Forwarded from کتابخانه پاکدینی (کتابهای احمد کسروی و یاران او)
در پیرامون فلسفه.pdf
894.4 KB
🔸 در پیرامون فلسفه
🖌 احمد کسروی
☀️ اجتماعی
🖌 احمد کسروی
☀️ اجتماعی
🔶 در پیرامون روان
🔸 نشست یکم : چرا ما از روان سخن میرانیم؟. (تکهی 4)
راستست که جنگ از نخست بوده. راستست که کشاکش دولتها ریشهی تاریخی داشته. چیزی که هست اینها سخن ما را از میان نخواهد برد. در این جنگها بیش از همه مادّیگری کارگر افتاده. در زمانهای پیش جنگ را نادانیهای مردم و دشمنیهای دینی پدید میآورد. امروز که آنها نیست پس چه چیز جوانان دانشمند را بآدمکشی و شهر ویرانکنی برمیانگیزد؟. بهتر است ما در این زمینه از راه روانشناسی چند گامی پیش رویم :
فلان جوان آلمانی که تفنگ بدوش انداخته بمیدان جنگ میرود یا در هواپیما نشسته بمب بر سر شهرهای انگلیس و روس میریزد ، آیا توان پنداشت که هیچگاه نیندیشیده و از خود نپرسیده : «این جنگ چیست؟. من چرا آدم میکشم؟. چرا بمب بر سر شهرها میریزم؟.» آیا چنین چیزی توان پنداشت؟..
بیگمان نتوان پنداشت. بیگمان هر جوان آلمانی یا انگلیسی یا آمریکایی چنان پرسشهایی از خود کرده ولی چنین پاسخ شنیده : «زندگانی نبرد است!. ما باید نیرومند گردیم و بدیگران چیرگی نماییم!».
بیگمان هر جوان آلمانی یا انگلیسی بارها از دل گذرانیده : «کشاکشی که میانهی ما با دیگرانست چرا نمیخواهیم با گفتگو بسر آوریم؟. چرا نمیخواهیم به دوسخنی[=اختلاف] خود با داوری و دادگری بسر دهیم؟.». اینها را از دل گذرانیده ، ولی بیدرنگ بخود پاسخ داده : «اینها نمیشود! زندگانی نبرد است! جنگ همیشه باید بود! دادگری چیست؟!..».
آن سخنان تند زهرآلودی که نیتچه و همراهان او بنام فلسفه نوشتهاند و چاپ شده و ملیونها و صد ملیونها کسان آنها را خواندهاند ، آیا میپندارید بیهوده بوده؟. آیا میپندارید در مغزها نهناییده؟. نیتچه که میگوید : «خرسندی چیست؟. خرسندی ، بدیگران برتری یافتن و راه زندگی را بخود گشادنست» ، یا جملههای زهرآلود دیگری که با آب و تاب بزبان میآورد ، آیا توان پنداشت که در سیاست آلمان کارگر نیفتاده؟! ـ آیا توان گمان برد که اندیشهی برتری بدیگران که در مغزهای آلمانیان پدید آمده و یکی از شُوندهای بزرگ جنگ بوده ، از این گفتهها سرچشمه نگرفته؟!..
این بدآموزیها در اروپا چندان هناییده که دولتهای بزرگ سیاست خود را بر روی دو پایهی «زور و نیرنگ» گزاردهاند. هر کجا که پیش رفت زور ، و هر کجا که پیش نرفت نیرنگ.
🔸 نشست یکم : چرا ما از روان سخن میرانیم؟. (تکهی 4)
راستست که جنگ از نخست بوده. راستست که کشاکش دولتها ریشهی تاریخی داشته. چیزی که هست اینها سخن ما را از میان نخواهد برد. در این جنگها بیش از همه مادّیگری کارگر افتاده. در زمانهای پیش جنگ را نادانیهای مردم و دشمنیهای دینی پدید میآورد. امروز که آنها نیست پس چه چیز جوانان دانشمند را بآدمکشی و شهر ویرانکنی برمیانگیزد؟. بهتر است ما در این زمینه از راه روانشناسی چند گامی پیش رویم :
فلان جوان آلمانی که تفنگ بدوش انداخته بمیدان جنگ میرود یا در هواپیما نشسته بمب بر سر شهرهای انگلیس و روس میریزد ، آیا توان پنداشت که هیچگاه نیندیشیده و از خود نپرسیده : «این جنگ چیست؟. من چرا آدم میکشم؟. چرا بمب بر سر شهرها میریزم؟.» آیا چنین چیزی توان پنداشت؟..
بیگمان نتوان پنداشت. بیگمان هر جوان آلمانی یا انگلیسی یا آمریکایی چنان پرسشهایی از خود کرده ولی چنین پاسخ شنیده : «زندگانی نبرد است!. ما باید نیرومند گردیم و بدیگران چیرگی نماییم!».
بیگمان هر جوان آلمانی یا انگلیسی بارها از دل گذرانیده : «کشاکشی که میانهی ما با دیگرانست چرا نمیخواهیم با گفتگو بسر آوریم؟. چرا نمیخواهیم به دوسخنی[=اختلاف] خود با داوری و دادگری بسر دهیم؟.». اینها را از دل گذرانیده ، ولی بیدرنگ بخود پاسخ داده : «اینها نمیشود! زندگانی نبرد است! جنگ همیشه باید بود! دادگری چیست؟!..».
آن سخنان تند زهرآلودی که نیتچه و همراهان او بنام فلسفه نوشتهاند و چاپ شده و ملیونها و صد ملیونها کسان آنها را خواندهاند ، آیا میپندارید بیهوده بوده؟. آیا میپندارید در مغزها نهناییده؟. نیتچه که میگوید : «خرسندی چیست؟. خرسندی ، بدیگران برتری یافتن و راه زندگی را بخود گشادنست» ، یا جملههای زهرآلود دیگری که با آب و تاب بزبان میآورد ، آیا توان پنداشت که در سیاست آلمان کارگر نیفتاده؟! ـ آیا توان گمان برد که اندیشهی برتری بدیگران که در مغزهای آلمانیان پدید آمده و یکی از شُوندهای بزرگ جنگ بوده ، از این گفتهها سرچشمه نگرفته؟!..
این بدآموزیها در اروپا چندان هناییده که دولتهای بزرگ سیاست خود را بر روی دو پایهی «زور و نیرنگ» گزاردهاند. هر کجا که پیش رفت زور ، و هر کجا که پیش نرفت نیرنگ.
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 7 (یا گفتارهایی از مهنامهی پیمان)
🔸 نیک و بد (1) ـ تکهی 4
کنون ما میپرسیم : در یک توده راه نیکی چیست؟... آیا اینست که هر کسی هرچه را نیک دانست بکار بندد و یا برای نیک و بد بنیادی هست؟.. اگر میگویید راه اینست که هر کسی خود نیک و بد را بشناسد این همانست که امروز هست و جای هیچ گله نمیباشد. امروز مردم هر کسی آنچه را که نیک میداند میکند و دیگر گفتن اینکه «مردم چرا نیک نمیشوند» برای چیست؟!.. اگر میگویید راه این نیست و برای نیک و بد بنیادی باید که همه از آن پیروی نمایند میگویم آن بنیاد کجاست؟! اگر چنان بنیادی هست پس این پراکندگیها از کجاست؟!..
این راست است که بیشتر مردم بکارهایی که برمیخیزند به انگیزش هوس است و یا خواستشان خودنمایی میباشد. چیزی که هست اینان تا بآن کارها رویهی نیکی ندهند و عنوانی ننهند بآن برنمیخیزند. مثلاً جوانی که رمان مینویسد او را باین کار هوس برانگیخته و خواستش جز این نیست که نامش بر زبانها افتد. لیکن در همان حال میبینی بآن نام ادبیات میگزارد و آن را یک کار سودمندی مینماید و باین دستاویز است که بآن برمیخیزد ، و چهبسا خود او نیز فریب خورده و از درون همین باور را میدارد.
در اینجا داستانی هست و میباید بنگاریم : در دو سال پیش مردی کتابی در فلسفه ترجمه کرده و بچاپ رسانیده بود و روزی مرا دید و آن کتاب را نمود و چنین گفت : «امروز این کتابها ارج ندارد. مردم رمان را گزارده اینها را نمیخوانند. گفتم صد سال پیش کسی در ایران نام رمان ندانستی و اگر کسی افسانهای نوشتی کمتر خوانده شدی ، و اینکه امروز رمان خواندن رواج گرفته از آنجاست که آن را از ادبیات میشمارند و چنین میگویند میتوان بدستیاری رمان توده را به نیکی آورد و باین عنوانست که مردم بآن رو آوردهاند. گفت اینها بهانه است. یک چیز باید خود نیک باشد و با گفتن مردم نیست. گفتم این سخنتان بسیار درست است. یک چیز باید خود نیک باشد و با گفتن مردم نیست. ولی میپرسم : آیا نشان نیکی یا بدی یک چیز چیست و مردم از چه راه بدانند که این نیک و آن بد است؟.. باید این را روشن گردانید ، وگرنه رمانخوانان توانند همین سخن را بشما بازگردانند. توانند از شما بپرسند این کتاب را بهر چه نوشتهای و عمر خود را هدر گردانیدهای؟... اگر گویی این فلسفه است و دانش است توانند گفت اینها بهانه است و یک چیز باید خود نیک باشد و با نام فلسفه و دانش نهادن نیست.
به هر حال این یک پرسشیست که مردم نیک و بد را چگونه شناسند؟.. شما هر پاسخی میدارید بگویید. بجای پرداختن به دور و تسلسل و پندارهای بیهودهی یونان باین پردازید! بجای گفتگو از آغاز آفرینش بچارهی رهایی و خود و تودهی خود افتید. یک کس که بلغزشگاهی افتاده او را باید که زیر پای خود پاید نه آنکه چشم بآسمان دوزد و ستارهشماری کند. در توی لجنزار ستارهشماری جز نشان نادانی نتواند بود.
