پاکدینی ـ احمد کسروی
7.54K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.29K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 5 (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)
🔸 چهار پایه‌ی نیک و بد تکه‌ی 2

1ـ نخست از دیده‌ی آزادگی و پاکروانی سخن می‌رانیم. باید دانست چیزهایی هست که شاید در بیرون[=ظاهر] زیانی از آنها برنخیزد. ولی ما نیک می‌دانیم که با آزادگی مرد و با پاکی روان او نسازد و همیشه با پستی نهاد توأم باشد. مثلاً‏ًً گدایی کردن یا خود را بگردن دیگران انداختن و دلقکی را پیشه گرفتن و اینگونه چیزها شاید در بیرون زیانی از آنها پدید نیاید ولی بیگمان با پستی روان پیوستگی دارد و کسانی که به اینگونه کارها برخیزند دعوی نیکی نتوانند کرد و هیچ کس نیکنهادی از ایشان چشم نتواند داشت. یک مرد نیکنهاد اگرهم از گرسنگی بی‌توان افتد دست بگدایی باز نکند و آبروی خود نریزد. یک مرد آزاده‌ی سرفراز هرگز خود را بگردن دیگران نیندازد و هرگز به پیشه‌های پستی برنخیزد. می‌خواهیم بگوییم : کسانی تا پست نباشند باین کارها برنخیزند و اگر کسی پست نبود و باینها برخاست بیگمان به پستی افتد و روانش آلوده گردد و دیگر هیچ چیزی چاره‌ی آن نتواند کرد.

اینست باید اینها را بد دانست. این شگفت که در این باره سرشت ساده‌ی مردم بهترین داوری را دارد و اینگونه بدیها را آنان نیک فهمند و کمتر خطا کنند. چنین انگارید مردی در دیهی بگدایی برخاسته و سپس آن را رها کرده و بشهر رفته و درس خوانده و دانشمند گردیده و برای ملایی به دیه بازگشته یا از شهر کدخدایی گرفته و بازآمده. روستاییان پستی این کس را از یاد نبرند و همیشه او را بد شمرند و سر هر پیشامدی گدایی و پستیش را به رخش کشند. ولی اگر کسی در پیشامدی به زد و خورد برخاسته و یکی در دست او کشته گردیده با آنکه این خود گناهست و قانون ازو چشم نخواهد پوشید اگر آن کس پشیمانی نماید و بازماندگان کشته‌شده را دل جوید و خشنود گرداند مردم ازو چشم پوشند و اگر آن کس مثلاً ملا گردد و یا کدخدا شود و به دیه بازگردد مردم باو گرایند و گوش به پندآموزی یا دستورهایش دارند و دیگر آن گناه را به رخ او نکشند. با دریافت خدادادی باین آشکاری جدایی میانه‌ی آن گناه و این گناه گزارند.

دروغگویی و دغلکاری و دورویی و سخن‌چینی و چاپلوسی و «هوسهای نامردانه» از این رشته گناهانست. زیرا اینها گذشته از زیانهای دیگری که دارند دلیل پستی روان نیز هستند. ما در اینجا نیازی بگفتگو از آنها نمی‌بینیم و اینست گزارده می‌گذریم. ولی برای داوری توده‌ی ساده درباره‌ی‌ اینگونه بدیها مثل دیگری یاد می‌کنیم :

راهزنی و دزدی هر دو گناهست و اگر از دیده‌ی آرامش و ایمنی نگاه کنیم راهزنی زیان‌آورتر است و چه‌بسا در قانونها کیفر سختتری در برابر آن گزارند. لیکن از دیده‌ی پاکی روان و آلودگی آن بیگمان دزدی بدتر است زیرا این با دروغ و نیرنگ توأم باشد وانگاه در نهان و با ترس و لرز انجام گیرد و کاریست که جز کسان بسیار پستی بآن برنخیزند. اگر مثلی خواهیم باید گفت دزدی کار روباه و راهزنی کار پلنگ است و پیداست که پلنگ بهتر از روباه می‌باشد.

این گوهر آن دو گناه است و شما چون بداوری توده‌ی ساده نگرید خواهید دید آنان نیز جدایی بسیار میان این دو گناه می‌گزارند. اینست کسی که بدزدی برخاسته اگرهم پشیمان شود و بازگردد و سالها از روی آن گذرد مردم چشم از آن نپوشند و پرده‌ی آزرم آن کس را دریده دانسته دیگر دَرو با دیده‌ی پاسداری ننگرند و هرگز او را به بزرگی یا پیشوایی نپذیرند. ولی با راهزن این سختی را ننمایند و اگر او را بدکردار شمارند بدنهاد نشمارند و هرگاه راهزنی بازگردید و به نیکی گرایید چشم از گناه او پوشند و گذشته را برو نگیرند.

این دریافت در توده بسیار گرانمایه است و باید آن را ارجمند شمرده همیشه به پرورش آن کوشید. زیرا یکی از چیزهایی که مردم را از پستیها بازدارد همین دریافت و داوری توده‌ی انبوه می‌باشد.

👇
ولی شما آن را ببینید که گروه درسخوانده و پیش‌افتاده‌ این دریافت را همچون بسیاری از دریافتهای ساده‌ی دیگر از دست داده‌اند و بیخردانه می‌کوشند توده‌ی ساده را نیز بحال خود اندازند. در سه سال پیش هنگامی که ما از یاوه‌بافیهای زمان مغول نکوهش نوشتیم و اینان بهیاهو برخاستند بارها رخ داد کسانی نزد من آمدند و بگفتگو پرداختند و من چون یادآوری کردم که این کسان که شما بزرگ می‌نامید به پستیهای بس زشتی برخاسته‌اند ـ ستایشگری کرده‌اند ، پول از این و از آن خواسته‌اند ، زبان از دشنام و دروغ بازنداشته‌اند ، و بسیاری از ایشان آلوده‌ی هوسهای نامردانه بوده‌اند ، و بدتر از همه آنکه این پستیها و زشتیهای خود را برشته‌ی گفتار کشیده و خود را رسوای جاویدان ساخته‌اند ـ در پاسخ این سخن چنین می‌گفتند : در جهان کیست گناه نکرده؟!.. من ناگزیر بودم بسخن درازی برخاسته بگویم : آری در جهان کسی نیست که گناه نکرده ولی از گناه تا گناه دوری بسیار است. ناگزیر می‌شدم بگویم : ایکاش شما باندازه‌ی مردم ساده‌ی عامی فهم داشتید و این می‌دانستید که این گناهان که اینان کرده‌اند نه تنها گناه بلکه پستی و بی‌آزرمی نیز بوده است و چنین زشتیهایی درخور آمرزش نباشد.
📚 کتابهای سیاسی

