🔶 زیانهایی که از شیعیگری برمیخیزد
🔸 گفتارهایی از کتاب «بخوانند و داوری کنند» (تکهی نوزدهم)
2ـ چنانکه گفتیم در سال١٣3٠[ق ، فروردین 1291خ] روسیان در مشهد توپ بگنبد آنجا بستند و سالداتها بدرون رفته سیدمحمدیزدی و دیگران را دستگیر گردانیدند و درمیانه چند صد تن از مردم کشته شده کالاهای بسیاری بتاراج رفت. این کار بشیعیان بسیار گران افتاد و با اینحال در ایران از ترس روسیان بخاموشی گراییده ، بشیوهی «تقیه» رفتار کردند. بویژه که امپراتور روس مشروطهی ایران را برانداخته بود و ملایان و پیروانشان بسیار خشنود ازو میبودند. ولی در هندوستان شیعیان بجوش و خروش برخاستند و انجمنها برپا گردانیده از دولت انگلیس خواستار شدند که از روسیان کینهی آن کار را جوید.
دارندهی حبلالمتین که از بیرقداران شیعیگری میبود گفتارهای بسیاری در این زمینه نوشت و در یکی از آنها چنین گفت : «مسئلهی خراسان را قیاس به تبریز نتوان نمود». ببینید کودنی یک روزنامهنویس را : در تبریز که روسیان آن بیدادگریها را کردند و هفتاد تن کمابیش مردان ارجمندی را ـ از ثقةالاسلام و شیخسلیم و میرزاعلی واعظ و میرکریم و دیگران ـ بدار کشیدند و ریشهی آزادیخواهی را از آن شهر کنده آزادی ِایران را از میان بردند ، نویسندهی کودن سوراخ شدن چند جای گنبدی را بزرگتر از آن میشمارد و درخور سنجش نمیداند.
بدینسان شیعیان میسوختند و میساختند تا دو سال دیگر جنگ جهانگیر ١٩١۴ برخاست ، و چون در آغازِ کار آلمانها فیروزمند میبودند و روسیان شکستهای بسیار میخوردند ، شیعیان فرصتی یافتند و آن را «معجزهای» از امامرضا دانستند و نابودی روس را پیشگویی کردند. شاعران را «مضمونی» بدست افتاده و از واژههای «توس» و «روس» و «پروس» که قافیههای آمادهای میبود سود جسته دوبیتیها سرودند : «سلطان توس جواب التیماتوم روس را پس از دو سال با توپ پروس داده بود».
سپس که در خاک روس شورشی برخاست و امپراتور نکولا از تخت افتاده خودش و خاندانش کشته شدند و سالها آشوب درمیان روسیان میبود ، زبان شیعیان درازتر گردید و داستان کشته شدن نکولا و خاندانش را به رخ همگی کشیدند : «دیدید امامرضا او را گرفت! با آل علی هر که درافتاد برافتاد».
ببینید نافهمی تا چه اندازه است : دولتهای اروپا که از چهل سال پیش در برابر یکدیگر دسته بسته برای یک چنان جنگی آماده گردیده و صدها افزار بسیجیده بودند تا بآن جنگ برخاستند ، و دستهی سوسیال دیمکرات روسی که از سالیان دراز رنجها کشیده و گزندها دیده و نیرویی اندوخته بود تا فرصت یافت و بآن شورش برخاست ، همهی اینها را هیچ میشماردند و کارهایی را که در نتیجهی آنها رخ داده بود بنام «امامرضا» میخواندند.
تو گویی همهی جهانیان باید بکوشند و رنج برند ولی هودهی کوششها و رنجهای ایشان بنام امامان اینان خوانده شود.
شگفتتر آنکه هنوز از روس دست برنداشتهاند و در آغاز این جنگ باز هم پیشگویی از نابودی روس میکردند. دیگران بمانند ، در تبریز روزی درمیان افسران گفتگو میرفته یک سرهنگی چنین گفته : «من یقین میدانم که روسیه شکست خورده نابود خواهد شد. امامرضا آنها را گرفته».
پابرگی :
1ـ جنگ جهانی دوم ـ و
🔸 گفتارهایی از کتاب «بخوانند و داوری کنند» (تکهی نوزدهم)
2ـ چنانکه گفتیم در سال١٣3٠[ق ، فروردین 1291خ] روسیان در مشهد توپ بگنبد آنجا بستند و سالداتها بدرون رفته سیدمحمدیزدی و دیگران را دستگیر گردانیدند و درمیانه چند صد تن از مردم کشته شده کالاهای بسیاری بتاراج رفت. این کار بشیعیان بسیار گران افتاد و با اینحال در ایران از ترس روسیان بخاموشی گراییده ، بشیوهی «تقیه» رفتار کردند. بویژه که امپراتور روس مشروطهی ایران را برانداخته بود و ملایان و پیروانشان بسیار خشنود ازو میبودند. ولی در هندوستان شیعیان بجوش و خروش برخاستند و انجمنها برپا گردانیده از دولت انگلیس خواستار شدند که از روسیان کینهی آن کار را جوید.
دارندهی حبلالمتین که از بیرقداران شیعیگری میبود گفتارهای بسیاری در این زمینه نوشت و در یکی از آنها چنین گفت : «مسئلهی خراسان را قیاس به تبریز نتوان نمود». ببینید کودنی یک روزنامهنویس را : در تبریز که روسیان آن بیدادگریها را کردند و هفتاد تن کمابیش مردان ارجمندی را ـ از ثقةالاسلام و شیخسلیم و میرزاعلی واعظ و میرکریم و دیگران ـ بدار کشیدند و ریشهی آزادیخواهی را از آن شهر کنده آزادی ِایران را از میان بردند ، نویسندهی کودن سوراخ شدن چند جای گنبدی را بزرگتر از آن میشمارد و درخور سنجش نمیداند.
بدینسان شیعیان میسوختند و میساختند تا دو سال دیگر جنگ جهانگیر ١٩١۴ برخاست ، و چون در آغازِ کار آلمانها فیروزمند میبودند و روسیان شکستهای بسیار میخوردند ، شیعیان فرصتی یافتند و آن را «معجزهای» از امامرضا دانستند و نابودی روس را پیشگویی کردند. شاعران را «مضمونی» بدست افتاده و از واژههای «توس» و «روس» و «پروس» که قافیههای آمادهای میبود سود جسته دوبیتیها سرودند : «سلطان توس جواب التیماتوم روس را پس از دو سال با توپ پروس داده بود».
سپس که در خاک روس شورشی برخاست و امپراتور نکولا از تخت افتاده خودش و خاندانش کشته شدند و سالها آشوب درمیان روسیان میبود ، زبان شیعیان درازتر گردید و داستان کشته شدن نکولا و خاندانش را به رخ همگی کشیدند : «دیدید امامرضا او را گرفت! با آل علی هر که درافتاد برافتاد».
ببینید نافهمی تا چه اندازه است : دولتهای اروپا که از چهل سال پیش در برابر یکدیگر دسته بسته برای یک چنان جنگی آماده گردیده و صدها افزار بسیجیده بودند تا بآن جنگ برخاستند ، و دستهی سوسیال دیمکرات روسی که از سالیان دراز رنجها کشیده و گزندها دیده و نیرویی اندوخته بود تا فرصت یافت و بآن شورش برخاست ، همهی اینها را هیچ میشماردند و کارهایی را که در نتیجهی آنها رخ داده بود بنام «امامرضا» میخواندند.
تو گویی همهی جهانیان باید بکوشند و رنج برند ولی هودهی کوششها و رنجهای ایشان بنام امامان اینان خوانده شود.
شگفتتر آنکه هنوز از روس دست برنداشتهاند و در آغاز این جنگ باز هم پیشگویی از نابودی روس میکردند. دیگران بمانند ، در تبریز روزی درمیان افسران گفتگو میرفته یک سرهنگی چنین گفته : «من یقین میدانم که روسیه شکست خورده نابود خواهد شد. امامرضا آنها را گرفته».
پابرگی :
1ـ جنگ جهانی دوم ـ و
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 4 (یا گفتارهایی از مهنامهی پیمان)
🔸 21ـ گفتگو یا خودنمایی ـ «به چندین دروغ برخیزند تا یک راستی را نپذیرند» تکهی 5
اینکه خرد را بداوری نپذیرفته میگویید : خرد شما چنان میخواهد و خرد من چنین ، همین نادانی شما را بس که میانهی هوسهای بیخردانه و فرمانهای خرد جدایی نمیگزارید. شما کی گفتههای ما را باندیشه سپردید و خرد بکار بردید تا بگویید خرد من چنین میخواهد؟. خرد همیشه دربند سود و زیانست و آنچه را که سودی دربر دارد نیکو میشمارد و آنچه را که زیان از آن برخیزد بد میستاید. شما کی سود و زیان شعر و فلسفه و مانند این را سنجیدید تا بگویید خرد من آنها را نیک میداند؟!.. این از بدترین نادانیهاست که کسی سخنی را نسنجیده و نفهمیده بازگرداند و در برابر آن ایستادگی کند. شما این نادانی پست را کار خرد میپندارید. خرد کجا و چنین بیراهی کجا؟!
وانگاه سخنی را که شما در برابر ما میگویید اگر گناهکاری در برابر یک داوری گوید کسی که دزدی کرده چون ازو بازپرسند چنین پاسخ دهد : دزدی که چیز بدی نیست. اگر شما نمیپسندید من میپسندم. آیا چه رفتاری با او پیش میگیرند؟. اینکه قانونهایی نهادهاند و همیشه بدکرداران را داوری میکنند نتیجهی آنست که خردی درمیانست و او نیک و بد را از هم جدا میکند و از آنسوی بسیاری از مردمان از راه خرد بدورند که اگر سرخود باشند رشتهی آسایش جهان را از هم گسلند. همان دزدان با آن آلودگی و پستی این اندازه دریافت دارند که معنی خرد و کار آن را میشناسند و باین سخنان سردرگم بیخردانه که شما بهم میبافید دهان باز نمیکنند. ببینید تا چه اندازه از خرد دور افتادهاید! تا چه اندازه از دریافتهای سادهی خدادادی بیبهره گردیدهاید!
بدینسان گفتگو را بپایان رسانیدیم. این کسان بسیار فراوانند و یک تن و دو تن نیستند. اینان از بس بسخنان آخشیج [=متضاد] هم برخوردهاند و درست و نادرست آنها را نشناختهاند از درماندگی چنین پنداشتهاند در جهان راستی و رستگاری نیست و هر کسی آنچه دریافت دریافته و آنچه انگاشت انگاشته. بدینسان سررشته را گم کردهاند.
آنچه خردها را از کار اندازد و مغزها را آشفته کند گفتههای پریشان و وارونهگوییهای درهم است که درمیان باشد و یک کسی آنها را فراگیرد. دو سخن که باهم راست نمیآید باید کسی چندان بافهم باشد که درست و نادرست آنها را بازشناسد و درست را نگه داشته نادرست را دور بیندارد و هرگاه چنین نبود میانهی آنها درمانده گیج و سرگردان گردد.
اگر شما سه تن بر سر چهار راهی بایستید و راهگذریان که بآنجا میرسند هر یکی از سوی دیگری بانگ بر ایشان زنید و هر کدام راه دیگری را نشان دهید خواهید دید بیچارگان درمانند و گیج شوند و پاهاشان از رفتار افتد. مگر کسی خویشتن راهشناس باشد و بگفتههای شما ارج نگزارد.
از بدترین گرفتاریهاست که در یک توده هر کسی بسخنرانی برخیزد و در زمینهی زندگانی بهوس گفتارهایی راند. شرق را این گرفتاری از قرنها پیش آمده. در زمان ترکان و مغولان در آن روزگار زبونی و خواری صدها بلکه هزارها کسان از راه خودنمایی و یا از بهر روزیطلبی یا بهوس یاوهبافی هر کسی از راه دیگری بسخنرانی و چیزنویسی پرداختهاند. گذشته از راههای گوناگون که در زمینهی دین و خداشناسی باز کرده و مردمان را از هم پراکندهاند در زمینهی آیین زندگی نیز هر کسی آنچه باندیشهاش رسیده نسنجیده بقالب گفتار ریخته و چون پایهای درمیان نبوده و دربند سود و زیان جهان نبودهاند همه وارونهگویی کردهاند و چهبسا یک کسی آنچه امروز گفته فردا آخشیج آن را سروده یک دسته این را هنر شماردهاند که هر زمان سخن دیگری بقالب ریزند و هزاران بدآموزی از خود یادگار گزاردهاند. هیچ زمینهای نیست که در آن چندین راه پدید نیاورده باشند. کار بجایی رسیده که کسانی زبان بنکوهش آفرینش گشادهاند. از آدمی بدگوییها کردهاند. بر خرد ریشخند نمودهاند. بر زمین و آسمان خردهگیری کردهاند. یکی نگفته اینها از بهر چیست؟!. آیا چه نتیجه از این یاوهسراییها در دست تواند بود؟!. خراباتیان را اگر شنیدهاید هنرشان همین بوده که بر همه چیز ریشخند کنند و دربند هیچ راستی نبوده هر زمان سخن برنگ دیگری سرایند. همهی بنیادها را بهم زنند. همهی پایهها را براندازند. اینهاست که میگوییم : خردها بیتکیهگاه گردیده. درماندگانی اینها را «فلسفه» مینامند و همیشه بنگهداری و رواج آنها میکوشند که گویی دُر و گوهر پیدا کردهاند. ولی اگر بدانند سراپا زیان و سراپا آسیب است.