گفت : فلسفه از سههزار سال باز رواج دارد و هزاران دانشمندان بزرگ بآن پرداختهاند. شما این را با رمان که دیروز پیدا شده به یک ترازو میگزارید؟!.. گفتم : تازگی و کهنگی نشان نیکی یا بدی یک چیز نتواند بود. سپس نیز رمان هم از زمانهای باستان بوده و به ایران تازه رسیده. به هر حال من رمان و فلسفه را به یک ترازو نگزاردم. از شما میپرسم که از چه راه نیکی این و بدی آن شناخته شود؟! اینکه شما به کهنگی فلسفه دست مییازید و آن را نشان نیکی مینمایید دیگران میتوانند سخن را وارونه گردانند و بشما چنین گویند : «فلسفهی کهنهی پوسیده را با رمان که از پدید آوردههای تمدن نوین اروپاست بیک ترازو میگزاری؟!..». در جایی که پایه برای نیک و بد نیست چه دوری دارد که کسی یک حالی را نشان نیکی یک چیز گیرد و دیگری همان حال را نشان بدیش شمارد و همین اکنون این کار رواج میدارد. اینست من میپرسم : آیا نیک و بد با دلخواه مردم است یا باید پایهای برای آنها نهاد؟.. اگر میگویید بدلخواه مردم است پس چه جای گله از رمانخوانان میباشد ، و اگر میگویید پایهای برای آنها میباید ، بگویید آن پایه چیست؟!.. در اینجا بود که درماند و خاموشی گزید.
🔸 نیک و بد (1) ـ تکهی 4
کنون ما میپرسیم : در یک توده راه نیکی چیست؟... آیا اینست که هر کسی هرچه را نیک دانست بکار بندد و یا برای نیک و بد بنیادی هست؟.. اگر میگویید راه اینست که هر کسی خود نیک و بد را بشناسد این همانست که امروز هست و جای هیچ گله نمیباشد. امروز مردم هر کسی آنچه را که نیک میداند میکند و دیگر گفتن اینکه «مردم چرا نیک نمیشوند» برای چیست؟!.. اگر میگویید راه این نیست و برای نیک و بد بنیادی باید که همه از آن پیروی نمایند میگویم آن بنیاد کجاست؟! اگر چنان بنیادی هست پس این پراکندگیها از کجاست؟!..
این راست است که بیشتر مردم بکارهایی که برمیخیزند به انگیزش هوس است و یا خواستشان خودنمایی میباشد. چیزی که هست اینان تا بآن کارها رویهی نیکی ندهند و عنوانی ننهند بآن برنمیخیزند. مثلاً جوانی که رمان مینویسد او را باین کار هوس برانگیخته و خواستش جز این نیست که نامش بر زبانها افتد. لیکن در همان حال میبینی بآن نام ادبیات میگزارد و آن را یک کار سودمندی مینماید و باین دستاویز است که بآن برمیخیزد ، و چهبسا خود او نیز فریب خورده و از درون همین باور را میدارد.
در اینجا داستانی هست و میباید بنگاریم : در دو سال پیش مردی کتابی در فلسفه ترجمه کرده و بچاپ رسانیده بود و روزی مرا دید و آن کتاب را نمود و چنین گفت : «امروز این کتابها ارج ندارد. مردم رمان را گزارده اینها را نمیخوانند. گفتم صد سال پیش کسی در ایران نام رمان ندانستی و اگر کسی افسانهای نوشتی کمتر خوانده شدی ، و اینکه امروز رمان خواندن رواج گرفته از آنجاست که آن را از ادبیات میشمارند و چنین میگویند میتوان بدستیاری رمان توده را به نیکی آورد و باین عنوانست که مردم بآن رو آوردهاند. گفت اینها بهانه است. یک چیز باید خود نیک باشد و با گفتن مردم نیست. گفتم این سخنتان بسیار درست است. یک چیز باید خود نیک باشد و با گفتن مردم نیست. ولی میپرسم : آیا نشان نیکی یا بدی یک چیز چیست و مردم از چه راه بدانند که این نیک و آن بد است؟.. باید این را روشن گردانید ، وگرنه رمانخوانان توانند همین سخن را بشما بازگردانند. توانند از شما بپرسند این کتاب را بهر چه نوشتهای و عمر خود را هدر گردانیدهای؟... اگر گویی این فلسفه است و دانش است توانند گفت اینها بهانه است و یک چیز باید خود نیک باشد و با نام فلسفه و دانش نهادن نیست.
به هر حال این یک پرسشیست که مردم نیک و بد را چگونه شناسند؟.. شما هر پاسخی میدارید بگویید. بجای پرداختن به دور و تسلسل و پندارهای بیهودهی یونان باین پردازید! بجای گفتگو از آغاز آفرینش بچارهی رهایی و خود و تودهی خود افتید. یک کس که بلغزشگاهی افتاده او را باید که زیر پای خود پاید نه آنکه چشم بآسمان دوزد و ستارهشماری کند. در توی لجنزار ستارهشماری جز نشان نادانی نتواند بود.
گفت : فلسفه از سههزار سال باز رواج دارد و هزاران دانشمندان بزرگ بآن پرداختهاند. شما این را با رمان که دیروز پیدا شده به یک ترازو میگزارید؟!.. گفتم : تازگی و کهنگی نشان نیکی یا بدی یک چیز نتواند بود. سپس نیز رمان هم از زمانهای باستان بوده و به ایران تازه رسیده. به هر حال من رمان و فلسفه را به یک ترازو نگزاردم. از شما میپرسم که از چه راه نیکی این و بدی آن شناخته شود؟! اینکه شما به کهنگی فلسفه دست مییازید و آن را نشان نیکی مینمایید دیگران میتوانند سخن را وارونه گردانند و بشما چنین گویند : «فلسفهی کهنهی پوسیده را با رمان که از پدید آوردههای تمدن نوین اروپاست بیک ترازو میگزاری؟!..». در جایی که پایه برای نیک و بد نیست چه دوری دارد که کسی یک حالی را نشان نیکی یک چیز گیرد و دیگری همان حال را نشان بدیش شمارد و همین اکنون این کار رواج میدارد. اینست من میپرسم : آیا نیک و بد با دلخواه مردم است یا باید پایهای برای آنها نهاد؟.. اگر میگویید بدلخواه مردم است پس چه جای گله از رمانخوانان میباشد ، و اگر میگویید پایهای برای آنها میباید ، بگویید آن پایه چیست؟!.. در اینجا بود که درماند و خاموشی گزید.
🔶 راه رستگاری
🔸 گفتار سوم : دین از چه راه بدست آید؟ (تکهی یک از دو)
کسانی خواهند گفت : دین از چه راه بدست آید؟.. میگوییم : از راه دریافت و اندیشه برهنمایی خرد. همیشه آدمی چیزهایی را با دریافت سادهی خود دریابد و چیزهایی را با اندیشه و راهنمایی خرد بدست آورد.
بسیاری از دینداران ـ یا بهتر گوییم : از پیروان کیشها ـ به خرد در این زمینه نیازی نمیبینند و بارها درمیان گفتگو میگویند : «دین چیز دیگر است و خرد چیز دیگر». پایهی بسیاری از کیشها بهمین گزارده شده.
ولی این بدترین نادانیست که از خود مینمایند. آنان چندان در گمراهی پیش رفتهاند و چندان از خرد دور افتادهاند که بازگشت بآن نمیتوانند ، و ناچار شده بچنان دستاویزی دست مییازند ، و چون همه همرنگ دیگرند زشتی کردار و گفتار خود را نمیفهمند.
راست و دروغ ، درست و نادرست ، همه را باید در ترازوی خرد سنجید ، و این زشتترین ستیزهروییست که کسانی برای پردهکشی به سبکی کالای خود ترازو را بداوری نپذیرند.
کسی نمیپرسد : آنچه با خرد دریافته نشود دیگر از چه راه دریافته شود؟!. اگر خرد داور نباشد درست از نادرست چگونه شناخته گردد؟!.. چه نادانی ای آدمیزاده!.
دین اگر از بهر شناختن جهان و دانستن معنی زندگانیست باید براهنمایی خرد باشد. بچنین دانشهایی جز براهنمایی خرد نتوان رسیدن. اگر از بهر فریفتن مردمان و گمراه کردن ایشانست ما از چنان دینی بیزاریم.
آنان میگویند : «خردها نیز باهم نسازد. اینهمه کشاکش در جهان از خردمندانست. پس چگونه میتوان خرد را راهنما گرفتن؟!.» این سخن همیشه دستاویز فریبکارانست. آنان که میخواهند گروهی را فریفته پی خود بیندازند و یا میخواهند سخنان بیخردانهی خود را بمردم بار کنند باین سخن برمیخیزند. حسن صباح که نامش را هر کسی شنیده همین را عنوان نموده و چنین میگفته : «پس نباید به خرد بس کردن ، بلکه باید رشته را بدست پیشوایی سپردن ، و گفتههای او را بیچون و چرا پذیرفتن». در آن زمان کسی باین پاسخ نداده و چنین پیداست که گفتهی حسن پیشرفت بسیار داشته است.
ولی این سخن پاک بیپاست. خردها را باهم کشاکش نتواند بود. این کشاکشها در جهان نه از خردها بلکه از هوسها و کینهها و نادانیها برخاسته. خرد در دریافتن همچون چشم است در دیدن. چنانکه چشمها یکسان بینند خردها نیز یکسان دریابند. چیزی که هست آدمی در پهلوی خرد هوس دارد ، آلودهی پندار و گزافه است ، گرفتار کینه و رشک و خودخواهی است ، کمتر تواند با خردِ آزاد باندیشه پردازد. کشاکشها همه از اینها برخاسته.
دو تن یا ده تن یا بیشتر که در جستجوی راستی باشند ، و فراهم نشسته هوس و کینه و خودخواهی را کنار گزارند ، و با خردِ آزاد بگفتگو پردازند بیگمان از آن نشست یکدل و یکزبان برخیزند.
🔸 گفتار سوم : دین از چه راه بدست آید؟ (تکهی یک از دو)
کسانی خواهند گفت : دین از چه راه بدست آید؟.. میگوییم : از راه دریافت و اندیشه برهنمایی خرد. همیشه آدمی چیزهایی را با دریافت سادهی خود دریابد و چیزهایی را با اندیشه و راهنمایی خرد بدست آورد.
بسیاری از دینداران ـ یا بهتر گوییم : از پیروان کیشها ـ به خرد در این زمینه نیازی نمیبینند و بارها درمیان گفتگو میگویند : «دین چیز دیگر است و خرد چیز دیگر». پایهی بسیاری از کیشها بهمین گزارده شده.
ولی این بدترین نادانیست که از خود مینمایند. آنان چندان در گمراهی پیش رفتهاند و چندان از خرد دور افتادهاند که بازگشت بآن نمیتوانند ، و ناچار شده بچنان دستاویزی دست مییازند ، و چون همه همرنگ دیگرند زشتی کردار و گفتار خود را نمیفهمند.
راست و دروغ ، درست و نادرست ، همه را باید در ترازوی خرد سنجید ، و این زشتترین ستیزهروییست که کسانی برای پردهکشی به سبکی کالای خود ترازو را بداوری نپذیرند.