📘 از سازمان ملل متحد چه نتیجه تواند بود؟
📘 افسران ما
📘 امروز چاره چیست؟
📘 امروز چه باید کرد؟
📘 دادگاه
📘 در راه سیاست
📘 دفاعیات احمد کسروی
📘 دولت بما پاسخ دهد
📘 سرنوشت ایران چه خواهد بود؟
📘 ما و همسایگانمان

👇👇
🔶 شیخ صفی و تبارش

🔸 دیباچه ـ تکه‌ی دو از دو

اما سیدی سراپا شگفت می‌بود و مرا تکانی داد. یک خاندان با آن شناختگی چگونه توانسته‌اند تبار دروغی بخود بندند و تبار راست خود را بیکبار از یادها سُتُرده گردانند؟.. پیدا می‌بود که داستان ساده‌ای نیست و مرا وامی‌داشت که در این باره هم جستجو کنم. رویهم‌رفته تاریخچه‌ی شیخ‌صفی و جانشینان او تا زمان شاه‌اسماعیل نادانسته و خود نیازمند جستجو می‌بود. از آنسو راه گشاده‌ای برای این کار دیده نمی‌شد.

تاریخنویسانی که تاریخ صفویان را نوشته‌اند و کتابهاشان در دسترس ماست ، در زمان پادشاهی این خاندان بوده‌اند و اینان که از شیخ و از پدران او و از جانشینانش بسخن برخاسته‌اند ناچار بچاپلوسی پرداخته‌اند. آنگاه چون زمان گذشته بوده جز بپاره بازگوییهای گزافه‌آمیز ، بلکه دروغ دسترس نمی‌داشته‌اند. رویهم‌رفته از این تاریخها آگاهی راستی درباره‌ی شیخ‌صفی و جانشینان او کم بدست می‌آید. از زمانهای پیش از پادشاهی نیز تنها یک کتاب بنام «صفوة‌الصفا» بازمانده و آن را داستان شگفتی هست که بازخواهیم نمود. اینست معنی آنچه می‌گوییم : راه گشاده‌ای برای جستجو دیده نمی‌شد.

با اینهمه من راهی پیدا کردم. خدا را سپاس که آنچه دشوار می‌نمود با آسانی انجام گرفت. زیرا چه درباره‌ی سیدی آن خاندان و چه در زمینه‌ی سنی‌کشی شاه‌اسماعیل آگاهیهای ارجداری بدست آمد. درباره‌ی راست نبودن سیدی که نخست جز دو سه دلیلی در دست نمی‌بود ، پس از جستجو دلیلهای فراوانی بدست آمد و این بسیار روشن گردید.

از اینرو چنین خواستم آگاهیهای خود را در این زمینه‌ها برشته‌ی نوشتن کشم ، و این کتاب را پدید آورده «شیخ‌صفی‌الدین و تبارش» نام نهادم.

من نمی‌دانم سید بودن و نبودن شاهان صفوی چه هَنایشی در تاریخ ایران تواند داشت. نمی‌دانم آیندگان چه ارجی باین نوشته‌ی من خواهند گزاشت. من دوست داشتم که یک دروغی را از تاریخ دور گردانم ، و این شگفت که آنچه مرا بدروغ بودن تبار سیادت صفویان راه نمود کتاب صفوة‌الصفا بود که دلیلهای نخست از آن کتاب بدست آمد. در حالی که این کتاب در دستها می‌گردیده و این شگفتتر که بیشتر تاریخنویسان تبار سیادت شیخ‌صفی و «سلسله‌ی نسب» او را که تا موسی‌الکاظم می‌رسد ، از همان کتاب برداشته‌اند.

دروغ باین بزرگی در تاریخ ، باشد که بدخواهان تاریخ را دلیر گرداند و همان را دستاویزی بکاستن از ارج تاریخ گیرند. ولی اینکه پس از چند صد سال پرده از روی راستی برداشته شده و چگونگی بآشکار افتاده ، خود پاسخی بآن بدخواهان می‌باشد و ارجمندی تاریخ را می‌رساند.

بیگفتگوست که تاریخ ایران آلوده است. ولی راه پاک گردانیدن آن باز می‌باشد ، و این کتاب نمونه‌ای از آن بشمار است.

تهران ـ سال 1306 ، احمد کسروی
گور و بارگاه شیخ صفی در اردبیل
🔶 پرسش و پاسخ (رشته‌ی یکم)

🔸 تکه‌ی 18

ب ـ من می‌خواستم بگویم اینها عقیده‌ی عوامست و بشما پاسخ دهم. مسئله‌ی تلقین جلوم را گرفت. تلقین را علما در کتابهاشان نوشته‌اند. نقل جنازه هم عادت عمومی است. من نمی‌دانم علما باین مطالب شما چه پاسخ می‌دهند؟!. اینها که تمامش راستست.

د ـ این عادتی شده که ما چون موضوعی را عنوان کرده ایراد می‌گیریم پاسخ داده می‌گویند : «این عقیده‌ی عوام است». این پاسخ از ریشه غلطست. این معنایش آنست که عوام هر عقیده‌ای داشت داشته است و بآنان ایراد نباید گرفت. بسیار نیک این عقیده‌ی عوام است. ما نیز از عوام گفتگو می‌کنیم ، بعقیده‌ی آنهاست که ایراد می‌گیریم. درباره‌ی آنهاست که می‌گوییم گمراهند ، نافهمند ، معنی زندگانی را نمی‌دانند ، باید براهشان آورد ، حقایق زندگانی را یادشان داد.

اگر مقصودشان آنست که اینها در اساس مذهب نیست باز جای ایراد است. زیرا مذهب یک مردم همانست که دارند و بآن کار می‌بندند. دین یا مذهب رخت نیست که دو دست باشد : یکی را در بقچه نگه دارند و دیگری را به تن کنند. مذهب ایرانیها همین پندارها و باورهاست که توده‌ی انبوه یا بگفته‌ی شما عوام در مغزهای خود جا داده‌اند و بآنها دلبستگی دارند و رفتارشان از روی آنهاست.

بارها دیده‌ام کسانی می‌آیند و چنین می‌گویند : فلان ایراد را که شما گرفته‌اید راست نیست. کتاب ما قرآنست. آیا در قرآن چنان اعمالی هست؟. می‌گویم : این سخن شما ماننده‌ی آنست که ما چون براهزنی و تاراجگری شاهسون یا کرد ایراد بگیریم بگویند : «اینها در قانون اساسی نیست. کتاب کشور ما قانون اساسیست. آیا در آن اجازه‌ی دزدی یا راهزنی داده شده است؟!..»