🔸 21ـ گفتگو یا خودنمایی ـ «به چندین دروغ برخیزند تا یک راستی را نپذیرند» تکهی 5
اینکه خرد را بداوری نپذیرفته میگویید : خرد شما چنان میخواهد و خرد من چنین ، همین نادانی شما را بس که میانهی هوسهای بیخردانه و فرمانهای خرد جدایی نمیگزارید. شما کی گفتههای ما را باندیشه سپردید و خرد بکار بردید تا بگویید خرد من چنین میخواهد؟. خرد همیشه دربند سود و زیانست و آنچه را که سودی دربر دارد نیکو میشمارد و آنچه را که زیان از آن برخیزد بد میستاید. شما کی سود و زیان شعر و فلسفه و مانند این را سنجیدید تا بگویید خرد من آنها را نیک میداند؟!.. این از بدترین نادانیهاست که کسی سخنی را نسنجیده و نفهمیده بازگرداند و در برابر آن ایستادگی کند. شما این نادانی پست را کار خرد میپندارید. خرد کجا و چنین بیراهی کجا؟!
وانگاه سخنی را که شما در برابر ما میگویید اگر گناهکاری در برابر یک داوری گوید کسی که دزدی کرده چون ازو بازپرسند چنین پاسخ دهد : دزدی که چیز بدی نیست. اگر شما نمیپسندید من میپسندم. آیا چه رفتاری با او پیش میگیرند؟. اینکه قانونهایی نهادهاند و همیشه بدکرداران را داوری میکنند نتیجهی آنست که خردی درمیانست و او نیک و بد را از هم جدا میکند و از آنسوی بسیاری از مردمان از راه خرد بدورند که اگر سرخود باشند رشتهی آسایش جهان را از هم گسلند. همان دزدان با آن آلودگی و پستی این اندازه دریافت دارند که معنی خرد و کار آن را میشناسند و باین سخنان سردرگم بیخردانه که شما بهم میبافید دهان باز نمیکنند. ببینید تا چه اندازه از خرد دور افتادهاید! تا چه اندازه از دریافتهای سادهی خدادادی بیبهره گردیدهاید!
بدینسان گفتگو را بپایان رسانیدیم. این کسان بسیار فراوانند و یک تن و دو تن نیستند. اینان از بس بسخنان آخشیج [=متضاد] هم برخوردهاند و درست و نادرست آنها را نشناختهاند از درماندگی چنین پنداشتهاند در جهان راستی و رستگاری نیست و هر کسی آنچه دریافت دریافته و آنچه انگاشت انگاشته. بدینسان سررشته را گم کردهاند.
آنچه خردها را از کار اندازد و مغزها را آشفته کند گفتههای پریشان و وارونهگوییهای درهم است که درمیان باشد و یک کسی آنها را فراگیرد. دو سخن که باهم راست نمیآید باید کسی چندان بافهم باشد که درست و نادرست آنها را بازشناسد و درست را نگه داشته نادرست را دور بیندارد و هرگاه چنین نبود میانهی آنها درمانده گیج و سرگردان گردد.
اگر شما سه تن بر سر چهار راهی بایستید و راهگذریان که بآنجا میرسند هر یکی از سوی دیگری بانگ بر ایشان زنید و هر کدام راه دیگری را نشان دهید خواهید دید بیچارگان درمانند و گیج شوند و پاهاشان از رفتار افتد. مگر کسی خویشتن راهشناس باشد و بگفتههای شما ارج نگزارد.
از بدترین گرفتاریهاست که در یک توده هر کسی بسخنرانی برخیزد و در زمینهی زندگانی بهوس گفتارهایی راند. شرق را این گرفتاری از قرنها پیش آمده. در زمان ترکان و مغولان در آن روزگار زبونی و خواری صدها بلکه هزارها کسان از راه خودنمایی و یا از بهر روزیطلبی یا بهوس یاوهبافی هر کسی از راه دیگری بسخنرانی و چیزنویسی پرداختهاند. گذشته از راههای گوناگون که در زمینهی دین و خداشناسی باز کرده و مردمان را از هم پراکندهاند در زمینهی آیین زندگی نیز هر کسی آنچه باندیشهاش رسیده نسنجیده بقالب گفتار ریخته و چون پایهای درمیان نبوده و دربند سود و زیان جهان نبودهاند همه وارونهگویی کردهاند و چهبسا یک کسی آنچه امروز گفته فردا آخشیج آن را سروده یک دسته این را هنر شماردهاند که هر زمان سخن دیگری بقالب ریزند و هزاران بدآموزی از خود یادگار گزاردهاند. هیچ زمینهای نیست که در آن چندین راه پدید نیاورده باشند. کار بجایی رسیده که کسانی زبان بنکوهش آفرینش گشادهاند. از آدمی بدگوییها کردهاند. بر خرد ریشخند نمودهاند. بر زمین و آسمان خردهگیری کردهاند. یکی نگفته اینها از بهر چیست؟!. آیا چه نتیجه از این یاوهسراییها در دست تواند بود؟!. خراباتیان را اگر شنیدهاید هنرشان همین بوده که بر همه چیز ریشخند کنند و دربند هیچ راستی نبوده هر زمان سخن برنگ دیگری سرایند. همهی بنیادها را بهم زنند. همهی پایهها را براندازند. اینهاست که میگوییم : خردها بیتکیهگاه گردیده. درماندگانی اینها را «فلسفه» مینامند و همیشه بنگهداری و رواج آنها میکوشند که گویی دُر و گوهر پیدا کردهاند. ولی اگر بدانند سراپا زیان و سراپا آسیب است.
✴️ داوری توده دربارهی شعرا
(بخش 1 از 2)
چون روزنامهی آزاد شرحی نوشته بود که باید دارندهی پرچم را بگناه آنکه بشعرا ایراد میگیرد بمحاکمه بکشند و یک محاکمهی ملی (یا داوری توده) خواستار گردیده بود ما پیشنهاد آن روزنامه را بخوشی پذیرفتیم و اینک خودمان یک بابی در پرچم باز میکنیم تا گفتارهایی را که در این یکی دو هفته در پاسخ نوشتههای بیادبانهی برخی روزنامهها (جز از روزنامهی آزاد) رسیده بود بتدریج بچاپ رسانیم. در این گفتارها ما کوشیدهایم که تنها مطلب باشد و بگفتههای ناشایست آن روزنامهها مقابله بمثل نشود ، و نامی از آنها بمیان نیاید. زیرا ما بآنها پاسخی نداریم و نباید داشته باشیم.
🔸آقای کسروی کسانی از تودهی ایران داوری خواستهاند کنون من نیز دانستههای خود را دربارهی شعر مینویسم و چون در زمینهی زیان شعر بد و زیانکاری بیشتر شعرای ایران در پیمان و پرچم زیاد نوشته شده است کنون بکوتاهی کوشیده گواهی چند از تأثیر شعر بد میآورم :
سال گذشته دبیر ادبیات ما لیسانسیهی ادبیات بود اینک برخی از سخنان او را که جزء درس تاریخ ادبیات میگفت و براستی رهآوردی از دانشکدهی ادبیات برای ما آورده بود در اینجا میآورم. این دبیر در هنگام تعریف ادبیات انتقادی اروپا پس از اظهار تأسف از کم بودن چنان ادبیاتی در ایران قصاید حکمتی و مثنویها و سخنان عرفای گوشهگیر را در ردیف ادبیات انتقادی اروپا شمرده و به اینکه شاعران و ادیبان ایران تنها برای پول و خرسندی شاهان شعر میگفتند و کتاب میپرداختند اقرار کرده چنین گفت : «عمر خیام حکیم و شاعر بزرگ ایرانی شاید اول کسی باشد که بآزادی تمام بیپروا هیئت اجتماع و دنیا و تقالید باطله و زهد خشک و ریا را طرف حمله و انتقاد خود قرار داده». من میگویم خیام نه تنها هیئت اجتماع و دنیا و تقالید باطله و زهد خشک و ریا بلکه خرد ، آدمیگری ، مردمی ، جوانمردی ، میهنپرستی ، دین ، بلکه خدا را نیز طرف حمله و انتقاد خود قرار داده. مگر نشنیدهاید آن شعرش را که میگوید :
من بد کنم و تو بد مکافات دهی پس فرق میان من و تو چیست بگو
یا رب تو کریمی و کریمی کرم است
عاصی ز چه رو برون ز باغ ارم است
با طاعتم ار ببخشی آن نیست کرم
با معصیتم اگر ببخشی کرم است
بخدا دستور میدهد که در برابر گناه کرم کند و زشتکاریهای او را بدیده نگیرد و در برابر نیکی پاداشش دهد. همین شاعر در جای دیگر میگوید :
قرآن که بهین کلام خوانند او را که گاه نه بر دوام خوانند او را
بر گرد پیاله آیتی روشن هست کاندر همه جا مدام خوانند او را
اینست اندیشهی حکیم عارف دربارهی قرآن و سنجش آن با پیالهی می. باز میگوید :
چندان بخورم شراب تا بوی شراب آید ز تراب چون روم زیر تراب
گر بر سر خاک من رسد مخموری از بوی شراب من شود مست و خراب
به بیهوشی و بیخردی و مستی خود میبالد. در جای دیگر میگوید :
می خوردن و مست بودن آیین منست
فارغ بودن ز کفر و دین ، دین منست
باز میگوید :
چون کافر و درویشم و چون قحبهی زشت
نه دین و نه دنیا و نه امید بهشت
ببینید آیا شایسته است که حکیم باین سخنان زشت زبان گشاید؟ باز میگوید :
بنگر ز جهان چه طرف بربستم هیچ
وز حاصل عمر چیست در دستم هیچ
شمع طربم ولی چو بنشستم هیچ
من جام جمم ولی چو بشکستم هیچ
به هیچ بودن همهی زحمتهایش اقرار میکند. آخرین نمونه از خیام :
آنانکه بکار عقل درمیکوشند هیهات که گاو نر میدوشند
آن به که لباس ابلهی درپوشند کامروز بعقل ، تره مینفروشند
این هم نظریهی حکیم دربارهی خرد. اینست نمونهای از حکیم بزرگ و شاعر انتقادی ایران. دو سه نمونهای هم از یک شاعر هم زمان که با پیر طریقت (که پنداری بیش نیست) نشسته و پرسشهایی کرده و پاسخهایی شنیده میآورم :
«گفتمش : چیست جدال وطن و دین؟ گفتا
بر یکی خوان پیِ نان همهمه و غوغایی»
ببینید این سخن درست است؟ درست است که کوشش در راه میهن و دین جز غوغایی برای نان نیست؟ نه ـ هر خردمندی ، هر کسی که اندکی بیندیشد درمییابد که این جز یاوه نیست. ولی چه میتوان گفت بآن جوان بیچارهای که خواه ناخواه این سخن در او اثر خواهد بخشید و او نیز بدیگران یاد خواهد داد؟
(بخش 1 از 2)
چون روزنامهی آزاد شرحی نوشته بود که باید دارندهی پرچم را بگناه آنکه بشعرا ایراد میگیرد بمحاکمه بکشند و یک محاکمهی ملی (یا داوری توده) خواستار گردیده بود ما پیشنهاد آن روزنامه را بخوشی پذیرفتیم و اینک خودمان یک بابی در پرچم باز میکنیم تا گفتارهایی را که در این یکی دو هفته در پاسخ نوشتههای بیادبانهی برخی روزنامهها (جز از روزنامهی آزاد) رسیده بود بتدریج بچاپ رسانیم. در این گفتارها ما کوشیدهایم که تنها مطلب باشد و بگفتههای ناشایست آن روزنامهها مقابله بمثل نشود ، و نامی از آنها بمیان نیاید. زیرا ما بآنها پاسخی نداریم و نباید داشته باشیم.
