پاکدینی ـ احمد کسروی
7.54K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.29K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
🔶 راه رستگاری

🔸 گفتار هشتم : جان و روان (تکه‌ی دو از دو)


چیزی که هست آدمی خویها و کارهای جانوران را نیز دارد ، و همچون ایشان خورد و خوابد و کام گزارد و بخشم و کینه برخیزد و بستیزه و کشاکش پردازد. روشنتر بگویم : او نیز کارهایی از روی خودخواهی دارد. از اینجاست می‌گوییم آدمی دارای دو سرشت است : یکی سرشت تن و جان که در آن با جانوران اَنباز[=شریک] است ، دیگری سرشت روان که در آن از جانوران جداست. کارهایش نیز از روی این دو سرشت است.

کسی را می‌بینید این زمان بر سر اندک پولی با برادر خود کشاکش می‌کند و ستم فرونمی‌گزارد ، و زمان دیگری پول بسیاری به بیگانگان می‌بخشد و دستگیری دریغ نمی‌گوید. آن از سرشت جانوریش بوده و این از سرشت مردمیش می‌باشد.

همیشه از آدمی کارهای آخشیج هم سر زند ، و همیشه دو دلی ازو هویدا باشد. با یکی در خشم شده مشت بَرو نوازد و پس از اندکی پشیمان شده بازگردیده پوزش خواهد. از بیچیزی ، بر سر راه ، دستگیری دریغ گفته درمی‌گذرد و پس از چند گامی پشیمان شده بازگردد. از نادانی بی‌آزرمی بیند و کینه‌ی او را در دل گیرد و بارها خواهد بر سر او رفته کیفرش دهد و چیزی از درون او را بازدارد. اینها از کجاست؟.. یک چیزی چگونه برانگیزد و بازدارد؟!.

اگر کسی نیک پاید همیشه خود را از درون در کشاکش یابد ، همواره خود را میان دو نیرو بیند. خویهای نیک و بد نیز از اینجاست : یک سو سرشت جانوری با خویهای آن از کینه و خشم و آز و رشک و خودخواهی و چاپلوسی و دروغگویی و دغلکاری و زبونکشی ، یکسو سرشت روانی با رهنماییهای خرد. نیکی آدمی جز این نیست که براهنمایی‌های خرد ارج بیشتر نهاده آن را بگرایشهای تن و جان برگزیند. اگر در آدمی تنها یک سرشت است عنوان نیکخویی و بدخویی از کجاست؟!.

این گفتگو از روان بسیار سودمند است. اگرچه گوهر روان شناختنی نیست و ما راهی بآن نداریم ، لیکن از این آگاهیها در پیرامون آن تاریکیهای بسیاری روشن می‌گردد ، و ارج آدمی و جایگاه او شناخته می‌شود. این بدترین گمراهی است که در فلسفه‌ی نوین آدمی را با چرندگان و درندگان یکسان می‌گیرند. بزرگا نادانیا که کسانی خود را نشناسند!.

هم باید دانست روان خرد و اندیشه را با خود دارد. اینها از بستگان آن باشند. بدینسان کالبد آدمی دو دستگاهست : یکی تن و جان با گرایشها و دریافتها و خویهای جانوران ، و دیگری روان با خرد و اندیشه و گرایشها و دریافتهای مردمی.

خرد داور نیک و بد و سود و زیانست و ما آن را سپس خواهیم شناخت اما اندیشه‌ ، پی بردن از چیزی بچیز دیگری است. جانوران این را ندارند. این راست است بسیاری از ایشان دریافتهایی را دارند که آدمی را نیست ، مثلاً سگ هوش شگفت‌انگیزی دارد و امروز در پیدا کردن دزدان و آدمکشان کارهای نادیده‌ای ازو سر می‌زند ، با این حال او از اندیشه بی‌بهره است ، و بارها در سگ‌کشیها دیده می‌شود که یکی که خوراک زهرآلود را خورده درمی‌غلتد دیگری این درنمی‌یابد که از آن پرهیز جوید و نخورد.

این خود شگفت خواهد نمود که ما در اینجا بچنین سخنانی می‌پردازیم. چه باید کرد؟!. از بس خردها سست شده و مغزها درآشفته ما ناچاریم آسانترین چیزها را نیز بنویسیم و رشته بدست بهانه‌جویان ندهیم. امروز بسیار کسان سخنی را که می‌شنوند بجای آنکه نیک بسنجند و دمی در پیرامون آن بیندیشند پیاپی می‌خواهند خرده گیرند. بارها می‌بینیم چیزی را که با اندک اندیشه توانند دریافت ، نیندیشیده آن را عنوانی ساخته با ما روبرو می‌شوند. زینهار از پستی خردها !.. خدایا زینهار!..

ما چون می‌گوییم جانوران پروای همدیگر ندارند و غم یکدیگر نخورند کسانی بیدرنگ پرستاری‌ای را که چهارپایان و ددان از بچه‌های خود دارند و مهری را که نرینه و مادینه باهم ورزند برخ ما می‌کشند ، و این نمی‌اندیشند که پرستاری آنها از بچه‌های خود نه از راه غمخواریست ، و باید گفت آن را ناچار و ناخواه انجام می‌دهند. باید گفت : این چیزیست آفریدگار در نهاد آنها نهاده تا بچه‌ها بزرگ شوند و نژاد آنها پایدار ماند. اگر آن از روی غمخواریست از چیست بچه‌ها چون بزرگ شوند بیکبار از آنها بیزاری جویند؟!.. از چیست به بچه‌ی دیگری از جنس خود نپردازند؟!.

