پاکدینی ـ احمد کسروی
7.54K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.29K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
🔶 راه رستگاری

🔸 گفتار سوم : دین از چه راه بدست آید؟ (تکه‌ی دو از دو)

یک رشته از کشاکشهای جهان در همین زمینه‌ی دین می‌باشد. آیا اینها از خرد برخاسته؟!. آیا نه اینست که دینداران یا پیروان کیشها آشکاره از خرد بیزاری می‌جویند و آن را بداوری نمی‌پذیرند؟!.

یک رشته‌ی دیگر در زمینه‌ی فلسفه است. آیا فیلسوفان پیروی از خرد داشته‌اند؟!. آیا بیش از همه به گزافبافی و پنداربافی نپرداخته‌اند؟!.

کشاکشهایی که امروز در سیاست و آیین زندگانی میانه‌ی جهانیانست آیا از خرد برخاسته است؟!. کی رو داده که ده تن یا بیست تن از سررشته‌داران بزرگ جهان انجمنی برپا کنند و فراهم نشسته پاکدلانه و بخردانه کارها را بگفتگو گزارند و بنام آسایش و خرسندی جهانیان براهنمایی خرد راهی پیش گیرند؟!.. نمونه‌ی کوچکی از این کار «انجمن جهانیان» (1) شمرده می‌شد که دیدیم نگاهش نداشتند.

در همه جا گرفتاری از آنست که خرد را بکار نمی‌اندازند ، نه اینکه خرد کاری نتواند کرد.

خواهند گفت : در جایی که خردها راست از ناراست توانند شناخت و کشاکش و یا پراکندگی میانه‌ی آنها رخ ندهد دیگر چه نیازی بدین ماند؟!..

می‌گوییم : خردها نیز آموختن خواهد. بدانسان که یک پزشک تا کتابهای پزشکی را نخواند دردها و چاره‌ها را نشناسد و این پس از خواندن آنهاست که پزشکی تواند ، و همچنین در دیگر دانشها ، خردها نیز تا یک رشته راستیها را یاد نگیرند در کار خود درمانند. چنانکه گفتیم دین در زمینه‌ی بسیار بزرگیست : شناختن جهان و دانستن آیین زندگانی ، و در اینجا یک رشته راستیها هست که خردها بسر خود پی بآنها نبرند. ولی چون کسی آنها را بازنمود خردها دریابند و درنمانند. از اینجاست که نیاز بدین می‌افتد.

دین یک رشته راستیها و دستورهاست که خردها از پیش خود پی بآنها نبرند و پراکندگی بمیان آید. ولی چون بازنموده شد همه آنها را دریابند و پذیرند.

این پرسشها و پاسخها که یکایک می‌نگاریم چیزهاییست که در هر فهم ساده‌ای خوابیده و خود بایستی بنگارش نیازی نباشد. ولی چون ما روی سخن با کسانی داریم که فهمهاشان برآشفته و همیشه می‌بینیم باینگونه ایرادها برمی‌خیزند و بیک ایرادی که پاسخ شنیدند دیگری را پیش می‌آورند و از بهر آنکه شکست بخود راه نداده رشته‌ی پیکار را از دست ندهند باین دستاویزهای بیجا دست می‌زنند ـ اینست ناچار شده باین پاسخها می‌پردازیم.

پابرگی :
1ـ The League of Nations که در 1920 پس از جنگ جهانی یکم بنیادش گزاشته شد و بجای سازمان ملل متحد بود. ـ ویراینده
🔶 در پیرامون روان

🔸 نشست یکم : چرا ما از روان سخن می‌رانیم؟. (تکه‌ی 6)

این خود نکته‌ی بزرگیست که از فلسفه‌ی مادّی پیش از همه ، آزمندان و ستمگران و دغلکاران سود جسته‌اند و می‌جویند. دانشمندانی که آن گمراهی را پدید آورده و این بدآموزیها را بیرون ریخته‌اند خود از آنها بیزار بوده‌اند. اینان زبانهاشان گمراه می‌بوده و دلهاشان نمی‌بوده. گفته‌های شوپنهاور را برایتان یاد کردم که چگونه از هوده‌ی پندارهای مادّی خود اندوه می‌خورده و بافسوس و ناله برمی‌خاسته است.

از سخن خود دور نیفتیم : من می‌دیدم این فلسفه با بدآموزیهایش در سراسر جهان پراکنده گردیده ، می‌دیدم راه کوشش به نیکی جهان بروی من بسته شده. زیرا اگر این فلسفه راست است و بنیاد استوار می‌دارد ، من خود باید نکوشم ، و اگر کوشیدم هیچ گونه هوده‌ای نباشد.

می‌دیدم فلسفه مادّی هنوز بایران نیامده و کسی آن را درس نخوانده و نیک ندانسته ، ولی بدآموزیهایش بدستیاری روزنامه‌ها پراکنده گردیده ، و چون بدلخواه بسیاری از مردم بوده آنها را در هوا ربوده‌اند. با یک بار خواندن و شنیدن بِدل سپارده‌اند و پیاپی بزبان می‌آورند : «طرز تفکر هر کسی جداست!» ، «زندگانی مبارزه است!» ، «ضعیف خوراک قویست!» ، «نیک و بد نسبی است!» ، «بشر اصلاح نمی‌شود!».

می‌دیدم مردان دغل و بدنهاد اینها را روان کرده و دستاویز کارهای بد خود گرفته‌اند. آن سالی که از تبریز آمده بودم در تهران با کسانی از درسخواندگان آشنا گردیدم. ولی دیدم بدآموزیهای مادّیگری چنان تکانشان داده و گستاخشان گردانیده که باید فرسنگها از آنان گریخت. یکی از استادان دانشگاه روزی وام از من خواست و چون دادم پس نداد. یک بار که طلبیدم چنین گفت : «من هیچ یادم نیست پولی از شما گرفته باشم!». هنگامی که به زنگان[زنجان] می‌رفتم کتابهایم را باو سپردم. پس از یک سال که بازگشتم و پس خواستم بهانه‌ها آورد. روزی که بخانه‌اش رفتم چند جلدی داد و گفت : «نمی‌دانم آن دیگرها در کجاست. باید بگردم و پیدا کنم». اینها را می‌کرد و کمترین شرمی بخود راه نمی‌داد. دیگری که او نیز استاد است به هر کار زشت و پستی می‌پرداخت. چون با کسانی کشاکشهای حزبی می‌داشت ، روزی دیدم دروغهایی بآنان می‌بست و چنین می‌گفت : «در مبارزه آدم باید از هیچ کاری بازنایستد! اساس زندگانی مبارزه است!».