جای حیرتست که رسوایی باین بزرگی را راه انداخته‌اند : گورها را می‌کنند و استخوانهای مرده را بیرون می‌آورند و بار اسب یا استر کرده یا در اتومبیل گزارده صدها فرسنگ راه می‌برند و از مرز گذرانیده بکشورهای بیگانه می‌رسانند و 20 میلیون توده را سرافکنده‌ی جهان می‌گردانند و چون پرسیده می‌شود عذر بدتر از گناه آورده می‌گویند : «آخر خواستیم از فشار قبر و سئوال نکیر و منکر در امان باشد». چنین کار زشت و نادانی پستی را صدها سالست کرده‌اند و می‌کنند و چون ما ایراد می‌گیریم و پاسخی نمی‌توانند داد چنین می‌گویند : «اینها که در قرآن نیست». تو گویی ما بقرآن ایراد گرفته بودیم.

یکی نمی‌گوید : «اگر در قرآن نیست پس چرا می‌کنید؟!.» نمی‌گوید : «در قرآن نیست. ولی در احادیث شما هست ، در کتابهای فقهی‌تان هست ، در کشف‌الغطاء شیخ جعفر کبیرتان هست که میگوید : «اگر اجماع مانع نبود من آن را واجب می‌گردانیدم.»

شما می‌گویید : «من نمی‌دانم علما باین مطالب شما چه پاسخ می‌دهند.» می‌گویم : پاسخی ندارند که بدهند ، چون پاسخی ندارند برای شورانیدن مردم هایهوی راه می‌اندازند که این دعوی پیغمبری کرده ، تهمت می‌بندند که اینها قرآن می‌سوزانند. گاهی یکی برخاسته چند جمله‌ی پوچی را بهم می‌بافد و هیاهو برپا می‌گرداند که پاسخش را دادم ، او را شکستم ، خدا را شکر که این فیروزی نصیب شیراز گردید(1). برای چند سخنی که راه بهیچ جا نتواند برد اینهمه ارزش قائل می‌شوند.

1ـ اشاره به ملایی شیرازیست که به پندار خود به کتاب «شیعیگری» (داوری) پاسخ داده است. ـ ویراینده
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 5 (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)
🔸 چهار پایه‌ی نیک و بد تکه‌ی 3

بسخن خود بازگردیم :
2ـ چیزهایی که از دیده‌ی آرامش زندگانی بد است آنها را همه می‌شناسند ـ از دزدی و جیب‌بری و کلاهبرداری و زدن و کشتن و ویران کردن و تاراج نمودن و کاغذ ساختن و گواهی دروغ دادن و مانند اینها. اینها چیزهاییست که اگر جلوگیری نشود آرامش و ایمنی از میان برخیزد و مردم نتوانند در یکجا زندگی کنند. اینست قانونها اینها را گناه شمارد و به هر یکی کیفری گزارد و ما را بگفتگو از اینها نیاز نیست. تنها این را می‌نگاریم که پیش ما هر دغلکاری گناهست و مایه‌ی نابسامانی کار زندگانی و رنج مردم می‌باشد. مثلاً کسی که وام از کسی می‌گیرد و نوشته می‌سپارد و یا داد و ستد کرده بدهکار می‌ماند ولی سپس از در انکار درمی‌آید این کار او با دزدی یکسانست و باید آن را هم گناه دانست و کیفر داد و ما از این در جای دیگری سخن رانده‌ایم. (۱)

پابرگی :
1ـ کتاب «قانون دادگری» ، گفتار یکم ، بخش چهارم دیده شود. ـ ویراینده
🔶 شیخ صفی و تبارش

🔸 گفتار یکم : صفوة‌الصفا و تاریخچه‌ی آن ـ تکه‌ی 1

تنها کتابی درباره‌ی شیخ‌صفی که پیش از پادشاهی نوادگان او نوشته شده و بدست ما رسیده ، کتاب «صفوة‌الصفا» نوشته ابن‌ُبَزّاز است. چنانکه در دیباچه گفتیم ، بیشتر تاریخنویسان نوشته‌های خود را درباره‌ی تبار شیخ‌صفی و تاریخچه‌ی خود او و پدرانش ، از این کتاب برداشته‌اند. ما نیز که بیپایگی آن تبار را خواهیم نوشت. بسیاری از دلیلهای ما از همان کتاب خواهد بود. اینست بارها نام «صفوة‌الصفا» را خواهیم برد و برای آنکه راه گفتگو را هموار سازیم باید نخست این کتاب را بخوانندگان بشناسانیم.

از این گذشته ، صفوة‌الصفا را داستانی هست که کم کتابی آن داستان را تواند داشت ، و خود گفتگو از آن کتاب و شناسانیدن آن درخور ارجست و نمونه‌های نیکی را از گرفتاریهای مردم در آن زمانها دربر می‌دارد. اینست در گفتار یکم سخن از آن می‌رانیم.

ابن‌ُبَزّاز
درویش توکلی ، پسر اسماعیل ، شناخته شده بنام «ابن‌ُبَزّاز» ، از مردم اردبیل و از پیروان صدرالدین ، پسر شیخ‌صفی می‌بوده. از داستانی که در فصل پنجم از باب هفتم کتاب ، درباره‌ی سفر خود به مراغه ، همراه شمس‌الدین توکلی ، در سال 726 آورده (1) پیداست که در جوانی زمان شیخ‌صفی را دریافته است. لیکن شگفت است که خود او سخنی یا داستانی از شیخ در یاد نمی‌داشته ، و در هیچ جای کتاب چیزی از دیدار خود نیاورده.

نیک دانسته نیست صفوة‌الصفا در چه زمانی نوشته شده و آنچه از جستجو در کتاب توان دانست آن را در نیمه‌های زندگانی شیخ‌صدرالدین آغاز کرده و کم‌کم برشته نوشتن آورده ، که پس از 759 بپایان رسانیده.

زیرا در باب دهم داستانی از عبدالعلی ، وزیر اشرف چوپانی ، چنین آغاز می‌کند : «در حالت تحریر ، عبدالعلی که در وزارت رتبت عالی داشت» و پیداست که این بخش از کتاب پیش از کشته شدن اشرف که در سال 758 رخ داده نوشته شده. از آنسو در همان باب ، آمدن جانی‌بیک پادشاه دشت قپچاق ، را به آذربایجان بازگفته و او را با دعای «طاب ثراه» که درباره‌ی مُرده تواند بود یاد می‌کند. اگر این نوشته‌ها هر دو از ابن‌ُبَزّاز بوده پس او کتاب خود را کم کم می‌نوشته ، و تا پس از مرگ جانی‌بیک که در نزدیکیهای سال 759 رخ داده به پایان نرسانیده بوده است.

پابرگی :
1ـ نسخه‌ی چاپی ، ص 262. به هر حكایتی از حکایتهای «صفوة‌الصفا» گمان اینكه از خود «ابن‌ُبَزّاز» نباشد توان برد. ولی از خود این حكایت توان فهمید كه ازو بوده و آن گمان در اینجا كمست.
✴️ خواست بدخواهان از «ادبیات» چیست؟!..
(بخش 1 از 3 - در سه روز پشت هم خواهد آمد)

کوشاد تلگرام : هفته‌ی گذشته درباره‌ی هیاهوی ساختگی و بدخواهانه‌ی «ادبیات» که در این کشور برپا کرده‌اند گفتاری از پرچم روزانه آوردیم که سپس دانستیم با پروا به پیشامدهای سال 57 و پس از آن می‌توان آن زمینه را هرچه روشنتر گردانید.