کسی نمیپرسد : آنچه با خرد دریافته نشود دیگر از چه راه دریافته شود؟!. اگر خرد داور نباشد درست از نادرست چگونه شناخته گردد؟!.. چه نادانی ای آدمیزاده!.
دین اگر از بهر شناختن جهان و دانستن معنی زندگانیست باید براهنمایی خرد باشد. بچنین دانشهایی جز براهنمایی خرد نتوان رسیدن. اگر از بهر فریفتن مردمان و گمراه کردن ایشانست ما از چنان دینی بیزاریم.
آنان میگویند : «خردها نیز باهم نسازد. اینهمه کشاکش در جهان از خردمندانست. پس چگونه میتوان خرد را راهنما گرفتن؟!.» این سخن همیشه دستاویز فریبکارانست. آنان که میخواهند گروهی را فریفته پی خود بیندازند و یا میخواهند سخنان بیخردانهی خود را بمردم بار کنند باین سخن برمیخیزند. حسن صباح که نامش را هر کسی شنیده همین را عنوان نموده و چنین میگفته : «پس نباید به خرد بس کردن ، بلکه باید رشته را بدست پیشوایی سپردن ، و گفتههای او را بیچون و چرا پذیرفتن». در آن زمان کسی باین پاسخ نداده و چنین پیداست که گفتهی حسن پیشرفت بسیار داشته است.
ولی این سخن پاک بیپاست. خردها را باهم کشاکش نتواند بود. این کشاکشها در جهان نه از خردها بلکه از هوسها و کینهها و نادانیها برخاسته. خرد در دریافتن همچون چشم است در دیدن. چنانکه چشمها یکسان بینند خردها نیز یکسان دریابند. چیزی که هست آدمی در پهلوی خرد هوس دارد ، آلودهی پندار و گزافه است ، گرفتار کینه و رشک و خودخواهی است ، کمتر تواند با خردِ آزاد باندیشه پردازد. کشاکشها همه از اینها برخاسته.
دو تن یا ده تن یا بیشتر که در جستجوی راستی باشند ، و فراهم نشسته هوس و کینه و خودخواهی را کنار گزارند ، و با خردِ آزاد بگفتگو پردازند بیگمان از آن نشست یکدل و یکزبان برخیزند.
پاکدینی ـ احمد کسروی
🔶 در پیرامون روان 🔸 نشست یکم : چرا ما از روان سخن میرانیم؟. (تکهی 4) راستست که جنگ از نخست بوده. راستست که کشاکش دولتها ریشهی تاریخی داشته. چیزی که هست اینها سخن ما را از میان نخواهد برد. در این جنگها بیش از همه مادّیگری کارگر افتاده.…
🔶 در پیرامون روان
🔸 نشست یکم : چرا ما از روان سخن میرانیم؟. (تکهی 5)
در این باره چندان گمراهند که گاهی که در سایهی پیشامدها ناچار میشوند که بکوششهایی بنام نیکخواهی و آسایشدوستی برخیزند ، و یا گوهر آدمیگری ـ آن گوهری که فلسفهی مادّی نمیشناسد ـ بچنان کوششهایی وامیداردشان ، چون خو گرفتهاند در آنجا نیز به نیرنگ میپردازند ، و آنها را نیز آلوده میگردانند. چرا که زندگانی را جز نبرد نمیشناسند ، چرا که به نیکخواهی باوری از دل نمیدارند.
انجمن سویس (یا جامعهی ملل) را که پس از جنگ جهانگیر گذشته (1) برپا گردانیدند داستانش همین بود. پس از چهار سال خونریزی که سراسر اروپا مینالید و میزارید ، سران دولتها برانگیخته شدند که برای جلوگیری از جنگ دیگری انجمنی برپا گردانند. عنوان انجمن ، کوشش بآرامش و آسایش جهان میبود. ولی راهبران آن چون بآسایش جهان و نیکی جهانیان باوری نمیداشتند و زندگانی را به هر رنگی که باشد جز نبرد نمیشناختند ، انجمن را نیز افزاری برای نبرد گرفتند. اینبود که هودهای از آن بدست نیامد و جنگ بار دیگر رخ داد.
اکنون که جنگ بپایان میرسد گفتگوهایی دربارهی جلوگیری از جنگ در زمانهای آینده بمیان افتاده و هرآینه انجمنهایی برپا خواهد شد ولی چون از روی باور و راستی نیست آنها را نیز افزار نبرد و سودجویی خواهند گردانید. از آنها نیز هودهای نخواهد بود. اینها کمی از زیانهای بسیار مادّیگریست.
تنها در کارهای دولتها و در جنگها نیست ، در زندگانی روزانهی مردم زیان بسیاری از آن گمراهی پدیدار شده. چنانکه بارها نوشتهایم امروز جهانیان در برابر «چیستانی» ایستادهاند. از دویست سال باز از یکسو پیاپی دانشها پیش رفته و افزارهایی نوین برای زندگانی ساخته شده و از یکسو زندگانی زمان بزمان دشوارتر شده و بهرهی مردمان از خرسندی کمتر گردیده. آیا این از چیست؟. چرا از پیشرفت دانشها هودهی وارونه بدست آمده؟!..
در این باره ما سخنان بسیار رانده چیستان را گشادهایم. این سختی زندگانی انگیزههایی داشته که از بزرگترین آنها بدآموزیهای مادّیگریست. آدمی از سرشت خود دارای خیمهای[=خصلتهای] پستِ آز و خودخواهی و ستمگری و برتریجوییست ، و ما اگر میخواهیم بدی در جهان کمتر باشد باید بکاستن از نیروی این خیمهای پست کوشیم ، ولی مادّیگری بجای کاستن ، بنیروی آنها میافزاید. کسی که از سرشت خود آزمند و پولاندوز و یا ستمگر و مردمآزار است ، همانکه شنید زندگانی نبرد است هرچه گستاختر میگردد. تو گفتی نفت بآتشش ریخته میشود.
پابرگی :
1ـ جنگ جهانگیر یکم
🔸 نشست یکم : چرا ما از روان سخن میرانیم؟. (تکهی 5)
در این باره چندان گمراهند که گاهی که در سایهی پیشامدها ناچار میشوند که بکوششهایی بنام نیکخواهی و آسایشدوستی برخیزند ، و یا گوهر آدمیگری ـ آن گوهری که فلسفهی مادّی نمیشناسد ـ بچنان کوششهایی وامیداردشان ، چون خو گرفتهاند در آنجا نیز به نیرنگ میپردازند ، و آنها را نیز آلوده میگردانند. چرا که زندگانی را جز نبرد نمیشناسند ، چرا که به نیکخواهی باوری از دل نمیدارند.
انجمن سویس (یا جامعهی ملل) را که پس از جنگ جهانگیر گذشته (1) برپا گردانیدند داستانش همین بود. پس از چهار سال خونریزی که سراسر اروپا مینالید و میزارید ، سران دولتها برانگیخته شدند که برای جلوگیری از جنگ دیگری انجمنی برپا گردانند. عنوان انجمن ، کوشش بآرامش و آسایش جهان میبود. ولی راهبران آن چون بآسایش جهان و نیکی جهانیان باوری نمیداشتند و زندگانی را به هر رنگی که باشد جز نبرد نمیشناختند ، انجمن را نیز افزاری برای نبرد گرفتند. اینبود که هودهای از آن بدست نیامد و جنگ بار دیگر رخ داد.
اکنون که جنگ بپایان میرسد گفتگوهایی دربارهی جلوگیری از جنگ در زمانهای آینده بمیان افتاده و هرآینه انجمنهایی برپا خواهد شد ولی چون از روی باور و راستی نیست آنها را نیز افزار نبرد و سودجویی خواهند گردانید. از آنها نیز هودهای نخواهد بود. اینها کمی از زیانهای بسیار مادّیگریست.
تنها در کارهای دولتها و در جنگها نیست ، در زندگانی روزانهی مردم زیان بسیاری از آن گمراهی پدیدار شده. چنانکه بارها نوشتهایم امروز جهانیان در برابر «چیستانی» ایستادهاند. از دویست سال باز از یکسو پیاپی دانشها پیش رفته و افزارهایی نوین برای زندگانی ساخته شده و از یکسو زندگانی زمان بزمان دشوارتر شده و بهرهی مردمان از خرسندی کمتر گردیده. آیا این از چیست؟. چرا از پیشرفت دانشها هودهی وارونه بدست آمده؟!..
در این باره ما سخنان بسیار رانده چیستان را گشادهایم. این سختی زندگانی انگیزههایی داشته که از بزرگترین آنها بدآموزیهای مادّیگریست. آدمی از سرشت خود دارای خیمهای[=خصلتهای] پستِ آز و خودخواهی و ستمگری و برتریجوییست ، و ما اگر میخواهیم بدی در جهان کمتر باشد باید بکاستن از نیروی این خیمهای پست کوشیم ، ولی مادّیگری بجای کاستن ، بنیروی آنها میافزاید. کسی که از سرشت خود آزمند و پولاندوز و یا ستمگر و مردمآزار است ، همانکه شنید زندگانی نبرد است هرچه گستاختر میگردد. تو گفتی نفت بآتشش ریخته میشود.
پابرگی :
1ـ جنگ جهانگیر یکم
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 7 (یا گفتارهایی از مهنامهی پیمان)
🔸 نیک و بد (1) ـ تکهی 5
هزاران کسان خود را پیشوا میشمارند و ترازوی نیک و بد را در دست خود میانگارند و این از سختترین سخنانست که بشنوند «نیک و بد شناخته از هم نیست». اینان هر یکی که این را شنوند نخست برآشوبند و بسخنان تندی پردازند ولی همینکه اندکی گفتگو شود آشوبشان فرونشیند و درمانند. روزی با کسی این سخن میگفتم ناگهان برآشفت و چنین گفت : «نیک و بد دانسته نیست؟!..» گفتم : «آری دانسته نیست». گفت : «سخن بسیار شگفتی میشنوم. با اینهمه علما و با اینهمه کتابها تازه نیک و بد دانسته نیست؟!..» گفتم : «من نیز از همان در شگفتم» گفت : «آخر چطور دانسته نیست؟!..» گفتم : «شما از من میپرسید؟! من باید از شما بپرسم که چگونه دانسته است؟!. من باید بشما بگویم اگر دانسته است آن را بازنمایید. بگویم اگر دانسته است پس اینهمه پراکندگی اندیشهها از کجاست؟!.. آری هر کس در دل خود چیزهایی را نیک و چیزهایی را بد میشناسد ولی آیا این بس است؟!..» گفت : «آقا مردم دروغ میگویند و خواهان نیکی نیستند» گفتم : آن سخن دیگریست و گفتگوی ما در این است که اگر یک دسته براستی خواهان نیکی باشند چون نیک و بد شناخته نیست درمانند. شما اگر پاسخی باین میدارید بگویید وگرنه خَستُوان باشید که بگفتهی خودتان با بودن آنهمه علماء و آنهمه کتابها نیک و بد شناخته نیست. گفت : اگر رشته بدست من باشد میدانم که نیک و بد را چگونه روشن گردانم و مردم را چگونه به نیکی آورم. گفتم : چنین انگارید که رشته در دست شماست و مردم آمدهاند و از شما دستور زندگی میخواهند و نیک و بد را میپرسند آن پاسخی که بآنان خواهی داد در اینجا بگو تا بدانیم که نیک و بد از هم شناخته است و شما آنها را میشناسید. در اینجا بود که از پاسخ درماند و آشوبش فرونشست و باندیشه فرورفت.