کسانی را می‌شناختم که وزیر می‌بودند و با نداشتن نیاز رشوه می‌گرفتند و دزدی می‌کردند و عنوانشان این می‌بود : «زندگانی مبارزه است!». شنیدم یکی گفته بوده : «من اگر ندزدم بد کرده‌ام! برخلاف طبیعت رفتار نموده‌ام!».
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 7 (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)
🔸 نیک و بد (1) تکه‌ی 6

خودفروشیست یا نیکخواهی؟..

کنون بر سر جلوگیر دوم می‌آییم : گفتیم بیشتر مردم در آرزوی نیکی نیستند و آنچه می‌گویند دروغ می‌گویند. شما اگر بخواهید می‌توانید این را بآسانی بیازمایید. امروز بیشتر مردم چون چند تن فراهم نشستند درزمان بگله و بدگویی پردازند. آن یکی اگر رختی به درزی داده و بدلخواهش دوخته نشده همان را دستاویز کند و بناله برخیزد. این یکی اگر از پزشکی سختگیری دیده همان را عنوان گیرد و بدگویی کند. سومی از دوستان خویش بگله پردازد. بدینسان هر یکی سرگذشتی بمیان آورد و کم‌کم سخن گرم شود و این خاموش نشده آن بگفتار برخیزد و سخن از دهان یکدیگر ربایند و داستانهای بسیار بازگویند. آن یکی گوید : «بجان آقا نمی‌دانید چه خبر است و مردم چه بداخلاقند». این یکی گامی فراتر نهاده گوید : «راستی را می‌خواهید جامعه فاسد است». آن یکی سری چرخانیده گوید : «آری راست گفتی : جامعه فاسد است ، جامعه!» بدینسان سخن را بر سر توده آورند و هر یکی بدلخواه بدیهای دیگری را شمارند.

کنون شما اگر می‌خواهید بدانید که اینها همه سخن است و اینان راستی‌را درپی نیکی نیستند رو بایشان آورده چنین گویید : «این گله‌ها بجاست. لیکن بیایید درپی چاره باشیم و یک رشته نیکیهایی را برگزیده و همگی آنها را خود بکار بندیم و بکسان و بستگان خود نیز یاد دهیم و سپس بکوشیم و دیگران را بکار بستن آنها برانگیزیم ...» یا بگویید : «کسی هست و بچاره‌ی این آلودگیها می‌کوشد بیایید ما نیز با او همدست باشیم و یاوری کنیم ...» ، چنین پیشنهادی بکنید تا ببینید چه پاسخهای ریشخندآمیز شنوید. یکی گوید : «ای بابا مگر این مردم می‌شوند؟!..». دیگری گوید : «شما چه گزارده‌ای و چه می‌جویی؟! این مردم کجا و اصلاح کجا؟!» اگر پافشاری نمایید برآشوبند و چنین گویند : «ما خواستیم یک درددلی کنیم و نخواستیم که شما چنین آزارمان دهید». بدینسان هر کدام پاسخ بیهوده‌ی دیگری دهد و هرگز گردن بنیکی نگزارند و باز بسر بیهوده‌گوییهای خود روند.

آن کسی که بمردم پند می‌آموزد و همیشه گله می‌کند که نیک نمی‌شوند شما باو بگویید : «راست است که باید مردم را براه آورد ولی این گفته‌های شما نارساست و دیگری این سخنان را بسیار رساتر و پایه‌دارتر از شما می‌گوید بهتر است با او همراهی نمایید که هم رنج شما کمتر و هم نتیجه‌ی کار بیشتر و بهتر باشد» ببینید بشما چه گوید و چه نکوهشها سزا شمارد.
🔶 راه رستگاری

🔸 گفتار چهارم : بآسانی توان مردمان را در یک راه گرد آورد (تکه‌ی یک از دو)


تا اینجا چند چیز روشن گردید :

1) جهانیان بیدین نتوانند زیست. دین شاهراه زندگیست و بی‌این شاهراه آدمیان پراکنده باشند و بجایی نرسند.

2) دین چیزهای بیهوده نتواند بود. دین دو چیز بسیار ارجداریست : شناختن جهان و دانستن معنی زندگانی و زیستن بآیین خرد ، و آنچه از اینها بیرونست از دین بیرون می‌باشد.

3) راهنمای دین خرد است و هر آنچه با خرد درست نباشد از دین بیرونست.

4) یکی از خواستهای بزرگ دین گرد آوردن مردمان در یک راه و نگهداری ایشان از پراکندگیست.

هر که در جستجوی راستی است و آسایش و فیروزی جهانیان را آرزو دارد اینها را پذیرد (و باید پذیرد) ، و پیداست که اینها کیشهای پراکنده را بپایان رسانیده خواهد توانست جهانیان را در یک راه گرد آورد. آنچه آدمیان را از هم پراکنده بیش از همه پندارهای بیپاییست که بنام دین پیدا شده و کیشها از آنها پدید آمده و چون مردمان کیشها را کنار گزارند و در همه جا پیروی از فهم و خرد کنند بآسانی توانند بیک راه درآیند.