چون برخی از خوانندگان آن را نخوانده‌اند و آنها که خوانده‌اند باشد که نیک بیاد ندارند ، نخست چکیده‌ی آن را آورده و سپس سخن خود را به آن خواهیم افزود. نویسنده نوشته بود :

«در جایی که مانند آفتاب روشن شده که مؤثرترین دارویی که بدخواهان برای تخدیر روحیه‌ی این مردم بکار برده‌اند تا آنان را از فکر زندگی و پرداختن بکار بازدارند بدآموزیهای صوفیان و خراباتیان و فلسفه‌ی شوم جبریگری در قالب تبلیغات یک سلسله شعرهای زهرآلود بظاهر آراسته است و دیگر پرده از روی این کار کاملاً برداشته شده باز هم این ناپاکان بنام ادبیات درخشان و مفاخر ملی و امثال اینگونه سخنان هیاهو برانگیخته معرکه‌گیری می‌کنند تا بآقایان بدخواهشان نیکوچاکری خود را هرچه بیشتر نشان دهند.
در ظاهر اینها می‌گویند حافظ و سعدی و خیام از بزرگان ما بوده‌اند و باید گفته‌های آنان را گرامی داشت و حرز جان ساخت در صورتی که غرض درونی‌شان در باطنِ امر مسئله‌ی دیگریست. ...
اگر گفتگو بر سر بزرگان ایران است بیشک این مطلب ساده را می‌دانند که بزرگ کسی است که در روز سختی دستی از توده‌ی خود گیرد و کشور را از بدبختی رها کند و هرچه بیشتر کوشد و بهتر موفق شود بزرگتر باشد و نیز می‌دانستند که منظور از یاد کسانی بزرگی و تجلیل نام آنها برانگیختن این توده به پیروی از کردارشان است و الا نسبت به گذشتگان که پیوندشان از این جهان پاک بریده شده چه درود فرستید و چه ناسزا گویید تأثیری نخواهد داشت.
برای اینکه نیت سوء این آقایان در اینهمه طبل و سرنا زدن در پیرامون حافظها و خیامها بهتر روشن شود بذکر یک مثال می‌پردازم.
یکی از شعرهای حافظ که آن را از شاهکارهای این مرد می‌شناسند و بیش از اهمیتی که آمریکاییان به اختراعات ادیسن می‌گزارند بآن اهمیت می‌دهند اینست :
غلام همت آنم که زیر چرخ کبود
ز هرچه رنگ تعلق پذیرد آزاد است
ببینیم معنی این بیت چیست؟ همه می‌دانند تعلق بمعنی دلبستگی است و بنیاد زندگی اجتماعی بر روی پاره‌ای تعلقات استوار است که اهم آنها عبارت است از تعلق بهمسر که اساس تشکیل خانواده است و تعلق بکار که بنیاد زندگی خصوصی و گردش چرخ اقتصادی کشور است ، تعلق بپرورش فرزند که اساس نفوس و بقای نسل است ، تعلق بسرفرازی و شرافتمندی که بنیاد خویهای پاک است ، تعلق بمیهن که اساس بزرگی و سعادت هر توده است.
اکنون اگر کسی این دستور زهرآلود را بکار بندد و تا آنجا پیش رود که از رنگ هر تعلق آزاد گردد تا حافظ را غلام همت خود سازد ناچار باید بصحت و سلامت خود نپردازد ، کار نکند ، زن نگیرد ، خاندان بنیاد ننهد ، مقید بشرافت و بزرگواری نباشد ، بمیهن و زاد و بوم خویش علاقه‌ای نداشته باشد. ...
فکر کنید اگر همه‌ی مردم این دستور شوم را ... بکار بندند حال کشور بکجا خواهد انجامید؟! مطلبی باین روشنی و با این طرفداری آشکار و پنهانی که بدخواهان از آن دارند ، بدنهادی را تماشا کنید که کسانی آنها را مفاخر ملی نامیده و گویندگان تیره‌دلشان را بزرگان کشور می‌شمارند و در ترویج گفته‌های غیرت‌کش آنان اینهمه تلاش و کوشش می‌کنند.
آیا میتوان باور کرد که سنگ ترویج این بدآموزیها را بیغرض و نفهمیده اینهمه بسینه می‌زنند؟! آن هم در جایی که این پرده‌ی تزویر در هشت سال پیش با خامه‌ی نیرومند دارنده‌ی پیمان دریده و جای کوچکترین تردیدی در زیانمندی این گفته‌ها نمانده است».

اکنون شرحی که ما بجا دانستیم بیفزاییم اینست :

بیگفتگوست که هر توده‌ای را بدخواهانی هست که سود خود را در زیان او می‌جویند و از کوچکترین غفلت او بزیانش می‌کوشند. ولی با شرح بسیار روشنگرانه‌ای که نویسنده‌ی گفتار داده می‌توان دریافت که توده‌ی ما کار دشمنان را آسان گردانیده و با داشتن چنین دوستانی (حافظ و خیام و سعدی و مانندگان ایشان) خود دشمن خویشتن می‌باشد و بی‌نیاز از بدخواهان بیگانه می‌تواند ریشه‌‌‌ی خود را بکند. بیجهت نیست که بیگانگان اینهمه به حافظ و خیام و سعدی و مولوی «دلبسته‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌»اند.

چرا این دلبستگی را به قهرمانان مشروطه ندارند؟! چرا به میرزا کوچک‌خان و محمدتقیخان پسیان و شیخ محمد خیابانی ندارند؟! چرا به رزمندگان جنگ ایران و عراق ندارند؟!. چرا تجلیل از آنها نمی‌کنند؟! مگر آنان مفاخر ملی ما نمی‌باشند؟!

امروز شما از درسخواندگان بپرسید مفاخر ملی ماها کیانند بیشترشان جز نام شاعران را بیاد نخواهد آورد. آیا این برای یک توده خواری‌آور نیست؟! چرا چنین است؟!..
(دنباله‌ی این فردا خواهد آمد)
✴️ پشتیبانان پیمان ـ 2

کوشاد تلگرام
: کسانی که از نخستین سالهای کوشش کسروی با وی همراهی و پشتیبانی کردند به کوششهای ارجداری برخاستند که نامهاشان در تاریخ می‌ماند.
در هفته‌ی گذشته با آوردن یادداشتی از پیمان سال چهارم یک شماری از این کوشندگان را شناسانیدیم. امروز دنباله‌ی آن گفتار را آورده یک دسته‌ی دیگر از پشتیبانان پیمان را خواهیم شناسانید.

