پاکدینی ـ احمد کسروی
7.54K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.29K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
🔶 راه رستگاری

🔸 گفتار دهم : در پیرامون مادیگری (تکه‌ی سه از سه)


کسانی نام مادیگری را می‌شنوند و بآن می‌گرایند و چنین می‌دانند یک راه باز و آسانی زیر پا دارند. آری برای آنان که بی‌اندیشه و بی‌پروا زیست کنند و درپی فهم و دانش نباشند چنانست. ولی برای آنان که در جستجوی راستیها هستند و بفهم و دانش می‌کوشند صد دشواری در این راه هست ، دشواریهایی که هرگز آسان نشود.

بسیار نیک : «مادّه است و نمایشهای آن و بیرون از مادّه چیزی نیست» ، پس هزارها راز شگفت از کجاست؟!. هزارها پیش‌بینی و آراستگی از چیست؟!. آیا این کار مادّه است که کودک بجهان نیامده روزی او در پستان مادر آماده گردد؟!. کار ماده است که شماره‌ی زن و مرد بِهر زمان نزدیک بهم باشد؟!. اگر دنبال کنیم صد پرسش از اینگونه توان پرسید.

شاید شنیده‌اید که داروین که می‌گوید جانوران همه از یکدیگر برخاسته‌اند و آدمی نیز از بوزینه جدا گردیده ، خود او و پیروانش در این زمینه دچار صد دشواری شده‌اند. چگونه آدمی از بوزینه جدا گردیده؟!.. آدمی کجا و بوزینه کجا؟!. داروین ناگزیر گردیده دست خدا را درمیان شناسد ، و پیروانش که خدا را باور نمی‌داشتند بچاره‌جوییهای دیگری برخاسته‌اند و سرانجام بجایی نرسیده‌اند. ولی در شرق هزاران کسان همینکه آن را شنیده‌اند نافهمیده بدل سپارده‌اند ، و بدستاویز آن رشته‌ی دین را پاره ساخته‌اند.

آنچه بیشتر مایه‌ی لغزش می‌شود بهم‌بستگیهاییست که از روی دانشهای امروزی درمیان کارهای جهان پدیدار است.

مردمان پیشین هر کاری را جداگانه شمردندی. مثلاً ابر و باران و برف و تگرگ و بخار و رویش کشت ، هر کدام را جدا دانستندی. ولی امروز روشن گردیده که همه‌ی اینها بهم پیوسته : از بخار ابر پدید آید ، و از ابر باران یا تگرگ یا برف بارد ، و از ریزش باران و تابش آفتاب کشت پرورش یابد.

یکی از پیروان مادیگری که خرده بگفته‌های ما گرفته در این باره نمونه‌هایی بدست داده چنین می‌نویسد : «کودک در شکم مادر از بهم آمیختن سلولهای نرینه و مادینه پدید آید و همچون پاره‌ای از تن او در شکم جا گیرد و از خوراکهایی که مادر خورَد برخوردار شده تن و اندامهایش درست گردد و روزبروز پرورش یافته بزرگ شود تا نوبت بیرون آمدن فرارسد».

می‌نویسد : «شیمی نشان می‌دهد که هر چیزی از بهم پیوستن چند آخشیج پدید آید ، بدینسان که هیدروجن با آزُت ، آمونیاک ؛ و با اکسیجن ، آب ؛ و با کلر ، اسید کلریدریک می‌شود. از سدیم با آب ، سود سوزنده ؛ با کلر ، نمک خوراک ؛ با اسید سولفوریک ، سولفات دو سود پدید آید. همچنین دیگر چیزها».

می‌گوید : تنهای جانوران و تنه‌های درختان و همه گونه رستنیها هر یک فرمول شیمیاییست و نمونه‌های گوناگون که از آنها پدیدار می‌شود همگی نتیجه‌ی عوض شدن آخشیجها و یا کم و بیش گردیدن اندازه‌ی آنهاست».

اینها از یکسو با باورهای عامیانه که مردمان راست و با دین پیوسته ، ناسازگار می‌باشد ، و از همینجا کسانی سرخورده بیکبار از دین سرد می‌گردند و سراسر آن را این چنین بیپا می‌انگارند. از آنسوی از این بهمبستگی که میانه‌ی کارهاست و همه از روی یک سامانی بهنگام خود انجام می‌یابد نیازی بآفریدگار نمی‌پندارند.

ولی این خود لغزشی بیش نیست. زیرا چنانکه گفتیم همه‌ی اینها درباره‌ی کارگاه است. کارگاهی با این سامان و آراستگی بخود پیدا نشده و بآفریدگار نیاز دارد. کسانی ساعت و بهم‌پیوستگی ماشینهای آن و گردش آنها را برای جهان مثل می‌زنند. می‌گوییم : مثل بسیار بجاییست. ولی آیا ساعت با آن خودکاریش نیازی بسازنده ندارد؟!.. آیا میتوان پنداشت که خود بخود پیدا گردیده؟!.. چنانکه گفتیم این سامان جهان و بهم‌پیوستگی کارهای آن هستی آفریدگار را هرچه روشنتر میگرداند. زیرا از اینها هویدا است که یک دستگاه بیهوده نیست و روی دانش و پیش‌بینی پدید آورده شده و این از خود اینجهان نشدنیست. دوباره می‌گوییم مادّه نه چیزی است که دانش و بینش داشته باشد.