🔸 نیک و بد (1) ـ تکهی 5
هزاران کسان خود را پیشوا میشمارند و ترازوی نیک و بد را در دست خود میانگارند و این از سختترین سخنانست که بشنوند «نیک و بد شناخته از هم نیست». اینان هر یکی که این را شنوند نخست برآشوبند و بسخنان تندی پردازند ولی همینکه اندکی گفتگو شود آشوبشان فرونشیند و درمانند. روزی با کسی این سخن میگفتم ناگهان برآشفت و چنین گفت : «نیک و بد دانسته نیست؟!..» گفتم : «آری دانسته نیست». گفت : «سخن بسیار شگفتی میشنوم. با اینهمه علما و با اینهمه کتابها تازه نیک و بد دانسته نیست؟!..» گفتم : «من نیز از همان در شگفتم» گفت : «آخر چطور دانسته نیست؟!..» گفتم : «شما از من میپرسید؟! من باید از شما بپرسم که چگونه دانسته است؟!. من باید بشما بگویم اگر دانسته است آن را بازنمایید. بگویم اگر دانسته است پس اینهمه پراکندگی اندیشهها از کجاست؟!.. آری هر کس در دل خود چیزهایی را نیک و چیزهایی را بد میشناسد ولی آیا این بس است؟!..» گفت : «آقا مردم دروغ میگویند و خواهان نیکی نیستند» گفتم : آن سخن دیگریست و گفتگوی ما در این است که اگر یک دسته براستی خواهان نیکی باشند چون نیک و بد شناخته نیست درمانند. شما اگر پاسخی باین میدارید بگویید وگرنه خَستُوان باشید که بگفتهی خودتان با بودن آنهمه علماء و آنهمه کتابها نیک و بد شناخته نیست. گفت : اگر رشته بدست من باشد میدانم که نیک و بد را چگونه روشن گردانم و مردم را چگونه به نیکی آورم. گفتم : چنین انگارید که رشته در دست شماست و مردم آمدهاند و از شما دستور زندگی میخواهند و نیک و بد را میپرسند آن پاسخی که بآنان خواهی داد در اینجا بگو تا بدانیم که نیک و بد از هم شناخته است و شما آنها را میشناسید. در اینجا بود که از پاسخ درماند و آشوبش فرونشست و باندیشه فرورفت.
🔶 راه رستگاری
🔸 گفتار سوم : دین از چه راه بدست آید؟ (تکهی دو از دو)
یک رشته از کشاکشهای جهان در همین زمینهی دین میباشد. آیا اینها از خرد برخاسته؟!. آیا نه اینست که دینداران یا پیروان کیشها آشکاره از خرد بیزاری میجویند و آن را بداوری نمیپذیرند؟!.
یک رشتهی دیگر در زمینهی فلسفه است. آیا فیلسوفان پیروی از خرد داشتهاند؟!. آیا بیش از همه به گزافبافی و پنداربافی نپرداختهاند؟!.
کشاکشهایی که امروز در سیاست و آیین زندگانی میانهی جهانیانست آیا از خرد برخاسته است؟!. کی رو داده که ده تن یا بیست تن از سررشتهداران بزرگ جهان انجمنی برپا کنند و فراهم نشسته پاکدلانه و بخردانه کارها را بگفتگو گزارند و بنام آسایش و خرسندی جهانیان براهنمایی خرد راهی پیش گیرند؟!.. نمونهی کوچکی از این کار «انجمن جهانیان» (1) شمرده میشد که دیدیم نگاهش نداشتند.
در همه جا گرفتاری از آنست که خرد را بکار نمیاندازند ، نه اینکه خرد کاری نتواند کرد.
خواهند گفت : در جایی که خردها راست از ناراست توانند شناخت و کشاکش و یا پراکندگی میانهی آنها رخ ندهد دیگر چه نیازی بدین ماند؟!..
میگوییم : خردها نیز آموختن خواهد. بدانسان که یک پزشک تا کتابهای پزشکی را نخواند دردها و چارهها را نشناسد و این پس از خواندن آنهاست که پزشکی تواند ، و همچنین در دیگر دانشها ، خردها نیز تا یک رشته راستیها را یاد نگیرند در کار خود درمانند. چنانکه گفتیم دین در زمینهی بسیار بزرگیست : شناختن جهان و دانستن آیین زندگانی ، و در اینجا یک رشته راستیها هست که خردها بسر خود پی بآنها نبرند. ولی چون کسی آنها را بازنمود خردها دریابند و درنمانند. از اینجاست که نیاز بدین میافتد.
دین یک رشته راستیها و دستورهاست که خردها از پیش خود پی بآنها نبرند و پراکندگی بمیان آید. ولی چون بازنموده شد همه آنها را دریابند و پذیرند.
این پرسشها و پاسخها که یکایک مینگاریم چیزهاییست که در هر فهم سادهای خوابیده و خود بایستی بنگارش نیازی نباشد. ولی چون ما روی سخن با کسانی داریم که فهمهاشان برآشفته و همیشه میبینیم باینگونه ایرادها برمیخیزند و بیک ایرادی که پاسخ شنیدند دیگری را پیش میآورند و از بهر آنکه شکست بخود راه نداده رشتهی پیکار را از دست ندهند باین دستاویزهای بیجا دست میزنند ـ اینست ناچار شده باین پاسخها میپردازیم.
پابرگی :
1ـ The League of Nations که در 1920 پس از جنگ جهانی یکم بنیادش گزاشته شد و بجای سازمان ملل متحد بود. ـ ویراینده
🔸 گفتار سوم : دین از چه راه بدست آید؟ (تکهی دو از دو)
یک رشته از کشاکشهای جهان در همین زمینهی دین میباشد. آیا اینها از خرد برخاسته؟!. آیا نه اینست که دینداران یا پیروان کیشها آشکاره از خرد بیزاری میجویند و آن را بداوری نمیپذیرند؟!.
یک رشتهی دیگر در زمینهی فلسفه است. آیا فیلسوفان پیروی از خرد داشتهاند؟!. آیا بیش از همه به گزافبافی و پنداربافی نپرداختهاند؟!.
کشاکشهایی که امروز در سیاست و آیین زندگانی میانهی جهانیانست آیا از خرد برخاسته است؟!. کی رو داده که ده تن یا بیست تن از سررشتهداران بزرگ جهان انجمنی برپا کنند و فراهم نشسته پاکدلانه و بخردانه کارها را بگفتگو گزارند و بنام آسایش و خرسندی جهانیان براهنمایی خرد راهی پیش گیرند؟!.. نمونهی کوچکی از این کار «انجمن جهانیان» (1) شمرده میشد که دیدیم نگاهش نداشتند.
در همه جا گرفتاری از آنست که خرد را بکار نمیاندازند ، نه اینکه خرد کاری نتواند کرد.
خواهند گفت : در جایی که خردها راست از ناراست توانند شناخت و کشاکش و یا پراکندگی میانهی آنها رخ ندهد دیگر چه نیازی بدین ماند؟!..
میگوییم : خردها نیز آموختن خواهد. بدانسان که یک پزشک تا کتابهای پزشکی را نخواند دردها و چارهها را نشناسد و این پس از خواندن آنهاست که پزشکی تواند ، و همچنین در دیگر دانشها ، خردها نیز تا یک رشته راستیها را یاد نگیرند در کار خود درمانند. چنانکه گفتیم دین در زمینهی بسیار بزرگیست : شناختن جهان و دانستن آیین زندگانی ، و در اینجا یک رشته راستیها هست که خردها بسر خود پی بآنها نبرند. ولی چون کسی آنها را بازنمود خردها دریابند و درنمانند. از اینجاست که نیاز بدین میافتد.
دین یک رشته راستیها و دستورهاست که خردها از پیش خود پی بآنها نبرند و پراکندگی بمیان آید. ولی چون بازنموده شد همه آنها را دریابند و پذیرند.
این پرسشها و پاسخها که یکایک مینگاریم چیزهاییست که در هر فهم سادهای خوابیده و خود بایستی بنگارش نیازی نباشد. ولی چون ما روی سخن با کسانی داریم که فهمهاشان برآشفته و همیشه میبینیم باینگونه ایرادها برمیخیزند و بیک ایرادی که پاسخ شنیدند دیگری را پیش میآورند و از بهر آنکه شکست بخود راه نداده رشتهی پیکار را از دست ندهند باین دستاویزهای بیجا دست میزنند ـ اینست ناچار شده باین پاسخها میپردازیم.
پابرگی :
1ـ The League of Nations که در 1920 پس از جنگ جهانی یکم بنیادش گزاشته شد و بجای سازمان ملل متحد بود. ـ ویراینده
Forwarded from کتابخانه پاکدینی (کتابهای احمد کسروی و یاران او)
در پیرامون اسلام.pdf
475.7 KB
🔸 در پیرامون اسلام
🖌 احمد کسروی
☀️ اجتماعی
🖌 احمد کسروی
☀️ اجتماعی
🔶 در پیرامون روان
🔸 نشست یکم : چرا ما از روان سخن میرانیم؟. (تکهی 6)
این خود نکتهی بزرگیست که از فلسفهی مادّی پیش از همه ، آزمندان و ستمگران و دغلکاران سود جستهاند و میجویند. دانشمندانی که آن گمراهی را پدید آورده و این بدآموزیها را بیرون ریختهاند خود از آنها بیزار بودهاند. اینان زبانهاشان گمراه میبوده و دلهاشان نمیبوده. گفتههای شوپنهاور را برایتان یاد کردم که چگونه از هودهی پندارهای مادّی خود اندوه میخورده و بافسوس و ناله برمیخاسته است.