اما مهری که نرینه‌ها با مادینه‌ها دارند جز از راه خودخواهی نیست. هر یکی نه دیگری بلکه خوشی خویش را خواهد.
✴️ شادروان مهدیه از پشتیبانان پیمان و پرچم

آقای مهدیه یکی از کسانیست که از چند سال پیش با پیمان آشنا و پاکدلانه به پشتیبانی پرداخته‌اند و کنون از پیشروان آزادگان تبریز هستند.
خدا می‌داند که این نیکمردان در آن چند سال چه نیشهای زبانی از مردم خورده‌اند و چه زهرها چشیده‌اند.
یکمشت مردم بیفرهنگ که چون در برابر دلیل درمی‌مانند زبان به تلخگویی می‌گشایند و از بیفرهنگی بازنمی‌ایستند ، از دلخراشترین کارها درافتادن با آنانست.
(پرچم روزانه ش 232)
🔶 در پیرامون روان

🔸 نشست سوم : هوده‌های مادّیگری همه بیپاست ـ (تکه‌ی 1)


در نشست گذشته بازنمودم که چگونه ما بهستی روان (و همچنان بهستی خرد) پی می‌بریم. این جُستار روان بسیار ارجدار است. این بیپایی فلسفه‌ی مادّی را نیک می‌رساند. چندانکه فلسفه‌ی مادّی زیانمند و شوم است ، این جستار سودمند و ارجدار می‌باشد.

فلسفه‌ی مادّی که جهان را جز این دستگاه سَتَرسا[=محسوس] نمی‌شناسد و آدمی را همین تن و جان می‌شمارد ، ما از راه این جُستار ، کوتاهی دانش و بینش پیروان آن فلسفه را برخشان کشیده نشانشان می‌دهیم که ما در آدمی جز از تن و جان دستگاه دیگری بنام روان (که خرد و فهم و اندیشه هم از بستگان اوست) می‌یابیم ـ دستگاهی که آنان پی نبرده‌اند ـ و همین را نشان می‌گیریم که در پشت سر اینجهان مادّی نیز جهان دیگری هست و آنان پی نبرده‌اند ، و بدینسان سستی پایه‌های آن فلسفه را روشن می‌گردانیم. ولی چون در این باره بسخن درازی نیاز هست و خود از زمینه‌ی گفتگو بیرون می‌باشد در اینجا بآن نمی‌پردازیم.

گفتگوی ما در اینجا از روانست و چنانکه گفتیم در این زمینه سخن ما از دیده‌ی سود و زیان زندگانیست و بیش از هر چیزی با هوده‌های مادّیگری کار می‌داریم.

هوده‌های مادّیگری را برایتان شمردم و اینک یکایک آنها را یاد کرده بیپاییش را بازمی‌نمایم :

١ـ چنانکه گفتیم نخست هوده‌ی مادّیگری بی‌ارج و پست گردانیدن آدمیست. پیروان مادّیگری آدمی را با جانوران به یک رشته می‌کشند ، و این دُژفهمی (1) از آنجاست که از گوهر روانی آدمی ناآگاهند ، از آنجاست که تنها گوهر جانی او را بدیده می‌گیرند. راستش هم آنست که اگر آدمی تنها همین تن و جان بودی جز برتری کمی بجانوران نداشتی. ولی چنانکه گفتیم آدمی تنها تن و جان نیست و درو گوهر روان هست که بسیار والاست و دارای خیمهای[خصلت] بسیار ستوده‌ای از نیکخواهی بجهان و دلسوزی بدیگران و آمیغ‌پژوهی و آبادی‌دوستی و مانند اینها می‌باشد. دوباره می‌گویم : آدمی اگر از جنس جانورانست با آنان نه یکسانست.

آدمی اگر برخاسته از بوزینه است گو باشد. آفریده‌ی ویژه است ، برگزیده‌ی آفریدگانست. میوه‌ی درخت آفرش است.

پیروان مادّیگری (پاردیان) باین سخنان ریشخند می‌کنند و از خودخواهی آدمی می‌دانند که خود را برگزیده‌ی آفریدگان می‌شمارد و جهان را آفریده بهر خود می‌پندارد.

ولی می‌باید گفت : جای ریشخند نیست. سخن با دلیل چه جای ریشخند است؟!. آدمی بدانسان که ما می‌شناسیم در رشته‌ی دیگر آفریدگان نیست. این غلطست که شما آن را با چهارپایان به یک رشته کشید و بالادست لیمور و بوزینه نشانید. این دُژفهمی از شما بوده.