این کار برای نادانان بس سخت خواهد افتاد. باید دانایان گام پیش گزارند و راه بروی دیگران باز کنند. آتش را پرستیدن ، عیسا را پسر خدا پنداشتن ، مردگان هزارساله را دست اندر کارهای خدا شمردن ، برگزیدگی مردم جهود ، پل چنرت (1) ، اهریمن ، بعلزبول (2) و صد مانند اینها که پایه‌ی کیشهاست جز یک رشته پندارهای بیهوده‌ی بیپا نیست.

اینها از خرد برنخاسته و بنیادی جز پندار و انگار ندارد. کسانی که آنها را پذیرفته‌اند چه بودن دین و از بهر چه بودن آن را نمی‌شناسند ، و هیچگاه بداوری برنخاسته و آنها را با خرد نسنجیده‌اند و خود این را ندانسته‌اند که دین را باید با خرد سنجید. از این اندیشه بیکبار بیگانه بوده‌اند. ولی اکنون که ما این زمینه را بازنمودیم و این نتیجه‌ها بدست آمد بیشتر آنان بآسانی توانند گفته‌های ما را پذیرفتن و از پندارهای بیپا و دور از خرد دست برداشتن.

اینها راستیها نیست که کسی بنام دانستن بآنها گراید و در دل نگه دارد. دستورهای سودمندی را دربر ندارد که از این راه گرامی باشد. پندارهای پست و بی‌ارجیست که جز تیره‌دلی و گمراهی نتیجه‌ای نمی‌دهد.

این دسته‌ها که هر کدام کیش دیگری پیش گرفته‌اند چون هر یکی خود را به دینی و پیغمبری می‌بندند اگر دین خویش را نیک بیندیشند و گوهر آن را بدست آورند خواهند دید آن نیز در زمان خود برای شناختن جهان و زندگانی و زیستن بآیین خرد بوده و جز این خواستی نداشته است.

شَت زردشت نخست پیغمبر تاریخی و دیگران که پس از وی برخاسته‌اند هر یکی جز این نخواسته که شاهراهی بروی جهان باز کند و مردمان را از گمراهیها و پراکندگیها رها سازد. این رویی که امروز بدینها داده‌اند در آغاز آنها نبوده.

از زردشت آگاهی بس اندکی در دست است. با اینهمه بنیاد دین او و خواستی که او داشته روشن می‌باشد. این پاکمرد هنگامی که برخاست جهانیان گرفتار بت‌پرستی بودند. نه تنها خدا را نمی‌شناختند معنی جهان و راه زندگی را نمی‌دانستند و آلوده‌ی صد نادانی بودند. در ایران و این پیرامونها مرگ را با زندگانی ، تاریکی را با روشنی ، تگرگ را با باران ، خاک را با آتش و دیگر چیزها را که آخشیج[=ضد] هم می‌نماید از یک سرچشمه ندانسته در جهان دو دست را در کار می‌پنداشتند و خود را درمیان دو خدای دشمن هم (یزدان و اهریمن) می‌دیدند. با اینهمه یک رشته پروردگارانی بنامهای : مهر ، ناهید ، تیر ، شهریور و مانند این از پندار خود ساخته در برابر آنها گردن کج می‌ساختند.

پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ همانست که پل صراط گردیده است.
2ـ Beelzebul یا Baalzebul
🔶 در پیرامون روان

🔸 نشست یکم : چرا ما از روان سخن می‌رانیم؟. (تکه‌ی 7)

شنیدنیست که بعضی از ملایان این بدآموزیها را یاد گرفته و در آن مغزهای تیره و آلوده‌ی خود جا داده بودند. مَمَقانی را که چندی هم وزیر می‌بود می‌شناسید. این مرد در نجف درس خوانده و از فلسفه‌ی مادّی جز نامش را ندانسته. با اینحال با ما می‌نبردید و عنوانش این می‌بود : «طرز تفکر هر کسی جداست!. نمی‌شود مردم را به یک عقیده دعوت کرد!». این را از روزنامه‌ها گرفته برای خود عنوانی ساخته بود. یک ملا (1) که در رادیو سخن می‌راند و هایهویی برای خود راه می‌اندازد ، شبی در خانه‌ی آقای حیدری با بودن کسانی با من گفتگو می‌کرد و برداشت سخنش این می‌بود : «هر ندایی که در هر زمان بلند شود یک دسته که آن را با ساختمان مغزی خود موافق یابند پیروی کنند. ولی دیگران در کنار مانند..». گفتم : اینها را از روزنامه‌ها یاد گرفته‌ای ، اینها بدآموزیهای فلسفه‌ی مادّیست. یکه خورد و برای آنکه شکست بخود راه ندهد ، با صد پررویی گفت : «نه من اینها را از قرآن درآورده‌ام» و آنگاه آغاز کرد بآیه آوردن و سخنان بی‌معنی گفتن.

اینها از هر باره جلوگیر من می‌بود. مادّیگری راه کوشش را بروی من بسته می‌داشت. ناچار می‌بودم از آن گفتگو کنم و بی‌پاییش را روشن گردانم. در آن میان بود که بگفتگو از روان درآمدم و خواست من شکستن هایهوی مادّیگری و از میان بردن هوده‌های زهرآلود آن بود.

هوده‌های مادّیگری را برایتان شمردم. آنهاست که بیش از همه با زندگانی برخورد می‌دارد و نبرد من نیز بیش از همه با آنها بود.

یکی از نکته‌ها در کار ما آنست که ما جدایی میانه‌ی دانش و دین می‌گزاریم. راستست که ما نیز در این کوششهایی که می‌کنیم همان راه دانشها را پیش گرفته‌ایم که جز درپی آمیغها[=حقایق] نیستیم و جز با دلیل سخن نمی‌رانیم. ولی در همان حال میانه‌ی خود و دانشمندان مرزی پدید آورده‌ایم. چیزهایی هست که از زمینه‌ی کار ما بیرونست و باید دانشها بآنها پردازد ، چیزهایی هست که ما باید بآنها پردازیم و دانشها در آن زمینه کاری نتواند ساخت.

