🔶 راه رستگاری
🔸 گفتار دوازدهم : زردشت و مانی (تکهی دو از سه)
اما مانی چون برخاست زردشتیگری در ایران و مسیحیگری در روم رواج بسیار داشت و میانهی این دو کیش که هر دو بنیاد خویش را از دست داده و سراسر دروغ و پندار گردیده بود کشاکش بس سختی میرفت و چهبسا خونها میریخت. در خود ایران که مسیحیان نیز بودند میان دو دسته آتش دشمنی زبانه میزد. اگر مانی راستی را فرستادهی خدا بودی بهیچ یک از دو کیش ارجی ننهاده خود با دستیاری خرد یک دین خداپرستی با آیین زندگانی بنیاد نهادی و مردمان را بآن خواندی و بدینسان زردشتیان و مسیحیان هر دو را از گمراهی بیرون آوردی و کشاکش را از میان ایشان برداشتی. این میبود راهی که در آن زمان یک فرستادهی خدا میبایست پیمودن. لیکن مانی چون دروغگو بود عامیانه این راه را پیش گرفت که پندارهایی را از زردشتیگری با پندارهایی از مسیحیگری بهم درآمیزد و چیزهایی از خود بر آنها افزاید و یک گمراهی نوینی پدید آورد.
همچون زردشتیان (1) ، جهان را در دست دو نیرو انگاشت : یکی تاریکی و دیگری روشنایی ، که این دو همواره باهم در کشاکش باشند ، و در این باره صد افسانهی بیسرانجام بهم بست. از آنسوی داستان آدم و حوا را از مسیحیان گرفته با افسانههای خود درآمیخت ، و همچون راهِبان مردمان را بدوری جستن از خوشیهای جهان و دامن درچیدن از آمیزش زنان برانگیخت.
این شیوهی عامیانست که چون دو چیز یا دو کس را بهم در کشاکش دیدند چون نتوانند داوری کنند و راست از دروغ بازنمایند بآشتی دادن میانهی ایشان کوشند ، و کمی از آن و کمی از این کاسته آن دو را بهم رسانند. مانی نیز همین رفتار را نموده و بیش از این خواستی نداشته که دو گمراهی را که زردشتیگری و مسیحیگری بوده بهم رساند و هیچگاه درپی راستیها نبوده و خود نتوانستی بودن.
از چیست این نشناخت جهان یک دستگاه بیش نیست و در آن جز یک نیرو کارگر نمیباشد ، با اینکه شت زردشت در دوهزار سال پیش این را بازنموده بود؟!.
از چیست این ندانست خوشیهای جهان همه از بهر مردمانست و دوری از آنها هرگز با خرد نسازد؟!.
از چیست این درنیافت زنان را از بهر مردان آفریدگار آفریده و نیامیختن با آنان جز نافرمانی با خدا نباشد؟!.
آیا نه اینست که دروغگو بود و راستیها را درنمییافت؟!..
آیا نه اینست که بایستی رسوا گردد و دروغش شناخته شود؟!..
کسانی که پس از اسلام بدعوی فرستادگی برخاستهاند بیشتر ایشان نیز دچار این رسوایی گردیدهاند. زیرا چون از قرن سوم فلسفهی یونان در شرق رواج یافته ، و از سوی دیگر صوفیگری پیدا شده ، و باطنیگری پدید آمده ، و اینها هر کدام راه جداگانهای بوده و مایهی سرگردانی مردمان شده. کسانی که بنام فرستادگی برخاستهاند بجای آنکه این گمراهیها را براندازند و دین را به بنیاد راستین خود برگردانند و بدینسان مردمان را از سرگردانی رها سازند ، هر کدام بیش از این نکردهاند که اینها را بهم درآمیزند و مردم را گمراهتر و سرگردانتر گردانند. سید محمد مُشَعشَع ، شیعیگری را با باطنیگری درهم آمیخته و هر زمان نام دیگری بروی خود نهاده ، و هرگاه که جلو باز بوده بیشرمانه تا دعوی خدایی پیش رفته ، و برای نشان راستگویی بشعبدهبازی پرداخته. سیدعلیمحمد باب شیعیگری را با هرچه شنیده و دانسته بهم درآمیخته ، میرزا حسینعلی بهاء صوفیگری و خراباتیگری را با شیعیگری و مسیحیگری رویهم ریخته. در گفتار تا دعوی خدایی بالا رفته و در کردار تا قافیهبافیهای بیهوده پایین افتاده. میرزا غلام قادیانی میانهی مسیحیگری و مسلمانی جایی گرفته. خود را مسیح نامیده ولی همچون قرآن بتازی آیهها سروده. همگی باین گمراهی دچار آمدهاند که پندارهای بیپایی را که هر یکی از جایی برخاسته و کمکم با دین درآمیخته ، چیزهای پایهداری پندارند و دعویهای خود را بر روی آنها بنیاد نهند. بجای آنکه مردمان را از گمراهی رها گردانند خود پیروی از گمراهیهای آنان کردهاند. همگی گواه راستی یک فرستاده را سخن پنداشته و بیش از همه بسخنبافی پرداختهاند. اگر نیک اندیشید هیچ یکی معنی برانگیختگی یا فرستادگی را ندانسته و از کاری که باید یک فرستاده انجام دهند تنها باستواری جای خود کوشیدهاند. این بدتر که پنداشتهاند یک فرستاده هرچه خواست تواند گفت و بسخنان بیخردانه برخاستهاند و هرگز دربند دلیل نبودهاند.