انگاری را که لاپلاس و دیگران درباره‌ی جهان دارند شنیده‌اید : اینان آغاز جهان را بیک توده‌ی بخار گرم و سوزان می‌رسانند که می‌بوده و از هنگامی بگرد خود چرخیدن گرفته و از چرخیدن از یکسو ذره‌های آن بهم نزدیکتر و پیوسته‌تر شده و از سوی دیگر کره‌ها از آن جدا گردیده و در پیرامونش بچرخیدن پرداخته‌. ما می‌گوییم : اینها همه درست ، آنچه این توده‌ی بخار را پدید آورده و آن را بچرخیدن واداشته که بوده؟!. در همینجاست که به هستی خدا خَستُوان [=معترف] می‌گردیم ، و اینجهان ـ یا بهتر بگویم طبیعت ـ را کارخانه‌ی او می‌دانیم.
🔶 در پیرامون روان

🔸 نشست سوم : هوده‌های مادّیگری همه بیپاست ـ (تکه‌ی 6)


درباره‌ی خرد سخنی نیز با روزنامه‌ی پند داشته‌ایم. چنانکه می‌دانید یکی از نویسندگان این روزنامه تکه‌ای درباره‌ی دکتر ارانی و من نوشته که چندی پیش من در آن باره گفتگو کردم و پاسخهایی دادم. ولی چون برخی جمله‌های آن درباره‌ی خرد است ، در اینجا دوباره از آنها بسخن می‌پردازم :

نویسنده درباره‌ی من می‌گوید : «براه خطا می‌رود. میخواهد نفس انسان را از تحت سلطه‌ی احساسات یکباره درآورد و عنان اختیار جامعه را بدست عقل مطلق بسپارد. غافل از اینکه تحقیقات علمی روانشناسی جدید حد فاصل بین عقل و احساسات را از میان برداشته و مسلم ساخته که آنچه امروز نژاد بشر احتیاج دارد تکمیل عقل نیست ، تهذیب عواطف و استیلای غرائز است».

گفتگوی ما بیش از همه درباره‌ی این جمله است : «روانشناسی جدید حد فاصل بین عقل و احساسات را از میان برداشته است».

ما می‌گوییم : شما کدام خرد را می‌گویید؟ !. اگر آن خرد را می‌گویید که ما نام می‌بریم و داور نیک و بدش می‌شماریم ، روانشناسی آن را نشناخته است. اگر چیز دیگری را می‌گویید ما را با آن کاری نیست.

ببینید چگونه فریب دانشها را می‌خورند. چگونه از دانشها بگمراهی می‌افتند. بجای اینکه پی به کمی[=نقص] دانش برند و بازگردند و آن را درست گردانند ، گفته‌های دانشمندان را به رخ ما می‌کشند.

اینکه می‌گوید : «آنچه امروز نژاد بشر احتیاج دارد تکمیل عقل نیست تهذیب عواطف و استیلای غرائز است» همچنان جای ایراد است. از خود این جمله پاسخ بگوینده‌اش توان درآورد. واژه‌ی «تهذیب» که بکار می‌برد پاسخ او را تواند داد. «تهذیب» واژه‌ی عربی و معنی آن «پاکیزه گردانیدن» است. پس پیداست که در آدمی «عواطف» ناپاکیزه نیز هست که باید آنها را نیز پاکیزه گردانید. اینست ما می‌پرسیم : «آنچه عواطف ناپاکیزه را از عواطف پاکیزه جدا گرداند چیست؟!. کدام نیروست که این کار را تواند کرد؟!. آیا جز خرد که ما می‌گوییم و شما نمی‌پذیرید ، نیروی دیگری برای شناختن چیزهای پاکیزه و ناپاکیزه در آدمی هست؟!.».

جای شگفتست که این جوانان در زندگانی بیرونی خود ، از بامداد تا شام ، پیاپی نام خرد را می‌برند و کارهای نیک یا بد مردم را بداوری خرد می‌سپارند. به یکی که بد کرده خرده می‌گیرند و به یکی که نیکوکار است خشنودی نشان می‌دهند. ولی چون بدانشها می‌رسند ، دریافتهای خدادادی خود را فراموش کرده بگفته‌های نارسای برخی دانشمندان ارج می‌گزارند و خود را پابند آنها می‌گردانند. چون دانشها خرد را نشناخته ، اینها نیز آن را بکنار می‌گزارند.
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 7 (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)
🔸 نیک و بد (1) تکه‌ی 21


ما روشن گردانیدیم که داستان نیک و بد باین آسانی نیست که هر کس بآن برخیزد و راه آن نه اینست که هر کس هرچه را نیک دانست بکار بندد و بد دانست پرهیز کند و هر کس بدلخواه خویش نیک و بدی را دنبال کند. ما روشن گردانیدیم که نیک و بد را بنیادی باید و آن نیز پس از آنست که معنی جهان و زندگی دانسته گردد. کنون شما بگویید چه راهی در زندگی دنبال می‌کنید و کدام بنیادی را برای نیک و بد می‌شناسید. تنها اینها را ندانید چه پندی بمردم توانید دادن؟!.. آیا چه برتری شما را بر دیگرانست که می‌خواهید بآنان پند آموزید؟!.. آیا نه آنست که هرچه آنان نمی‌دانند شما نیز نمی‌دانید؟!..

از شگفتیهاست که اینان می‌خواهند با یک رشته سخنان بیهوده و کم‌ارجی که از اینجا و آنجا فراگرفته‌اند هم سروری بمردم کنند ، و هم پول از آنان گیرند ، و هم در اینجا و آنجا نشسته گله و بدگویی از آنان کنند و بدینسان خودنمایی و برتریفروشی نمایند.

اینان با این کار خود نه تنها سودی بمردم نمی‌رسانند زیانهای بسیاری می‌زنند. زیرا از یکسو مردم را فریب داده گمراه می‌گردانند و همیشه درمیان آنان و رستگاری ایستاده جلوگیری می‌نمایند ، از یکسو نیز با سخنان سست و بی‌ارجی که سرمایه‌ی کار خود می‌دارند و با دوروییها و چاپلوسیها که همواره در برابر پولداران از خود نشان می‌دهند آبروی پندآموزی را برده و آن را از ارج می‌اندازند.

سخن کوتاه می‌کنم : می‌باید از همه‌ی اینها جلو گیریم و از میانشان برداریم و این کاری است که باید همگی در راه آن بکوشیم. برداشتن جلوگیر یکم و گزاردن بنیادی برای نیک و بد بیش از همه بگردن ماست و ما باین کار پرداخته‌ایم و به یاری خدا بپایان خواهیم آورد. ولی در برداشتن جلوگیر دوم باید همگی دست بهم دهیم و این بگردن همه‌ی غیرتمندان است که بکندن ریشه‌ی این نادانیها بکوشند.