(511467) :
«در بیرجند آقای سعیدی از گام نخست پذیرایی پرشوری از پیمان كردند و بكمكهای بسیاری برخاستند و كنون باآنكه بكنار است ما ارج پشتیبانیهای او را فراموش نخواهیم كرد.
در همدان آقای حسن اقبالی هواداری نیكمردانه دریغ نگفت و تاكنون نمی‌گوید و ما از این خاندان همیشه خشنود و خرسند خواهیم بود.
در اردبیل كسی را نداشتیم آقای محمد فیضی بهواداری برخاسته برواج آن كوشیدند و تا در آنجا می‌بودند یاوری و پشتیبانی ارجداری نمودند.
در مراغه نخست رنج مهنامه را بگردن آقای بلوری انداختیم و او در هر كجا كه بوده یاری بما دریغ نگفته. سپس نیز آقای ضیاء‌ مقدم خود هواداری نمودند و با یك پایداری و نیكنهادی این كار را پیشرفت دادند و می‌دهند.
در چهارمحال آقای كریم نیكزاد خود بهواداری برخاستند و تاكنون همچنان در این كار پایدارند.
در بوشهر آقای محمد فرزان به یك پشتیبانی بسیار ارجداری برخاسته و دو سال كمكهای پربها نمودند و كنون باآنكه بكنارند ما ارج نیكی او را می‌شناسیم».
شادروان ضیاء مقدم ، از پشتیبانان پیمان بود که با همه‌ی سالمندی همیشه در این راه می‌کوشید و کوششهایش به جوانان پاکدین گرمی بیشتری می‌داد.
🔶 پرسش و پاسخ (رشته‌ی یکم)

🔸 تکه‌ی 19

اگر می‌خواهید بدانید چه پاسخی می‌دهند شما دو تن بنزدشان روید و همین داستان تلقین را بپرسید ببینید چه خواهید شنید.

بپرسید : داستان منکر و نکیر چیست؟!. مگر خدا از دینداری و بیدینی مردم آگاه نیست تا دو تن بازپرس فرستد؟!.

بپرسید : مگر دین با زبانست که یکی همانکه بپرسشها پاسخ داد دیندار شناخته گردد؟! بپرسید : مگر کرد و لر و مازندرانی و لاری همانکه مُردند عرب گردند؟!. بگویید : کسی اگر در زندگی دین داشته و باورهایی با خود بآنجهان برده دیگر چه نیازی باین یادآوری یا تلقین شماست؟!. اگر دین نداشته و باورهایی با خود نبرده چه سودی از این یادآوری یا تلقین شماست؟!. اینها را بپرسید تا بدانید چه رفتاری می‌کنند. (1)

اینهمه هایهوی و بدرفتاری از آنجاست که بگفته‌های ما پاسخ ندارند. چون پاسخ ندارند و از آنسو نمی‌خواهند بپذیرند و دست از سودهای ناروا بردارند ناچار شده با صد زشتی هوچیگری راه می‌اندازند. ببینید تا چه اندازه زشتست که درمیان مردم نافهم تهران و تبریز و قزوین انتشار دهند که اینان قرآن می‌سوزانند ، عطار و بقال و یخ‌فروش و دلاک گرمابه را بشورانند. آن شنیده‌اید که معاویه در صفین چون در کار خود درماند دست بدامن قرآن زد و برای پیشرفت آرزوهای بسیار شوم خود قرآن را بجلو امام علی‌بن‌ابیطالب کشید. اینها از معاویه بیشرمترند. برای آنکه دکانهای مفتخواری را نبندند احترام قرآن را منظور نداشته چنین دروغی را انتشار می‌دهند. اینها همه از درماندگی و ناچاریست.

این بتازگی رخ داده که یکی رفته و از یک ملای بزرگی پرسیده : «این جنازه بردن به قم و نجف برای چیست؟!.» آقا حدیث خوانده که یکی از درهای بهشت از قم و دیگری از نجف است. گفته : «آقا مگر بهشت در زیر زمین است که درش از قم یا از نجف باشد؟!. آنگاه مگر دیگران که در قم یا نجف بزیر خاک نروند به بهشت نخواهند رفت؟!. پس از همه‌ی اینها مگر در دستگاه خدا حساب نیست و نیکوکاری و بدکاری منشاء اثری نیست که هر که بدر بهشت نزدیکتر بوده زودتر جنبد خود را به بهشت اندازد و دیگران بمانند؟!. آقا از این سخنان برآشفته و چون درمانده بوده با پرخاش چنین گفته : «اینها سخنهای کسرویست شما از کجا یاد گرفتید؟!.» این بود پاسخ آن عالم بزرگ!.

اینهمه سخنها از آنجا برخاست که گفتم خداشناسی آن نیست که خدایی تصور کنند و هرچه خواستند باو نسبت دهند. اینگونه خداشناسی با بت‌پرستی یکیست ، بلکه همان بت‌پرستیست. خداشناسی هنگامی درستست که خدای راستین را شناسند و هر کاری بیهوده یا ناسزایی را باو نسبت ندهند. اینست ما بخداشناسی این مردم ارج نمی‌توانیم گزاشت. بلکه جز بت‌پرستشان نمی‌توانیم شناخت.

آنان گردن می‌فرازند و بخود می‌بالند که خداپرستند ، ولی در پستی اندیشه از بت‌پرستان کمترند. «خانمها دیدید روهاتان باز کردید خدا بغضب آمد و بلا فرستاد». اینست نمونه‌ای از خداشناسی آنان.

پابرگی :
1ـ شیعیان دستگاهی از امامان و امامزادگان ساخته و پرداخته می‌دارند که آنان را گرامی‌داشتگان خدا شناخته و در حساب پاداش و کیفر چنین وامی‌نمایند که ایشان در دستگاه خدا برای پیروانشان «پارتی‌بازی» توانند کرد. دلیل این گفته پاک شدن گناهان با گریستن بر امام‌حسین و دیگر پندارهاییست که در کتاب «داوری» گوشه‌هایی از آن شرح داده شده. از سوی دیگر اینها خدا را آگاه از دلها نمی‌شناسند ، آگاه از آنچه می‌گذرد نمی‌دانند و اینست می‌پندارند می‌توان هر گناهی کرد و سپس با ظاهرسازیهایی او را فریفت. همین داستان تلقین ، استخوانهای مردگان بکربلا بردن ، با دلهای پر از گناه بزیارت گنبدها رفتن و انتظار شفاعت از ایشان در روز قیامت داشتن ، همه نشان می‌دهد که ایشان به چگونه خدایی باور دارند. ـ ویراینده
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 5 (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)
🔸 چهار پایه‌ی نیک و بد تکه‌ی 4

3ـ اما بدیها از دیده‌ی پیشرفت کار جهان : در این باره بسخن گشادتری نیاز است ، اگر کسانی نگارشهای ما را درباره‌ی کار و پیشه خوانده‌اند می‌دانند که ما زندگانی را به چه معنی می‌گیریم و کار و پیشه را تا چه اندازه ارجمند می‌شناسیم. اگر بسخن کوتاهی بسنده کنیم باید گفت آفریدگار مردم را که آفریده دربایستهای آنان را در طبیعت آماده نهاده. این زمین و این هوا و این تابش آفتاب ـ اینها سرچشمه‌ی زندگی هستند و آدمیان آنچه نیاز دارند در اینها بسیجیده شده. چیزی که هست باید همه کوشند تا دربایستهای زیستن را از خوراک و پوشاک و دارو بسیجند و دیگر چیزها را آماده گردانند.