🔸آقای کسروی کسانی از تودهی ایران داوری خواستهاند کنون من نیز دانستههای خود را دربارهی شعر مینویسم و چون در زمینهی زیان شعر بد و زیانکاری بیشتر شعرای ایران در پیمان و پرچم زیاد نوشته شده است کنون بکوتاهی کوشیده گواهی چند از تأثیر شعر بد میآورم :
سال گذشته دبیر ادبیات ما لیسانسیهی ادبیات بود اینک برخی از سخنان او را که جزء درس تاریخ ادبیات میگفت و براستی رهآوردی از دانشکدهی ادبیات برای ما آورده بود در اینجا میآورم. این دبیر در هنگام تعریف ادبیات انتقادی اروپا پس از اظهار تأسف از کم بودن چنان ادبیاتی در ایران قصاید حکمتی و مثنویها و سخنان عرفای گوشهگیر را در ردیف ادبیات انتقادی اروپا شمرده و به اینکه شاعران و ادیبان ایران تنها برای پول و خرسندی شاهان شعر میگفتند و کتاب میپرداختند اقرار کرده چنین گفت : «عمر خیام حکیم و شاعر بزرگ ایرانی شاید اول کسی باشد که بآزادی تمام بیپروا هیئت اجتماع و دنیا و تقالید باطله و زهد خشک و ریا را طرف حمله و انتقاد خود قرار داده». من میگویم خیام نه تنها هیئت اجتماع و دنیا و تقالید باطله و زهد خشک و ریا بلکه خرد ، آدمیگری ، مردمی ، جوانمردی ، میهنپرستی ، دین ، بلکه خدا را نیز طرف حمله و انتقاد خود قرار داده. مگر نشنیدهاید آن شعرش را که میگوید :
من بد کنم و تو بد مکافات دهی پس فرق میان من و تو چیست بگو
یا رب تو کریمی و کریمی کرم است
عاصی ز چه رو برون ز باغ ارم است
با طاعتم ار ببخشی آن نیست کرم
با معصیتم اگر ببخشی کرم است
بخدا دستور میدهد که در برابر گناه کرم کند و زشتکاریهای او را بدیده نگیرد و در برابر نیکی پاداشش دهد. همین شاعر در جای دیگر میگوید :
قرآن که بهین کلام خوانند او را که گاه نه بر دوام خوانند او را
بر گرد پیاله آیتی روشن هست کاندر همه جا مدام خوانند او را
اینست اندیشهی حکیم عارف دربارهی قرآن و سنجش آن با پیالهی می. باز میگوید :
چندان بخورم شراب تا بوی شراب آید ز تراب چون روم زیر تراب
گر بر سر خاک من رسد مخموری از بوی شراب من شود مست و خراب
به بیهوشی و بیخردی و مستی خود میبالد. در جای دیگر میگوید :
می خوردن و مست بودن آیین منست
فارغ بودن ز کفر و دین ، دین منست
باز میگوید :
چون کافر و درویشم و چون قحبهی زشت
نه دین و نه دنیا و نه امید بهشت
ببینید آیا شایسته است که حکیم باین سخنان زشت زبان گشاید؟ باز میگوید :
بنگر ز جهان چه طرف بربستم هیچ
وز حاصل عمر چیست در دستم هیچ
شمع طربم ولی چو بنشستم هیچ
من جام جمم ولی چو بشکستم هیچ
به هیچ بودن همهی زحمتهایش اقرار میکند. آخرین نمونه از خیام :
آنانکه بکار عقل درمیکوشند هیهات که گاو نر میدوشند
آن به که لباس ابلهی درپوشند کامروز بعقل ، تره مینفروشند
این هم نظریهی حکیم دربارهی خرد. اینست نمونهای از حکیم بزرگ و شاعر انتقادی ایران. دو سه نمونهای هم از یک شاعر هم زمان که با پیر طریقت (که پنداری بیش نیست) نشسته و پرسشهایی کرده و پاسخهایی شنیده میآورم :
«گفتمش : چیست جدال وطن و دین؟ گفتا
بر یکی خوان پیِ نان همهمه و غوغایی»
ببینید این سخن درست است؟ درست است که کوشش در راه میهن و دین جز غوغایی برای نان نیست؟ نه ـ هر خردمندی ، هر کسی که اندکی بیندیشد درمییابد که این جز یاوه نیست. ولی چه میتوان گفت بآن جوان بیچارهای که خواه ناخواه این سخن در او اثر خواهد بخشید و او نیز بدیگران یاد خواهد داد؟
دبیر ما که یکی از این جوانان بود هنگام معنی کردن میهن میگفت : «افراد ملت همه برای اقتصادیات میکوشند و اقتصادیات هم برای نان است. پس میهن یعنی نان» سپس چنین نتیجه گرفت : «هر کس شما را نان بدهد کشور او میهن شماست» میهن تا زمانی هست که میان دو کشور مرز باشد و چون مثلاً جنگی درگرفت و مرز از میان برداشته شد میهن هم از میان میرود و مردم دو کشور هممیهن میشوند. «اگر کشوری پیدا شد که کسی بتواند در آنجا خوشتر بگذراند از کشور خود بدانجا میرود و آنجا را میهن خود میکند». سرانجام گفت : «چون دوست داشتن میهن جز دلبستگی بخاک و زمین نیست میهن و میهندوستی معنایی ندارد». [1]
[1] : ـ از یکی از کوشندگان سیاسی که شصت سال کوشش حزبی کرده (عزتالله سحابی) پرسیدند بدیدهی شما بزرگترین مانع ما ایرانیان برای پیشرفت چیست و او پاسخ داده بود : «نبود عرق ملی». او به ریشهی این نپرداخته بود و گمان ما اینست که خودش هم نمیدانست که چرا در ایران «عرق ملی» نیست یا کمست. ولی سخنش راست است.
یکی که دیرزمانی دلسوختگیهایش از حال ایران و ایرانی گردآورنده را سخت متأثر میگردانید و از اینرو آشناییمان بدوستی انجامید ، یک روز ناگهان دیدم سخن دیگری بر زبان دارد : «این مرزها که میبینی اینها را اگر سوار بر هواپیما یا موشکی شوی و به بالاها بروی دیگر اثری از آنها نخواهی دید. میهن و اینگونه چیزها را ما خودمان ساختهایم». خواستش بیارج گردانیدن جستار میهن بود. من افسوس خوردم که تا آن روز فریب دلسوختگیهای او را خورده بودم و گمان داشتم دلسوختگیهایش از رهگذر میهندوستیست.
(بازماندهی این گفتار را فردا آدینه خواهیم آورد)
[1] : ـ از یکی از کوشندگان سیاسی که شصت سال کوشش حزبی کرده (عزتالله سحابی) پرسیدند بدیدهی شما بزرگترین مانع ما ایرانیان برای پیشرفت چیست و او پاسخ داده بود : «نبود عرق ملی». او به ریشهی این نپرداخته بود و گمان ما اینست که خودش هم نمیدانست که چرا در ایران «عرق ملی» نیست یا کمست. ولی سخنش راست است.
یکی که دیرزمانی دلسوختگیهایش از حال ایران و ایرانی گردآورنده را سخت متأثر میگردانید و از اینرو آشناییمان بدوستی انجامید ، یک روز ناگهان دیدم سخن دیگری بر زبان دارد : «این مرزها که میبینی اینها را اگر سوار بر هواپیما یا موشکی شوی و به بالاها بروی دیگر اثری از آنها نخواهی دید. میهن و اینگونه چیزها را ما خودمان ساختهایم». خواستش بیارج گردانیدن جستار میهن بود. من افسوس خوردم که تا آن روز فریب دلسوختگیهای او را خورده بودم و گمان داشتم دلسوختگیهایش از رهگذر میهندوستیست.
(بازماندهی این گفتار را فردا آدینه خواهیم آورد)
🔶 زندگانی من (ده سال در عدلیه)
🔸 56ـ تکانی که به «اجرا» دادم (تکهی یک از دو)
یک داستان دیگر که میباید بکوتاهی یاد کنم ، تکانی بود که به «اجرا» دادم. من در این کتاب بگفتگو از بدیهای قانونهای عدلیه و از دیر کردن کارها و رنجهایی که از آن راه بمردم رسید نپرداختهام. چه این چیزیست که همه میدانند. آنگاه من در آن باره کتاب دیگری (قانون دادگری) نوشتهام که چاپ شده. ولی باید بگویم که بدی دادگاهها و توانفرسایی کارهای آنها را هر اندازه که بانگاریم (1) ، بدی «اجرا» و توانفرسایی آن چند برابر است ، بویژه در آن زمان که من میبودم. کسی پس از آنکه سالها دویدی و عمر تباه گردانیدی و خون دل خوردی و حکمی گرفتی ، تازه یک درهی هراسانگیز دیگری بنام ادارهی اجرا در برابرش نمودار شدی. این بار بایستی ناز مأموران پَست و بیارج اجرا را بکشد و بهانههای پایانناپذیر آنها را بشنود. من اگر بخواهم بدیهای آن اداره و کارکنانش را بنویسم هرآینه[=مسلماً] باید کتابی پدید آورم. همین اندازه مینویسم که کارهایی میبود که ده سال و پانزده سال بلکه بیست سال در اجرا خوابیده و بجایی نرسیده بود.
روزی از وزارت عدلیه تلفن کردند و رفتم. آقای بهرامی گفت : «حقیقت این است که وزیر و من هر دو از دست اجرا بستوه آمدهایم و ما نمیدانیم چه چاره کنیم. روزی نیست که شکایتی نرسد ، و ما که رئیس اجرا را میخواهیم و دستور میدهیم ، برای هر کدام یک اشکال قانونی پیش میکشد و ما هم از جواب عاجز میمانیم. حقیقت اینست که یک دسته الواط در ادارهی اجرا جمع شدهاند و آنجا را دکانی برای خود ساختهاند که استفادهها میکنند. کارهاشان بقدری بغرنج است که مفتشها نیز سر درنمیآورند».
بدینسان شکایت بسیار کرد و سپس افسری را که در روبرویش نشسته بود ، نشان داد و گفت : «این آقای سرهنگ دکتر نظام است ، با سید علیاصغر لاریجانی محاکمه داشته. پس از مدت متمادی حکم گرفته که دیهی را در ورامین بتصرف او دهند. محکومٌبهِ نقدی هم داشته که در برابر آن وجه اجارهی دکانهایی را در پامنار توقیف کردهاند. پس از مدتها آمدن و رفتن و تشریفات قانونی ، مأمور معین شده که حکم را اجرا کند. سرهنگ را برده به ورامین و دیه را تحویل داده و رسید گرفته. پس از چند روز سرهنگ بدیه رفته ، با تحریک سید علیاصغر رعایا راهش ندادهاند. به اجرا آمده ، اجرا میگوید ما کارمان را کردهایم و تمام شده و آن رسید را که گرفتهاند بجلوش میگزارند. آمدیم بر سر دکانها ، مأمور از مستأجرین التزام گرفته که اجاره را بسرهنگ بپردازند. سر ماه که شده ، نیمشاهی نداده میگویند خود سید علیاصغر آمده گرفته. به اجرا میگوییم ، میگوید ما دیگر چه کار کنیم؟!. من و وزیر هر دو درماندهایم. هر روز سرهنگ میآید و ما نمیدانیم چه بگوییم؟!.».
گفتم : اینها همه راستست ، شما اجرا را در اختیار من بگزارید ، خواهید دید که دو سه روزه شما را آسوده گردانم. گفت : «شما رئیس محاکمید. اجرا در تحت نظر شماست». گفتم : آن از دیدهی قضاییست. من میخواهم از دیدهی اداری نیز اختیار دارم که هر مأموری را خواستم بیرون کنم.
این گفتگوها شد و برخاستم. چون روزهایی میبود که کارهای من کسان بسیاری را به رشکبری و بدخواهی برانگیخته دل خود داور نیز پر میبود ، امید نمیداشتم که پیشنهادم پذیرفته شود. ولی چون آقای بهرامی خواها میبود ، داور نیز پذیرفته ، دو روز دیگر «ابلاغی» چنان آوردند.
از همان دقیقه بکار پرداختم. یکی از زخمخوردههای اجرا که بوزارتخانه رفته و از آنجا همراه «ابلاغ» بنزد من فرستاده بودند ، کسی میبود که از حاجی حسین امینالضرب چند هزار تومان (گویا چهارهزار تومان) میخواست. دوازده سال حکمش در اجرا خوابیده بود (آری دوازده سال). نخست امینالضرب درآمدِ ادارهی برق را جا نشان داده بود. اجرا با سستکاری ویژهی خودش نامهنویسیها با شهرداری کرده و دو سه سال گذشته و بجایی نرسیده بود. سپس هرگاه که آمده و دنبال کرده مأمور گفته بود : «بیا اموالی نشان بده توقیف کنم». این شیوهی کار مأموران اجرا میبود. تازه اگر کسی همراهشان رفتی و کالایی نشان دادی ، ده دشواری دیگر پیشش آوردندی. چندان دوانیدندی که از حوصله دررود و رشته را رها کند. هر کسی که «محکوم» شدی گاو شیردهی برای مأموران بودی که از او ماهانه گرفتندی و بدستاویز مادّههای قانون «محکومٌله» را سر دوانیدندی. مأموری که بیست تومان ماهانه داشتی و دستکم صد تومان دررفت زندگانیش بودی ، بهتر از این نبودی.
پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ انگاریدن (انگاشتن) = فرض کردن
🔸 56ـ تکانی که به «اجرا» دادم (تکهی یک از دو)
یک داستان دیگر که میباید بکوتاهی یاد کنم ، تکانی بود که به «اجرا» دادم. من در این کتاب بگفتگو از بدیهای قانونهای عدلیه و از دیر کردن کارها و رنجهایی که از آن راه بمردم رسید نپرداختهام. چه این چیزیست که همه میدانند. آنگاه من در آن باره کتاب دیگری (قانون دادگری) نوشتهام که چاپ شده. ولی باید بگویم که بدی دادگاهها و توانفرسایی کارهای آنها را هر اندازه که بانگاریم (1) ، بدی «اجرا» و توانفرسایی آن چند برابر است ، بویژه در آن زمان که من میبودم. کسی پس از آنکه سالها دویدی و عمر تباه گردانیدی و خون دل خوردی و حکمی گرفتی ، تازه یک درهی هراسانگیز دیگری بنام ادارهی اجرا در برابرش نمودار شدی. این بار بایستی ناز مأموران پَست و بیارج اجرا را بکشد و بهانههای پایانناپذیر آنها را بشنود. من اگر بخواهم بدیهای آن اداره و کارکنانش را بنویسم هرآینه[=مسلماً] باید کتابی پدید آورم. همین اندازه مینویسم که کارهایی میبود که ده سال و پانزده سال بلکه بیست سال در اجرا خوابیده و بجایی نرسیده بود.
روزی از وزارت عدلیه تلفن کردند و رفتم. آقای بهرامی گفت : «حقیقت این است که وزیر و من هر دو از دست اجرا بستوه آمدهایم و ما نمیدانیم چه چاره کنیم. روزی نیست که شکایتی نرسد ، و ما که رئیس اجرا را میخواهیم و دستور میدهیم ، برای هر کدام یک اشکال قانونی پیش میکشد و ما هم از جواب عاجز میمانیم. حقیقت اینست که یک دسته الواط در ادارهی اجرا جمع شدهاند و آنجا را دکانی برای خود ساختهاند که استفادهها میکنند. کارهاشان بقدری بغرنج است که مفتشها نیز سر درنمیآورند».
بدینسان شکایت بسیار کرد و سپس افسری را که در روبرویش نشسته بود ، نشان داد و گفت : «این آقای سرهنگ دکتر نظام است ، با سید علیاصغر لاریجانی محاکمه داشته. پس از مدت متمادی حکم گرفته که دیهی را در ورامین بتصرف او دهند. محکومٌبهِ نقدی هم داشته که در برابر آن وجه اجارهی دکانهایی را در پامنار توقیف کردهاند. پس از مدتها آمدن و رفتن و تشریفات قانونی ، مأمور معین شده که حکم را اجرا کند. سرهنگ را برده به ورامین و دیه را تحویل داده و رسید گرفته. پس از چند روز سرهنگ بدیه رفته ، با تحریک سید علیاصغر رعایا راهش ندادهاند. به اجرا آمده ، اجرا میگوید ما کارمان را کردهایم و تمام شده و آن رسید را که گرفتهاند بجلوش میگزارند. آمدیم بر سر دکانها ، مأمور از مستأجرین التزام گرفته که اجاره را بسرهنگ بپردازند. سر ماه که شده ، نیمشاهی نداده میگویند خود سید علیاصغر آمده گرفته. به اجرا میگوییم ، میگوید ما دیگر چه کار کنیم؟!. من و وزیر هر دو درماندهایم. هر روز سرهنگ میآید و ما نمیدانیم چه بگوییم؟!.».
گفتم : اینها همه راستست ، شما اجرا را در اختیار من بگزارید ، خواهید دید که دو سه روزه شما را آسوده گردانم. گفت : «شما رئیس محاکمید. اجرا در تحت نظر شماست». گفتم : آن از دیدهی قضاییست. من میخواهم از دیدهی اداری نیز اختیار دارم که هر مأموری را خواستم بیرون کنم.
این گفتگوها شد و برخاستم. چون روزهایی میبود که کارهای من کسان بسیاری را به رشکبری و بدخواهی برانگیخته دل خود داور نیز پر میبود ، امید نمیداشتم که پیشنهادم پذیرفته شود. ولی چون آقای بهرامی خواها میبود ، داور نیز پذیرفته ، دو روز دیگر «ابلاغی» چنان آوردند.
از همان دقیقه بکار پرداختم. یکی از زخمخوردههای اجرا که بوزارتخانه رفته و از آنجا همراه «ابلاغ» بنزد من فرستاده بودند ، کسی میبود که از حاجی حسین امینالضرب چند هزار تومان (گویا چهارهزار تومان) میخواست. دوازده سال حکمش در اجرا خوابیده بود (آری دوازده سال). نخست امینالضرب درآمدِ ادارهی برق را جا نشان داده بود. اجرا با سستکاری ویژهی خودش نامهنویسیها با شهرداری کرده و دو سه سال گذشته و بجایی نرسیده بود. سپس هرگاه که آمده و دنبال کرده مأمور گفته بود : «بیا اموالی نشان بده توقیف کنم». این شیوهی کار مأموران اجرا میبود. تازه اگر کسی همراهشان رفتی و کالایی نشان دادی ، ده دشواری دیگر پیشش آوردندی. چندان دوانیدندی که از حوصله دررود و رشته را رها کند. هر کسی که «محکوم» شدی گاو شیردهی برای مأموران بودی که از او ماهانه گرفتندی و بدستاویز مادّههای قانون «محکومٌله» را سر دوانیدندی. مأموری که بیست تومان ماهانه داشتی و دستکم صد تومان دررفت زندگانیش بودی ، بهتر از این نبودی.
پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ انگاریدن (انگاشتن) = فرض کردن
Forwarded from کتابخانه پاکدینی (کتابهای احمد کسروی و یاران او)
زردشت و محمد.pdf
280.8 KB
🔹 زردشت و محمد
🖌 احمد کسروی
گفتارها
🖌 احمد کسروی
گفتارها
Media is too big
VIEW IN TELEGRAM
🔹 گزارش تغییر شیوههای حکومتی جهان در دو سدهی گذشته
نمایهی بالا نمونهی نیکی از پیشرفت حقایق به سبب نیروی درونی آنهاست.
زیرا دیده میشود که دمکراسی با همهی فراز و فرودهایش سرانجام به علت برتری آن به دیگر شیوههای حکومتی بیآنکه نیرویی جز خواست مردم پشتیبانش باشد جهانگیر گردیده است.
نمایهی بالا نمونهی نیکی از پیشرفت حقایق به سبب نیروی درونی آنهاست.
زیرا دیده میشود که دمکراسی با همهی فراز و فرودهایش سرانجام به علت برتری آن به دیگر شیوههای حکومتی بیآنکه نیرویی جز خواست مردم پشتیبانش باشد جهانگیر گردیده است.
🔶 زیانهایی که از شیعیگری برمیخیزد
🔸 گفتارهایی از کتاب «بخوانند و داوری کنند» (تکهی بیستم)
3ـ پیرارسال که سپاهیان دو دولت به ایران آمدند (1) و رشتهی کارهای کشور را بدست گرفته از جمله خواربار برای خود خریدند و یا از بار کردن خواربار از شهری بشهری جلو گرفتند ، در نتیجهی این رفتار ایشان ناگهان نرخها بالا رفت و چون کشت خوبی نیز نکرده بودند ، در تهران و دیگر شهرها گرسنگی آغاز گردید. در تهران کوچهها پر از گدایان شد و صدها بلکه هزارها کس از گرسنگی مردند و یا دچار بیماریها گردیده نابود شدند.
در چنان هنگامی ملایان بجای آن که بخود آمده ببینند که آن گرسنگی و بدبختی نتیجهی ویرانی کشور و ناتوانی دولت ، و ویرانی کشور و ناتوانی دولت نیز نتیجهی بدآموزیهای ایشانست (2) و بگناه خود پی برده پشیمانی نمایند ، تیرهدلانه از پیشامد بسودجویی برخاسته در همه جا در منبرها و نشستها چنین گفتند : «دیدید ای لامذهبها ! نماز را ترک کردید ، روزه نگرفتید ، روضهخوانیها برچیده شد ، زیارت غدغن گردید ، زنها بیحجاب شدند ، خدا به غضب آمده این بلا را فرستاد». این بود سخنانی که در همه جا بزبان آورده انبوهی از مردان و زنان را بگزاردن عمامه و کلاههای بیلبه و بسر کردن چادر واداشتند و بار دیگر روضهخوانیها فزونی یافت.
روزی به یکی گفتم معنی این سخن آنست که خدا در آسمان نشسته و همه جا را رها کرده تنها ایران را میپاید که همانکه از مردم یک نافرمانی دید بخشم آید و پتیاره[=بلا] فرستد و سپس که پشیمان شدند و بازگشتند ، بسر خشنودی آید و پتیاره بازگرداند. اینست نمونهای از خداناشناسی شما.
شما میگویید : چون زنهای ایران رو باز کردند خدا این گرسنگی را فرستاد. من میپرسم : خدا چه کرده که گرسنگی فرستاده؟!.. آیا باران از آسمان نیامده؟!. آیا سنبل از زمین نروییده؟!. آیا ملخ و سِن گندمها را تباه گردانیده؟!. در جایی که هیچ یکی از اینها نیست پس چگونه میگویید : خدا گرسنگی فرستاده؟!. شما با دیده میبینید که خواربار را بیگانگان کشیده میبرند. میبینید که مایهی آن ، ناتوانی دولت و مایهی ناتوانی دولت بدآموزیهای بیخردانهی شماست. با اینحال گناه را بگردن خدا میاندازید. وای بشما ! وای بشما !.
ای بیخردان! خدا از رو باز کردنِ زنانِ تهران کینه میجوید ، آن هم از بچگان و زنان بوشهر و بندرعباس؟!.. (3) اینان رو باز میکنند و خدا بآنان خشم میگیرد؟!.. پس چرا زنهای اروپا و آمریکا که همیشه رو بازند خدا بآنان خشم نگرفته تنها از رو باز کردن زنان ایران خشم میگیرد؟!. خاک بسرتان ای نادانان!.
در برابر این سخنان چنین گفت : «بالاخره مگر کارها در دست خدا نیست؟». گفتم : آیا این پاسخ پرسشهای منست؟!.. آنگاه چرا تاکنون ندانستهاید که در اینجهان هیچ کاری بیشُوند و انگیزه[=علت] نتواند بود؟!.. چرا با اینهمه نادانی و کودنی بمردم پیشوایی میکنید؟!..
پابرگیها (همه از ویراینده) :
1ـ سخن از شهریور 1320 است که روس و انگلیس به کشور ما درآمدند.
2ـ بویژه بدآموزیهایی که مردم را بدولت بدگمان و دشمن میگردانید. جستاری که در بخش دیگر این کتاب به آن پرداخته میشود.
3ـ گرسنگی در آن شهرها بیشتر نمایان بوده.
🔸 گفتارهایی از کتاب «بخوانند و داوری کنند» (تکهی بیستم)
3ـ پیرارسال که سپاهیان دو دولت به ایران آمدند (1) و رشتهی کارهای کشور را بدست گرفته از جمله خواربار برای خود خریدند و یا از بار کردن خواربار از شهری بشهری جلو گرفتند ، در نتیجهی این رفتار ایشان ناگهان نرخها بالا رفت و چون کشت خوبی نیز نکرده بودند ، در تهران و دیگر شهرها گرسنگی آغاز گردید. در تهران کوچهها پر از گدایان شد و صدها بلکه هزارها کس از گرسنگی مردند و یا دچار بیماریها گردیده نابود شدند.
در چنان هنگامی ملایان بجای آن که بخود آمده ببینند که آن گرسنگی و بدبختی نتیجهی ویرانی کشور و ناتوانی دولت ، و ویرانی کشور و ناتوانی دولت نیز نتیجهی بدآموزیهای ایشانست (2) و بگناه خود پی برده پشیمانی نمایند ، تیرهدلانه از پیشامد بسودجویی برخاسته در همه جا در منبرها و نشستها چنین گفتند : «دیدید ای لامذهبها ! نماز را ترک کردید ، روزه نگرفتید ، روضهخوانیها برچیده شد ، زیارت غدغن گردید ، زنها بیحجاب شدند ، خدا به غضب آمده این بلا را فرستاد». این بود سخنانی که در همه جا بزبان آورده انبوهی از مردان و زنان را بگزاردن عمامه و کلاههای بیلبه و بسر کردن چادر واداشتند و بار دیگر روضهخوانیها فزونی یافت.
روزی به یکی گفتم معنی این سخن آنست که خدا در آسمان نشسته و همه جا را رها کرده تنها ایران را میپاید که همانکه از مردم یک نافرمانی دید بخشم آید و پتیاره[=بلا] فرستد و سپس که پشیمان شدند و بازگشتند ، بسر خشنودی آید و پتیاره بازگرداند. اینست نمونهای از خداناشناسی شما.
شما میگویید : چون زنهای ایران رو باز کردند خدا این گرسنگی را فرستاد. من میپرسم : خدا چه کرده که گرسنگی فرستاده؟!.. آیا باران از آسمان نیامده؟!. آیا سنبل از زمین نروییده؟!. آیا ملخ و سِن گندمها را تباه گردانیده؟!. در جایی که هیچ یکی از اینها نیست پس چگونه میگویید : خدا گرسنگی فرستاده؟!. شما با دیده میبینید که خواربار را بیگانگان کشیده میبرند. میبینید که مایهی آن ، ناتوانی دولت و مایهی ناتوانی دولت بدآموزیهای بیخردانهی شماست. با اینحال گناه را بگردن خدا میاندازید. وای بشما ! وای بشما !.