دوباره می‌گویم : بیشتر آنان زشتی کار خود را نمی‌دانند و از زیانی که بتوده می‌رسانند آگاه نیستند و با همه‌ی بدی و زیانکاری خود را نیک می‌دانند ، و بلکه نیکی را جز آنچه خود می‌دارند نمی‌شناسند. اینست باید گفتشان و از چگونگی آگاهشان گردانید و این کار سختی نیست. زیرا امروز در بیشتر نشستها این کسان هستند و همیشه ناله و گله از توده کارشان است ، و این است بآسانی می‌توان جلو سخنشان را گرفت و آنچه باید گفتن گفت ، و بیگمان بسیاری از آنان بدی کار خود را دریابند و از رفتار زشت دست بردارند و آنان که ایستادگی نمایند و گردن نگزارند باید پستشان شمرد و از ارجشان کاست. مردانی که با نادانیها و بیماریهای خود بتوده زیان رسانند و با گفتن نیز دست برندارند دارای هیچ ارجی نیستند و در چنین هنگامهاست که باید پروای هیچ چیز و هیچ کس را نکرد و در راه فیروزی توده از هر چیزی چشم پوشید. چنین گرفتاریها در یک توده اگر از راهش چاره نشود گران سرآید و اینست باید در راه برداشتن آنها همه چیز را کوچک گرفت. بسیاری از اینان از بس سالها با این گله‌ها و ناله‌ها و خودفروشیها بسر داده‌اند آتش غیرت در دلهاشان خاموش گردیده و این نمونه‌ی بیدردی ایشانست که تنها بگفتن درد بس می‌کنند و چون پیشنهاد چاره می‌شود می‌رنجند و به زباندرازی می‌پردازند. بلکه از بسِ پستی و بیدردی که از این حالِ گرفتاری لذت می‌برند و با کسانی که بچاره کوشند دشمنی می‌نمایند. چنین کسانی بسیار پستند و درخور هرگونه سختگیری و ناپاسداری می‌باشند.


در اینجا گفتار را بپایان می‌رسانیم. در این زمینه بسخنان دیگری نیاز هست ولی هنگامی بآنها خواهیم پرداخت که این گفتار سود خود را بخشد و بدینسان جا برای سخن دیگری باز شود. از بس سالها این گرفتاری درمیان بوده امروز انبوه مردم چنین می‌دانند که نیکی یک کس تنها در آنست که از بدیها گله و ناله نماید و بآن بس نماید. بچنین کسانی ما چه سخنی توانیم گفت و چه نیکیها توانیم یاد داد؟!. ولی چون این نادانی تکانی خورد و مردم درپی خود نیکیها باشند خواهیم توانست سخنان بسیاری رانیم.
✴️ شعر ما را نجات نخواهد داد.

آقای کسروی تعجب دارم از کسانی که در برابر آن راهنمای بزرگ گردن کشیده با لجبازی و دغلکاری باز هم دم از مفاخر ملی و ادبیات و شعر و شاعر می‌زنند و دوباره می‌خواهند صوفیگری و جبریگری و خراباتیگری و سایر عقاید زهرآگین شاعران را در روح این ملت تزریق نمایند. این تیره‌دلان هیچ خیال نمی‌کنند ما دیگر فریب آنها را نخواهیم خورد و زیر بار اندیشه‌های پست آنان نخواهیم رفت. ما فهمیده‌ایم این دوره دوره‌ی کار و کوشش است نه روزگار :
ما سرخوشیم و باده‌ی ما در پیاله کن
بدمست را بغمزه‌ی ساقی حواله کن

این دنیا دنیای غیرت و مردانگی است نه اینکه بنشینند و بگویند :
من دوستدار روی خوش و موی دلکشم
مدهوش چشم مست و می صاف بیغشم
توده‌ای که افراد آن در بحران بیچارگی و نابسامانی گوشه‌نشینی اختیار کرده و بگوید :
من که دارم در گدایی گنج سلطانی بدست
کی طمع در گردش گردون دون‌پرور کنم
هیچوقت روی آزادگی را نخواهند دید.
اینهاست که بهانه بدست دیگران داده و می‌گویند این ملت رشد سیاسی ندارد.[1]

کسانی که احتیاجات امروزه‌ی خودشان را فراموش کرده و باینگونه مفاخر ملی چسبیده‌اند باید بدانند با این روزگار سیاه ، با این گرفتاریهای شوم ، با این عقیده‌های پراکنده و با این دردهای بیدرمانی که داریم شعر ما را نجات نخواهد داد و شاعران ما را جز به باده‌خواری و ساده‌بازی و لب جوی و کنار یار پنداری به راه دیگری دلالت نخواهند نمود. شعر کار بیکارانست و شاعر یعنی ستایشگر این و آن برای خاطر یک صله و انعامی. نُه کرسی فلک را زیر پای قزل ارسلان نهادن یعنی چه؟ آن سعدی شیرازی را که من خودم قبل از خواندن مجله‌ی پیمان طرفدار او بودم می‌بینم در زمانی که مغولها دختران و زنان ایرانیان را باسارت برده و خونریزیهایی را کرده‌اند کوچکترین تکانی بملت خود نداده و بیباکانه می‌گوید :
در آن مدت که ما را وقت خوش بود ز هجرت ششصدوپنجاه‌وشش بود[2]

آن حافظ شیرازی که لسان‌الغیبش خوانند می‌بینیم قلندری را بجای رسانیده که می‌گوید :
عاشق روی جوانی خوش و نوخاسته‌ام وز خدا صحبت او را بدعا خواسته‌ام
عاشق و رند و نظربازم و می‌گویم فاش تا بدانی که بچندین هنر آراسته‌ام

گستاخی را نگاه کن ، رندی و نظربازی و عشق‌ورزی را برای خود هنر دانسته و بیشرمانه افتخار می‌کند که از خداوند پاکِ بزرگوار صحبت جوان خوش‌خط و خالی را با دعا خواسته‌ام.

من نمی‌دانم اسم چند نفر قلندران خراباتی را برای خود مفاخر ملی دانستن و اشعار بی‌ادبانه‌‌ی آنها را ادبیات نام نهادن چه نتیجه‌ای دارد.
اگر ادبیات اینهاست پس بی‌ادبیها چیست؟!. ادبیاتی که مردم را به گمراهی و آلودگی مبتلا نماید بچه درد می‌خورد؟! حال اگر بگوییم آن کتابهایی را که مایه‌ی فساد اخلاق است باید آتش زد اغراق نگفته‌ایم. اگر بنویسیم آن منظومه‌هایی را که مایه‌ی ایجاد اختلافات است باید دور انداخت بخطا نرفته‌ایم.