این خود رازیست که آفریدگار آدمیان را بیکار نخواسته است و این قانونِ خداییست که هر کسی باید در پیشرفت کار زندگی دست دارد و هر کسی باندازه‌ی شایستگی خدادادی و باندازه‌ی کوششی که بسود توده می‌کند از داده‌های خدایی بهره‌مند گردد.

از اینجا پیداست که بیکاری و مفتخواری و همچنین کارهایی که سودی از آنها بتوده نتواند بود از خواست خدا بیرونست و خود گناه می‌باشد. نخست از بیکاری سخن می‌رانیم : امروز کمتر کسانی این را گناه می‌شمارند و اگر برخی با زبان چنان سخنی می‌گویند بیگمان دلهاشان آن را نمی‌پذیرد. باین دلیل که بیکاران را خوار نمی‌دارند و خودشان اگر بیکارند شرمنده نمی‌شوند.

بیکاری گذشته از آنکه ستمگریست زیرا کسی که بیکار می‌نشیند خود می‌خواهد بی‌آنکه کوششی کند از توشه‌ی زندگی که دیگران آماده ساخته‌اند بهره جوید این زیان را هم با خود دارد که کسی که کار و یا پیشه‌ای پیش نگرفته چون راه روزی درستی نمی‌دارد ناگزیر است بکارهای ناروایی برخیزد. بدینسان که اگر مرد بی‌باکیست بدزدی و جیب‌بری و کلاهبرداری پردازد و اگر نیست از در سالوسی درآید و با فریبکاریها پول از مردم گیرد ، و یا چاپلوسانه خود را به توانگران بندد ، و یا به نیرنگبازیهایی از فالگیری و دعانویسی و مانند این برخیزد.

اینها زیان بیکاریست و شما آن را ببینید که از هزار سال باز همیشه کسانی بیکاری را دلیل نیکی و پارسایی شمرده‌اند که نه تنها زشتی آن را از میان برده‌اند بلکه نیکش نیز جلوه داده‌اند. اینست همیشه مردان باکار را از برزگران و بازرگانان و بازاریان و دیگران خوار می‌داشته‌اند و کتابها پر از نکوهش بازار و بازاریان می‌باشد تا آنجا که بازار را جایگاه شیطان خوانده‌اند.

این یک نمونه‌ایست که چگونه نیک و بد بهم آمیخته و رنگ وارونه بخود گرفته است. در اینجا داستانی هست که می‌باید یاد کنیم. نیک می‌دانیم که تا بیست و سی سال پیش در ایران ریش تراشیدن رواج نداشت و کسانی که رو تراشیده بودند تردامنشان (فاسق) می‌شماردند و اگر مرد ریش‌تراشیده‌ای پیش ملایی رفته می‌خواستی گواهی درباره‌ی یک گفتگویی دهد بیگمان او را نپذیرفتندی ولی اگر مرد بیکاری رفتی برو ایراد نگرفتندی و گواهیش را پذیرفتندی. بلکه بیکاری او را دلیل پارساییش گرفته ارج بیشتر بگواهی او گزاردندی. این چیزیست که بارها رخ دادی و همگی آن را می‌دانیم.

کنون شما داوری کنید که ریش تراشیدن چرا گناه بوده و آیا چه زیان ازو تواند برخاست؟! وانگاه آیا چه پیوستگی میانه‌ی ریش تراشیدن و دروغ گفتن توان پنداشت که گواهی او را نپذیرند؟! از آنسوی این را بیندیشید که بیکاری نزدیکترین پیوستگی را با دروغگویی دارد. زیرا دروغ بیش از همه میوه‌ی نیاز است و مرد بیکار چون تهیدست است همیشه نیازمند باشد و بآسانی توان او را به هر دروغی واداشت. اگر کارها از راهش بودی بایستی گواهی او را نپذیرفتندی. این نمونه‌ی دیگری از بهم آمیختن نیک و بد و برافتادن پایه‌ی آنهاست.

آن کسانی که بیکاری را نیک شمارده‌اند ما اگر زیان آن را درباره‌ی خود ایشان بسنجیم اندازه‌ی بدیش را خواهیم دریافت. زیرا اینان که بنام پارسایی از کار کناره جسته‌اند نتیجه آن شده که برای زیست خود بکارهای بسیار ناروایی برخیزند. ما اگر از آنان و کارهای آنان سخن رانیم به هر گروهی که پردازیم باید ده یا بیست صفحه را سیاه سازیم. در اینجا تنها صوفیان را یاد کرده و بخوانندگان راه می‌نماییم که کتاب اسرارالتوحید را که چند سال پیش چاپ یافته بخوانند. زیرا آن کتاب بیاد گرفتن فارسی کمک می‌کند و از آنسوی خواننده داستانهای شگفتی را از صوفیان آموخته و براه و شیوه‌ی زیست ایشان آشنا گردد.
🔶 شیخ صفی و تبارش

🔸 گفتار یکم : صفوة‌الصفا و تاریخچه‌ی آن ـ تکه‌ی 2

تاریخچه‌ی صفوة‌الصفا
باید دانست کتاب ابن‌ُبَزّاز ، چنانکه در زمان خود او می‌بوده بدست ما نرسیده و در زمانهای دیرتر پیروان خاندان صفوی به دو انگیزه دست در آن برده‌اند :

یکی آنکه چون کتاب درباره‌ی «کرامت»های شیخ‌صفی است ، که در هر فصلی داستانهایی ـ یا اگر راستتر گویم : افسانه‌هایی ـ گرد آورده شده ، و در آنزمانها اینگونه افسانه‌ها درباره‌ی شیخ فراوان می‌بوده و زمان بزمان فراوانتر می‌گردیده و بیگمان هر پیروی چند داستانی در یاد می‌داشته ، از اینرو چون کتاب ابن‌ُبَزّاز را رونویسی کرده‌اند هر رونویس یک یا چند داستانی از یاد خود به هر فصلی از آن کتاب افزوده ، و این کار را نه تنها ناسزا نشمارده یک کار بسیار نیکی دانسته‌اند.

