بهوس یاوه‌بافی هر کسی از راه دیگری بسخنرانی و چیزنویسی پرداخته‌اند. گذشته از راههای گوناگون که در زمینه‌ی دین و خداشناسی باز کرده و مردمان را از هم پراکنده‌اند در زمینه‌ی آیین زندگی نیز هر کسی آنچه باندیشه‌اش رسیده نسنجیده بقالب گفتار ریخته و چون پایه‌ای درمیان نبوده و دربند سود و زیان جهان نبوده‌اند همه وارونه‌گویی کرده‌اند و چه‌بسا یک کسی آنچه امروز گفته فردا آخشیج آن را سروده یک دسته این را هنر شمارده‌اند که هر زمان سخن دیگری بقالب ریزند و هزاران بدآموزی از خود یادگار گزارده‌اند. هیچ زمینه‌ای نیست که در آن چندین راه پدید نیاورده باشند. کار بجایی رسیده که کسانی زبان بنکوهش آفرینش گشاده‌اند. از آدمی بدگوییها کرده‌اند. بر خرد ریشخند نموده‌اند. بر زمین و آسمان خرده‌گیری کرده‌اند. یکی نگفته اینها از بهر چیست؟!. آیا چه نتیجه از این یاوه‌سراییها در دست تواند بود؟!. خراباتیان را اگر شنیده‌اید هنرشان همین بوده که بر همه چیز ریشخند کنند و دربند هیچ راستی نبوده هر زمان سخن برنگ دیگری سرایند. همه‌ی بنیادها را بهم زنند. همه‌ی پایه‌ها را براندازند. اینهاست که می‌گوییم : خردها بی‌تکیه‌گاه گردیده. درماندگانی اینها را «فلسفه» می‌نامند و همیشه بنگهداری و رواج آنها می‌کوشند که گویی دُر و گوهر پیدا کرده‌اند. ولی اگر بدانند سراپا زیان و سراپا آسیب است.