زمینه‌ی کوشش ما بسامان گردانیدن زندگانی و افزودن بآسایش و خرسندی جهانیان و تکان دادن به خردها و بکار انداختن آنهاست. هرچه از این زمینه بیرونست از سخن ما بیرونست. درباره‌ی روان نیز همینست.


در این نشست دو چیز را بازنمودم :

یکی آنکه مادّیگری با هوده‌هایی که درپی می‌دارد ، بزرگترین گمراهی است که جهان بخود دیده. از این گمراهی زیانهای بزرگی برخاسته است و تواند برخاست. نبرد ما بیش از همه با این گمراهی و هوده‌هایش می‌باشد.

دیگری آنکه سخن ما از روان درمیان گفتگو از مادّیگری بوده و ما از آن چندان سخن می‌رانیم که کار و راه ما نیازمند است. ما هستی روان را بازنموده و خواهاکها و کناکهای آن را نشان می‌دهیم. سخن از چِبود[=ماهیت] روان و دیگر چیزها از زمینه‌ی کار ما بیرونست.

پابرگی :
1ـ خواست نویسنده «حسینعلی راشد» است که از 1320 تا حکومت ملایان در 1357 هر هفته در رادیو سخنرانی داشت.
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 7 (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)
🔸 نیک و بد (1) تکه‌ی 7

اگر راستی‌ را بخواهید این کسانی که گله از بدی مردم می‌کنند و خود را راهبر و پیشرو توده نشان می‌دهند خود آلوده‌تر از دیگران می‌باشند و اینان بچند دسته‌اند :

یک دسته این جوانان درسخوانده و همردگان ایشانند و اینان بهیچ راه دربند نیک و بد توده نیستند و آن کسانی که دلهاشان بمردم سوزد نمی‌باشند. با دلی پرآز و مغزی پرباد سر برافراشته‌اند و درپی خوشیهای خود می‌باشند و این گله‌ها از بدی توده همان خوی پست خودخواهی و برتری‌فروشیست که باین رنگ آن را بکار می‌برند. این در سرشت آدمی نهاده که خود را از دیگران برتر گیرد و بر ایشان عیب جوید و دلتنگی و دل‌آزردگی از رفتار آنان کند. اینان آن خوی پست را در این رُویه بکار می‌برند. وگرنه هرگز کسی نیستند که نیک و بد فهمند و در آرزوی نیکیها باشند. بدبختان از درسی که خوانده‌اند بیش از این نتیجه نگرفته‌اند که خویهای ناستوده‌ی جانوریشان بتکان آید و بدینسان نیرو گیرد.

بارها گفته‌ام کسانی که در آرزوی رستگاری توده‌اند اگر شنوند یکی بالا افراشته و در آن راه کوششهایی می‌کند خشنود گردند و بسراغ او روند و اگر دیدند براستی و پاکدلی پیش آمده و شایستگی از خود نشان می‌دهد از دل و جان بیاری او برخیزند و مردانگی دریغ نگویند. ولی اینان ـ این بدبختان ـ همینکه می‌شنوند کسی بکوششهایی برخاسته هنوز نادانسته و نافهمیده زبان‌درازی کنند و ریشخند و بیفرهنگی دریغ نگویند ، و هرچه آن کس شایستگی بیشتر نشان دهد اینان نادانی و دشمنی بیشتر گردانند.

یک دسته‌ی دیگر آنانند که خواهان نیکی می‌باشند ولی در همان هنگام می‌خواهند از پندارهای پراکنده و بیهوده‌ای که در مغز انباشته‌اند و کارهایی که یاد گرفته‌اند هیچ نکاهند و اگر به یکی از ایشان گفته شود باید از فلان رفتار یا باور درگذری برآشوبند و دلتنگی نمایند و این نمی‌دانند که همان پندارها و کارهاست که مایه‌ی گرفتاری توده شده است. این نمی‌دانند که چنانکه آنان بروی پندارها و کارهای خود پافشاری می‌نمایند و آن را هنری از خود می‌شمارند دیگران نیز همین رفتار را می‌نمایند و با اینحال نیکی هرگز شدنی نیست.

یک دسته‌ی دیگری در آرزوی نیکی مردم می‌باشند ولی در همان هنگام از هوسهای خود نیز چشم نمی‌پوشند. مثلاً دوست می‌دارند مردم نیک باشند ولی با این شرط که آن نیکی با دست اینان انجام گیرد و اگر دیگری بآن برخاست سخت برنجند و بدشمنی و بدگویی برخیزند. اینان راستی‌را درپی خودنماییند و این را دستاویزی یا افزاری برای کار خود می‌شمارند.

یک دسته‌‌ی دیگری می‌خواهند توده نیک باشد ولی از راهی که سود ایشان نیز درمیان باشد. مثلاً زکات دهند و خمس دهند و یا رمانی که خود او نوشته بخوانند و اگر در نیکیهایی سودی نیست از آنها رو گردانند.

یک دسته‌ی دیگری آشکاره از این راه نان می‌خورند و سود می‌برند و پیداست که اینان جز دربند گرمی بازار خود نباشند و نیکی را جز در پیشرفت پیشه‌ی خود نشناسند.

بدینسان هر دسته‌ای آلودگی دیگری می‌دارند و اینست کوششهای آنان در نیکی توده کارگر نیست ، بلکه خود یکی از گرفتاریهای توده می‌باشد و چنانکه گفتیم یکی از دو چیز که جلو نیکی مردم را گرفته همینست. چه اینان با کوششهای ناپاکدلانه‌ی خود مردم را به راههای آلودگی می‌کشند و آنان از هم می‌پراکنند و همیشه میانه‌ی ایشان و رستگاری می‌ایستند و امروز در این کوششهایی که ما در راه رستگاری توده می‌نماییم اینان را میانه‌ی خود و توده می‌یابیم.
✴️ یار پنداری شاعران ایران

پیکره‌ی شگفتی که در زیر دیده می‌شود یار پنداری شاعران ایرانست. آن «تشبیه‌»‌هایی که شاعران از اندامهای یار کرده‌اند ،‌ اگر راست گرفته شود ، چنین تندیسه‌ای از آنها پدید خواهد آمد.