چیزیست بسیار روشن : درمیان آفریدگان ، جنبندگان و زیندگان برتری بدیگران می‌دارند. درمیان زیندگان نیز آدمی از همه برتر است. گذشته از فزونیهای تنی و مغزی که فلسفه‌ی مادّی نیز آنها را شناخته و پذیرفته یک فزونی بسیار ارجداری درمیانست ، و آن اینکه جانوران ، دست و پا بسته‌ی زنجیر خودخواهیند و هر یکی جز درپی خوشیهای خود نتواند بود. ولی آدمی ، آزاد و دست و پایش باز است. آدمی اگر گوهر روانیش نیرومند گردد ، سرچشمه‌ی خواهاکها و کناکهایش نیکخواهی و آبادی‌دوستی و دادگری و اینگونه خیمهای بسیار والاست و اینها چیزهاییست که جز درو نیست و خود مایه‌ی شایندگی[=لیاقت] او می‌باشد. اینهاست دلیل آنکه آدمی برگزیده‌ی آفریدگانست.

اما جهان بسیار بزرگست و ما نمی‌دانیم خدا آن را بهر که آفریده. این می‌دانیم این زمین را بهر آدمیان آفریده و زیستگاه آنان گردانیده. این می‌دانیم که زمین را بدست آدمیان سپارده که آبادش کنند و از بدیها (تا آنجا که تواند بود) بپیرایند.

زمین سپارده بدست آدمیانست و آدمیان براه بردن آن ، هم توانا و هم شایایند[=لایقند].

پابرگی :
1ـ دُژ پیشوندیست بمعنی بدی‌ای که با درشتی توأم باشد. ـ ویراینده
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 7 (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)
🔸 نیک و بد (1) تکه‌ی 16


ما چه می‌خواهیم و درپی چه هستیم؟..

ما اینها را روشن گردانیده و بدینسان معنی جهان و زندگی را تا آنجا که می‌توانسته‌ایم بازنموده‌ایم. کنون ببینیم ما خود چه می‌خواهیم و درپی چه هستیم. زیرا این هم دانستنی است و یک توده که برای خود در زندگانی خواستی یا آرمانی ندارد از پیشرفت بی‌بهره گردد ، و خود باید گفت پیشرفت برای او معنایی ندارد. آخر تو کجا را آهنگ کرده‌ای تا بسوی آن پیش روی؟!.. یک توده‌ی بی‌آرمان هرگز بپای دیگران نرسد. ببینید جدایی از کجا تا بکجاست : شما چند تن از خانه بیرون آمده‌اید و آهنگ یک جای دوری می‌دارید که یک کار ارجمندی را انجام دهید ، چون یک خواهشی را دنبال می‌کنید در خیابان نایستید و یکسر بآنجا شتابید و از گام زدن نفرسایید و با همراهان گویان و شنوان و دلشادان راه پیمایید. ولی اگر از خانه بیرون آمده‌اید و آهنگ هیچ جا را نمی‌دارید ، ناچار ندانید کجا روید و در راه درمانید و خیابان را هم درازا و هم پهنایش را پیمایید و راهی را که رفته‌اید نافهمیده بازگردید و همراهانتان یکی باین کوچه پیچد و یکی بآن دکان دررود و بدینسان پراکنده شوید و بهیچ نتیجه‌ای نرسید. اینست جدایی میانه‌ی آن توده‌ای که در زندگی خواستی را دنبال می‌کند و با توده‌ای که نمی‌داند چه می‌خواهد و درپی چیست.

خواهید گفت : خواست ما در زندگی چه باشد؟.. می‌گویم : ما باید چند خواست [را] در یک جا دنبال کنیم :

نخست : به پیشرفت جهان کوشیم که خود پیش رویم و دیگران را هم پیش بریم. زیرا چنانکه گفتیم این خواست آفریدگار است و همیشه چنین بوده است و خواهد بود.

دوم : توده‌ی خود را نیرومند و انبوه گردانیم تا در میدان نبردی که میان توده‌های جهان باز شده ، لگدمال و نابود نشویم.

سوم : در کردار و رفتار خود دربند آسایش همگان باشیم و خوشی و آسودگی خود را در خوشی و آسودگی همگان شناسیم.

چهارم : هر یکی خود را ستوده و آراسته گردانیم و به نیکخویی و پاکدرونی کوشیم و بدینسان بر ارج خود بیفزاییم.

اینها خواستهاییست که باید همگی داریم و در شناختن نیک و بد نیز اینها را بدیده گیریم که هر آنچه با اینها می‌سازد و مایه‌ی پیشرفت اینها می‌باشد نیک ، و هر آنچه با اینها نمی‌سازد بد شناسیم.
🔶 راه رستگاری

🔸 گفتار نهم : جاویدانی روان (تکه‌ی یک از دو)


جاویدانی روان پایه‌ای از دین است. همیشه کسانی آن را نپذیرفته‌اند ، و امروز «مادیگری» بیکبار آن را بیپا می‌شناسد و انبوه مردمان از آن روگردانند و با دانشها ناسازگارش می‌شمارند‌. کسانی نیز چنین می‌گویند : «آدمی چون از نابودی می‌ترسد و همیشه برای خود زندگی جاوید می‌خواهد ، از روی این ترس و خواهش است که بجاویدانی روان می‌گراید».