ای بیخردان! خدا از رو باز کردنِ زنانِ تهران کینه میجوید ، آن هم از بچگان و زنان بوشهر و بندرعباس؟!.. (3) اینان رو باز میکنند و خدا بآنان خشم میگیرد؟!.. پس چرا زنهای اروپا و آمریکا که همیشه رو بازند خدا بآنان خشم نگرفته تنها از رو باز کردن زنان ایران خشم میگیرد؟!. خاک بسرتان ای نادانان!.
در برابر این سخنان چنین گفت : «بالاخره مگر کارها در دست خدا نیست؟». گفتم : آیا این پاسخ پرسشهای منست؟!.. آنگاه چرا تاکنون ندانستهاید که در اینجهان هیچ کاری بیشُوند و انگیزه[=علت] نتواند بود؟!.. چرا با اینهمه نادانی و کودنی بمردم پیشوایی میکنید؟!..
پابرگیها (همه از ویراینده) :
1ـ سخن از شهریور 1320 است که روس و انگلیس به کشور ما درآمدند.
2ـ بویژه بدآموزیهایی که مردم را بدولت بدگمان و دشمن میگردانید. جستاری که در بخش دیگر این کتاب به آن پرداخته میشود.
3ـ گرسنگی در آن شهرها بیشتر نمایان بوده.
✴️ داوری توده دربارهی شعرا
(بخش 2 از 2)
اینست اثر آن شعر و صدها شعر دیگر در این جوان ، جوانی که باید از غیرت و مردانگی و میهنپرستی سخن براند ، جوانی که باید نگهبان و پاسبان کشور خود باشد ، جوانی که باید غیرتش دیدن اینهمه بدبختیها را برنتابد و در جستجوی چاره و درمان باشد و بیگمان درمیان این جستجو بآزادگان ایران بپیوندد ـ چنین جوانی میهندوستی و نگهبانی کشور را بیهوده میداند و آزادانه به جوانان دیگر [آن سخنان را] میگوید.
همان شاعر در [دنبالهی همان شعر] جای دیگر میگوید :
«گفتمش چیست در این غائله تکلیف بهار
گفت : اگر دست دهد عشق رخ زیبایی»
ای وای بر توده[ای] که اینان پیشوایانش باشند. استاد است و تکلیف خود را عشق رخ زیبا میداند وای بحال شاگردان او و شاگردان آنان که جوانان نونهالی بیش نیستند.
سخن کوتاه کرده میگویم : نتیجهی آن شعرهای خیام و این شعرها و ملیونها اشعار دیگر آنست که جوان دانشکده دیدهای که به تربیت جوانان 16ـ 17 ساله برمیخیزد بگوید : «جام می را نمیشود از دست ایرانی گرفت» و این بدتر که میگساری را از احساسات خوب ایرانی بداند. یا در ضمن خواستن ذوق ادبی از دانشآموزان و شرح خصوصیات شعرا بگوید :
«یک روز هم که عشق دختران و ماهرویان بما دست دهد بسراغ دیوان فلان شاعر میرویم» اینها است آنچه بما در دبیرستان یاد میدهند و بدین درس ارج زیادی نیز مینهند و عشق دختران را تا بدبیرستان آورده به دستاویز ادبیات آن را روا میشمارند.
کنون شما ای مخالفین پیمان ، ای طرفداران شعرا ، ای ادیبان باینها چه میگویید؟ به اشعار خیام همان عارف ربانی که نمونهای از آنها را در بالا آوردم و باشعار دیگر که همه پر از چاپلوسی و پستی و بدآموزی است چه معنایی میدهید؟ بگویید اگر معنایی دارید؟ نُه سال است این سخنان گفته میشود. چرا نپرسیدهاید؟ چرا خاموشید؟ چرا لب فروبستهاید؟ این بدانید که امروز تودهی ایران شما را شناخته و روزی خواهد رسید که آزادگان ایران دست بکار زنند و ریشهی شما را از بیخ برکنند و نوشتههای شما و استادانتان را بسوزانند. آن روز است که تودهی پیروزمند ایرانی جشن و شادمانی خواهد داشت.
اینست داوری دادگرانه دربارهی شعر میان آزادگان ایران با هواخواهان زبونی ایرانیان ـ کنون هر خردمند ایراندوست راستیپژوهی راست که بیاری و همدستی آزادگان برخیزد که :
«راستی هماره پیروز است»
اهواز ـ محمدعلی جزایری
(پرچم روزانه ش 160)
(بخش 2 از 2)
اینست اثر آن شعر و صدها شعر دیگر در این جوان ، جوانی که باید از غیرت و مردانگی و میهنپرستی سخن براند ، جوانی که باید نگهبان و پاسبان کشور خود باشد ، جوانی که باید غیرتش دیدن اینهمه بدبختیها را برنتابد و در جستجوی چاره و درمان باشد و بیگمان درمیان این جستجو بآزادگان ایران بپیوندد ـ چنین جوانی میهندوستی و نگهبانی کشور را بیهوده میداند و آزادانه به جوانان دیگر [آن سخنان را] میگوید.
همان شاعر در [دنبالهی همان شعر] جای دیگر میگوید :
«گفتمش چیست در این غائله تکلیف بهار
گفت : اگر دست دهد عشق رخ زیبایی»
ای وای بر توده[ای] که اینان پیشوایانش باشند. استاد است و تکلیف خود را عشق رخ زیبا میداند وای بحال شاگردان او و شاگردان آنان که جوانان نونهالی بیش نیستند.
سخن کوتاه کرده میگویم : نتیجهی آن شعرهای خیام و این شعرها و ملیونها اشعار دیگر آنست که جوان دانشکده دیدهای که به تربیت جوانان 16ـ 17 ساله برمیخیزد بگوید : «جام می را نمیشود از دست ایرانی گرفت» و این بدتر که میگساری را از احساسات خوب ایرانی بداند. یا در ضمن خواستن ذوق ادبی از دانشآموزان و شرح خصوصیات شعرا بگوید :
«یک روز هم که عشق دختران و ماهرویان بما دست دهد بسراغ دیوان فلان شاعر میرویم» اینها است آنچه بما در دبیرستان یاد میدهند و بدین درس ارج زیادی نیز مینهند و عشق دختران را تا بدبیرستان آورده به دستاویز ادبیات آن را روا میشمارند.
کنون شما ای مخالفین پیمان ، ای طرفداران شعرا ، ای ادیبان باینها چه میگویید؟ به اشعار خیام همان عارف ربانی که نمونهای از آنها را در بالا آوردم و باشعار دیگر که همه پر از چاپلوسی و پستی و بدآموزی است چه معنایی میدهید؟ بگویید اگر معنایی دارید؟ نُه سال است این سخنان گفته میشود. چرا نپرسیدهاید؟ چرا خاموشید؟ چرا لب فروبستهاید؟ این بدانید که امروز تودهی ایران شما را شناخته و روزی خواهد رسید که آزادگان ایران دست بکار زنند و ریشهی شما را از بیخ برکنند و نوشتههای شما و استادانتان را بسوزانند. آن روز است که تودهی پیروزمند ایرانی جشن و شادمانی خواهد داشت.
اینست داوری دادگرانه دربارهی شعر میان آزادگان ایران با هواخواهان زبونی ایرانیان ـ کنون هر خردمند ایراندوست راستیپژوهی راست که بیاری و همدستی آزادگان برخیزد که :
«راستی هماره پیروز است»
اهواز ـ محمدعلی جزایری
(پرچم روزانه ش 160)
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 4 (یا گفتارهایی از مهنامهی پیمان)
🔸 21ـ گفتگو یا خودنمایی ـ «به چندین دروغ برخیزند تا یک راستی را نپذیرند» تکهی 6
سخن ما از گفتگو و پیکار کردن در آن بود که گفتیم بسیار کسان گرفتار آن هستند و در هر انجمنی بازار کشاکش را گرم میسازند. و گفتیم انگیزهی آن بیش از همه بهم خوردن پایهها و بیتکیهگاه گردیدن خردهاست و چون این نکته را هر کسی نداند برای روشن گردانیدن آن باین گفتار دراز برخاستیم. کنون بسر سخن خود میآییم :
کسانی زیان پیکار در گفتگو را درنمییابند بلکه آن را چیز سودمندی میشمارند و جوانان را بآن وامیدارند و چنین میگویند : از گفتگو راستیها روشن گردد و چیزهای نادانسته دانسته شود. لیکن این خود لغرش دیگریست. اگر از پیکار و کشاکش راستیها روشن گردیدی بایستی از گفتگوهای دور و دراز که قرنها درمیانهی کیشهای گوناگون بوده و دربارهی هر کدام صدها کتاب نوشته شده راستیها روشن گردیدی و دوتیرگی از میان برخاستی. قرنها میانهی اشاعره و معتزله ، میانهی متکلمان و فیلسوفان ، میانهی سنیان و شیعیان و بسیار مانند اینها همیشه پیکار بوده آیا چه نتیجه بدست آمده؟!. یک داستان همچون ناچاری و چارهداری (جبر و تفویض) هزار سال بیشتر در پیرامون آن گفتگو رفته و پیکارها افتاده و آدمکشیها رو داده و باز چیزی بدست نیامده. اگر تاریخ پیشرفت مسیحیگری را در خاک روم بخوانید بارها میانهی کشیشان دربارهی پارهای سخنها کشاکش برمیخاسته و دستهبندیها میشده و کار بخونریزی میکشیده و قیصر ناگزیر میشده انجمنی از همهی کشیشان برای رسیدگی بآن گفتگو برپا نماید. در یکی از آنها مینویسند گفتارهایی که از دو سو رانده میشد و هر یکی دلیلهایی میآورد که چهارهزار صفحه را پر کرد بااینهمه کوچکترین نتیجهای بدست نیامد. نه تنها راستی روشن نگردید (و خود راستیای درمیان نبود تا روشن گردد) هیچ یک از دو سو نیز از گفتههای خود دست برنداشت و گامی بجلو نگزاشت و بلکه دوسخنی بکینه و دشمنی انجامید. پس چگونه میتوان گفت که از گفتگو راستیها روشن میگردد؟!..
اگر کتابهای فلسفه را ببینید به هر زمینهای که درآمدهاند دوسخنی درمیان بوده و کشاکش روداده. در گفتگویی که از دانش خدا (علم خدا حضوریست یا حصولی) دارند و پاک بیجاست ، چهارده دسته شدهاند و چهارده گونه سخن راندهاند. دربارهی «نفس» بیستونه گونه راه پیش آوردهاند. از اینهمه گفتگوها چه نتیجهای پیدا شده؟!.. آیا کدام راستی روشن گردیده؟!..
چنین بینگارید دو تن که از فن پزشکی بیگانهاند دربارهی یک بیماری و چارهی آن بسخن برخیزند و گفتگو کنند ، آیا نه اینست که هرچه بیشتر گفتگو کنند بیشتر نادانی نمودهاند؟!..
پس راه رسیدن براستیها هرگز این نیست. اگر کسانی راه آن را میخواهند بیش از همه باید از اینگونه گفتگو و پیکار دوری گزینند. راه رسیدن براستیها آنست که کسی هر چیزی را از جای خود بدست آورد و تا دیری همیشه درپی یاد گرفتن باشد چنانکه ما بارها این را یادآوری کردهایم. چون در اینجا سخن از گفتگوست و این ناگزیر است که چند کس که بهم رسیدند و باهم نشستند بسخن پردازند و این نشدنیست که مهر خاموشی بر لب زنند ، اینست رشته را از دست نداده میخواهیم جز از این زمینه سخن نرانیم و این را بپایان رسانیم.