از سخن خود دور نیفتیم : من میدیدم این فلسفه با بدآموزیهایش در سراسر جهان پراکنده گردیده ، میدیدم راه کوشش به نیکی جهان بروی من بسته شده. زیرا اگر این فلسفه راست است و بنیاد استوار میدارد ، من خود باید نکوشم ، و اگر کوشیدم هیچ گونه هودهای نباشد.
میدیدم فلسفه مادّی هنوز بایران نیامده و کسی آن را درس نخوانده و نیک ندانسته ، ولی بدآموزیهایش بدستیاری روزنامهها پراکنده گردیده ، و چون بدلخواه بسیاری از مردم بوده آنها را در هوا ربودهاند. با یک بار خواندن و شنیدن بِدل سپاردهاند و پیاپی بزبان میآورند : «طرز تفکر هر کسی جداست!» ، «زندگانی مبارزه است!» ، «ضعیف خوراک قویست!» ، «نیک و بد نسبی است!» ، «بشر اصلاح نمیشود!».
میدیدم مردان دغل و بدنهاد اینها را روان کرده و دستاویز کارهای بد خود گرفتهاند. آن سالی که از تبریز آمده بودم در تهران با کسانی از درسخواندگان آشنا گردیدم. ولی دیدم بدآموزیهای مادّیگری چنان تکانشان داده و گستاخشان گردانیده که باید فرسنگها از آنان گریخت. یکی از استادان دانشگاه روزی وام از من خواست و چون دادم پس نداد. یک بار که طلبیدم چنین گفت : «من هیچ یادم نیست پولی از شما گرفته باشم!». هنگامی که به زنگان[زنجان] میرفتم کتابهایم را باو سپردم. پس از یک سال که بازگشتم و پس خواستم بهانهها آورد. روزی که بخانهاش رفتم چند جلدی داد و گفت : «نمیدانم آن دیگرها در کجاست. باید بگردم و پیدا کنم». اینها را میکرد و کمترین شرمی بخود راه نمیداد. دیگری که او نیز استاد است به هر کار زشت و پستی میپرداخت. چون با کسانی کشاکشهای حزبی میداشت ، روزی دیدم دروغهایی بآنان میبست و چنین میگفت : «در مبارزه آدم باید از هیچ کاری بازنایستد! اساس زندگانی مبارزه است!».
کسانی را میشناختم که وزیر میبودند و با نداشتن نیاز رشوه میگرفتند و دزدی میکردند و عنوانشان این میبود : «زندگانی مبارزه است!». شنیدم یکی گفته بوده : «من اگر ندزدم بد کردهام! برخلاف طبیعت رفتار نمودهام!».
🔸 نشست یکم : چرا ما از روان سخن میرانیم؟. (تکهی 6)
این خود نکتهی بزرگیست که از فلسفهی مادّی پیش از همه ، آزمندان و ستمگران و دغلکاران سود جستهاند و میجویند. دانشمندانی که آن گمراهی را پدید آورده و این بدآموزیها را بیرون ریختهاند خود از آنها بیزار بودهاند. اینان زبانهاشان گمراه میبوده و دلهاشان نمیبوده. گفتههای شوپنهاور را برایتان یاد کردم که چگونه از هودهی پندارهای مادّی خود اندوه میخورده و بافسوس و ناله برمیخاسته است.
از سخن خود دور نیفتیم : من میدیدم این فلسفه با بدآموزیهایش در سراسر جهان پراکنده گردیده ، میدیدم راه کوشش به نیکی جهان بروی من بسته شده. زیرا اگر این فلسفه راست است و بنیاد استوار میدارد ، من خود باید نکوشم ، و اگر کوشیدم هیچ گونه هودهای نباشد.
میدیدم فلسفه مادّی هنوز بایران نیامده و کسی آن را درس نخوانده و نیک ندانسته ، ولی بدآموزیهایش بدستیاری روزنامهها پراکنده گردیده ، و چون بدلخواه بسیاری از مردم بوده آنها را در هوا ربودهاند. با یک بار خواندن و شنیدن بِدل سپاردهاند و پیاپی بزبان میآورند : «طرز تفکر هر کسی جداست!» ، «زندگانی مبارزه است!» ، «ضعیف خوراک قویست!» ، «نیک و بد نسبی است!» ، «بشر اصلاح نمیشود!».
میدیدم مردان دغل و بدنهاد اینها را روان کرده و دستاویز کارهای بد خود گرفتهاند. آن سالی که از تبریز آمده بودم در تهران با کسانی از درسخواندگان آشنا گردیدم. ولی دیدم بدآموزیهای مادّیگری چنان تکانشان داده و گستاخشان گردانیده که باید فرسنگها از آنان گریخت. یکی از استادان دانشگاه روزی وام از من خواست و چون دادم پس نداد. یک بار که طلبیدم چنین گفت : «من هیچ یادم نیست پولی از شما گرفته باشم!». هنگامی که به زنگان[زنجان] میرفتم کتابهایم را باو سپردم. پس از یک سال که بازگشتم و پس خواستم بهانهها آورد. روزی که بخانهاش رفتم چند جلدی داد و گفت : «نمیدانم آن دیگرها در کجاست. باید بگردم و پیدا کنم». اینها را میکرد و کمترین شرمی بخود راه نمیداد. دیگری که او نیز استاد است به هر کار زشت و پستی میپرداخت. چون با کسانی کشاکشهای حزبی میداشت ، روزی دیدم دروغهایی بآنان میبست و چنین میگفت : «در مبارزه آدم باید از هیچ کاری بازنایستد! اساس زندگانی مبارزه است!».
کسانی را میشناختم که وزیر میبودند و با نداشتن نیاز رشوه میگرفتند و دزدی میکردند و عنوانشان این میبود : «زندگانی مبارزه است!». شنیدم یکی گفته بوده : «من اگر ندزدم بد کردهام! برخلاف طبیعت رفتار نمودهام!».
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 7 (یا گفتارهایی از مهنامهی پیمان)
🔸 نیک و بد (1) تکهی 6
خودفروشیست یا نیکخواهی؟..
کنون بر سر جلوگیر دوم میآییم : گفتیم بیشتر مردم در آرزوی نیکی نیستند و آنچه میگویند دروغ میگویند. شما اگر بخواهید میتوانید این را بآسانی بیازمایید. امروز بیشتر مردم چون چند تن فراهم نشستند درزمان بگله و بدگویی پردازند. آن یکی اگر رختی به درزی داده و بدلخواهش دوخته نشده همان را دستاویز کند و بناله برخیزد. این یکی اگر از پزشکی سختگیری دیده همان را عنوان گیرد و بدگویی کند. سومی از دوستان خویش بگله پردازد. بدینسان هر یکی سرگذشتی بمیان آورد و کمکم سخن گرم شود و این خاموش نشده آن بگفتار برخیزد و سخن از دهان یکدیگر ربایند و داستانهای بسیار بازگویند. آن یکی گوید : «بجان آقا نمیدانید چه خبر است و مردم چه بداخلاقند». این یکی گامی فراتر نهاده گوید : «راستی را میخواهید جامعه فاسد است». آن یکی سری چرخانیده گوید : «آری راست گفتی : جامعه فاسد است ، جامعه!» بدینسان سخن را بر سر توده آورند و هر یکی بدلخواه بدیهای دیگری را شمارند.
کنون شما اگر میخواهید بدانید که اینها همه سخن است و اینان راستیرا درپی نیکی نیستند رو بایشان آورده چنین گویید : «این گلهها بجاست. لیکن بیایید درپی چاره باشیم و یک رشته نیکیهایی را برگزیده و همگی آنها را خود بکار بندیم و بکسان و بستگان خود نیز یاد دهیم و سپس بکوشیم و دیگران را بکار بستن آنها برانگیزیم ...» یا بگویید : «کسی هست و بچارهی این آلودگیها میکوشد بیایید ما نیز با او همدست باشیم و یاوری کنیم ...» ، چنین پیشنهادی بکنید تا ببینید چه پاسخهای ریشخندآمیز شنوید. یکی گوید : «ای بابا مگر این مردم میشوند؟!..». دیگری گوید : «شما چه گزاردهای و چه میجویی؟! این مردم کجا و اصلاح کجا؟!» اگر پافشاری نمایید برآشوبند و چنین گویند : «ما خواستیم یک درددلی کنیم و نخواستیم که شما چنین آزارمان دهید». بدینسان هر کدام پاسخ بیهودهی دیگری دهد و هرگز گردن بنیکی نگزارند و باز بسر بیهودهگوییهای خود روند.
آن کسی که بمردم پند میآموزد و همیشه گله میکند که نیک نمیشوند شما باو بگویید : «راست است که باید مردم را براه آورد ولی این گفتههای شما نارساست و دیگری این سخنان را بسیار رساتر و پایهدارتر از شما میگوید بهتر است با او همراهی نمایید که هم رنج شما کمتر و هم نتیجهی کار بیشتر و بهتر باشد» ببینید بشما چه گوید و چه نکوهشها سزا شمارد.
🔸 نیک و بد (1) تکهی 6
خودفروشیست یا نیکخواهی؟..
کنون بر سر جلوگیر دوم میآییم : گفتیم بیشتر مردم در آرزوی نیکی نیستند و آنچه میگویند دروغ میگویند. شما اگر بخواهید میتوانید این را بآسانی بیازمایید. امروز بیشتر مردم چون چند تن فراهم نشستند درزمان بگله و بدگویی پردازند. آن یکی اگر رختی به درزی داده و بدلخواهش دوخته نشده همان را دستاویز کند و بناله برخیزد. این یکی اگر از پزشکی سختگیری دیده همان را عنوان گیرد و بدگویی کند. سومی از دوستان خویش بگله پردازد. بدینسان هر یکی سرگذشتی بمیان آورد و کمکم سخن گرم شود و این خاموش نشده آن بگفتار برخیزد و سخن از دهان یکدیگر ربایند و داستانهای بسیار بازگویند. آن یکی گوید : «بجان آقا نمیدانید چه خبر است و مردم چه بداخلاقند». این یکی گامی فراتر نهاده گوید : «راستی را میخواهید جامعه فاسد است». آن یکی سری چرخانیده گوید : «آری راست گفتی : جامعه فاسد است ، جامعه!» بدینسان سخن را بر سر توده آورند و هر یکی بدلخواه بدیهای دیگری را شمارند.