پس بیایید آن ورقهای ابریقِ می و آب انگور و ساغر و لب جوی و صحبت کوزه و کوزه‌گران را پاره کنیم و صفحات نوینی را در باب غیرت و مردانگی و آزادگی و عزت نفس خود باز نماییم ، بیایید راه زندگانی را بیابیم و با اصلاحات جامعه دمی هم سرخوش باشیم ، بیایید دردها را بگوییم و گرفتاریها را بنویسیم و حقایق را از آقای کسروی بپرسیم و چاره‌ی مرضهای خودمان را از آن استاد یاد بگیریم تا بلکه ما هم در شاهراه زندگانی بیفتیم و روح پاک و روان انسانیت را در وجود خود تربیت نماییم و روی خوشبختی را ببینیم.

شما آقای کسروی حقایق را بگویید شاهراه حقیقت را بنمایید داوری توده و یاری خدا پشتیبان شماست. اما کسانی که حقایق را قبول ندارند پاکمرد اسلام در حق آنها فرموده اولئک کالانعام بل هم اضل.[3]
مراغه ـ اهلی شکوهیان
(پرچم روزانه ش 176)
[1] : استعمارگران برای آنکه بر ستمگریهای خود رخت نیکی و دلسوزی بپوشانند و چیرگیشان بر توده‌های درمانده‌ی جهان را کاری درست بنمایند ، می‌کوشیدند آنها را نیازمند قیمومت نشان دهند. رشد سیاسی نداشتن توده‌های زیردستشان بهانه‌ی آنان بود که همیشه در پاسخ اعتراض آزادیخواهان جهان پیش می‌کشیدند. اشاره‌ی نویسنده به آنست.
[2] : سال 656 هجری سالیست که هولاکوخان کشتار سنگدلانه‌ی بغداد را دستور داد. این نکته شایان یادآوری است که در آن روزگار میان مسلمانان همبستگی باندازه‌ای بود که درد مسلمان دیگری را درد خود دانسته و جوشیده ‌خروشیدندی. سعدی از رهگذر سفرهایی که به سرزمینهای دیگر کرده با مردم آنجاها نشست و برخاستها داشته این همبستگی می‌بایست درو خروش و جوشش دیگری برانگیزد. ولی فسوسا که برنینگیخته. در این زمینه مولوی ازو هم بی‌رگتر است و توگویی کشتار مردم بغداد نبوده بلکه مشتی ریگ بوده که در آب ریخته چه می‌گوید :
گرچه یک بغداد ویران کرده شد هر طرف بغدادها بنیاد کرد
ابلهان گفتند شهر داد رفت عاشقان گفتند بالله داد کرد
[3] : معنی : مانند چهارپایانند ، بلکه گمراهتر!
شادروان حریری از تبریز

در پرچم نیمه‌ماهه درباره‌ی او چنین آمده :

«آقای حریری از پشتیبانان دیرین پیمان ، و خود مرد بافهم و مایه‌ایست که کوشش را با آرامی توأم می‌دارد.
این نیکمردان که بگناه راستی‌پژوهی و پشتیبانی از کوششهای پاکدلانه‌ی ما همیشه زخمهای زبانی از بیفرهنگان یافته‌اند مزدشان را از خدا خواهند گرفت.»
🔶 راه رستگاری

🔸 گفتار یازدهم : مردان خدا (تکه‌ی یک از سه)

تا اینجا سخن ما از باورهای دینی بپایان می‌آید. ولی می‌باید چند سخنی هم از برانگیختگان رانیم و معنی برانگیختگی را بازنماییم. زیرا چون دین را آنان پیش برده‌اند می‌باید آنان را براست داشتن. وانگاه این یکی از راستیهاست که بمردمان پوشیده می‌باشد و کمتر کسی آگاهی درستی از آن می‌دارد. هزار سال در شرق دوره‌ی نادانی بشمار است. این ده صده بسیار راستیها را از میان برده. کتابها را بخوانید ، آیا در یکی از آنها معنی راست این را می‌توانید یافت؟!.

متکلمان جز «قاعده‌ی لطف» عنوانی نداشته‌اند و گواه راستی یک برانگیخته را کارهایی شناخته‌اند که تاریخ آنها را نمی‌پذیرد. فیلسوفان و صوفیان هر یکی خود را بالاتر از برانگیختگان می‌شمارده‌اند و هرچه در این باره نوشته‌اند جز رویه‌کاریها[ظاهرسازی] نبوده.

این از پیشینیانست. سپس در هندوستان قادیانی برخاسته و در ایران باب و بهاء پیدا شده‌اند ، و پیروان اینان بگفته‌های دیگری برخاسته‌اند. سپس نیز در زمان ما چون هیاهوی مادیگری برپا شده و باورها سستی گرفته ، انبوه مردم از دین بیگانه گردیده‌اند و درباره‌ی برانگیختگان نیز جز این در دلهای خود ندارند که آنان را از پایه‌ی دیگران گیرند و کوششهای آنان را جز از راه برتری‌جویی نشناسند. بیفرهنگانی از آنان ، بیشرمانه زباندرازیها نیز می‌نمایند. ببینید در یک زمینه چه اندازه پراکندگیها هست.
امروز اینها دستاویزی در دست دشمنان شرق است. چون شرقیان هر گروهی پیرو یکی دیگر از برانگیختگان هستند و با همه‌ی سستی دین هنوز این دسته‌بندیها باستواری خود بازمانده آنان هر زمان یک برانگیخته‌ای را گرفته و ستایشها ازو می‌نمایند ـ ستایشهای زبانی که دلهاشان از آن آگاهی ندارد ، و بدینسان دامن بآتش پراکندگی و نادانی می‌زنند. چون راستیها از میان برخاسته و رشته از دست رفته ، نتیجه این شده که صدها ملیون مردمان بازیچه‌ی دست سیاستگران غرب گردیده‌اند. دریغا !.