🔸 21ـ گفتگو یا خودنمایی ـ «به چندین دروغ برخیزند تا یک راستی را نپذیرند» تکهی 6
سخن ما از گفتگو و پیکار کردن در آن بود که گفتیم بسیار کسان گرفتار آن هستند و در هر انجمنی بازار کشاکش را گرم میسازند. و گفتیم انگیزهی آن بیش از همه بهم خوردن پایهها و بیتکیهگاه گردیدن خردهاست و چون این نکته را هر کسی نداند برای روشن گردانیدن آن باین گفتار دراز برخاستیم. کنون بسر سخن خود میآییم :
کسانی زیان پیکار در گفتگو را درنمییابند بلکه آن را چیز سودمندی میشمارند و جوانان را بآن وامیدارند و چنین میگویند : از گفتگو راستیها روشن گردد و چیزهای نادانسته دانسته شود. لیکن این خود لغرش دیگریست. اگر از پیکار و کشاکش راستیها روشن گردیدی بایستی از گفتگوهای دور و دراز که قرنها درمیانهی کیشهای گوناگون بوده و دربارهی هر کدام صدها کتاب نوشته شده راستیها روشن گردیدی و دوتیرگی از میان برخاستی. قرنها میانهی اشاعره و معتزله ، میانهی متکلمان و فیلسوفان ، میانهی سنیان و شیعیان و بسیار مانند اینها همیشه پیکار بوده آیا چه نتیجه بدست آمده؟!. یک داستان همچون ناچاری و چارهداری (جبر و تفویض) هزار سال بیشتر در پیرامون آن گفتگو رفته و پیکارها افتاده و آدمکشیها رو داده و باز چیزی بدست نیامده. اگر تاریخ پیشرفت مسیحیگری را در خاک روم بخوانید بارها میانهی کشیشان دربارهی پارهای سخنها کشاکش برمیخاسته و دستهبندیها میشده و کار بخونریزی میکشیده و قیصر ناگزیر میشده انجمنی از همهی کشیشان برای رسیدگی بآن گفتگو برپا نماید. در یکی از آنها مینویسند گفتارهایی که از دو سو رانده میشد و هر یکی دلیلهایی میآورد که چهارهزار صفحه را پر کرد بااینهمه کوچکترین نتیجهای بدست نیامد. نه تنها راستی روشن نگردید (و خود راستیای درمیان نبود تا روشن گردد) هیچ یک از دو سو نیز از گفتههای خود دست برنداشت و گامی بجلو نگزاشت و بلکه دوسخنی بکینه و دشمنی انجامید. پس چگونه میتوان گفت که از گفتگو راستیها روشن میگردد؟!..
اگر کتابهای فلسفه را ببینید به هر زمینهای که درآمدهاند دوسخنی درمیان بوده و کشاکش روداده. در گفتگویی که از دانش خدا (علم خدا حضوریست یا حصولی) دارند و پاک بیجاست ، چهارده دسته شدهاند و چهارده گونه سخن راندهاند. دربارهی «نفس» بیستونه گونه راه پیش آوردهاند. از اینهمه گفتگوها چه نتیجهای پیدا شده؟!.. آیا کدام راستی روشن گردیده؟!..
چنین بینگارید دو تن که از فن پزشکی بیگانهاند دربارهی یک بیماری و چارهی آن بسخن برخیزند و گفتگو کنند ، آیا نه اینست که هرچه بیشتر گفتگو کنند بیشتر نادانی نمودهاند؟!..
پس راه رسیدن براستیها هرگز این نیست. اگر کسانی راه آن را میخواهند بیش از همه باید از اینگونه گفتگو و پیکار دوری گزینند. راه رسیدن براستیها آنست که کسی هر چیزی را از جای خود بدست آورد و تا دیری همیشه درپی یاد گرفتن باشد چنانکه ما بارها این را یادآوری کردهایم. چون در اینجا سخن از گفتگوست و این ناگزیر است که چند کس که بهم رسیدند و باهم نشستند بسخن پردازند و این نشدنیست که مهر خاموشی بر لب زنند ، اینست رشته را از دست نداده میخواهیم جز از این زمینه سخن نرانیم و این را بپایان رسانیم.
🔶 زندگانی من (ده سال در عدلیه)
🔸 56ـ تکانی که به «اجرا» دادم (تکهی دو از دو)
بآن مرد گفتم : بنشین. نشست. فرستادم از اجرا پروندهاش خواستم. مأمورش نیز آمد. پرونده را از دیده گذرانیده بمأمور گفتم : چرا تاکنون اجرا نشده؟. گفت : «بیاید مال نشان بدهد توقیف کنیم». گفتم : این پاسخ را بمن هم میدهی؟!. نخست ادارهی برق که جا نشان داده شده چون پولی از آنجا بدست نیامده شما میتوانستید خود امینالضرب را بازدارید و پول بگیرید. دوم نشان دادن در جاییست که از کسی کالای آشکاری درمیان نباشد. امینالضرب با آن دستگاه دراز و پهن ، شما اگر فرشهای اتاقش را بازداشت کرده بودی ، پول این مرد بدست آمدی. بشما دستور میدهم : همین اکنون بخانهی امینالضرب برو ، از فرشهای بیرونیش به اندازهی پول این مرد بازدار ، و باید تا یک ساعت دیگر بازگردی و راپورت کار خود را بمن بدهی.
«بچشم» گفت و راه افتاد. هنوز بیست دقیقه نمیگذشت که دیدم پسر امینالضرب شتابزده از در دادگاه آمد. نشست و گفت : «شنیدم دستور فرمودهاید بیایند و اموالی از خانهی ما توقیف کنند». گفتم : «آری». گفت : «چرا کملطفی فرمودهاید؟!». گفتم : «این سخنها را بگزار کنار. دوازده سالست محکوم شدهای و با رشوه دادن بمأمور اجرا سر دوانیدهاید. یا همین اکنون پول نقد میدهید یا دستور همانست که دادهام. آن مأمور بدجنسی که بشما تلفن کرده و با این شتاب آمدهاید ، او را نیز بیرون خواهم کرد».
این سختی را که دید رو برگردانید به «محکومٌله» که در آنجا مینشست و ازو خواهش کرد که دوهزار تومان نقد بگیرد و ببازمانده چند روز مهلت دهد. «محکومٌله» که بچنین نتیجهای گمان نبرده بود و اکنون از شادی در پوست نمیگنجید خواهش او را پذیرفت. در همانجا چک دوهزار تومان را گرفت و رسید داد و با خوشی بیرون رفت. همان ساعت گفتم : «ابلاغ اخراج» آن مأمور را بنویسند.
در همان هنگام کار دکتر سرهنگ نیز درمیان میبود. او نیز آمده و پروندهاش خواسته بودم. چون از دیده گذرانیدم گفتم : نخست بکار دکانها پردازیم که در شهر است. بمأمورش گفتم : «همین اکنون میروی و از دکانها میپرسی آیا وجه اجاره را به که پرداختهاند؟. اگر گفتند به سید علیاصغر ، میروی او را از خانهاش با خود برمیداری و میآوری». رفت و یک ساعت نگذشت که سید علیاصغر را آورد. سلام داد و خواست بنشیند ، گفتم : «ننشینید باید بروید بتوقیفگاه». هراسان گفت : «چرا؟». گفتم : «برای آنکه به این سرهنگ محکوم شدهای و نمیدهی». گفت : «من محل نشان دادهام». گفتم : «آن محل را خودت گرفتهای». این را گفتم و دستور دادم که ببرند به بازداشتگاه.
چون در آن میان محاکمهها همچنان میرفت بسرهنگ گفتم : «این کسی نیست که یک ساعت در زندان بماند. بنشینید تا ما این محاکمه را بپایان رسانیم. نتیجه هم بدست خواهد آمد». هنوز ما محاکمه را بپایان نرسانیده بودیم ، که دیدیم سید علیاصغر خواهش کرده بدادگاهش آوردند. گفت : «سرهنگ الساعه با من بیاید برویم. مقداری از پولش را نقد میدهم و کسرش را هم خودم بدکاندارها حواله میدهم». بسرهنگ گفتم : «بروید مأمور هم با شماست که اگر بهمین ترتیب رفتار نکرد دوباره بزندانش بازگرداند. اگر همان ترتیب شد شما نوشتهای بدست مأمور دهید. برای کار دیه نیز همین امروز دستور برای مأمور نوشته خواهد شد. شما فردا اینجا باشید». بدینسان تا نیمروز نشده این دو کار انجام گرفت.
فردا سرهنگ آمد. بمأمور دستور نوشته بودم که «به دیه برود و از کدخدا و دیگران نوشته گیرد که از آن پس مالک دیه سرهنگ را شناسند و حق اربابی را به او پردازند. اگر بدیگری پرداختند ، زیانش بخودشانست». بسرهنگ گفتم : «مأمور را با خودتان به دیه ببرید و کارتان راه اندازید».
چون آواز افتاده بود کسان بسیار میآمدند و پروندههای کهن را دنبال میکردند و من یکایک ایشان را خواسته دستورها میدادم که بیدرنگ به نتیجه میرسید. من شنیده بودم که کارهایی در اجرا هست که بیست سال خوابیده. خودم یکی از آن کارها را دیدم.
شگفت اینجاست که چون دو یا سه تن از مأموران را بیکار گردانیده بودم ، رئیس اجرا بمیانجیگری آمده از جمله میگفت : «نان مردم بریدن خوب نیست». چون خود او نیز از کسانی میبود که بیرون خواستمی کرد ، پاسخش ندادم.
بدینسان تکان سختی در اجرا پدید آمده بود و پروندههای خوابیده یکایک بگردش میآمد. ولی چنانکه بدگمان میبودم آوازههای این کارها به داور خوش نیفتاد و بیش از ده روز نگذشته بود که «ابلاغ» دیگری رسید در این زمینه : «چون وزارت عدلیه برای اجرا نقشهی اصلاح اساسی در نظر گرفته و قانون جدیدی تهیه میشود ، از اختیاراتی که بشما داده شده بود صرفنظر میشود».
🔸 56ـ تکانی که به «اجرا» دادم (تکهی دو از دو)
بآن مرد گفتم : بنشین. نشست. فرستادم از اجرا پروندهاش خواستم. مأمورش نیز آمد. پرونده را از دیده گذرانیده بمأمور گفتم : چرا تاکنون اجرا نشده؟. گفت : «بیاید مال نشان بدهد توقیف کنیم». گفتم : این پاسخ را بمن هم میدهی؟!. نخست ادارهی برق که جا نشان داده شده چون پولی از آنجا بدست نیامده شما میتوانستید خود امینالضرب را بازدارید و پول بگیرید. دوم نشان دادن در جاییست که از کسی کالای آشکاری درمیان نباشد. امینالضرب با آن دستگاه دراز و پهن ، شما اگر فرشهای اتاقش را بازداشت کرده بودی ، پول این مرد بدست آمدی. بشما دستور میدهم : همین اکنون بخانهی امینالضرب برو ، از فرشهای بیرونیش به اندازهی پول این مرد بازدار ، و باید تا یک ساعت دیگر بازگردی و راپورت کار خود را بمن بدهی.
«بچشم» گفت و راه افتاد. هنوز بیست دقیقه نمیگذشت که دیدم پسر امینالضرب شتابزده از در دادگاه آمد. نشست و گفت : «شنیدم دستور فرمودهاید بیایند و اموالی از خانهی ما توقیف کنند». گفتم : «آری». گفت : «چرا کملطفی فرمودهاید؟!». گفتم : «این سخنها را بگزار کنار. دوازده سالست محکوم شدهای و با رشوه دادن بمأمور اجرا سر دوانیدهاید. یا همین اکنون پول نقد میدهید یا دستور همانست که دادهام. آن مأمور بدجنسی که بشما تلفن کرده و با این شتاب آمدهاید ، او را نیز بیرون خواهم کرد».
این سختی را که دید رو برگردانید به «محکومٌله» که در آنجا مینشست و ازو خواهش کرد که دوهزار تومان نقد بگیرد و ببازمانده چند روز مهلت دهد. «محکومٌله» که بچنین نتیجهای گمان نبرده بود و اکنون از شادی در پوست نمیگنجید خواهش او را پذیرفت. در همانجا چک دوهزار تومان را گرفت و رسید داد و با خوشی بیرون رفت. همان ساعت گفتم : «ابلاغ اخراج» آن مأمور را بنویسند.
در همان هنگام کار دکتر سرهنگ نیز درمیان میبود. او نیز آمده و پروندهاش خواسته بودم. چون از دیده گذرانیدم گفتم : نخست بکار دکانها پردازیم که در شهر است. بمأمورش گفتم : «همین اکنون میروی و از دکانها میپرسی آیا وجه اجاره را به که پرداختهاند؟. اگر گفتند به سید علیاصغر ، میروی او را از خانهاش با خود برمیداری و میآوری». رفت و یک ساعت نگذشت که سید علیاصغر را آورد. سلام داد و خواست بنشیند ، گفتم : «ننشینید باید بروید بتوقیفگاه». هراسان گفت : «چرا؟». گفتم : «برای آنکه به این سرهنگ محکوم شدهای و نمیدهی». گفت : «من محل نشان دادهام». گفتم : «آن محل را خودت گرفتهای». این را گفتم و دستور دادم که ببرند به بازداشتگاه.
چون در آن میان محاکمهها همچنان میرفت بسرهنگ گفتم : «این کسی نیست که یک ساعت در زندان بماند. بنشینید تا ما این محاکمه را بپایان رسانیم. نتیجه هم بدست خواهد آمد». هنوز ما محاکمه را بپایان نرسانیده بودیم ، که دیدیم سید علیاصغر خواهش کرده بدادگاهش آوردند. گفت : «سرهنگ الساعه با من بیاید برویم. مقداری از پولش را نقد میدهم و کسرش را هم خودم بدکاندارها حواله میدهم». بسرهنگ گفتم : «بروید مأمور هم با شماست که اگر بهمین ترتیب رفتار نکرد دوباره بزندانش بازگرداند. اگر همان ترتیب شد شما نوشتهای بدست مأمور دهید. برای کار دیه نیز همین امروز دستور برای مأمور نوشته خواهد شد. شما فردا اینجا باشید». بدینسان تا نیمروز نشده این دو کار انجام گرفت.