میرزا علی‌اکبر صابر شاعر قفقازی تشبیه‌های شاعران ایران را در یک غزل ترکی گرد آورده و برای هویدا گردانیدن آنها این نگاره را کشیده که ما از دیوان او برداشته‌ایم. شعرهای خود صابر اینهاست :

ای آلنك آی ، یوزک گونش ، ای قاشلاروك کمان!
جیران گوزوك ، قارشقه خطك ، كاكلك ایلان!
آلما چنه‌ك ، چنه‌کده زنخدان ، درین قویو
كیپریكلرك قامش ، دوداقك بال ، تنك كتان
بوینوك صراحی ، بوی بوخونك براوجا چنار
اندامك آق گوموش ، یگاقك قرمزی انار
خالك یوزنده بوغدا ، باشوكده ساچك غراب
قاه... قاه... غریبه گولملی‌سن خانمان خراب!!

چون در چند سال پیش در پیمان پیشنهاد کردیم ، برخی از شاعران فارسی هم در آن باره شعرهایی گفتند که از همه بهتر اینهاست :

گفت با من ز شاعران یك تن كی تو را ملك شاعری درخور
چونكه در راه شاعری نبود چاره از عشق یار سیمین‌بر
من برآنم كه دل دهم به بتی با قد سرو و طلعت چو قمر
روی او ماه‌رفته بر سر سرو قد او سرو داده ماه ثمر
زلفكانش چنانكه زاغ سیاه فكند سایه‌ی ماه را بر سر
گیسوانش فی‌المثل چنان ماری كه برون گشته زاغ را از پر
و اندر اطراف سرو قامت او حلقه زن گشته تا میان كمر
چشمش از ابروان كشیده كمان وندر آن راست كرده تیر نظر
وآن دو گونه چنان دو حقه‌ی نار بدل مرد و زن فكنده شرر
لب لعلش بسان غنچه‌ی گل كه از آن خورده خلق خون جگر
هم ز اطراف غنچه‌ی لب او قند ریزد بر آبگین ساغر
ساغر آبگینه‌اش گردن كه بود در میان سرو و قمر
الغرض دلبری چنین باید كه دهم دل به این چنین دلبر
لیك دل هرچه جستجو كرده است زین چنین دلبری نجسته اثر
گفتمش ای سفیه لایعلم ای گرفتار وهم مستنكر
دلبری این چنین كه می‌طلبی از جهان وجود نامده بر
جز كه اندر مجله‌ی پیمان نقش او كرده‌اند و رو بنگر
(در پیرامون «ادبیات» 1323) و (پرچم روزانه ش 130)
یار پنداری شاعران ایران
✴️ آقای اسلامی از پشتیبانان پیمان

بمناسبت نشستی که در یکم آبان‌ماه بنام ارجشناسی از پرچم در تبریز برپا گردیده عکسهایی را از پشتیبانان پرچم بچاپ خواهیم آورد و اینک در اینجا عکس آقای اسلامی را که نطق او در چند شماره‌ی پیش بچاپ رسیده است و همان شناسنده‌ی ایشان است می‌آوریم.

پرچم روزانه ش 231
🔶 راه رستگاری

🔸 گفتار چهارم : بآسانی توان مردمان را در یک راه گرد آورد (تکه‌ی دو از دو)


توده‌های دیگر گمراهتر از اینان بودند و هر کدام تندیسه‌هایی از سنگ و آهن ساخته در برابر آنها آبروی خود را بخاک می‌ریختند. چون خدایان را همچون آدمیان دارای مهر و کینه و رشک و خودخواهی و خونخواری می‌شناختند از ترس آنها آسایش بخود حرام می‌ساختند و هر روز قربانی بآنها پیش می‌کشیدند و دختران بیگناه را در پرستشگاهها زنده بگور می‌کردند ، بلکه گاهی در برابر یک تندیسه آنها را سر می‌بریدند.

با این درماندگی در شناختن جهان راه زندگی را نیز نمی‌دانستند و همچون جانوران باهم زورآزمایی می‌نمودند. تاریخ پادشاهان آشور را بخوانید تا ببینید با چه سنگدلی و دُژخویی(1) با زیردستان و ناتوانان رفتار می‌کردند.

در چنان هنگامی شت زردشت بکار برخاسته از یکسو این را بازنمود که جهان سراسر یک دستگاه ، و مرگ و زندگانی و تاریکی و روشنایی و باران و تگرگ و مانند اینها همه از یک سرچشمه است ، و در جهان جز دست یک آفریدگار در کار نیست ، و او از شمار مردمان و دارای خویهای رشک و کینه و خونخواری نمی‌باشد. از یکسو هم راه زندگانی را نشان داده مردمان را به نیکوکاری و همدستی با یکدیگر برانگیخت.

پرستش آتش و مهر و ناهید و مانند اینها که زردشتیان دارند زردشت از آنها بیزار بوده. پاکمردی که جهانیان را به هرمزد یگانه می‌خواند چگونه خرسندی می‌داد مردمان دوباره باین چیزها پردازند؟!..

پیغمبر اسلام تاریخش روشن و کتابش در دستهاست. این پاکمرد هنگامی که برخاست همه برهانیدن مردمان از بت‌پرستی و نادانی و گرد آوردن ایشان در یک شاهراه کوشید و یک آیین خردمندانه برای زندگانی بنیاد نهاد.

امروز صدها چیز میان مسلمانان است که قرآن از آنها بیزار است. این دسته‌بندیها چیزیست که دین از بهر برانداختن آن بوده. اگر پایه‌ی اسلام را بگیریم همه‌ی کیشهایی که امروز درمیان مسلمانانست بیدینی و گمراهیست.