یک چیز را اگر از راهش جویند بآسانی یابند. ولی چه کنند آن درماندگی که هر کدام چند سخنی را فراگرفته‌اند و همان پابندشان گردیده و از هر چیزی جز کشاکش و نادانی بهره برنمی‌دارند؟!..

فرستادگان چند تن از ایشان در زمانهای تاریخی برخاسته‌اند و داستانشان پدیدار است ، چرا آن را از تاریخ جستجو نمی‌کنند؟!.. اینهمه پراکنده‌اندیشی بهر چیست ، چرا تاریخ را بداوری نمی‌خوانند؟!..

اگر تاریخ را جستجو کنند سرگذشت آنان اینست : بهنگامی که یک توده‌ی گمراه و پریشان ، و انبوه مردان درمانده و نادان بوده‌اند ، مردی از میان ایشان سر برافراشته ، و با گمراهیها و نادانیها بنبرد برخاسته ، و در هر چیزی راستی آن را بازنموده ، و آنچه سروده راست درآمده ، و از بزرگ و کوچک کسی را بچشم نگرفته ، و از بهر این و آن از سخن خود برنگشته ، «خدا گفته و راست ایستاده» مردان پاکدل او را راستگو دیده‌اند و در گفتار و کردارش دروغی و یا فریبی پیدا نکرده‌اند ، و سخنانش را همه از روی خرد یافته‌اند ، راستی‌پرستانه باو گرویده‌اند و مردانه گِردش را فراگرفته‌اند ، و یاری دریغ نگفته‌اند : بدینسان کار او پیش رفته ، و راهی بروی توده باز شده.

اینست کوتاهِ سرگذشت هر فرستاده‌ای ، و چون نیک نگرید یک پیشامد طبیعی است و چیز شگفت‌آوری در آن نیست. امروز انبوه مردمان از رازهای جهان (رازهای پدیدار آن را می‌گویم) ناآگاهند. اگر کسانی گردش جهان را نیک بسنجند و کارهای آن را باندیشه سپارند ، برازهای بسیاری پی برند و دشواریهای فراوانی را آسان گردانند. دوباره می‌گویم : آفرینش دستگاه بیهوده‌ای نیست ، و هر چیزی در آن جای خود را دارد. آفریدگاری یا بگفته‌ی شما طبیعتی ـ که برای هر دردی درمانی نهاده ، و کودک بجهان نیامده روزی او را در پستان مادر بسیج کرده ، و برای پیشرفت کار جهان آنچه درباید آماده ساخته ، از چنین آفریدگار چه شگفت است که برای رستگاری جهانیان به هر هنگام نیازی راهنمایانی برانگیزد؟!.
🔶 در پیرامون روان

🔸 نشست سوم : هوده‌های مادّیگری همه بیپاست ـ (تکه‌ی 7)


همین گفتگو زمینه‌ی نیکیست که خرد شناخته گردد. من نمی‌دانم خواست این نویسنده از «عواطف» چیست. نمی‌دانم در روانشناسی چه چیزهایی را از حالهای مغزی آدمی شناخته‌اند و چه چیزهایی را نشناخته‌اند. آنچه ما می‌دانیم در آدمی چند رشته حالهاست و اینک با زبان ساده‌ی همه‌فهم آنها را بازمی‌نماییم :

1) هوسها یا چیزهایی که آدمی آنها را خود بخود می‌خواهد. مثلاً می‌خواهد موسیقی شنود. می‌خواهد در باغی بگردد. می‌خواهد گلی را ببوید.

2) سَهِشها (احساسات) یا چیزهایی که بشُوَند پیشامدی یا رخدادی در درون او پدید می‌آید. مثلاً از کسی دشنام می‌شنود خشمناک می‌شود ، مژده باو می‌رسد شادمان می‌گردد. کسی را در گرفتاری و بدبختی می‌بیند و اندوه می‌خورد.

3) مهرها. مثلاً بفرزند خود مهر می‌ورزد ، بزن خود مهر می‌ورزد ، بدوست خود مهر می‌ورزد.

4) غریزه‌ها یا چیزهایی که بی‌هیچ اختیاری می‌کند. مثلاً از بانگی ترسیده بی‌اختیار می‌گریزد. سوزن آمپول به تنش نزدیک می‌شود بی‌اختیار وامی‌زند.

از اینگونه بسیار و من اینها را برای مثل یاد کردم. بیگمان «احساسات و عواطف و غرایز» که گفته می‌شود بیرون از این چند چیز نیست.

اکنون سخن در آنست که این چیزها که در آدمی هست ، نیک و بدش توأمست. مثلاً هوسها بدو گونه است : یک بار آدمی می‌خواهد باده گسارد و مست گردد و یک بار می‌خواهد در باغی بگردد و هوا خورد. این دو یکی نیست. آن زیانمند و این سودمند یا بیزیانست.

سَهِشها نیز چنانست : یک بار از کسی ستم دیده خشمناکست. یک بار چون کسی طلب خود را ازو خواسته خشمش گرفته. اینها نیز یکی ستوده و یکی ناستوده است.

در مهرها نیز یک بار بفرزند خود مهر می‌ورزد و یک بار زن مرد دیگری را دوست می‌دارد.

در غریزه‌ها نیز یک بار از آتش می‌گریزد و یک بار از سوزن آمپول پس می‌زند.

چیزیست بسیار روشن که در همه‌ی اینها نیکها با بدها توأم می‌باشد. اکنون می‌باید دید آنچه نیکهای اینها را از هم جدا گرداند چیست؟. در همینجاست که ما به خرد پی می‌بریم ـ دانشها هرچه گفته است بگوید. آن نیرویی که نیکها و بدهای همینها را از هم جدا می‌گرداند خرد است و اینست همه چیز باید پیرو خرد باشد.

ما نگفته‌ایم که جلو سَهِشهای آدمی گرفته شود. ما نگفته‌ایم هوس یا مهر هیچگاه بکار نرود. ما گفته‌ایم : همه‌ی اینها باید در زیر نگهبانی خرد باشد که نیکها را از بدها جدا گرداند. به نیکها راه دهد و از بدها جلو گیرد. اینست سخن ما و باین سخن هیچ ایرادی نتوان گرفت. اگر روانشناسی با این نمی‌سازد کمی از سوی اوست.