ولی اگر راستی را خواهند جاویدانی روان بدینسان بی‌پایه نیست و این باور از ترس و آرزو پدید نیامده. این گمانها از نشناختن روان و جدایی نگزاردن میان آن با جان برخاسته‌. کسانی که خود را نشناسند و آدمی را از چهارپایان جدا نگیرند چه شگفت که جاودانی روان را هم درنیابند؟! اینان روان را از مادّه و دربند قانونهای آن می‌شناسند ، و ما بازنمودیم که روان نه چنانست‌. دوباره می‌گویم : همدردی‌ای که آدمیان باهم دارند از قانون مادیگری بیرونست‌. ببینید ، مردی که گرسنه‌ای را می‌بیند ، و دلش بَرو می‌سوزد ، و نان خود را باو می‌دهد ، و خرسند و خندان می‌گذرد ، در این کار او سه شگفتی هست که از قانون خودخواهی بیرونست : از چه دلش باو سوخت؟!. از چه او را بر خود برگزیده نانش را باو داد؟!. از چه سیری او را دیده خرسند و خندان گردید؟!. پیروان مادیگری باین پرسشها چه پاسخ می‌دهند؟!.

یک دسته که سر فهمیدن ندارند و به هر چیزی نااندیشیده پاسخ دهند در اینجا نیز خواهند گفت : اینها از بهر نام درآوردن ، و یا در سایه‌ی دینداری و بامید پاداش آنجهانست. ولی این گزارش سخت بیجاست. چه فراوان نیکیها که جای هیچ یک از اینها نیست. اگر یک بیدینی در بیابانی تنها بیک درمانده‌ای فرارسد دست او را نخواهد گرفت؟!. وانگاه غم دیگران را خوردن که در نهاد هر کسیست چه پاداشی دارد. چه نامی از آن درآید؟!. پس از همه آیا باور کردنیست که کسی باین امیدها دست از جان بشوید؟!. ما بارها دیده و بارها شنیده‌ایم که کسانی در راه رهانیدن دیگران دست از جان خود شسته‌اند.

آری دینداری جربزه‌ی همدردی و نیکوکاری را در آدمیان فزونتر گرداند. ولی چیزی تا در نهاد کسی نباشد نتوان آن را افزودن یا کاستن.

خواست ما از این گفته‌ها یک چیز است ، و آن اینکه روان جز از جان و خود ویژه‌ی آدمی می‌باشد ، و با همه‌ی پیوستگی با تن و جان ، خود گوهر جدایی می‌دارد ، و از جهان مادی والاتر و از قانونهای آن آزاد است و اینست آن را مرگ نیست. این گفته‌ی خود مادیانست که هیچ چیز در اینجهان نابود نگردد. و اینکه آدمی یا یک جانوری می‌میرد اگر راستی را بخواهیم تن او از کار افتاده و خونش از گردش بازمانده ، و اینست زندگی را از دست داده ، سپس هم تن از هم پراکنده و هر آخشیجی (1) بجای خود بازخواهد گشت. اینست مرگ ، و همه‌ی اینها جز درباره‌ی تن و جان نیست و روان که نه از جهان مادیست او را از این گزندی نخواهد بود ، و از تن جدا گشته همچنان بازخواهد ماند.

اینها از راه دانشهاست. خواستم بدانید دانشها با جاویدانی روان نه تنها ناسازگار نیست ، بدرستی آن دلیل نیز دربر دارد. از آنسوی با آگاهی‌ای که ما را از آراستگی جهان و دانایی آفریدگار است این باور نکردنیست که آدمی را از بهر زمان کمی باینجهان آورد و پس از آن نابودش سازد.

پابرگی :
1ـ یک معنی دیگرِ آخشیج ، عنصر می‌باشد. ـ ویراینده
NikoBad (1) 2.pdf
459.2 KB
🔸 نیک و بد (1)
(تکه‌ی دو)

🔹 چه باید کرد؟..
🔹 نیک و بد را چگونه توان شناخت؟..
🔹 ما این زمینه را بپایان آورده‌ایم
🔶 در پیرامون روان

🔸 نشست سوم : هوده‌های مادّیگری همه بیپاست ـ (تکه‌ی 2)


این گفتگو درباره‌ی آدمی و آنچه فلسفه‌ی مادّی در این باره گفته ، بیاد من می‌آورد اندیشه‌ای را : در قرنهای نخست اسلامی هنگامی که صوفیگری بشرق آمد چون یکی از آموزاکهایش (1) «وحدت وجود» (یا یکی بودن هستی) می‌بود و همه را با خدا یکی می‌شمرد ، این بکسانی خوش می‌افتاد که می‌شنیدند خدایند و از خدا نه جدایند. اینبود کوک می‌شدند و بمیان می‌افتادند و خدایی می‌فروختند. از یکسو در بازارها بگدایی می‌پرداختند و شکم خود را با صد پستی پر می‌گردانیدند و از یکسو لاف از خدایی زده «سبحانی ما أعظم شأنی» (2) می‌گفتند.

می‌باید گفت : آموزاکهای مادّیگری و بپای بوزینه آوردن آدمی که امروز درمیانست کیفر لافهای خنک آنروزیست.