از اینجا بزرگی کتاب ابن‌ُبَزّاز روزافزون بوده ، و ما اکنون نسخه‌هایی می‌یابیم که در هر یکی چیزهایی دیده می‌شود که در نسخه‌های دیگر نیست. مثلاً در نسخه‌ی کهنه‌ای که من در دست می‌داشتم و با نسخه‌ی چاپی بسنجش گزاردم ، در هر فصلی کمی و فزونی درمیان می‌بود. از جمله فصل سوم از باب هفتم را که عنوانش «مکاشفه از حال اموات» است چون در دو نسخه نیک سنجیدم ، در نسخه‌ی چاپی سیزده داستان بیشتر آورده نشده ، ولی در آن نسخه‌ی کهنه بیست‌و‌هفت داستان می‌بود. باآنکه نسخه‌ی چاپی را رونویسش (میرزا احمد تبریزی) از رویهم‌رفته‌ی چند نسخه پدید آورده.

انگیزه‌ی دیگری آنکه شیخ‌صفی سید نمی‌بوده ولی بازماندگانش بآرزوی سیدی افتاده ، و چنانکه خواهیم آورد آن را عنوان کرده پیش برده‌اند ، و همچنین شیخ سنی می‌بوده ولی بازماندگانش از زمان شاه‌اسماعیل یا از پیشتر از آن ، شیعی گردیده‌اند. از اینرو این بازماندگان هرآنچه در کتاب ابن‌ُبَزّاز سید نبودن شیخ و یا سنی بودن او را می‌رسانیده بزیان خود یافته پیروان را بدور یا دیگر گردانیدن آنها واداشته‌اند ، و پیروان باین کار برخاسته و گذشته از آنکه در جمله‌های کتاب دست برده‌اند ، باشد که گاهی داستانهایی را برداشته و گاهی داستانهایی از خود بکتاب افزوده‌اند.

درباره‌ی کیش شیخ که ابن‌ُبَزّاز آن را فصلی از باب هشتم کتاب خود گردانیده و خود جای سَهَنده‌ای[=حساسی] می‌بوده دستبرهایی کرده‌اند که خود داستان شگفتیست. زیرا در چند نسخه‌ی کهنه‌ای که ما دیده‌ایم چنین است :

سئوال کردند از شیخ قُدِّسَ‌سِرُّه که چه مذهب داری ، فرمود : مذهب صحابه. و در مذاهب هر چه احوط و اشد بود خیار می‌کرد و بدان عمل می‌نمود ، راه رخصت و سهولت بر خود و مریدان بسته و مُنْسَدْ می‌گردانید که رخصت میدان نفس را فراخ می‌کند و به رخصت عمل نمی‌کرد و به دقایق اقاویل و وجوه ، که در مذاهب است ، کار می‌کرد تا به حدی که روزی دست مبارکش به دختر طفل خود بازافتاد وضو بساخت ، و شیخ‌صدرالدین ، ادام‌الله برکته ، فرمود : سئوال کردم از سبب این وضو ساختن ، فرمود که والله من هرگز دست به والده ننهاده باشم الا که وضو ساخته باشم. از برای آنکه حق تعالی فرموده است : أَوْ لَامَسْتُمُ النِّسَاءَ و اینها از نسائند ، دیگر مس میان ناف و زانوی خود نقض وضو دانستی و هرچه در یک مذهب حرام بودی همچون گوشت اسب حرام دانستی و از آن اجتناب نمودی ...

همانا این نوشته از ابن‌ُبَزّاز نیست و نوشته‌ی او بدیگر گونه می‌بوده. زیرا چنانکه خواهیم دید شیخ‌صفی شافعی می‌بوده و این دور می‌نماید که ابن‌ُبَزّاز او را شافعی نستاید. آنگاه ابن‌ُبَزّاز کارواژه‌ها[=فعلها] را بشیوه‌ی پیش از زمان مغول می‌آورد. «می‌کرد» و «می‌نمود» بجای «کردی» و «نمودی» و مانند اینها ، که از غلطهای پس از زمان مغولست (1) و در بخشهای نخست این نوشته دیده می‌شود از ابن‌ُبَزّاز نتواند بود. می‌باید گفت : بخشهای نخست این نوشته از دیگرانست. در زمانهای دیرتری که جایگاه شیخ‌صفی در دلهای پیروان آن خاندان بالا رفته بود ، کسانی شاینده ندانسته‌اند که شیخ را پیرو شافعی گردانند و اینست جمله‌های بالایی را بهم بافته و بجای جمله‌های ابن‌ُبَزّاز گزارده‌اند.

پابرگی :
1ـ درباره‌ی کارواژه‌ها نگاه کنید بکتاب «زبان پاک» ـ ویراینده
✴️ خواست بدخواهان از «ادبیات» چیست؟!..
(بخش 2 از 3)

ریشه‌ی این را باید در دولتهایی جست که در صد سال گذشته روی کار آمده‌اند. زیرا اینها همه به آلودن مردم به شعر و شاعری و به بلندی نام شاعران بدآموز و پست کوشیده‌اند ، چنانکه خواهد آمد.

گیریم برجستگان دولتها که وزیران و نخست‌وزیران و مدیران کل اداره‌ها بودند بدی و زیانمندی کارشان را نمی‌دانستند و نادانسته به آن کوششها می‌پرداختند که این فرض دور و نشدنی می‌نماید. ولی اگر هم چنین بوده با آن هیاهوی بیفرهنگانه‌ای که برخی از «ادب‌دوستان» در آن زمان براه انداختند و پس از گفتارهای پیاپی پیمان و سخنرانی کسروی در انجمن ادبی در پاسخ آنها و چاپ بخش یکم آن چه توان گفت؟ زیرا با آن سخنان آنچه می‌بایست دانسته گردید و چون کسی یافت نشد که به آنها پاسخ دهد دیگر ندانستن عذر نمی‌توانست باشد.

از آنسو از چاپ بخش دوم سخنرانی کسروی در انجمن ادبی جلوگیری کردند ، از اینجا پرده‌ی خیانت کنار رفت و دانسته شد آن برجستگان نیک می‌دانستند در چه راهی گام برمی‌دارند و نتیجه‌ی کوششهاشان چه خواهد بود.

این دلیل پاسخی ندارد و در هشتاد سالی که از این داستان می‌گذرد دیده نشده که کسی بتواند با دلیل کوشش «ادیبان» و «ادب‌دوستان» دولتی و وابستگانشان را به بزرگداشت شاعران دوره‌ی مغول و شعرهای ایشان سودمند و موجّه بنمایاند.