به هر حال این سخن بسیار نابجاست که گفته شود : «روانشناسی حد فاصل میانه‌ی عقل و احساسات را برداشته است!». «عقل» کجا و «احساسات» کجاست؟!.
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 8 (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)
🔸 نیک و بد (2) - تکه‌ی 1

1ـ پایه‌هایی که برای نیک و بد گزارده شود باید آن را سست نگردانید (تکه‌ی 1)

درباره‌ی نیک و بد ، کار تنها جدا کردن نیکها از بدها و شناسانیدن آنها و گزاردن پایه(قاعده)هایی نیست. یک کار بزرگ دیگر اینست که نگزاریم آنها را سست گردانند و از نیرو اندازند. باشد که خوانندگان خواست ما را از این سخن نخواهند دریافت. اینست با مثالی آن را روشن می‌گردانیم :

چنین انگارید پدری به پسر خود پند داده چنین می‌گوید : «همیشه دربند تندرستی باش و بیش از اندازه نخور و هر خوراکی که زیان‌آور است دست از آن نگه‌دار» ، هرآینه این پند در دل او جای گیرد و باندازه‌ی فهم و خرد آن جوان درو کارگر افتد. ولی این در جاییست که سخنان ناسازگار دیگری بگوش او نخورد و این دستور نیکی را از نیرو نیندازد و سست نگرداند. مثلاً اگر یکی از دوستانش با وی چنین گوید : «زندگی برای خوردن و خوابیدن و لذت بردن است. آدمی اگر بخواهد دربند تندرستی باشد باید از خوشیها چشم پوشد. هر کس دیر یا زود خواهد مُرد. دیگر چشم‌پوشی از خوشیها چراست؟!..» این بدآموزی نیز کار خود را کند و هرآینه دستور پدری را از نیرو اندازد و جوان بیچاره را گیج و دودل گردانَد.

اینست معنی آنچه می‌گوییم : پایه‌هایی که برای نیک و بد گزارده شود باید آن را سست نگردانید. این سخن درخور چون و چرا نیست و هر کسی با اندکی اندیشه آن را خواهد پذیرفت. ما نمی‌دانیم در روانشناسی اروپاییان هوشدار این بوده‌اند و چیزی درباره‌‌اش نوشته‌اند یا نه. هرچه هست ما آن را بیچون و چرا می‌شناسیم و گواهیهای بسیار از تاریخ و از زندگانی امروزی ایرانیان در این باره در دست می‌داریم و اینک یکی از آنها را می‌آوریم :
🔶 راه رستگاری

🔸 گفتار یازدهم : مردان خدا (تکه‌ی دو از سه)

ما نشان دادیم که باید شاهراهی بروی جهانیان باز باشد ، وگرنه از هم پراکنده گردند (1). کنون می‌پرسیم : «آیا آدمیان بسر خود توانند بآن شاهراه درآیند؟». اگر گویید : «توانند ...» تاریخ دروغ آن را نشان خواهد داد. تاریخ گواه است از هر توده‌ای تا مرد خدایی برنخاست بجایی نرسیدند. چرا دور می‌رویم؟!.. اگر آدمیان توانند بسر خود رستگار گردند امروز این گمراهی و سرگردانی جهانیان از چه روست؟!. اینهمه دانشها و اینهمه دانشمندان ، چرا نمی‌توانند بشاهراهی درآیند؟!. شما تنها ایران را بگیرید. صد نادانی و بدخویی بهم درآمیخته و هر که را می‌بینید زبانش بناله باز است. چرا نمی‌توانند چاره باین دردها بیندیشند؟!..

در جایی که آدمیان بسر خود رستگار نگردند ناچاریست که راهنمایی درمیان باشد.

اما نشان راستگویی یک فرستاده : در این باره هم سخنان گوناگون رانده شده ، و متکلمان و انبوه دینداران بر آن بوده‌اند که باید فرستادگان بکارهای نتوانستنی از زنده گردانیدن مردگان ، و آگهی دادن از نادیده و نیامده ، و سخن گفتن با جانوران زبان‌بسته و مانند اینها برخیزند تا راستی ایشان شناخته گردد. ولی این بیراهی دیگری می‌باشد و خود از آنجا پیش آمده که کسانی همه‌ی ارج را بخود فرستادگان داده و چنین پنداشته‌اند که یک فرستاده چون برخاست سخنانی بیدلیل راند و مردم ناگزیر باشند گفته‌های او را نافهمیده بپذیرند ، از اینرو نیاز دیده‌اند که فرستاده بکارهای نتوانستی برخیزد و از راه آنها بر مردمان چیره درآید ، ولی داستان نه چنانست.

دوباره می‌گویم : اینان می‌بایست بجای آنکه بنشینند و از پیش خود بگمان و گزافه پردازند سرگذشت و تاریخ یکی از فرستادگان را بخوانند و بیندیشند تا راستی را دریابند. در فرستادگان ارج بیشتر گفتار و کردار آنان راست. یک فرستاده چه می‌گوید و چه می‌کند تا نیازش به نتوانستیها باشد؟!.. کسی که برخاسته و همه بنیکی جهان می‌کوشد ، و همه راستی از خود می‌نماید ، گواه راستگویی او خردهاست. برانگیختگی یا فرستادگی از خدا نه چیزیست دروغ بردارد. برانگیختگی خوش خوردن و خوش خفتن ، یا بگوشه‌ای خزیدن و سخنان رنگین سرودن نیست تا راست و دروغش پوشیده ماند. یک فرستاده باید گمراهیها را براندازد و راستترین و نزدیکترین راه را بسوی خدا نشان دهد ، آیین زندگی بنیاد گزارد ، خویهای پاک یاد دهد ، در نکوهش و ستایش راه گزافه نسپرد ، از بهر کسی و چیزی از راه برنگردد ، هر زمان گفتار دیگرگون نسازد ، در دین جایگاهی برای خود باز نکند ، پاداش از بهر خویش نخواهد ، یک کلمه بگویم : در زمان خود بیمانند باشد. اینست یک فرستاده‌ی خدا. چنین کسی چگونه شناخته نگردد؟!..