فردا سرهنگ آمد. بمأمور دستور نوشته بودم که «به دیه برود و از کدخدا و دیگران نوشته گیرد که از آن پس مالک دیه سرهنگ را شناسند و حق اربابی را به او پردازند. اگر بدیگری پرداختند ، زیانش بخودشانست». بسرهنگ گفتم : «مأمور را با خودتان به دیه ببرید و کارتان راه اندازید».
چون آواز افتاده بود کسان بسیار میآمدند و پروندههای کهن را دنبال میکردند و من یکایک ایشان را خواسته دستورها میدادم که بیدرنگ به نتیجه میرسید. من شنیده بودم که کارهایی در اجرا هست که بیست سال خوابیده. خودم یکی از آن کارها را دیدم.
شگفت اینجاست که چون دو یا سه تن از مأموران را بیکار گردانیده بودم ، رئیس اجرا بمیانجیگری آمده از جمله میگفت : «نان مردم بریدن خوب نیست». چون خود او نیز از کسانی میبود که بیرون خواستمی کرد ، پاسخش ندادم.
بدینسان تکان سختی در اجرا پدید آمده بود و پروندههای خوابیده یکایک بگردش میآمد. ولی چنانکه بدگمان میبودم آوازههای این کارها به داور خوش نیفتاد و بیش از ده روز نگذشته بود که «ابلاغ» دیگری رسید در این زمینه : «چون وزارت عدلیه برای اجرا نقشهی اصلاح اساسی در نظر گرفته و قانون جدیدی تهیه میشود ، از اختیاراتی که بشما داده شده بود صرفنظر میشود».
🔶 زیانهایی که از شیعیگری برمیخیزد
🔸 گفتارهایی از کتاب «بخوانند و داوری کنند» (تکهی بیست و یکم)
4ـ از چند سال باز ، در تهران مردی خود را «سید محمدعلی» مینامد و بدعوای آنکه نابینا میبوده و «حضرت عباس» بینایش گردانیده بادارهها و بخانهها میرود و پولها از مردم میگیرد. بیشرمیش تا آنجاست که میگوید : «استکانی پر آب کنید و بیاورید تبرکش کنم و بخورید و از بیماریها در امان باشید» و چون میآورند آب دهان خود را بآن ریخته بمردم میخورانَد. کسی تاکنون نجُسته که دعوایش راست یا دروغست. یکی نپرسیده تو کجایی هستی و که میداند که تو نابینا میبودی؟!.. که دید که «حضرتعباس» تُرا بینا گردانید؟!.. آنگاه چرا پی کار نمیروی؟!.. چرا با تن درست و گردن کلفت گدایی میکنی؟!. مگر کسی که با «معجزه» بینا شد باید بگدایی پردازد؟!.. به هر ادارهای که میرود با پول بسیاری بیرون میآید.
این بدتر که بسیاری از سران ادارهها پشتیبانش میباشند و سپارشنامه بدستش دادهاند. روزی در وزارت فرهنگ دیدم در جلو میز یکی از کارکنان ایستاده و او پولی درآورده میدهد. من چون خرده گرفتم و گفتم : «چرا باین مفتخوار پول میدهید؟!.» با یک افسوسی چنین گفت : «چه کنیم؟!.. آقای مدیر کل توصیه نوشته و بدستش داده».
ببینید : وزارت فرهنگ که باید دشمنی با پندارهای بیپا کند ، و جوانان را بکار و کوشش برانگیزد ، «مدیر کل» شیعی آن ، پشتیبانی از مفتخوار گردنکلفت و گدای دروغساز میکند و سپارشنامه بدست او میدهد.
روزی دیگر شنیدم بدانشکدهی افسری رفته و یکی از افسران بجلوش افتاده او را در اتاقها گردانیده که در همه جا سرگذشت ساختهی خود را بازگفته و از جوانان پولها گرفته. تنها از یک اتاقی ١۵٠٠ ریال بدستش آمده است.
ببینید : وزارت جنگ که باید پندارهای بیپای بیهوده را از دلهای جوانان بیرون گرداند و از آنان افسرانی غیرتمند پدید آورد ، بدینسان پندارپرستی را در دلهای آنان ریشهدارتر میکند و زشتی گدایی و مفتخواری را در دیدهی آنان کم میگرداند. اینها همه نتیجهی کیشیست که افسران و دیگران میدارند و سراپا آلودهی پندار و گمراهی میباشند.
شنیدنیتر از همه داستان دینآموزی بمردگان (یا بگفتهی خودشان تلقین) است. کسی که مرد و بگورش گزاردند باید ملایی بالای سرش ایستد و با زبان عربی چنین گوید : «بشنو و بفهم ای بندهی خدا ، هرگاه که دو فرشته بنزد تو آمدند و از تو پرسیدند کیست پروردگارت؟.. بگو خدا پروردگارمست و محمد پیغمبرمست و علی و حسن و حسین ... امامانمست ، بگو بهشت راستست ، آتش راستست ، ترازو راستست ، پل صراط راستست ، ...». ببینید در همین یک کار چند نادانی گرد آمده است :
یکم : کسی که مرده ، تن او لاشهای بیش نیست که پس از چند روز از هم خواهد پاشید و دیگر با آن کاری نیست و هر کاری که خواهد بود با روانست. اینکه تن را بزیر خاک میکنند برای آنست که در زیر خاک از هم پاشد و آزارش بزندگان نرسد.
چیزی باین آشکاری ، تو گویی آنان نمیدانند و از نافهمی چنین میپندارند که همهی کارها با آن تن خواهد بود و گور ، خانهای بهر او میباشد ، و اینست چون بگورش گزاردند دو فرشتهای بنام «نکیر» و «منکر» با گرزهای آتشین بنزدش خواهند آمد و پرسشهایی خواهند کرد که اگر پاسخ نتوانست گرزهای آتشین را بسرش خواهند کوفت و گور پر از آتش خواهد گردید.
دوم : دین دستور زندگانیست و کسی باید آن را در زندگیش دارد نه در مردگیش. کسی اگر در زندگیش دین داشته که نیازی بیاد دادنش نخواهد بود ، و اگر نداشته سودی از یاد دادنش پس از مرگ بدست نخواهد آمد. پس آنان دین را چه میپندارند که بچنین رفتاری میپردازند؟!..
پیداست که آنان از معنی راست دین بسیار دور میباشند ، و چنانکه گفتهایم دین در نزد آنان همان دلبستگی به «چهارده معصوم» و پرستش آنهاست. چنین میپندارند که خدا نیز جز همان دلبستگی را نمیخواهد ، و اینست کسی اگر پس از مرگ ، آن دلبستگی را نمود مایهی خشنودی خدا خواهد بود و او را به بهشت خواهد برد.
سوم : در پندار آنان زبانِ دستگاه خدا عربی است ، و اینست پرسشهایی که دو فرشته از مرده خواهند کرد بعربی خواهد بود و مرده باید بعربی پاسخ دهد ، و جای گفتگوست که فلان تُرک و بَهمان کُرد که میمیرد آیا درزمان[=بلافاصله] عربیدان میگردد؟!..
🔸 گفتارهایی از کتاب «بخوانند و داوری کنند» (تکهی بیست و یکم)
4ـ از چند سال باز ، در تهران مردی خود را «سید محمدعلی» مینامد و بدعوای آنکه نابینا میبوده و «حضرت عباس» بینایش گردانیده بادارهها و بخانهها میرود و پولها از مردم میگیرد. بیشرمیش تا آنجاست که میگوید : «استکانی پر آب کنید و بیاورید تبرکش کنم و بخورید و از بیماریها در امان باشید» و چون میآورند آب دهان خود را بآن ریخته بمردم میخورانَد. کسی تاکنون نجُسته که دعوایش راست یا دروغست. یکی نپرسیده تو کجایی هستی و که میداند که تو نابینا میبودی؟!.. که دید که «حضرتعباس» تُرا بینا گردانید؟!.. آنگاه چرا پی کار نمیروی؟!.. چرا با تن درست و گردن کلفت گدایی میکنی؟!. مگر کسی که با «معجزه» بینا شد باید بگدایی پردازد؟!.. به هر ادارهای که میرود با پول بسیاری بیرون میآید.
این بدتر که بسیاری از سران ادارهها پشتیبانش میباشند و سپارشنامه بدستش دادهاند. روزی در وزارت فرهنگ دیدم در جلو میز یکی از کارکنان ایستاده و او پولی درآورده میدهد. من چون خرده گرفتم و گفتم : «چرا باین مفتخوار پول میدهید؟!.» با یک افسوسی چنین گفت : «چه کنیم؟!.. آقای مدیر کل توصیه نوشته و بدستش داده».
ببینید : وزارت فرهنگ که باید دشمنی با پندارهای بیپا کند ، و جوانان را بکار و کوشش برانگیزد ، «مدیر کل» شیعی آن ، پشتیبانی از مفتخوار گردنکلفت و گدای دروغساز میکند و سپارشنامه بدست او میدهد.
روزی دیگر شنیدم بدانشکدهی افسری رفته و یکی از افسران بجلوش افتاده او را در اتاقها گردانیده که در همه جا سرگذشت ساختهی خود را بازگفته و از جوانان پولها گرفته. تنها از یک اتاقی ١۵٠٠ ریال بدستش آمده است.
ببینید : وزارت جنگ که باید پندارهای بیپای بیهوده را از دلهای جوانان بیرون گرداند و از آنان افسرانی غیرتمند پدید آورد ، بدینسان پندارپرستی را در دلهای آنان ریشهدارتر میکند و زشتی گدایی و مفتخواری را در دیدهی آنان کم میگرداند. اینها همه نتیجهی کیشیست که افسران و دیگران میدارند و سراپا آلودهی پندار و گمراهی میباشند.
شنیدنیتر از همه داستان دینآموزی بمردگان (یا بگفتهی خودشان تلقین) است. کسی که مرد و بگورش گزاردند باید ملایی بالای سرش ایستد و با زبان عربی چنین گوید : «بشنو و بفهم ای بندهی خدا ، هرگاه که دو فرشته بنزد تو آمدند و از تو پرسیدند کیست پروردگارت؟.. بگو خدا پروردگارمست و محمد پیغمبرمست و علی و حسن و حسین ... امامانمست ، بگو بهشت راستست ، آتش راستست ، ترازو راستست ، پل صراط راستست ، ...». ببینید در همین یک کار چند نادانی گرد آمده است :
یکم : کسی که مرده ، تن او لاشهای بیش نیست که پس از چند روز از هم خواهد پاشید و دیگر با آن کاری نیست و هر کاری که خواهد بود با روانست. اینکه تن را بزیر خاک میکنند برای آنست که در زیر خاک از هم پاشد و آزارش بزندگان نرسد.
چیزی باین آشکاری ، تو گویی آنان نمیدانند و از نافهمی چنین میپندارند که همهی کارها با آن تن خواهد بود و گور ، خانهای بهر او میباشد ، و اینست چون بگورش گزاردند دو فرشتهای بنام «نکیر» و «منکر» با گرزهای آتشین بنزدش خواهند آمد و پرسشهایی خواهند کرد که اگر پاسخ نتوانست گرزهای آتشین را بسرش خواهند کوفت و گور پر از آتش خواهد گردید.
دوم : دین دستور زندگانیست و کسی باید آن را در زندگیش دارد نه در مردگیش. کسی اگر در زندگیش دین داشته که نیازی بیاد دادنش نخواهد بود ، و اگر نداشته سودی از یاد دادنش پس از مرگ بدست نخواهد آمد. پس آنان دین را چه میپندارند که بچنین رفتاری میپردازند؟!..
پیداست که آنان از معنی راست دین بسیار دور میباشند ، و چنانکه گفتهایم دین در نزد آنان همان دلبستگی به «چهارده معصوم» و پرستش آنهاست. چنین میپندارند که خدا نیز جز همان دلبستگی را نمیخواهد ، و اینست کسی اگر پس از مرگ ، آن دلبستگی را نمود مایهی خشنودی خدا خواهد بود و او را به بهشت خواهد برد.
سوم : در پندار آنان زبانِ دستگاه خدا عربی است ، و اینست پرسشهایی که دو فرشته از مرده خواهند کرد بعربی خواهد بود و مرده باید بعربی پاسخ دهد ، و جای گفتگوست که فلان تُرک و بَهمان کُرد که میمیرد آیا درزمان[=بلافاصله] عربیدان میگردد؟!..
✴️ سخنی با خوانندگان
کوشاد تلگرام : پریروز که در گفتار «داوری توده دربارهی شعرا» نویسنده شعرهایی را از خیام آورده و بیپایی و بدآموزی آنها را نشان داده بود ، امروز یکی از خوانندگان ما رباعی دیگری ازو فرستاده و از ما خواسته به شعرهای آن گفتار بیفزاییم.