اگر کسی تاریخ این پاکمردان را بخواند خواهد دید هر یکی در زمان خود چون برخاسته تنها بوده تا کم‌کم پاکدلان و بخردان باو گرویده‌اند. هر یکی سالها رنج کشیده و گزند دیده و بر سر گفته‌های خود ایستاده. هر بار که یکی از اینان برخاسته در جهان تکانی پدید آمده و پیشرفتی رو داده. ما می‌پرسیم : آیا این پندارهای سست بیهوده که امروز بنام دین درمیانست درخور این چیزهاست؟!. آیا پرستش آتش یا فرزندی عیسا بخدا یا دست اندر کارهای خدا داشتن این و آن و مانند اینها که بنیاد دینهای کنونیست چیزیست که یک مرد بزرگ و بنامی برواج آنها کوشد و گزند و سختی بخود هموار سازد؟!. یا چیزیست که مردان بخرد بآنها گروند و در راه پیشرفتش بجانبازی برخیزند؟!.

پس پیداست آنچه آن پاکمردان خواسته‌اند و در راهش کوشیده‌اند نه اینها بوده.

کوتاه سخن آنکه چه از راه فهم و اندیشه و چه از راه جستجو در دینها این نتیجه بدست آید که دین یک رشته راستیها و دستورهاست که آدمیان بدانستن آنها نیاز دارند و اگر کسانی درپی راستیها هستند و آرزوی پیشرفت و آبادی جهان را دارند بآسانی توانند آن راستیها و دستورها را بپذیرند و همه به یک راه درآیند.


پابرگی از ویراینده :
1ـ دُژ پیشوندی است که معنی «بدی توأم با درشتی» می‌دهد. این پیشوند نخست «دش» بوده که هنوز در دشمن ، دشنام و دشوار بازمانده.
🔶 در پیرامون روان

🔸 نشست دوم : چگونه به هستی روان پی می‌بریم؟. (تکه‌ی 1)

در نشست گذشته این بازنمودم چگونه هنگامی که بکوششهایی آغاز می‌کردم پاردیگری (یا فلسفه‌ی مادّی) را با هوده‌هایش در برابر خود دیدم. اکنون دنباله‌ی سخن را می‌گیرم :

من می‌دانستم مادّیگری با آن هوده‌هایش همه بیپاست. ولی نمی‌دانستم چگونه آن را بازنمایم. جُستار[=مبحث] در اندیشه‌ام تاریک می‌نمود تا هنگامی که روشن گردید. کسانی که پیمان را خوانده‌اند می‌دانند ما باین زمینه از سال سوم درآمدیم. پیش از آن با خاموشی می‌گذرانیدیم.

می‌باید دانست فیلسوفان مادّی می‌گویند : هر جنبنده‌ای ـ چه آدمی و چه جانوران و چه هرچه دیگر ـ سرچشمه‌ی خواهاکها و کناکهای او «خودخواهی» است. هر یکی از آنها تنها خود را خواهد و همه چیز را برای خود خواهد.

مثلاً یک گوسفند را بگیریم : تنها خود را می‌خواهد و همه چیز را برای خود می‌خواهد. می‌چرد برای آنکه شکم خود را سیر گرداند ، می‌خوابد برای آنکه آسوده شود ، جفت خود را دوست می‌دارد برای آنکه با او کام گزارد ، با گوسفند دیگری شاخ بشاخ می‌اندازد برای آنکه بَرو چیرگی نماید. کاری که سودش بخودش نباشد ازو نتوان یافت.

این چیزیست که در فلسفه‌ی مادّی گفته‌اند. ما می‌گوییم : این سخن در زمینه‌ی جانوران از هر باره راستست. کارهای گوسفند همانست که می‌گویید. اما آدمی ، ما درو نیز چنین کارهایی می‌یابیم. آدمی نیز می‌خورد و می‌خوابد و زن می‌گیرد و رخت می‌پوشد و خانه می‌سازد و بگردش می‌رود و با دیگران می‌نبردد و می‌جنگد و همه‌ی اینها جز از روی خودخواهی نیست. چیزی که هست ما در آدمی یک رشته کارهای دیگری می‌بینیم که نه تنها از روی خودخواهی نیست به آخشیج[=ضد] خودخواهی نیز هست.
برای مثل می‌گوییم : شما روز سرد زمستان از خیابان می‌گذرید. مرد بینوایی را می‌بینید پالتو به تنش نیست و از سرما می‌چاید (1) و بخود می‌لرزد. دلتان باو می‌سوزد. پالتو خود را درآورده باو می‌دهید. چون می‌پوشد و اندکی آسوده می‌شود شاد می‌گردید.

در این داستان سه چیز هست که بآخشیج خودخواهیست :

١ـ او که می‌چاییده و می‌لرزیده ، دل شما چرا سوخته؟.. از چاییدن و لرزیدن او بشما چه؟!.. برای این کار چه شُوَندی از مادّیگری توان پنداشت؟.

٢ـ چگونه پالتو را درآورده باو داده‌اید؟. چگونه خود را دچار رنج گردانیده آسودگی او را خواسته‌اید؟. اگر خودخواهیست بایستی شما کلاه او را هم از سرش بردارید و رختهایش از تنش بکنید. نه اینکه داشته‌ی خود را باو دهید.

٣ـ او که پالتو را پوشیده و کمی آسوده گردیده شما را چه کار که شادمان شوید؟. از آسودن او بشما چه سودی بوده و یا توانستی بود؟. این کار چه شُوَندی از مادّیگری داشته؟.