پابرگی :
1ـ گفتار دوم همین کتاب.
Adliye 41-45.pdf
418.8 KB
🔸 زندگانی من (ده سال در عدلیه)

(تکه‌های 41 تا 45 یکجا در یک فایل)

41ـ سفر شیروان
42ـ داستان دلسوز شهربانو
43ـ سه روزی که در شیروان ماندیم
44ـ سفر قوچان
45ـ چگونه از خراسان بازگشتم
✴️ نتیجه‌ای که از اعتراضهای مردم در آبان 98 بدست آید.
👇
🔶 در پیرامون روان

🔸 نشست سوم : هوده‌های مادّیگری همه بیپاست ـ (تکه‌ی 8)


٥ ـ پنجم هوده‌ی فلسفه مادّی آن بوده که زندگانی جز نبردی درمیان زندگان و جهان جز نبردگاهی شناخته نمی‌شود. این یکی از هوده‌های بسیار زیان‌آور آن فلسفه است. مایه‌ی این دُژفهمی همانست که سرچشمه‌ی خواهاکها و کناکهای آدمی را جز خودخواهی نمی‌شناسند. در جایی که هر کسی تنها خود را بخواهد و همه چیز را برای خود خواهد پیداست که مردمی که در یک جا می‌زیند همیشه با یکدیگر در کشاکش و نبرد خواهند بود. در آنحال آدمیان یا بایستی باهم نزیند و هر خاندانی در بالای کوهی یا در ته دره‌ای جایی گزینند و جدا از دیگران زندگی بسر برند و یا تن به نبرد داده همیشه در کشاکش باشند.

ولی ما بیپایی این را روشن گردانیدیم. سرچشمه‌ی خواهاکها و کناکهای آدمی تنها خودخواهی نیست. درو خواهاکها و کناکهایی از سرچشمه‌ی نیکخواهی و داددوستی و آمیغ‌پژوهی و مانند اینها نیز هست که از روی آنها تواند زیست.

کوتاه‌شده‌ی سخنان ما در آن باره اینست :

آدمی دارای دو گوهر است : جانی و روانی. اکنون اگر بخواهد از روی گوهر جانی زید ، زندگانیش جز نبرد و کشاکش نخواهد بود. جز همان نخواهد بود که گرگان و سگان می‌دارند و همیشه باهم گلاویزند. و اگر بخواهد از روی روان زید ، یک زندگانی آدمیانه بسیار ستوده‌ای خواهد داشت و بجای نبرد و کشاکش ، با یکدیگر دلسوزی و دستگیری خواهند داشت.

همه‌ی کوششها در جهان اینست که آدمی از روی روان زید و زندگانی آدمیانه دارد. نیکخواهان که برخاسته‌اند در این راه کوشیده‌اند. قانونها برای اینست. دین برای اینست.

لغزش بزرگ فلسفه‌ی مادّی همینست که می‌خواهد مردمان را بزیستن از روی گوهر جانی وادارد. آدمیان را بزندگانی جانورانه بازگرداند.

از همینجا نیاز بدین روشن خواهد گردید. دین برای همینست که کسانی بنام دانشمند برنخیزند که از نافهمیهای خود هوده‌های غلطی گیرند و هایهوی بجهان اندازند و مردمان را گمراه گردانیده بسوی پستی و جانوری بازگردانند. دین برای همینست که از اینگونه نافهمیها جلو گیرد.

آن جوانانی که خود را از دین بی‌نیاز می‌دانند و هنگامی که نام دین را می‌شنوند شانه می‌اندازند اینها را بشنوند و به نافهمیهای خود پی برند.
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 8 (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)
🔸 نیک و بد (2) ـ تکه‌ی 2

1ـ پایه‌هایی که برای نیک و بد گزارده شود باید آن را سست نگردانید (تکه‌ی 2)

در ایران چون جنبش مشروطه آغازید چنانکه می‌دانیم نخست دانشمندان و درسخواندگان پیش افتادند و سپس نوبت بدیگران رسید. آن روز سخنها این بود : «باید ارج میهن خود را دانست ، و در راه نگهداری آن جان و دارایی دریغ نگفت ، و در راه پیشرفت آن از خوشیها و سودها چشم پوشید ...» ، اینها را می‌نوشتند و می‌گفتند و داستانها از میهن‌دوستی اروپاییان و از جانفشانیهای ایشان بگواهی می‌آوردند. این سخنان با شور شگفتی گفته و شنیده می‌شد و بیگمان بود که در دلها جای برای خود باز می‌کند ، و خود چنین پنداشته می‌شد که در دلهای دانشمندان و درسخواندگان که معنی کشور و میهن را بهتر می‌دانند و از تاریخ بیشتر آگاهند بیشتر کارگر می‌افتد تا در دلهای دیگران. این چیزی بود که هر کسی می‌پنداشت ولی پیشامدها وارونه‌ی آن را نشان داد. زیرا دیری نگذشت که میانه‌ی محمدعلی‌میرزا با مجلس شورا کشاکش پیدا شد و آزادیخواهان را زمانِ گفتار گذشته و روزگار کردار رسید ، و در این روزگار و درمیان کوششها و تلاشها بود که دانسته شد درسهای میهن‌دوستی و جانفشانی و مردانگی که داده شده بدلهای درس‌ناخواندگان یا کمدانشان کارگرتر افتاده تا بدلهای دانشمندان و پیشرفتگان. زیرا دیده شد بیشتر اینان از جانفشانی بازایستادند ، و با همه‌ی لافهای بسیاری که در دو سال گذشته زده بودند جز سستی و بیکارگی از خود نشان ندادند ، و اینست هیچ کار ارجداری از آنان نمودار نگردید ، و بسیاری از ایشان گذشته از سستی و بیکارگی ، پستی و بدنهادی نیز از خود نشان دادند زیرا در نهان به محمدعلی‌میرزا بلکه به بیگانگان گراییدند. این خود داستان شگفتی شد که هر زمان آشوبی برمی‌خاست و زمان کوشش و جانبازی می‌رسید اینان ـ این دسته‌ی پیشرفتگان ـ خود را کنار می‌کشیدند و میدان را برای جانبازیها و مردانگیهای دسته‌ی کمدانشان باز می‌گزاردند ، ولی همینکه آن روزگار سپری می‌شد و زمان خودنمایی و سودجویی و بهره‌مندی پیش می‌آمد دوباره همانان خود را بمیدان رسانیده رشته‌ی کارها را بدست می‌گرفتند.