یکی از آشنایان سَهِشهای خود را در این زمینه چنین بازمی‌نماید : نخست بار که در کتابهای صوفیان داستان «وحدت وجود» را خواندم بسیار بخود بالیدم. تو گفتی درِ خانه را زدند و مژده آوردند که تو پادشاه شده‌ای. با خود گفتم : «هیهای! ما خدا می‌بوده‌ایم و نمی‌دانسته‌ایم». نزدیک می‌بود همچون شِبلی و بایزید بمیان افتم و آواز «لیس فی جُبَّتی الی الله» (3) برآورم. چندی نگذشت که چیزهایی از فلسفه‌ی داروین از راه کتابهای مصری در ایران پراکنده شد و بمن بسیار بد افتاد اینکه شنیدم آدمی زاده‌ی بوزینه است و سَهِشهای شگفتی در من پدید آورد. تو گفتی مرغی می‌بودم که در فضای بسیار بلند می‌پریدم ، ناگهان پرها و بالهایم کنده شد و من از آن بالا بزمین افتادم.

این سخن شوخی‌آمیز است. ولی ناراست نیست. این اندیشه‌های مادّیگری را بازگشت آن اندیشه‌های صوفیانه توان شمرد. به هر حال ما می‌گوییم : نه آن و نه این. آدمی نه خدا می‌بوده و نه همپایه‌ی بوزینه است. آفریده‌ی ویژه‌ی برگزیده‌ایست.


پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ آموزاک (آموز + آک) = تعلیم ؛ آموزاکها = تعلیمات
2ـ معنی : خدایم و کارم بسیار بزرگست.
3ـ معنی : در رخت من چیزی جز خدا نیست!
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 7 (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)
🔸 نیک و بد (1) تکه‌ی 17


اینست ما نخستین نیک «راستی‌پرستی» و «نیکی‌دوستی» ، و نخستین بد «گردنکشی» و «پافشاری بر کجی و نادانی» و «رشک» و «خودخواهی» را می‌شماریم. زیرا چنانکه گفتیم بزرگترین و گرانمایه‌ترین خواست ، پیشرفت جهان می‌باشد و آن جز در سایه‌ی راستی‌پرستی و نیکی‌دوستی آدمیان نتواند بود. همیشه راه پیشرفت اینست که یکی برخیزد و با گمراهیها و آلودگیها به نبرد پردازد و دیگران مردانه به یاری او کوشند و براستیها و نیکیها پیشرفت دهند. مردان بزرگ و بنام همیشه از میان اینان برخاسته و هر نیکی در جهان با دست اینان انجام گرفته.

دومین نیک «نبرد کردن با اندیشه‌های پراکنده و پندارهای بیهوده» و دومین بد «پافشاری بروی آن اندیشه‌ها و پندارها» را می‌شماریم.

زیرا چنانکه گفتیم یک خواست گرانمایه‌ی دیگر نیرومندی و آزادی توده می‌باشد و گام نخست در راه آن خواست ، یکی شدن اندیشه‌هاست. یک مردمی را با اندیشه‌های پراکنده توده نتوان نامید و اگرچه شماره‌شان بصدملیونها و دوصدملیونها رسد از آزادی و وارستگی بهره نتوانند یافت.

سومین نیکی «در کردار و رفتار سود توده را بدیده گرفتن» و سومین بد «تنها خود را خواستن و دربند خوشیهای خود بودن» است. زیرا چنانکه گفتیم یک خواست بزرگ دیگر دربند آسایش همگان بودنست و آن جز در نتیجه‌ی از خود گذشتن و سود توده را بسود خود برگزیدن نیست. کنون باین سه چیز بس می‌کنیم. اینها چیزهاییست که بیشتر مردم نمی‌دانند و نامش را هم نشنیده‌اند. ولی اینها دیباچه‌ی نیکیهاست و تا اینها نباشد دیگر کارها همه بیهوده است ، و ما نیز تا اینها را نیک روشن نگردانیم و کوششهایی در راه رواجش نکنیم بگفتگو از نیک و بد دیگری نخواهیم پرداخت.
🔶 راه رستگاری

🔸 گفتار نهم : جاویدانی روان (تکه‌ی دو از دو)


این را باید پذیرفت که آدمی برگزیده‌ی آفریده‌هاست ، و خدا او را برتری داده ، و کوه و دشت و دریا و هوا و همه را رام او ساخته ، و رستنیها و جانوران همه را زیردست او نهاده. پس چه سزاست که بهره‌ی او از زندگی کمتر از جانوران و درختان باشد؟!..

درِ جاویدانی روان مرا تا این اندازه باز شده و می‌نویسم و فزونتر از این را بهنگام خود نگه می‌دارم. سخنان دیگری هست و کنون مرا روشن نیست و بدانها نمی‌پردازم. من در جایی که راهی را باز می‌کنم خود نیز از راهروانم ، و از پی راهنمایی گام بگام پیش می‌روم.

با این بیماری و درماندگی که خردها راست همه راستیها را نتوانند دریافت ، و این ناچاریست که ما در گفتارهای خود اندازه نگه داریم و همه‌ی راستیها را بیکبار ننویسیم. کسانی امروز جهان را از هر باره در پیشرفت می‌شناسند ، ولی نه چنانست. امروز خردها چه در شرق و چه در غرب ، سخت ناتوانست ، و مردمان از دریافت راستیها و پی بردن بسود و زیان بسی دورند.