آمدیم که کسی گفت : دولتهای زمان رضاشاه با دینداری در نبرد بودند و از اینجا شعرهای خراباتیان که به دین و خدا ریشخند می‌کند در دست ایشان افزار کار بوده. ولی چه باید گفت به اینکه نخست‌وزیر فروغی و همدستانش به سعدی بچه‌باز تجلیل فراوان می‌کردند و جلو روزنامه‌هایی که شعرهای بچه‌بازی را چاپ می‌کردند نمی‌گرفتند ، بلکه بجای آن گفتارهای پیمان را سانسور می‌کردند؟! چه باید گفت به آنکه صوفیگری را تبلیغ و شاعران صوفی را تجلیل می‌کردند؟! چه باید گفت به آنکه دیوان ایرج‌میرزا را به کودکان دبستان جایزه می‌دادند؟! چه باید گفت به اینکه با چنان رفتارهایی ، بیشرمی و سستی و پستی را در کشور رواج می‌دادند؟!

از همه‌ی اینها گذشته آقایان برجستگان دولتهای رضاشاه کم از دینداری سخن نمی‌راندند. مثلاً همان فروغی از ملایان بویژه «آیت الله» کاشانی مگر کم پشتیبانی ‌کرد؟!. [1] هنوز یک ماه از افتادن رضاشاه نگذشته در نخستین نشست با روزنامه‌نویسان چنین گفت : ‏«باید بمسئله‌ی دین هم اهمیت داد. در بیست سال گذشته یكی هم دین از میان رفت»‏. معنی آنکه من در آن دوره کاره‌ای نبوده‌ام (که بیکبار دروغست) وگرنه بدین می‌پرداختم. اکنون باید بجبران آن کوشید!.

تنها فروغی نبود ، هر که پس از شهریور بیست بر سر کار آمد دم از دینداری زد و خواستش از دینداری نه دین بمعنی راست آن بلکه آخوندبازی و بازگردانیدن نمایشهای بیخردانه‌ی کیش شیعی بود.

زمان محمدرضاشاه نیز همچون زمان رضاشاه این هیاهوی شعر و شاعری بجای خود بود. تنها داستانی که دیگر گردیده بود آمدن شعر نو بمیدان بود. ولی با اینهمه حافظ‌بازی ترک نگردید. کاوش در منابع «عرفانی» به همان گرما در کار بود. کوششی که برای «حافظ‌شناسی» و عرفان‌سنجی در آن دوره شد چه بسا که از همه‌ی کوششهای تاریخ‌پژوهانه بیشتر بود.

از همه‌ی اینها دانستنی‌تر رفتار ملایان بوده و هست. اینان از همان روزهای نخستی که به درس طلبگی می‌پردازند هرگاه به شاعران خراباتی و شعرهای زشت دیگر شاعران برمی‌خورند یک تضاد میان آموخته‌هاشان از اسلام و آن شعرها درمی‌یابند ولی از بس از استادان خود شعردوستی و شعرخوانی توأم با آب و تاب از آن شاعران دیده‌ ، یک کلمه نکوهش نشنیده‌اند که برای ایشان عادی بشمار می‌آید. عادی بشمار می‌آید که آن شاعران گرامی داشته شوند و شعرهاشان را همچون دُر و گوهر در سخنرانیهای بالا منبری بکار برند.

کسروی اینها را نیز با سخنان خود هوشیار کرد : اگر شما مسلمانید ، در قرآن شعر نکوهیده شده. گذشته از آن ، شعرهای شاعران زمان مغول و پس از آن با آیین مسلمانی ناسازگار است و از همه بدتر شاعرانی همچون خیام و حافظ که خراباتی بوده‌اند ، به مسلمانی و خدا ایراد گرفته زبان درازی نیز کرده‌اند ، دمادم میخوارگی را ستوده‌اند.

کار به آنجا کشیده که یکی از آنها ـ‌ آیت‌الله سید ابوالفضل برقعی ـ در سال 1330 کتاب شعری در پاسخ به حافظ بنام «حافظ شکن» سروده و از خود بجا گزاشته. همینست شیخ جواد محولاتی خراسانی که جلوتر از او شعرها در پاسخ به حافظ نوشته. همینست آیت‌الله سید علی‌اکبر برقعی که او نیز از شعرهای پست نکوهش نوشته.

[1] : پیشگفتار کتاب انکیزیسیون در ایران دیده شود.
🔶 پرسش و پاسخ (رشته‌ی یکم)

🔸 تکه‌ی 20

درباره‌ی آخرت نیز همانست. یک آخرت پنداشتن و هزارها افسانه بآن بستن جز گمراهی و نادانی نیست. چند روز پیش در کتابی می‌خواندم که پل صراط هزارساله راه است. ببینید چه رسوایی‌ایست. کسی که چهل سال و پنجاه سال در اینجهان زیسته برای پس دادن حساب آن باید از روی پلی بگذرد که باریکتر از موست ، برنده‌تر از تیغ است ، هزار سال هم راه است. افسوس! افسوس!

شنیدنیست که پل صراط یک افسانه‌ی ایرانیست. در زبان عربی «صراط» بمعنی راه است ، بمعنی پل نیست. این یکی از افسانه‌های ایرانیان بوده که روان مرده برای رسیدن به بهشت باید از پل «چنرت» گذرد. واژه‌ی «چنرت» را معرب گردانیده «صراط» ساخته‌اند و افسانه را درمیان عقاید اسلامی جا داده‌اند.

نکیر و منکر از پرسشهایی که خواهند کرد یکی هم درباره‌ی آنست : «هل الصراط حق؟.» آیا پل چنرت راستست؟! باید پاسخ دهد و بگوید : «و الصراط حق» (پل چنرت راستست).

برای خنده می‌گویم : در آغاز جوانی یکی از خویشانم مرده بود به تشییع جنازه‌اش رفتیم. چون بخاک سپرده شد ملایی آغاز تلقین کرد و برای آنکه هنرنمایی کند چیزهایی هم از خود می‌افزود. از جمله گفت : «و فشار القبر حق و سئوال المنکر و النکیر حق؟.». یکی از حاضران بشوخی گفت : «و گرزهما الآتشین حق؟». با آنکه جای خنده نبود همه خندیدند.

ج ـ میزان که در قرآن آمده است ، بآن که ایراد نیست.

د ـ آنچه من بیاد می‌دارم در قرآن میزان باین معنی که جزو عقاید مردم است نیامده. در قرآن در یک جا می‌گوید : «مَن ثَقُلَتْ مَوَازِینُهُ» و البته مقصود فزونی ثواب است نه آنکه راستی را ترازو بیاویزند و اعمال نیک و بد را بکشند. گذشته از آنکه اعمال نیک و بد کشیدنی نیست و اندازه‌ی عمل را با کشیدن در ترازو معین نمی‌کنند. این کار بخدا توهین است. مگر خدا اندازه‌ی کارهای نیک یا بد بندگان خود را نمی‌داند که نیاز بکشیدن باشد؟!. به هر حال ترازو یا میزان نیز بآن معنی که فهمیده‌ی مردمست جز پندار نتواند بود.