پابرگی :
1ـ چاییدن = (از سرما) ناآسوده شدن / بودن ـ ویرانیده
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 7 (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)
🔸 نیک و بد (1) تکه‌ی 8

ما همیشه می‌گوییم : ما را در این راه هیچ دلخواهی نیست و درپی هیچ مزدی برای خود نمی‌باشیم. ما باین کوششها از بهر رستگاری جهان برخاسته‌ایم و به هر سخنی که می‌گوییم دلیلها یاد می‌کنیم. شما اگر گفته‌های ما را براست می‌دارید همراهی با ما نمایید و اگر براست نمی‌دارید آنچه باندیشه‌تان می‌رسد با دلیل بنویسید ـ بنویسید تا ما بدانیم و مردم بدانند. ولی آنان نه همراهی با ما می‌نمایند و نه چیزی می‌نویسند ، و یک دسته از اینان بِهمان بس می‌کنند که بنشینند و بد گویند و ریشخند نمایند ، و یک دسته‌ی دیگری سخنان ما را می‌گیرند و با پندارهایی از خود بهم می‌آمیزند و دستاویز خودنمایی می‌کنند. اینست رفتاری که از ایشان دیده می‌شود. آیا این نشان آلودگی آنان نیست؟!.. آیا این نمی‌نماید که آرزوی نیکی توده که آنان از خود می‌نمایند دروغ است و هر یکی بیش از همه دربند هوس می‌باشند؟!..

بارها این مثل را آورده‌ایم که اگر کسی بشنود فلان پل در فلان راه افتاده و راه آمد و رفت مردم بسته شده و بر آن باشد که افزار و کارگرانی همراه بردارد و بآنجا رفته پل را بسازد و نیکوکارانه مردم را آسوده گرداند ، ولی در آن میان که بسیج افزار و پول می‌کند بشنود نیکوکار دیگری پیش افتاده و بساختن پل شکسته دست‌ اندر کار شده آیا این چه باید کند و چه رفتاری از او سزاست؟.. آیا نه اینست که اگر راستی‌را دربند آسایش مردم بوده و خودنمایی او را بآن اندیشه برنینگیخته بوده باید از شنیدن اینکه دیگری بساختن پل برخاسته خشنود گردد و خود نیز اگر می‌خواهد از کار نیک بازنماند باید بآنجا رود و پول و افزار که آماده گردانیده بدست آن نیکوکار دیگر سپارد که پل را هرچه بهتر و استوارتر سازد و اگر این نکرد و چنان خواست که خود یک کاری کند باید او نیز راهها را هموار گرداند و یا بکاری از اینگونه برخیزد. ولی اگر او از شنیدن اینکه دیگری بساختن پل پیشی جسته برنجد و زبان به بدگفتن باز کند و یا به همانجا شتابد و پل دیگری در پهلوی پل آن مرد پدید آورد آیا این نشان ناپاکدرونی و پستنهادی وی نخواهد بود؟!.

این کسان هر یکی می‌خواهد خود بسخنانی برخیزد و از کاری که دیگری می‌کند می‌رنجد و ببدگویی و کارشکنی می‌کوشد ، و دیگر چه دلیلی روشنتر از این که آنان درپی هوسبازیند و چنانکه کودکان از بازی لذت برند این کودکان پنجاه‌ساله و شصت‌ساله نیز از هوسبازی و خودنمایی لذت می‌برند و زیان این کار خود را نمی‌دانند.

برخی از اینان چون هر کدام اندک‌کوششی بکار برده‌اند ـ مثلاً کتاب نوشته و یا گفتارهایی باین روزنامه و آن مهنامه فرستاده و یا سخنانی بالای این منبر و آن منبر سروده‌اند ـ و از آن کار خود نتیجه ندیده‌اند بجای آنکه بدانند آن کوششها بسیار نارسا بوده و نیکی یک توده باین آسانی که آنان می‌پندارند نیست و کسی که بچنین کاری برمی‌خیزد باید سودی برای خود نخواهد و به رنج و زیان تاب آورد و سالها بکوشد ـ اینها را فراموش ساخته و گناه را بگردن توده انداخته چنین می‌گویند : «این مردم نشوند» و امروز این دستاویزی در دست نادانانی شده و بی‌آنکه زیانش را دریابند همه جا آن را بر زبان می‌رانند و از چنین کار بسیار زشتی بخود می‌بالند.
✴️ زیان شعرهای بیهوده

پیکره‌ای که در شماره‌ی 130 پرچم بنام «یار خیالی شاعران» چاپ شده بود[1] حقیقت را نمایان می‌ساخت ، و مرا بر آن داشت که سطری چند بنویسم :

باید گفت که در ایران شاعرانِ خیالباف و گزافه‌گو بسیارند ، همیشه هرچه بفکرشان رسید بروی کاغذ آورده و آن را هم بقول خود «ادبیات» می‌نامند.
مثلاً من خود ، چند سال پیش یک نفر را دیدم که پیوسته درباره‌ی می و معشوق غزل می‌سرایید و می‌آورد برای دیگران می‌خواند ، و آنها هم تعریف و تمجید زیادی از او می‌کردند.

در آن هنگام من نمی‌توانستم درباره‌ی او اظهار نظر کنم ، ولی پس از اینکه گفتارهای پیمان و پرچم را خواندم ، حقایق را باو گفتم او هم‌اکنون چندی است که از این عمل بیهوده‌ی خود دست کشیده است.

در اینجا لازم است باز داستانی بگویم :
در امتحان ادبیات دبیرستان گفته بودند که شاگردان باید چند غزل از کتاب فارسی را از بر کرده و در جلسه بخوانند. دانش‌آموزی ، چند بیت شعر درباره‌ی معشوق خیالی سروده و در نزد ممتحنین بجای اشعار کتاب همی‌خواند. ممتحنین هم برای او کف زدند و او را تشویق کردند و یک نمره‌ی عالی هم باو دادند.

ببینید آیا زشت نیست که محصلی بیاید در سر جلسه‌ی امتحان اشعار عاشقانه و گزافه‌گوییهای بیهودانه بخواند و مدیر و دبیران هم تحسین و تشویقش کنند؟...

این داستانها را آوردم تا دانسته شود که اندیشه‌های پراکنده‌ی بسیار در مغزها گرد آمده و مغزهای علیل و از کار افتاده‌ی بسیار در سرها جای گرفته است.

خوشبختانه شما آقای کسروی ! با نشر حقایق و راستیها و دادن پندهای گرانبها صدها نفر ایرانی را از گمراهی و پریشان‌فکری نجات بخشیده‌اید.