این را هم باید گفت : کسانی که می‌میرند از اینجهان بیکبار دور می‌افتند و زندگان را با روانهای مردگان از هیچ راه پیوستگی نتواند بود. داستان گفتگو با روانها که از اروپا برخاسته و در همه جا رواج یافته و هزاران کسان بآن گراییده‌اند ، و هزارها کتاب در پیرامون آن نوشته‌اند ، بنیادی از دانش و خرد ندارد و سراپا دروغ و فریب است. ولی این شگفت که کسانی از هواداران دین آن را چیز پایه‌داری شناخته‌اند و از آن دلیلی بجاویدانی روان پدید آورده‌اند. باید گفت کار بیجایی کرده‌اند ، و داستان ایشان داستان آن کسیست که بنیاد خانه را کنده پر از برف و یخ گرداند ، و بیخردانه بخود بالد و این نداند چون تابستان فرارسد آن بنیاد از هم رفته و خانه خواهد برافتاد.

این یکی از گرفتاریهای زمان ماست که بی‌مایگانی بی‌آنکه بدانند دین چیست و از بهر چیست و از چه راهی تواند پیش رفت ، بهواداری آن برخاسته‌اند و هر سخنی که از اروپا می‌شنوند و مانندگی میان آن با دین می‌یابند ، نافهمیده و ناسنجیده و درست از نادرست نشناخته ، فرامی‌گیرند و با دین پیوند می‌دهند. ولی این کار نتیجه‌ی درستی ندارد و جز زیان سودی از آن برنخیزد.

کسی که داستان گفتگو با مردگان را می‌شنود باید نخست درستی و استواری آن را دریابد و آنگاه از آن دلیلی بیاری دین پدید آورد. یک افسانه‌ی بیپایی را گرفتن و از آن دلیل بجاویدانی روان آوردن جز دین را هرچه بی‌ارجتر و نااستوارتر نشان دادن نیست.
Adliye 37-40.pdf
928.6 KB
🔸 زندگانی من (ده سال در عدلیه)

(تکه‌های 37 تا 40 یکجا در یک فایل)

🔹 37ـ داستان شگفتی که رخ داد
🔹 38ـ کار بازرسی که بمن دادند
🔹 39ـ چگونه مدعی‌العموم تهران گردیدم
🔹 40ـ چگونه از تهران دورم راندند
🔶 در پیرامون روان

🔸 نشست سوم : هوده‌های مادّیگری همه بیپاست ـ (تکه‌ی 3)


٢ـ دوم هوده‌ی [=نتیجه‌ی] مادّیگری آدمی را نیکی‌پذیر ندانستن و از نیکی آن نومید بودنست. این دُژفهمی از دو جا برخاسته : یکی آنکه سرچشمه‌ی خواهاکها (1) و کناکهای (2) آدمی را جز خودخواهی ندانسته‌اند و پیداست که با چنان حالی نیکی ازو چشم نتوان داشت. دیگر اینکه آدمی را بپای جانوران برده‌اند و خود پیداست که جانوران نیکی‌ناپذیرند.

از آنسو این بیگفتگوست که آنچه در نهاد کسی یا چیزی نهاده شده دیگر نتواند بود. پستی خیمهای آدمی همانهاست که بوده است و هست و امید دیگر شدن بآنها نتوان بست.

ولی ما باینها پاسخ داده‌ایم. سرچشمه‌ی خواهاکها و کناکهای آدمی تنها خودخواهی نیست. آدمی با جانوران یکسان نمی‌باشد. در این باره جای گفتگو بازنمانده. آمدیم که آنچه در نهاد کسی یا چیزی نهاده شده دیگر نتواند بود. این سخن راستست. ولی دلیل نیکی‌ناپذیری آدمی نتواند بود. بدانسان که ما گفتیم آدمی نیکیها و بدیها هر دو را از نهاد خود می‌دارد.

بدانسان که بازنمودیم آدمی در کالبد خود دارای دو دستگاه است :

یکی دستگاه جان با خیمهای ناستوده‌ی رشک و آز و خشم و کینه و خودنمایی و برتری‌فروشی و ستمگری و چاپلوسی و مانند اینها که بسیار است.

دیگری دستگاه روان با خیمهای ستوده‌ی نیکخواهی و آبادی‌دوستی و آمیغ‌پژوهی و دلسوزی بدیگران و شرم و مانند اینها که کم نیست. چنانکه گفتیم فهم و اندیشه و خرد نیز از بستگان روانست.
اکنون سخن در آنست که این دو دستگاه در کالبد آدمی همیشه باهم در پیکار و کشاکش است و همچون کفه‌ی ترازو همینکه یکی بالا رفت آن دیگری پایین خواهد آمد. همانکه یکی نیرومند بود آن دیگری از نیرو خواهد افتاد. اینست نیکی آدمی از آن راه است که گوهر روانی او نیرومند و توانا گردیده گوهر جانی را بزیر فرمان گیرد و از بدیهای آن جلو گیرد.