اگر یک دسته‌ی اندکی را ـ از دو سید و حاجی‌میرزا ابراهیم‌آقا ، و میرزا جهانگیرخان و آقا سید جمال و قاضی ارداقی و مانند اینها ـ کنار گزاریم دیگران نه تنها خشنودی‌بخش نبودند برخی مایه‌ی رسوایی نیز شدند.

مردم در آن روز نادرستیهای اینان را درنمی‌یافتند. ولی ما که تاریخ مشروطه را گرد آورده‌ایم و در پیرامون آن نیک اندیشیده‌ایم همه را می‌شناسیم. یکی از چیزهایی که مرا بنوشتن تاریخ مشروطه برانگیخت این بود که پیشامدهای سالهای اخیر ایران را نیک دانم و مردان را نیک شناسم و در گفتگو از آلودگیها و گرفتاریهای توده گواه و دلیل از همان پیشامدها بیاورم. اکنون در اینجا هم نیک توانم داوری کنم و این را روشن گردانم که درسخواندگان ـ یا بگفته‌ی خودشان فضلاء و ادباء ـ برای چه از آزمایش بدانسان بد درآمدند و انگیزه و مایه‌ی این کار را هم نشان دهم.
🔶 راه رستگاری

🔸 گفتار یازدهم : مردان خدا (تکه‌ی سه از سه)

یک پزشک اگر دروغی بود[bud] در پرده نمانَد و باندک زمانی رسوا گردد ، چه رسد بمردی که نام فرستادگی از خدا دارد و باید برستگاری جهانیان کوشد ، چگونه تواند دروغی باشد و رسوا نگردد؟!.

تاریخ گواه است هر که بدروغ این دعوی را کرده رسوا شده. آن یکی از سنگینی بار بستوه آمده و در نیمه‌ی راه از دوش انداخته. این یکی پنداشته یک فرستاده هرچه خواست تواند گفت و بیخردانه خود را خدا نامیده. آن دیگری بکارهای بیهوده‌ای از مناجات‌بافی و مانند آن پرداخته است.

آنان که پس از اسلام برخاسته‌اند همگی از نادانی نشان راستی یک برانگیخته را سخن پنداشته‌اند و از گام نخست به پیروی از قرآن بآیه‌سازی پرداخته‌اند. بدتر از همه آنکه برخی از میان فارسی‌زبانان برخاسته و سخن بتازی سروده‌اند. اینها همه نشان ساختگی کار ایشان بوده ، کسی که از راه دروغ بکاری برخاست راه آن را نشناسد و آنچه از دیگری دیده بجا و بیجا پیروی نماید و رسوا گردد.

از اینجاست می‌گوییم : فرستادگی از خدا دروغ‌بردار نیست‌. می‌گوییم : گواه راستی یک برانگیخته هم خود او و کارهای اوست.

راست است همیشه خردها آزاد نیست ، و ما چنانکه گفتیم یک مرد خدا بهنگامی برخیزد که گمراهیها فراوان و خردها سست و مردمانِ تیره‌درون فزون باشند و خود ناچاریست که کسان انبوهی از نادانی یا از ناپاکی او را نپذیرند و گمراهان با وی از درِ دشمنی باشند ، و در اینجاست که کار بسختی انجامد. ولی این سختی هم دیر نپاید. زیرا جهان هیچگاه از مردان بخرد پاکدل تهی نباشد. و چنانکه گفتیم چون یک مرد خدایی بکوشش برخاست اینان ـ این بخردان و پاکدلان ـ باو گروند ، و مردانه بیاریش کوشند و چون اینان پیش افتادند دسته‌های انبوه دیگری پیروی نمایند و یک دسته‌ی بدنهاد که بازمانند و همچنان ایستادگی نمایند پس از دیری آنان نیز ناچار شده گردن نهند ، و یا سزای خود یافته نابود شوند.

این یک راه طبیعی است. خدا آدمیان را یکسان نیافریده و هر کسی پاکدرون نیست. شما اگر در بیابان بر سر راهی ایستید و راهروانی را ببینید که راه کج کرده‌اند و شما آواز برداشته بگویید : «ای برادران راه را گم کرده‌اید ، باینسو برگردید!» ، خواهید دید این گفته‌ی شما را همگی یکسان نخواهند شنود. اگر ده تن باشند سه چهار تن بیداردلانه نگاهی بشما و نگاهی براه انداخته و راستگویی شما را دریافته براه بازخواهند گشت و سه چهار تن خواه و ناخواه پیروی از ایشان خواهند کرد. ولی دیگران ستیزگی خواهند نمود و تا چند گامی در آن بیراهه برندارند براه بازنخواهند گشت.

همواره در جهان پاکان و ناپاکان باهم باشند ، و این بهنگام یک جنبش خداییست که از هم جدا گردند. علی و ابوبکر و عمر و بوجهل و بولهب و بوسفیان همیشه در جهان باشند ، و این در زمان پیدایش یک پاکمرد است که نیک شناخته شوند.

تاریخ گواهست پیشرفت کار هر فرستاده‌ای با یاری یک دسته از پاکدلان بوده. اینان پیشگامان راه رستگاریند. اینان دستهای خدا میان مردمانند.

باید گفت : گواه راستی یک مرد خدا ـ پس از خود او و گفتار و کردارش ـ یاری و پشتیبانی این خجسته‌مردان می‌باشد ، و آن نتوانستنی که وی را باید ، تکان دادن این دلهای پاکست.
Nik-o-Bad (1) - 3.pdf
529 KB
🔸 دردها و درمانها ـ بخش 7 (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)

🔸 نیک و بد (1) ـ تکه‌ی 3

🔹 ما چه می‌خواهیم و درپی چه هستیم؟..
🔹 باید جلو بیهوده‌گویان را گرفت