من خود کسان بسیاری را می‌شناسم که پس از خواندن گفتارهای شما کارهای زشت را ترک کرده و براه راست هدایت گشته‌اند.

من که یکی از خوانندگان پیمان و پرچم هستم توفیق شما را در این کار نیک که بعهده گرفته‌اید از خدا خواهانم.
هادی نراقی

(پرچم روزانه شماره‌ی 173)

[1] : همان پیکره‌ی «یار پنداری شاعران ایران» که دیشب در کانال آورده شد.
🔶 راه رستگاری

🔸 گفتار پنجم : آفریدگار (تکه‌ی یک از دو)


گفتیم : بنیاد دین شناختن جهان و پی بردن بآفریدگار است. آدمی در این باره ناچار است و اگر اینسو و آنسو نپیچد یک راه ساده و آسانی پیش رو می‌دارد.

این در نهاد آدمی نهاده که از دیدن یک چیز جستجو از سرچشمه و ریشه‌ی آن کند و با سنجش و اندیشه بآگاهیهایی در پیرامون آن رسد.

دوباره مثل می‌زنیم : شما در بیابان راه می‌پیمایید ناگهان سر راه بنیادی می‌بینید : سرای آراسته ، آب پاکیزه ، روشنایی برای شب ، جا از بهر ستوران ، بگویید که چه کنید؟.. آیا توانید نجویید آن را که ساخته و از ساختن آن چه خواسته؟.. بیگمان نتوانید. اگرهم کسی نیست بپرسید ، باندیشه این دریابید : «مرد نیکوکاری آن را ساخته و از آن آسایش رهگذران را خواسته» این را باور کنید و گمان دیگری بخود راه ندهید ، و چون بشهر خود بازگشتید آنچه دیده و دریافته‌اید بهمه بازگویید. و هرگاه شنونده‌ای گفت : «شاید آن بخود پیدا شده یا از نخست همچنان بوده» او را نادان شمارید و تا زنده باشید از آن باور برنگردید‌.

همین راه است درباره‌ی آفرینش و آفریدگار. جهانیست آراسته ، همه‌ی دربایستها[=مایحتاج] در آن آماده ، هزاران شگفتی پدیدار ، بِهر سو سامانی نمودار ، می‌گردد و رخنه برنمی‌دارد ، دمی از گردش بازنمی‌ایستد ، آفریدگان پیاپی می‌آیند و می‌روند و کسی را اختیاری نیست ... آیا توانید بی‌پروایی نموده اندیشه بخود راه ندهید؟... از من بپرسید : نتوانید .. و چون بیندیشید ناچارید خَستُوان[=معترف] باشید که جهان را آفریدگار دانا و توانایی پدید آورده و هم او می‌گرداند و از آن خواستی می‌دارد.

هر کسی با دریافت ساده این دریابد : «جهان بخود پیدا نشده و بخود نمی‌گردد». یکی از باشندگان در آن ، ماییم که آدمیانیم و بر همه‌ی آفریده‌ها برتری می‌داریم ، ناخواه آمده و ناخواه می‌رویم ، و ناچاریم بگوییم : اختیار در دست آفریدگار می‌باشد.

آنچه این دریافت را روشنتر می‌سازد سامان و آراستگی گیتی است. بِهر چه نیاز است هست و هیچ چیزی بیهوده و یا فزونی نیست. (1) اگر گردش ستارگان و زمین را بیندیشیم ، اگر پیدایش آدمیان و جانوران را بگیریم ، اگر رویش درختها و گیاهها را بسنجیم ـ سراسر از روی سامان است و هر چیزی جای خود را دارد. دانشهای طبیعی که آنهمه پیش رفته بیش از همه گفتگو از سامان گیتی دارد. تنها در یک کالبد آدمی صد رازی بکار رفته. زن و مرد هر یکی از بهر کار دیگری آفریده شده و بِهر کدام آنچه می‌بایست داده شده. زن و مرد بهم نیاز دارند و باید جفت هم زیست کنند و چون بجویید همواره و بِهر کجا شماره‌ی آنان بهم نزدیک بوده و می‌باشد. آیا اینها از روی یک شمارش نیست؟!.. کودک بجهان نیامده روزی او در پستان مادر آماده می‌گردد. آیا این از روی دانش نیست؟!.. بِهر یک از اندامهای تن خود پردازید چندین راز در آن پدیدار است.

سامان در هر چیزی دلیل است که بیهوده و بخود پیدا نشده و خواستی از آن در کار است. درباره‌ی جهان بیشتر از این راه پیش می‌رویم. شما اگر زندگانی یک جفت پرستوک را باندیشه سپارید ناچارید آفریدگار دانا و توانا را بشناسید : که آموخته اینها نر و ماده باهم زیند؟!. که آموخته از راه دور گِل در نُک خود آورده لانه سازند؟!. که آموخته ماده چون تخم گزاشت بنوبت روی آن خوابند؟!.. که آموخته چون جوجه‌ها درآمدند بپرورند و بزرگشان گردانند و چون بزرگ و بی‌نیاز گردیدند بخودشان واگزارند و بیگانه‌شان شناسند؟!.. آیا نه اینست آفریدگارْ پایداری نژاد آنها را خواسته و بدینسان راه زندگی را یاد داده؟!.. در اینجاست که می‌گوییم : اگر کسی را دیده‌ی بینش باز است روشنتر از هستی خدا چیست؟!..

پابرگی :
1ـ پیوستگی آدمیان بهمدیگر و پاره‌ای چیزها که نابسامانی در آنها پیداست از این سخن بیرونست که از آنها گفتگو در جای دیگر خواهیم داشت.
Adliye 32-36.pdf
336.9 KB
🔸 زندگانی من (ده سال در عدلیه)

🔹 (تکه‌های 32 تا 36 یکجا در یک فایل)

32ـ سفری که بشهرهای عراق کردم
33ـ کشاکش که با افسران دوباره پیش آمد
34ـ بازگشت به تهران
35ـ بیکاری و سختی
36ـ روزهای بیکاری را با چه می‌گذرانیدم