میگوییم : شعرهای بدآموزی خیام یکی و دو تا و ده تا نیست. ازو رباعیهای فراوانی از اینگونه بجا مانده. در نکوهش (انتقاد) باید اندازه نگاه داشت و تنها یک رشته از بدیها را بعنوان نمونه و سند نشان داد و به بیشتر از آن نپرداخت.
آنگاه چنانکه پیشتر نیز گفته شده خواست ما ـ بوارونهی پندار بسیار کسان ـ نکوهش خود شاعر و یک کس نیست. بلکه نشان دادن زیانهای چنین شعرهاییست که بنام آنها هیاهویی بنام «ادبیات» راه انداخته و جوانان را بجای کوششهای ارجدار به شعر و شاعری و بیهودهگویی وامیدارند.
دربارهی شعرهای خیام موضوع دیگر اینست که گفته میشود اینها را به خیام بستهاند و ازو نیست. پیش از این نیز خوانندگانی در اینباره بما نوشتهاند. ما نیز «گمان» داریم چنین باشد. زیرا در آن روزگار (قرن پنجم) چنین رباعیاتی را آشکار سرودن حکم مرگ خود را نوشتن بوده ـ چنانکه کسروی خود به این نکته در ماهنامهی پیمان اشاره کرده.
ما پاسخ گشادهتری به ایشان دادهایم. اینها همه از آنجاست که خواست ما را از پیش کشیدن این گفتگوها درنیافتهاند. این اشتباهی از برخی کسانست که میپندارند ما همه چیز را رها کرده تنها خواستمان «کوبیدن» آن شاعرانست.
کوشاد تلگرام : پریروز که در گفتار «داوری توده دربارهی شعرا» نویسنده شعرهایی را از خیام آورده و بیپایی و بدآموزی آنها را نشان داده بود ، امروز یکی از خوانندگان ما رباعی دیگری ازو فرستاده و از ما خواسته به شعرهای آن گفتار بیفزاییم.
میگوییم : شعرهای بدآموزی خیام یکی و دو تا و ده تا نیست. ازو رباعیهای فراوانی از اینگونه بجا مانده. در نکوهش (انتقاد) باید اندازه نگاه داشت و تنها یک رشته از بدیها را بعنوان نمونه و سند نشان داد و به بیشتر از آن نپرداخت.
آنگاه چنانکه پیشتر نیز گفته شده خواست ما ـ بوارونهی پندار بسیار کسان ـ نکوهش خود شاعر و یک کس نیست. بلکه نشان دادن زیانهای چنین شعرهاییست که بنام آنها هیاهویی بنام «ادبیات» راه انداخته و جوانان را بجای کوششهای ارجدار به شعر و شاعری و بیهودهگویی وامیدارند.
دربارهی شعرهای خیام موضوع دیگر اینست که گفته میشود اینها را به خیام بستهاند و ازو نیست. پیش از این نیز خوانندگانی در اینباره بما نوشتهاند. ما نیز «گمان» داریم چنین باشد. زیرا در آن روزگار (قرن پنجم) چنین رباعیاتی را آشکار سرودن حکم مرگ خود را نوشتن بوده ـ چنانکه کسروی خود به این نکته در ماهنامهی پیمان اشاره کرده.
ما پاسخ گشادهتری به ایشان دادهایم. اینها همه از آنجاست که خواست ما را از پیش کشیدن این گفتگوها درنیافتهاند. این اشتباهی از برخی کسانست که میپندارند ما همه چیز را رها کرده تنها خواستمان «کوبیدن» آن شاعرانست.
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 4 (یا گفتارهایی از مهنامهی پیمان)
🔸 21ـ گفتگو یا خودنمایی ـ «به چندین دروغ برخیزند تا یک راستی را نپذیرند» تکهی 7
آدمی را از گفت و شنید باهم گزیری نیست. بویژه در انجمنها و نشستها که بیگمان سخن بمیان آید. ما هم نمیخواهیم آن را نکوهش نماییم. چیزی که هست آن را نیز راههایی هست و شرطهایی دارد و یکی از آنها اینست که چون چند تن باهم نشستند و یکی سخن آغاز کرد دیگران گوش دهند و گفتههای او را نیک بسنجند و اگر یکی را نفهمیدند با زبان نرم بپرسند و هرگاه گوینده گردن ننهاد و ایستادگی نشان داد او را بنادانیش واگزارند و بیهوده گفتگو را دنبال نکنند. بسیارند آن کسانی که پیکار در گفتگو را دوست دارند و از آن لذت یابند و همیشه درپی فرصت گردند ، باید از اینگونه کسان دوری گزید و هرگز بگفت و شنید نپرداخت.
کسانی نیز سخنی را که گفتهاند بازگشتن از آن را ننگ شمارند و اگرهم بیپایی آن روشن گردد باز ایستادگی نمایند و دست بدلیلهای نارسایی یازند و سخن را پیچانند و چهبسا به درشتگویی برخیزند. اینها همه نادانیست. کسی که خردمند است چون سخنی را گفت و دیگران بیپایی آن را بازنمودند خرسندی مینماید و بیدرنگ گفتهی خود را پس گیرد. سخنی نادانسته سرودن ننگ نیست بر روی چنان سخنی ایستادگی کردن ننگ است. اگر یکی میخواهد از گفتهی خود بازنگردد باید بکوشد و جز سخنان سنجیده و روشن بر زبان نراند. نه اینکه بر روی گفتههای بیپا پافشاری نماید.
آدمی همیشه گرفتار هوس است و کمتر پیروی از خرد مینماید. اگر خرد را فرمانروا گردانیم یک کسی باید بیش از همه دربند پیراستگی خود باشد و همه بر آن کوشد که تا میتواند براستیها نزدیکتر گردد. از نادانی دیگران او را زیانی نخواهد بود و این نادانی خودش است که ارج وی را کم میسازد.
کسانی که در این انجمن و آن انجمن با دیگران به پیکار برمیخیزند و کشاکش مینمایند اگر این کار از بهر آنست که بایشان چیزهایی یاد دهند این پس از آنست که خود او آن چیزها را درست یاد گیرد و یقین داند که همه راست است. وگرنه او را این بهتر که بخود پردازد و دانش خود را هرچه فزونتر گرداند. وانگاه چیزی یاد دادن بمردم نیاز بکشاکش ندارد و باید آن را از راهش انجام دادن و چون شنونده گوش نداد و یاد گرفتن نخواست باید بیکبار خاموشی گزیدن ـ اینست راستیِ این کار و اینکه کسانی این را درنمییابند پیداست که بدرد خودنمایی گرفتارند و آن گفتگو و پیکار نیز جز از راه خودنمایی نیست.
اندازهی خرد هر کسی بیش از همه در گفتگو پدید آید. یک مرد خردمند هرگز سخن را به پیکار نکشاند و یک بیخرد در همه سخن بکشاکش پردازد.
این را یکی از خوانندگان پیمان بازگفته : در انجمنی یادی از سلطانمحمد پدر شاهعباس بمیان آمد. یکی گفت : او را «خدابنده» خواندندی. دیگر[ی] با زبان تندی پاسخ داد که سلطانمحمد خدابنده از خاندان مغول بوده. گفته شد او را نیز به همان لقب خواندندی. پاسخ داد : درست نیست. گفته شد در تاریخ عالمآرا نوشته. گفت دروغ است. نسخهی چاپی عالمآرا را آوردند و در آنجا پیدا کردند که سلطانمحمد پدر شاهعباس را نیز با لقب خدابنده یاد کرده. آن مرد بجای آنکه نرمی کند و پوزش خواهد ستیزگی بیشتر نمود و چنین پاسخ داد : این نسخهی چاپی پر از غلط است. باید نسخهی خطی را که من در کتابخانهی خود دارم بینم وگرنه نخواهم پذیرفت.
این نمونهایست که چگونه در چیزهایی که هرگز با اندیشه دانسته نشود نیز کشاکش میکنند و سخن را تا آخرین پایهی ستیزهکاری میرسانند.
مایهی بیماری یک چیز است که سستی خردها باشد. لیکن چون بیماری برویههای گوناگون نمودار میگردد ما نیز باید از یکایک آنها سخن رانیم و یکایک را چاره نماییم. دوباره در پایان گفتار مینگارم : از اینگونه گفتگو کردن پرهیز باید داشت و دیگران را نیز به پرهیز واداشت.
[پایان گفتار]
🔸 21ـ گفتگو یا خودنمایی ـ «به چندین دروغ برخیزند تا یک راستی را نپذیرند» تکهی 7
آدمی را از گفت و شنید باهم گزیری نیست. بویژه در انجمنها و نشستها که بیگمان سخن بمیان آید. ما هم نمیخواهیم آن را نکوهش نماییم. چیزی که هست آن را نیز راههایی هست و شرطهایی دارد و یکی از آنها اینست که چون چند تن باهم نشستند و یکی سخن آغاز کرد دیگران گوش دهند و گفتههای او را نیک بسنجند و اگر یکی را نفهمیدند با زبان نرم بپرسند و هرگاه گوینده گردن ننهاد و ایستادگی نشان داد او را بنادانیش واگزارند و بیهوده گفتگو را دنبال نکنند. بسیارند آن کسانی که پیکار در گفتگو را دوست دارند و از آن لذت یابند و همیشه درپی فرصت گردند ، باید از اینگونه کسان دوری گزید و هرگز بگفت و شنید نپرداخت.
کسانی نیز سخنی را که گفتهاند بازگشتن از آن را ننگ شمارند و اگرهم بیپایی آن روشن گردد باز ایستادگی نمایند و دست بدلیلهای نارسایی یازند و سخن را پیچانند و چهبسا به درشتگویی برخیزند. اینها همه نادانیست. کسی که خردمند است چون سخنی را گفت و دیگران بیپایی آن را بازنمودند خرسندی مینماید و بیدرنگ گفتهی خود را پس گیرد. سخنی نادانسته سرودن ننگ نیست بر روی چنان سخنی ایستادگی کردن ننگ است. اگر یکی میخواهد از گفتهی خود بازنگردد باید بکوشد و جز سخنان سنجیده و روشن بر زبان نراند. نه اینکه بر روی گفتههای بیپا پافشاری نماید.
آدمی همیشه گرفتار هوس است و کمتر پیروی از خرد مینماید. اگر خرد را فرمانروا گردانیم یک کسی باید بیش از همه دربند پیراستگی خود باشد و همه بر آن کوشد که تا میتواند براستیها نزدیکتر گردد. از نادانی دیگران او را زیانی نخواهد بود و این نادانی خودش است که ارج وی را کم میسازد.
کسانی که در این انجمن و آن انجمن با دیگران به پیکار برمیخیزند و کشاکش مینمایند اگر این کار از بهر آنست که بایشان چیزهایی یاد دهند این پس از آنست که خود او آن چیزها را درست یاد گیرد و یقین داند که همه راست است. وگرنه او را این بهتر که بخود پردازد و دانش خود را هرچه فزونتر گرداند. وانگاه چیزی یاد دادن بمردم نیاز بکشاکش ندارد و باید آن را از راهش انجام دادن و چون شنونده گوش نداد و یاد گرفتن نخواست باید بیکبار خاموشی گزیدن ـ اینست راستیِ این کار و اینکه کسانی این را درنمییابند پیداست که بدرد خودنمایی گرفتارند و آن گفتگو و پیکار نیز جز از راه خودنمایی نیست.
اندازهی خرد هر کسی بیش از همه در گفتگو پدید آید. یک مرد خردمند هرگز سخن را به پیکار نکشاند و یک بیخرد در همه سخن بکشاکش پردازد.
این را یکی از خوانندگان پیمان بازگفته : در انجمنی یادی از سلطانمحمد پدر شاهعباس بمیان آمد. یکی گفت : او را «خدابنده» خواندندی. دیگر[ی] با زبان تندی پاسخ داد که سلطانمحمد خدابنده از خاندان مغول بوده. گفته شد او را نیز به همان لقب خواندندی. پاسخ داد : درست نیست. گفته شد در تاریخ عالمآرا نوشته. گفت دروغ است. نسخهی چاپی عالمآرا را آوردند و در آنجا پیدا کردند که سلطانمحمد پدر شاهعباس را نیز با لقب خدابنده یاد کرده. آن مرد بجای آنکه نرمی کند و پوزش خواهد ستیزگی بیشتر نمود و چنین پاسخ داد : این نسخهی چاپی پر از غلط است. باید نسخهی خطی را که من در کتابخانهی خود دارم بینم وگرنه نخواهم پذیرفت.
این نمونهایست که چگونه در چیزهایی که هرگز با اندیشه دانسته نشود نیز کشاکش میکنند و سخن را تا آخرین پایهی ستیزهکاری میرسانند.
مایهی بیماری یک چیز است که سستی خردها باشد. لیکن چون بیماری برویههای گوناگون نمودار میگردد ما نیز باید از یکایک آنها سخن رانیم و یکایک را چاره نماییم. دوباره در پایان گفتار مینگارم : از اینگونه گفتگو کردن پرهیز باید داشت و دیگران را نیز به پرهیز واداشت.
[پایان گفتار]