کنون شما اگر میخواهید بدانید که اینها همه سخن است و اینان راستیرا درپی نیکی نیستند رو بایشان آورده چنین گویید : «این گلهها بجاست. لیکن بیایید درپی چاره باشیم و یک رشته نیکیهایی را برگزیده و همگی آنها را خود بکار بندیم و بکسان و بستگان خود نیز یاد دهیم و سپس بکوشیم و دیگران را بکار بستن آنها برانگیزیم ...» یا بگویید : «کسی هست و بچارهی این آلودگیها میکوشد بیایید ما نیز با او همدست باشیم و یاوری کنیم ...» ، چنین پیشنهادی بکنید تا ببینید چه پاسخهای ریشخندآمیز شنوید. یکی گوید : «ای بابا مگر این مردم میشوند؟!..». دیگری گوید : «شما چه گزاردهای و چه میجویی؟! این مردم کجا و اصلاح کجا؟!» اگر پافشاری نمایید برآشوبند و چنین گویند : «ما خواستیم یک درددلی کنیم و نخواستیم که شما چنین آزارمان دهید». بدینسان هر کدام پاسخ بیهودهی دیگری دهد و هرگز گردن بنیکی نگزارند و باز بسر بیهودهگوییهای خود روند.
آن کسی که بمردم پند میآموزد و همیشه گله میکند که نیک نمیشوند شما باو بگویید : «راست است که باید مردم را براه آورد ولی این گفتههای شما نارساست و دیگری این سخنان را بسیار رساتر و پایهدارتر از شما میگوید بهتر است با او همراهی نمایید که هم رنج شما کمتر و هم نتیجهی کار بیشتر و بهتر باشد» ببینید بشما چه گوید و چه نکوهشها سزا شمارد.
🔶 راه رستگاری
🔸 گفتار چهارم : بآسانی توان مردمان را در یک راه گرد آورد (تکهی یک از دو)
تا اینجا چند چیز روشن گردید :
1) جهانیان بیدین نتوانند زیست. دین شاهراه زندگیست و بیاین شاهراه آدمیان پراکنده باشند و بجایی نرسند.
2) دین چیزهای بیهوده نتواند بود. دین دو چیز بسیار ارجداریست : شناختن جهان و دانستن معنی زندگانی و زیستن بآیین خرد ، و آنچه از اینها بیرونست از دین بیرون میباشد.
3) راهنمای دین خرد است و هر آنچه با خرد درست نباشد از دین بیرونست.
4) یکی از خواستهای بزرگ دین گرد آوردن مردمان در یک راه و نگهداری ایشان از پراکندگیست.
هر که در جستجوی راستی است و آسایش و فیروزی جهانیان را آرزو دارد اینها را پذیرد (و باید پذیرد) ، و پیداست که اینها کیشهای پراکنده را بپایان رسانیده خواهد توانست جهانیان را در یک راه گرد آورد. آنچه آدمیان را از هم پراکنده بیش از همه پندارهای بیپاییست که بنام دین پیدا شده و کیشها از آنها پدید آمده و چون مردمان کیشها را کنار گزارند و در همه جا پیروی از فهم و خرد کنند بآسانی توانند بیک راه درآیند.
این کار برای نادانان بس سخت خواهد افتاد. باید دانایان گام پیش گزارند و راه بروی دیگران باز کنند. آتش را پرستیدن ، عیسا را پسر خدا پنداشتن ، مردگان هزارساله را دست اندر کارهای خدا شمردن ، برگزیدگی مردم جهود ، پل چنرت (1) ، اهریمن ، بعلزبول (2) و صد مانند اینها که پایهی کیشهاست جز یک رشته پندارهای بیهودهی بیپا نیست.
اینها از خرد برنخاسته و بنیادی جز پندار و انگار ندارد. کسانی که آنها را پذیرفتهاند چه بودن دین و از بهر چه بودن آن را نمیشناسند ، و هیچگاه بداوری برنخاسته و آنها را با خرد نسنجیدهاند و خود این را ندانستهاند که دین را باید با خرد سنجید. از این اندیشه بیکبار بیگانه بودهاند. ولی اکنون که ما این زمینه را بازنمودیم و این نتیجهها بدست آمد بیشتر آنان بآسانی توانند گفتههای ما را پذیرفتن و از پندارهای بیپا و دور از خرد دست برداشتن.
اینها راستیها نیست که کسی بنام دانستن بآنها گراید و در دل نگه دارد. دستورهای سودمندی را دربر ندارد که از این راه گرامی باشد. پندارهای پست و بیارجیست که جز تیرهدلی و گمراهی نتیجهای نمیدهد.
این دستهها که هر کدام کیش دیگری پیش گرفتهاند چون هر یکی خود را به دینی و پیغمبری میبندند اگر دین خویش را نیک بیندیشند و گوهر آن را بدست آورند خواهند دید آن نیز در زمان خود برای شناختن جهان و زندگانی و زیستن بآیین خرد بوده و جز این خواستی نداشته است.
شَت زردشت نخست پیغمبر تاریخی و دیگران که پس از وی برخاستهاند هر یکی جز این نخواسته که شاهراهی بروی جهان باز کند و مردمان را از گمراهیها و پراکندگیها رها سازد. این رویی که امروز بدینها دادهاند در آغاز آنها نبوده.
از زردشت آگاهی بس اندکی در دست است. با اینهمه بنیاد دین او و خواستی که او داشته روشن میباشد. این پاکمرد هنگامی که برخاست جهانیان گرفتار بتپرستی بودند. نه تنها خدا را نمیشناختند معنی جهان و راه زندگی را نمیدانستند و آلودهی صد نادانی بودند. در ایران و این پیرامونها مرگ را با زندگانی ، تاریکی را با روشنی ، تگرگ را با باران ، خاک را با آتش و دیگر چیزها را که آخشیج[=ضد] هم مینماید از یک سرچشمه ندانسته در جهان دو دست را در کار میپنداشتند و خود را درمیان دو خدای دشمن هم (یزدان و اهریمن) میدیدند. با اینهمه یک رشته پروردگارانی بنامهای : مهر ، ناهید ، تیر ، شهریور و مانند این از پندار خود ساخته در برابر آنها گردن کج میساختند.
پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ همانست که پل صراط گردیده است.
2ـ Beelzebul یا Baalzebul
🔸 گفتار چهارم : بآسانی توان مردمان را در یک راه گرد آورد (تکهی یک از دو)
تا اینجا چند چیز روشن گردید :
1) جهانیان بیدین نتوانند زیست. دین شاهراه زندگیست و بیاین شاهراه آدمیان پراکنده باشند و بجایی نرسند.
2) دین چیزهای بیهوده نتواند بود. دین دو چیز بسیار ارجداریست : شناختن جهان و دانستن معنی زندگانی و زیستن بآیین خرد ، و آنچه از اینها بیرونست از دین بیرون میباشد.
3) راهنمای دین خرد است و هر آنچه با خرد درست نباشد از دین بیرونست.
4) یکی از خواستهای بزرگ دین گرد آوردن مردمان در یک راه و نگهداری ایشان از پراکندگیست.
هر که در جستجوی راستی است و آسایش و فیروزی جهانیان را آرزو دارد اینها را پذیرد (و باید پذیرد) ، و پیداست که اینها کیشهای پراکنده را بپایان رسانیده خواهد توانست جهانیان را در یک راه گرد آورد. آنچه آدمیان را از هم پراکنده بیش از همه پندارهای بیپاییست که بنام دین پیدا شده و کیشها از آنها پدید آمده و چون مردمان کیشها را کنار گزارند و در همه جا پیروی از فهم و خرد کنند بآسانی توانند بیک راه درآیند.
این کار برای نادانان بس سخت خواهد افتاد. باید دانایان گام پیش گزارند و راه بروی دیگران باز کنند. آتش را پرستیدن ، عیسا را پسر خدا پنداشتن ، مردگان هزارساله را دست اندر کارهای خدا شمردن ، برگزیدگی مردم جهود ، پل چنرت (1) ، اهریمن ، بعلزبول (2) و صد مانند اینها که پایهی کیشهاست جز یک رشته پندارهای بیهودهی بیپا نیست.
اینها از خرد برنخاسته و بنیادی جز پندار و انگار ندارد. کسانی که آنها را پذیرفتهاند چه بودن دین و از بهر چه بودن آن را نمیشناسند ، و هیچگاه بداوری برنخاسته و آنها را با خرد نسنجیدهاند و خود این را ندانستهاند که دین را باید با خرد سنجید. از این اندیشه بیکبار بیگانه بودهاند. ولی اکنون که ما این زمینه را بازنمودیم و این نتیجهها بدست آمد بیشتر آنان بآسانی توانند گفتههای ما را پذیرفتن و از پندارهای بیپا و دور از خرد دست برداشتن.
اینها راستیها نیست که کسی بنام دانستن بآنها گراید و در دل نگه دارد. دستورهای سودمندی را دربر ندارد که از این راه گرامی باشد. پندارهای پست و بیارجیست که جز تیرهدلی و گمراهی نتیجهای نمیدهد.
این دستهها که هر کدام کیش دیگری پیش گرفتهاند چون هر یکی خود را به دینی و پیغمبری میبندند اگر دین خویش را نیک بیندیشند و گوهر آن را بدست آورند خواهند دید آن نیز در زمان خود برای شناختن جهان و زندگانی و زیستن بآیین خرد بوده و جز این خواستی نداشته است.
شَت زردشت نخست پیغمبر تاریخی و دیگران که پس از وی برخاستهاند هر یکی جز این نخواسته که شاهراهی بروی جهان باز کند و مردمان را از گمراهیها و پراکندگیها رها سازد. این رویی که امروز بدینها دادهاند در آغاز آنها نبوده.
از زردشت آگاهی بس اندکی در دست است. با اینهمه بنیاد دین او و خواستی که او داشته روشن میباشد. این پاکمرد هنگامی که برخاست جهانیان گرفتار بتپرستی بودند. نه تنها خدا را نمیشناختند معنی جهان و راه زندگی را نمیدانستند و آلودهی صد نادانی بودند. در ایران و این پیرامونها مرگ را با زندگانی ، تاریکی را با روشنی ، تگرگ را با باران ، خاک را با آتش و دیگر چیزها را که آخشیج[=ضد] هم مینماید از یک سرچشمه ندانسته در جهان دو دست را در کار میپنداشتند و خود را درمیان دو خدای دشمن هم (یزدان و اهریمن) میدیدند. با اینهمه یک رشته پروردگارانی بنامهای : مهر ، ناهید ، تیر ، شهریور و مانند این از پندار خود ساخته در برابر آنها گردن کج میساختند.
پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ همانست که پل صراط گردیده است.