این خود جُستار بسیار ارجداریست که آدمی چگونه نیک تواند بود؟. خیمهای او چگونه ستوده تواند گردید؟. در این باره دیگران سخن ارجداری نگفته‌اند. ولی از گفته‌های ما خود روشنست و بگفتگو نیاز نمی‌دارد. آدمی باید روان و خردش نیرومند گردد. برای نیرومندی روان نیز بیش از همه شناختن آمیغها دربایست می‌باشد.

چیزیست آزموده : هنگامی که ما آمیغهایی را بکسانی بازنماییم و آنان را در شناختن جهان و زندگانی بیناتر گردانیم ، خیمهاشان نیز ستوده خواهد گردید. وارونه‌ی آن نیز آزموده گردیده. زیان بدآموزیها از همین راه است. چنانکه گفتیم از روزی که مادّیگری در جهان پراکنده شده و بدآموزیهای آن در مغزها جا باز کرده خیمهای پست آدمیان چیره‌تر و نیرومندتر بوده و بدی در جهان فزونتر شده است.

پابرگی (از ویراینده) :
1ـ خواهاک = هر آنچه خواهند
2ـ کناک = هر آنچه کنند ؛ کار
دو تن از لیمورها
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 7 (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)
🔸 نیک و بد (1) تکه‌ی 18


امروز می‌بینیم کسانی دینداری می‌نمایند و خشنودی خدا را می‌جویند. بآنان باید گفت : خشنودی خدا در اینهاست و شما اگر باینها برنخیزید خدا را بر خود خشمناک گردانیده‌اید و با هیچ کار دیگری خشنودی او را بدست نخواهید آورد. یک مردمی که سر از راستیها درپیچند و گردن بدلیل نگزارند ، یک مردمی که به یازده کیش باشند و هر کیش پندارهای بسیار بیهوده‌ی دیگری را دنبال کنند ، یک مردمی که در اینجهان پرشور و غوغا زندگی خود را فراموش کرده جز بیاد پیشامدهای هزار سال و دوهزار سال پیش دیگران نباشند ، یک مردمی که خدای زنده‌ی جاویدان را کنار نهاده جز بمردگان و درگذشتگان نپردازند ـ چنان کسانی نزد خدا روسیاهند و خدا هرگز بر آنان نخواهد بخشود. اینان خدا را صمدخان (1) پنداشته‌اند که می‌خواهند نزد او میانجی برند و یا با نیایش و زبانداری او را از خود خشنود گردانند! ای گمراهان خدا را به نیایش و ستایش شما چه نیاز است؟!.. خدا از شما راستی‌پرستی و نیکی‌دوستی و کوشیدن بآبادی جهان و آسایش جهانیان می‌خواهد. خدا از شما غیرت و سرفرازی می‌خواهد. یکدلی و یکدستی می‌خواهد. اینهاست که مایه‌ی خرسندی خدا تواند بود (2). اینهاست که مایه‌ی آسایش اینجهان و آنجهان تواند بود.

می‌بینیم کسانی میهن‌دوستی و مردانگی می‌نمایند و خواهان پیشرفت می‌باشند بآنان باید گفت : پیشرفت و سرفرازی در اینهاست و اگر شما باینها برنخیزید هرگز روی پیشرفت نخواهید دید. باید گفت : درخت آرزو بار ندارد و در جهان هیچ چیزی جز از راه کوشش بدست نیاید. راه پیشرفت یک توده جز آن نیست که یک زندگانی ستوده و آبرومندی را بدیده گیرند و یکدل و یکدست برای رسیدن بآن کوشند وگرنه پیشرفت چگونه تواند بود؟!.. دوباره می‌گویم : شما کجا را می‌خواهید تا بسوی آن پیش روید؟!.. شما اگر راستی خواهان پیشرفتید و آرزوی یک زندگی آبرومندی می‌دارید ما آن زندگی را شناخته و راهش را پیدا کرده‌ایم و شما نیز با ما همگام باشید.

می‌بینیم کسانی دانش‌دوستی می‌نمایند و نام «علوم اجتماعی» و مانند آن را همیشه بر زبان میدارند. بآنان باید گفت پایه‌ی دانشها اینهاست و بی‌اینها از هیچ دانشی سود نتوان برداشت. باید گفت : بهترین دانشها آنست که معنی جهان و زندگی را بازنماید و راه رستگاری و فیروزی را نشان دهد. برای یک توده پیش از همه آبرو و سرفرازی درباید و گرانمایه‌ترین دانشها آنست که راه این دربایست (3) گرانمایه را باز نماید. شما اگر براستی خواهان دانشها می‌باشید با ما همراه و همگام شوید.

پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ حاج‌صمدخان (شجاع‌الدوله) از سرکردگان محمدعلی‌میرزا که بدستور او سپاه بر سر تبریز برد و با آزادیخواهان آنجا جنگهای خونینِ بسیاری کرد ولی کاری از پیش نبرده بشکست. باآنکه تبریزیان پس از فیروزی بر دولتیان و بیرون رفتن محمدعلی‌میرزا از کشور با او مهربانیها کردند و «گذشته را هرگز برویش نکشیدند» ولی آن «درنده‌ی خونخوار» دل از کینه‌ی تبریزیان تهی نساخت. سپس که روسیان در تبریز چیره شدند به پشتگرمی ایشان بدنهادانه و سنگدلانه دست بخون مشروطه‌خواهان آغشته ساخت و بدینسان نام ناپاکی از خود بیادگار گزارد.
2ـ تواند بود (bud) ، سبک شده‌ی تواند بودن است.
3ـ دربایست = آنچه به آن نیاز هست ، مایحتاج
🔶 راه رستگاری

🔸 گفتار دهم : در پیرامون مادیگری (تکه‌ی یک از سه)


خدا را نپذیرفتن ، و بجهان دیگری جز از اینجهان سَتَرسا (1) باور نداشتن ، از باستان زمان میانه‌ی آدمیان بوده ، و پس از پیدایش فلسفه بیشتر گردیده. کسانی با دریافت ساده بچنان راهی کمتر افتند ، ولی از دیگران نه شگفت است. اگر تنها هزار سال گذشته را بگیریم بسیاری از فیلسوفان ، و بیشتری از باطنیان و همه‌ی خراباتیان این راه را داشته‌اند ، و دسته‌های دیگری نیز با آنان بوده‌اند. ولی در هیچ زمانی رواج آن گمراهی باین اندازه نبوده.

از صد سال باز این در اروپا رواج بی‌اندازه یافته ، و چون با اندیشه‌های دیگر توأم است ، و بدانشهایی پیوستگی دارد زمینه‌ی پهناوری پیدا کرده ، و راهی برایش بنام «فلسفه‌ی مادی» باز شده ، و آوازه‌اش بهمه جا رسیده. از بنیادگزاران آن نیتچه و باخنر و شوپنهاور و دیگر دانشمندان بنام بوده‌اند ، و اینان نه تنها خدا را باور نمی‌دارند و جهان هستی را جز از «ماده و نمایشهای آن» نمی‌شناسند ، از روان و خرد نیز در کالبد آدمی ناآگاهی می‌نمایند ، و زندگی را سراسر کشمکش و خودخواهی شناخته و راستی و نیکی در آن امید نمی‌دارند ، و آدمیان را از ددان و چهارپایان جدا نمی‌گیرند.

اندیشه‌های ایشان تکان سختی بجهان داده و در همه جا دین را سخت سست گردانیده و آیین زندگی را از سامان انداخته. چنانکه گفتیم امروز انبوه مردمان بیدین ، و یا میانه‌ی دین و بیدینی آواره‌اند ، و چون جدایی میان آدمیان و جانوران نمی‌گزارند ، و خرد را از هوس بازنمی‌شناسد ، و راستی و نیکی در زندگانی امید نمی‌دارند بیکبار رشته را گسیخته‌اند و از هیچی پرهیز نمی‌نمایند.

پندارهای بیخردانه که با دین درآمیخته بنیاد آن را سست می‌داشته و چون این بدآموزیها از اروپا برخاسته همچون سیل دمانی که بر سرای کهن و سست‌بنیادی افتد بیکبار آن را از بن تکان داده.

نیتچه و یاران او را نیز بیش از همه آلودگی دین برانگیخته. آنان در اروپا با یک رشته زورگوییهایی روبرو بوده‌اند و با هوش بیدار و دانشهایی که داشته‌اند آنها را برنتافته سخت شوریده‌اند ، و بیتابانه بنبرد برخاسته‌اند ، و چون نام زورگوییها دین و آغازِش داستانِ آفرینش و آفریدگار بوده از اینها نیز بیزاری نموده‌اند ، و از بدگمانی جز جهان سترسا بهیچ چیز دیگری گرویدن نتوانسته‌اند.

این خود نه گناه ایشان ، بلکه گناه آن تیره‌دلانی بوده که دین را بازیچه‌ی هوس و یا راه روزی گرفته و آن نادانیها را می‌نمودند. اینان با دشمنی آشکاری که با خدا نموده‌اند نزد خدا سبکبارتر از کشیشان و مانندگان ایشان خواهند بود‌.

با آن پیشرفت دانشها در اروپا این می‌بایست که روزی سیل خشمی برخیزد و بنیاد کهن پندارهای بیخردانه و افسانه‌های پیره‌زنانه را که نام دین می‌داشت براندازد. آن سیل از دلهای نیتچه و یارانش سرچشمه گرفته و کم‌کم چندان پرزور گردیده که نه تنها اروپا بسراسر جهان ریخته و در همه جا باورها را سست گردانیده و پایه‌ی دین را تکان داده. می‌باید گفت : این خواست خدا بوده تا بدینسان پندارهای بیپا از میان برخیزد.

نیتچه و یاران او با دروغ جنگیده‌اند ولیکن در جستجوی راستی نبوده‌اند. همیشه با دروغ جنگیدن و جستجوی راستی کردن از هم جداست. بارها کسانی از دروغ بستوه آیند و با آن بنبرد خیزند و آن را از بن براندازند ، ولی راه براستی نتوانند برد و در میانه سرگردان مانند. بویژه کسانی که از دروغ سخت برآشوبند و خشم پرده بر دیده‌های آنان فروهِلَد که اینان از دیدن راستیها بازمانند.

پابرگی :
1ـ سترسیدن (همچون نترسیدن) = محسوس گردیدن ،‌ سترسا = محسوس ـ ویراینده