2ـ Beelzebul یا Baalzebul
🔶 در پیرامون روان
🔸 نشست یکم : چرا ما از روان سخن میرانیم؟. (تکهی 7)
شنیدنیست که بعضی از ملایان این بدآموزیها را یاد گرفته و در آن مغزهای تیره و آلودهی خود جا داده بودند. مَمَقانی را که چندی هم وزیر میبود میشناسید. این مرد در نجف درس خوانده و از فلسفهی مادّی جز نامش را ندانسته. با اینحال با ما مینبردید و عنوانش این میبود : «طرز تفکر هر کسی جداست!. نمیشود مردم را به یک عقیده دعوت کرد!». این را از روزنامهها گرفته برای خود عنوانی ساخته بود. یک ملا (1) که در رادیو سخن میراند و هایهویی برای خود راه میاندازد ، شبی در خانهی آقای حیدری با بودن کسانی با من گفتگو میکرد و برداشت سخنش این میبود : «هر ندایی که در هر زمان بلند شود یک دسته که آن را با ساختمان مغزی خود موافق یابند پیروی کنند. ولی دیگران در کنار مانند..». گفتم : اینها را از روزنامهها یاد گرفتهای ، اینها بدآموزیهای فلسفهی مادّیست. یکه خورد و برای آنکه شکست بخود راه ندهد ، با صد پررویی گفت : «نه من اینها را از قرآن درآوردهام» و آنگاه آغاز کرد بآیه آوردن و سخنان بیمعنی گفتن.
اینها از هر باره جلوگیر من میبود. مادّیگری راه کوشش را بروی من بسته میداشت. ناچار میبودم از آن گفتگو کنم و بیپاییش را روشن گردانم. در آن میان بود که بگفتگو از روان درآمدم و خواست من شکستن هایهوی مادّیگری و از میان بردن هودههای زهرآلود آن بود.
هودههای مادّیگری را برایتان شمردم. آنهاست که بیش از همه با زندگانی برخورد میدارد و نبرد من نیز بیش از همه با آنها بود.
یکی از نکتهها در کار ما آنست که ما جدایی میانهی دانش و دین میگزاریم. راستست که ما نیز در این کوششهایی که میکنیم همان راه دانشها را پیش گرفتهایم که جز درپی آمیغها[=حقایق] نیستیم و جز با دلیل سخن نمیرانیم. ولی در همان حال میانهی خود و دانشمندان مرزی پدید آوردهایم. چیزهایی هست که از زمینهی کار ما بیرونست و باید دانشها بآنها پردازد ، چیزهایی هست که ما باید بآنها پردازیم و دانشها در آن زمینه کاری نتواند ساخت.
زمینهی کوشش ما بسامان گردانیدن زندگانی و افزودن بآسایش و خرسندی جهانیان و تکان دادن به خردها و بکار انداختن آنهاست. هرچه از این زمینه بیرونست از سخن ما بیرونست. دربارهی روان نیز همینست.
در این نشست دو چیز را بازنمودم :
یکی آنکه مادّیگری با هودههایی که درپی میدارد ، بزرگترین گمراهی است که جهان بخود دیده. از این گمراهی زیانهای بزرگی برخاسته است و تواند برخاست. نبرد ما بیش از همه با این گمراهی و هودههایش میباشد.
دیگری آنکه سخن ما از روان درمیان گفتگو از مادّیگری بوده و ما از آن چندان سخن میرانیم که کار و راه ما نیازمند است. ما هستی روان را بازنموده و خواهاکها و کناکهای آن را نشان میدهیم. سخن از چِبود[=ماهیت] روان و دیگر چیزها از زمینهی کار ما بیرونست.
پابرگی :
1ـ خواست نویسنده «حسینعلی راشد» است که از 1320 تا حکومت ملایان در 1357 هر هفته در رادیو سخنرانی داشت.
🔸 نشست یکم : چرا ما از روان سخن میرانیم؟. (تکهی 7)
شنیدنیست که بعضی از ملایان این بدآموزیها را یاد گرفته و در آن مغزهای تیره و آلودهی خود جا داده بودند. مَمَقانی را که چندی هم وزیر میبود میشناسید. این مرد در نجف درس خوانده و از فلسفهی مادّی جز نامش را ندانسته. با اینحال با ما مینبردید و عنوانش این میبود : «طرز تفکر هر کسی جداست!. نمیشود مردم را به یک عقیده دعوت کرد!». این را از روزنامهها گرفته برای خود عنوانی ساخته بود. یک ملا (1) که در رادیو سخن میراند و هایهویی برای خود راه میاندازد ، شبی در خانهی آقای حیدری با بودن کسانی با من گفتگو میکرد و برداشت سخنش این میبود : «هر ندایی که در هر زمان بلند شود یک دسته که آن را با ساختمان مغزی خود موافق یابند پیروی کنند. ولی دیگران در کنار مانند..». گفتم : اینها را از روزنامهها یاد گرفتهای ، اینها بدآموزیهای فلسفهی مادّیست. یکه خورد و برای آنکه شکست بخود راه ندهد ، با صد پررویی گفت : «نه من اینها را از قرآن درآوردهام» و آنگاه آغاز کرد بآیه آوردن و سخنان بیمعنی گفتن.
اینها از هر باره جلوگیر من میبود. مادّیگری راه کوشش را بروی من بسته میداشت. ناچار میبودم از آن گفتگو کنم و بیپاییش را روشن گردانم. در آن میان بود که بگفتگو از روان درآمدم و خواست من شکستن هایهوی مادّیگری و از میان بردن هودههای زهرآلود آن بود.
هودههای مادّیگری را برایتان شمردم. آنهاست که بیش از همه با زندگانی برخورد میدارد و نبرد من نیز بیش از همه با آنها بود.
یکی از نکتهها در کار ما آنست که ما جدایی میانهی دانش و دین میگزاریم. راستست که ما نیز در این کوششهایی که میکنیم همان راه دانشها را پیش گرفتهایم که جز درپی آمیغها[=حقایق] نیستیم و جز با دلیل سخن نمیرانیم. ولی در همان حال میانهی خود و دانشمندان مرزی پدید آوردهایم. چیزهایی هست که از زمینهی کار ما بیرونست و باید دانشها بآنها پردازد ، چیزهایی هست که ما باید بآنها پردازیم و دانشها در آن زمینه کاری نتواند ساخت.
زمینهی کوشش ما بسامان گردانیدن زندگانی و افزودن بآسایش و خرسندی جهانیان و تکان دادن به خردها و بکار انداختن آنهاست. هرچه از این زمینه بیرونست از سخن ما بیرونست. دربارهی روان نیز همینست.
در این نشست دو چیز را بازنمودم :
یکی آنکه مادّیگری با هودههایی که درپی میدارد ، بزرگترین گمراهی است که جهان بخود دیده. از این گمراهی زیانهای بزرگی برخاسته است و تواند برخاست. نبرد ما بیش از همه با این گمراهی و هودههایش میباشد.
دیگری آنکه سخن ما از روان درمیان گفتگو از مادّیگری بوده و ما از آن چندان سخن میرانیم که کار و راه ما نیازمند است. ما هستی روان را بازنموده و خواهاکها و کناکهای آن را نشان میدهیم. سخن از چِبود[=ماهیت] روان و دیگر چیزها از زمینهی کار ما بیرونست.
پابرگی :
1ـ خواست نویسنده «حسینعلی راشد» است که از 1320 تا حکومت ملایان در 1357 هر هفته در رادیو سخنرانی داشت.
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 7 (یا گفتارهایی از مهنامهی پیمان)
🔸 نیک و بد (1) تکهی 7
اگر راستی را بخواهید این کسانی که گله از بدی مردم میکنند و خود را راهبر و پیشرو توده نشان میدهند خود آلودهتر از دیگران میباشند و اینان بچند دستهاند :
یک دسته این جوانان درسخوانده و همردگان ایشانند و اینان بهیچ راه دربند نیک و بد توده نیستند و آن کسانی که دلهاشان بمردم سوزد نمیباشند. با دلی پرآز و مغزی پرباد سر برافراشتهاند و درپی خوشیهای خود میباشند و این گلهها از بدی توده همان خوی پست خودخواهی و برتریفروشیست که باین رنگ آن را بکار میبرند. این در سرشت آدمی نهاده که خود را از دیگران برتر گیرد و بر ایشان عیب جوید و دلتنگی و دلآزردگی از رفتار آنان کند. اینان آن خوی پست را در این رُویه بکار میبرند. وگرنه هرگز کسی نیستند که نیک و بد فهمند و در آرزوی نیکیها باشند. بدبختان از درسی که خواندهاند بیش از این نتیجه نگرفتهاند که خویهای ناستودهی جانوریشان بتکان آید و بدینسان نیرو گیرد.
بارها گفتهام کسانی که در آرزوی رستگاری تودهاند اگر شنوند یکی بالا افراشته و در آن راه کوششهایی میکند خشنود گردند و بسراغ او روند و اگر دیدند براستی و پاکدلی پیش آمده و شایستگی از خود نشان میدهد از دل و جان بیاری او برخیزند و مردانگی دریغ نگویند. ولی اینان ـ این بدبختان ـ همینکه میشنوند کسی بکوششهایی برخاسته هنوز نادانسته و نافهمیده زباندرازی کنند و ریشخند و بیفرهنگی دریغ نگویند ، و هرچه آن کس شایستگی بیشتر نشان دهد اینان نادانی و دشمنی بیشتر گردانند.
یک دستهی دیگر آنانند که خواهان نیکی میباشند ولی در همان هنگام میخواهند از پندارهای پراکنده و بیهودهای که در مغز انباشتهاند و کارهایی که یاد گرفتهاند هیچ نکاهند و اگر به یکی از ایشان گفته شود باید از فلان رفتار یا باور درگذری برآشوبند و دلتنگی نمایند و این نمیدانند که همان پندارها و کارهاست که مایهی گرفتاری توده شده است. این نمیدانند که چنانکه آنان بروی پندارها و کارهای خود پافشاری مینمایند و آن را هنری از خود میشمارند دیگران نیز همین رفتار را مینمایند و با اینحال نیکی هرگز شدنی نیست.
یک دستهی دیگری در آرزوی نیکی مردم میباشند ولی در همان هنگام از هوسهای خود نیز چشم نمیپوشند. مثلاً دوست میدارند مردم نیک باشند ولی با این شرط که آن نیکی با دست اینان انجام گیرد و اگر دیگری بآن برخاست سخت برنجند و بدشمنی و بدگویی برخیزند. اینان راستیرا درپی خودنماییند و این را دستاویزی یا افزاری برای کار خود میشمارند.
یک دستهی دیگری میخواهند توده نیک باشد ولی از راهی که سود ایشان نیز درمیان باشد. مثلاً زکات دهند و خمس دهند و یا رمانی که خود او نوشته بخوانند و اگر در نیکیهایی سودی نیست از آنها رو گردانند.
یک دستهی دیگری آشکاره از این راه نان میخورند و سود میبرند و پیداست که اینان جز دربند گرمی بازار خود نباشند و نیکی را جز در پیشرفت پیشهی خود نشناسند.
بدینسان هر دستهای آلودگی دیگری میدارند و اینست کوششهای آنان در نیکی توده کارگر نیست ، بلکه خود یکی از گرفتاریهای توده میباشد و چنانکه گفتیم یکی از دو چیز که جلو نیکی مردم را گرفته همینست. چه اینان با کوششهای ناپاکدلانهی خود مردم را به راههای آلودگی میکشند و آنان از هم میپراکنند و همیشه میانهی ایشان و رستگاری میایستند و امروز در این کوششهایی که ما در راه رستگاری توده مینماییم اینان را میانهی خود و توده مییابیم.
🔸 نیک و بد (1) تکهی 7
اگر راستی را بخواهید این کسانی که گله از بدی مردم میکنند و خود را راهبر و پیشرو توده نشان میدهند خود آلودهتر از دیگران میباشند و اینان بچند دستهاند :
یک دسته این جوانان درسخوانده و همردگان ایشانند و اینان بهیچ راه دربند نیک و بد توده نیستند و آن کسانی که دلهاشان بمردم سوزد نمیباشند. با دلی پرآز و مغزی پرباد سر برافراشتهاند و درپی خوشیهای خود میباشند و این گلهها از بدی توده همان خوی پست خودخواهی و برتریفروشیست که باین رنگ آن را بکار میبرند. این در سرشت آدمی نهاده که خود را از دیگران برتر گیرد و بر ایشان عیب جوید و دلتنگی و دلآزردگی از رفتار آنان کند. اینان آن خوی پست را در این رُویه بکار میبرند. وگرنه هرگز کسی نیستند که نیک و بد فهمند و در آرزوی نیکیها باشند. بدبختان از درسی که خواندهاند بیش از این نتیجه نگرفتهاند که خویهای ناستودهی جانوریشان بتکان آید و بدینسان نیرو گیرد.
بارها گفتهام کسانی که در آرزوی رستگاری تودهاند اگر شنوند یکی بالا افراشته و در آن راه کوششهایی میکند خشنود گردند و بسراغ او روند و اگر دیدند براستی و پاکدلی پیش آمده و شایستگی از خود نشان میدهد از دل و جان بیاری او برخیزند و مردانگی دریغ نگویند. ولی اینان ـ این بدبختان ـ همینکه میشنوند کسی بکوششهایی برخاسته هنوز نادانسته و نافهمیده زباندرازی کنند و ریشخند و بیفرهنگی دریغ نگویند ، و هرچه آن کس شایستگی بیشتر نشان دهد اینان نادانی و دشمنی بیشتر گردانند.
یک دستهی دیگر آنانند که خواهان نیکی میباشند ولی در همان هنگام میخواهند از پندارهای پراکنده و بیهودهای که در مغز انباشتهاند و کارهایی که یاد گرفتهاند هیچ نکاهند و اگر به یکی از ایشان گفته شود باید از فلان رفتار یا باور درگذری برآشوبند و دلتنگی نمایند و این نمیدانند که همان پندارها و کارهاست که مایهی گرفتاری توده شده است. این نمیدانند که چنانکه آنان بروی پندارها و کارهای خود پافشاری مینمایند و آن را هنری از خود میشمارند دیگران نیز همین رفتار را مینمایند و با اینحال نیکی هرگز شدنی نیست.
یک دستهی دیگری در آرزوی نیکی مردم میباشند ولی در همان هنگام از هوسهای خود نیز چشم نمیپوشند. مثلاً دوست میدارند مردم نیک باشند ولی با این شرط که آن نیکی با دست اینان انجام گیرد و اگر دیگری بآن برخاست سخت برنجند و بدشمنی و بدگویی برخیزند. اینان راستیرا درپی خودنماییند و این را دستاویزی یا افزاری برای کار خود میشمارند.
یک دستهی دیگری میخواهند توده نیک باشد ولی از راهی که سود ایشان نیز درمیان باشد. مثلاً زکات دهند و خمس دهند و یا رمانی که خود او نوشته بخوانند و اگر در نیکیهایی سودی نیست از آنها رو گردانند.
یک دستهی دیگری آشکاره از این راه نان میخورند و سود میبرند و پیداست که اینان جز دربند گرمی بازار خود نباشند و نیکی را جز در پیشرفت پیشهی خود نشناسند.
بدینسان هر دستهای آلودگی دیگری میدارند و اینست کوششهای آنان در نیکی توده کارگر نیست ، بلکه خود یکی از گرفتاریهای توده میباشد و چنانکه گفتیم یکی از دو چیز که جلو نیکی مردم را گرفته همینست. چه اینان با کوششهای ناپاکدلانهی خود مردم را به راههای آلودگی میکشند و آنان از هم میپراکنند و همیشه میانهی ایشان و رستگاری میایستند و امروز در این کوششهایی که ما در راه رستگاری توده مینماییم اینان را میانهی خود و توده مییابیم.
✴️ یار پنداری شاعران ایران
پیکرهی شگفتی که در زیر دیده میشود یار پنداری شاعران ایرانست. آن «تشبیه»هایی که شاعران از اندامهای یار کردهاند ، اگر راست گرفته شود ، چنین تندیسهای از آنها پدید خواهد آمد.
میرزا علیاکبر صابر شاعر قفقازی تشبیههای شاعران ایران را در یک غزل ترکی گرد آورده و برای هویدا گردانیدن آنها این نگاره را کشیده که ما از دیوان او برداشتهایم. شعرهای خود صابر اینهاست :
ای آلنك آی ، یوزک گونش ، ای قاشلاروك کمان!
جیران گوزوك ، قارشقه خطك ، كاكلك ایلان!
آلما چنهك ، چنهکده زنخدان ، درین قویو
كیپریكلرك قامش ، دوداقك بال ، تنك كتان
بوینوك صراحی ، بوی بوخونك براوجا چنار
اندامك آق گوموش ، یگاقك قرمزی انار
خالك یوزنده بوغدا ، باشوكده ساچك غراب
قاه... قاه... غریبه گولملیسن خانمان خراب!!
چون در چند سال پیش در پیمان پیشنهاد کردیم ، برخی از شاعران فارسی هم در آن باره شعرهایی گفتند که از همه بهتر اینهاست :
گفت با من ز شاعران یك تن كی تو را ملك شاعری درخور
چونكه در راه شاعری نبود چاره از عشق یار سیمینبر
من برآنم كه دل دهم به بتی با قد سرو و طلعت چو قمر
روی او ماهرفته بر سر سرو قد او سرو داده ماه ثمر
زلفكانش چنانكه زاغ سیاه فكند سایهی ماه را بر سر
گیسوانش فیالمثل چنان ماری كه برون گشته زاغ را از پر
و اندر اطراف سرو قامت او حلقه زن گشته تا میان كمر
چشمش از ابروان كشیده كمان وندر آن راست كرده تیر نظر
وآن دو گونه چنان دو حقهی نار بدل مرد و زن فكنده شرر
لب لعلش بسان غنچهی گل كه از آن خورده خلق خون جگر
هم ز اطراف غنچهی لب او قند ریزد بر آبگین ساغر
ساغر آبگینهاش گردن كه بود در میان سرو و قمر
الغرض دلبری چنین باید كه دهم دل به این چنین دلبر
لیك دل هرچه جستجو كرده است زین چنین دلبری نجسته اثر
گفتمش ای سفیه لایعلم ای گرفتار وهم مستنكر
دلبری این چنین كه میطلبی از جهان وجود نامده بر
جز كه اندر مجلهی پیمان نقش او كردهاند و رو بنگر
(در پیرامون «ادبیات» 1323) و (پرچم روزانه ش 130)
پیکرهی شگفتی که در زیر دیده میشود یار پنداری شاعران ایرانست. آن «تشبیه»هایی که شاعران از اندامهای یار کردهاند ، اگر راست گرفته شود ، چنین تندیسهای از آنها پدید خواهد آمد.
میرزا علیاکبر صابر شاعر قفقازی تشبیههای شاعران ایران را در یک غزل ترکی گرد آورده و برای هویدا گردانیدن آنها این نگاره را کشیده که ما از دیوان او برداشتهایم. شعرهای خود صابر اینهاست :
ای آلنك آی ، یوزک گونش ، ای قاشلاروك کمان!
جیران گوزوك ، قارشقه خطك ، كاكلك ایلان!
آلما چنهك ، چنهکده زنخدان ، درین قویو
كیپریكلرك قامش ، دوداقك بال ، تنك كتان
بوینوك صراحی ، بوی بوخونك براوجا چنار
اندامك آق گوموش ، یگاقك قرمزی انار
خالك یوزنده بوغدا ، باشوكده ساچك غراب
قاه... قاه... غریبه گولملیسن خانمان خراب!!
چون در چند سال پیش در پیمان پیشنهاد کردیم ، برخی از شاعران فارسی هم در آن باره شعرهایی گفتند که از همه بهتر اینهاست :
گفت با من ز شاعران یك تن كی تو را ملك شاعری درخور
چونكه در راه شاعری نبود چاره از عشق یار سیمینبر
من برآنم كه دل دهم به بتی با قد سرو و طلعت چو قمر
روی او ماهرفته بر سر سرو قد او سرو داده ماه ثمر
زلفكانش چنانكه زاغ سیاه فكند سایهی ماه را بر سر
گیسوانش فیالمثل چنان ماری كه برون گشته زاغ را از پر
و اندر اطراف سرو قامت او حلقه زن گشته تا میان كمر
چشمش از ابروان كشیده كمان وندر آن راست كرده تیر نظر
وآن دو گونه چنان دو حقهی نار بدل مرد و زن فكنده شرر
لب لعلش بسان غنچهی گل كه از آن خورده خلق خون جگر
هم ز اطراف غنچهی لب او قند ریزد بر آبگین ساغر
ساغر آبگینهاش گردن كه بود در میان سرو و قمر
الغرض دلبری چنین باید كه دهم دل به این چنین دلبر
لیك دل هرچه جستجو كرده است زین چنین دلبری نجسته اثر
گفتمش ای سفیه لایعلم ای گرفتار وهم مستنكر
دلبری این چنین كه میطلبی از جهان وجود نامده بر
جز كه اندر مجلهی پیمان نقش او كردهاند و رو بنگر
(در پیرامون «ادبیات» 1323) و (پرچم روزانه ش 130)