پابرگی :
1ـ این دو نیرویی که میان زردشتیان زیر عنوان یزدان و اهریمن رواج داشته از چیزهایی بوده که سپس پیدا شده و دین زردشت که بنیاد آن یگانگی آفریدگار است از آن بیزار بوده.
🔸 گفتار دوازدهم : زردشت و مانی (تکهی دو از سه)
اما مانی چون برخاست زردشتیگری در ایران و مسیحیگری در روم رواج بسیار داشت و میانهی این دو کیش که هر دو بنیاد خویش را از دست داده و سراسر دروغ و پندار گردیده بود کشاکش بس سختی میرفت و چهبسا خونها میریخت. در خود ایران که مسیحیان نیز بودند میان دو دسته آتش دشمنی زبانه میزد. اگر مانی راستی را فرستادهی خدا بودی بهیچ یک از دو کیش ارجی ننهاده خود با دستیاری خرد یک دین خداپرستی با آیین زندگانی بنیاد نهادی و مردمان را بآن خواندی و بدینسان زردشتیان و مسیحیان هر دو را از گمراهی بیرون آوردی و کشاکش را از میان ایشان برداشتی. این میبود راهی که در آن زمان یک فرستادهی خدا میبایست پیمودن. لیکن مانی چون دروغگو بود عامیانه این راه را پیش گرفت که پندارهایی را از زردشتیگری با پندارهایی از مسیحیگری بهم درآمیزد و چیزهایی از خود بر آنها افزاید و یک گمراهی نوینی پدید آورد.
همچون زردشتیان (1) ، جهان را در دست دو نیرو انگاشت : یکی تاریکی و دیگری روشنایی ، که این دو همواره باهم در کشاکش باشند ، و در این باره صد افسانهی بیسرانجام بهم بست. از آنسوی داستان آدم و حوا را از مسیحیان گرفته با افسانههای خود درآمیخت ، و همچون راهِبان مردمان را بدوری جستن از خوشیهای جهان و دامن درچیدن از آمیزش زنان برانگیخت.
این شیوهی عامیانست که چون دو چیز یا دو کس را بهم در کشاکش دیدند چون نتوانند داوری کنند و راست از دروغ بازنمایند بآشتی دادن میانهی ایشان کوشند ، و کمی از آن و کمی از این کاسته آن دو را بهم رسانند. مانی نیز همین رفتار را نموده و بیش از این خواستی نداشته که دو گمراهی را که زردشتیگری و مسیحیگری بوده بهم رساند و هیچگاه درپی راستیها نبوده و خود نتوانستی بودن.
از چیست این نشناخت جهان یک دستگاه بیش نیست و در آن جز یک نیرو کارگر نمیباشد ، با اینکه شت زردشت در دوهزار سال پیش این را بازنموده بود؟!.
از چیست این ندانست خوشیهای جهان همه از بهر مردمانست و دوری از آنها هرگز با خرد نسازد؟!.
از چیست این درنیافت زنان را از بهر مردان آفریدگار آفریده و نیامیختن با آنان جز نافرمانی با خدا نباشد؟!.
آیا نه اینست که دروغگو بود و راستیها را درنمییافت؟!..
آیا نه اینست که بایستی رسوا گردد و دروغش شناخته شود؟!..
کسانی که پس از اسلام بدعوی فرستادگی برخاستهاند بیشتر ایشان نیز دچار این رسوایی گردیدهاند. زیرا چون از قرن سوم فلسفهی یونان در شرق رواج یافته ، و از سوی دیگر صوفیگری پیدا شده ، و باطنیگری پدید آمده ، و اینها هر کدام راه جداگانهای بوده و مایهی سرگردانی مردمان شده. کسانی که بنام فرستادگی برخاستهاند بجای آنکه این گمراهیها را براندازند و دین را به بنیاد راستین خود برگردانند و بدینسان مردمان را از سرگردانی رها سازند ، هر کدام بیش از این نکردهاند که اینها را بهم درآمیزند و مردم را گمراهتر و سرگردانتر گردانند. سید محمد مُشَعشَع ، شیعیگری را با باطنیگری درهم آمیخته و هر زمان نام دیگری بروی خود نهاده ، و هرگاه که جلو باز بوده بیشرمانه تا دعوی خدایی پیش رفته ، و برای نشان راستگویی بشعبدهبازی پرداخته. سیدعلیمحمد باب شیعیگری را با هرچه شنیده و دانسته بهم درآمیخته ، میرزا حسینعلی بهاء صوفیگری و خراباتیگری را با شیعیگری و مسیحیگری رویهم ریخته. در گفتار تا دعوی خدایی بالا رفته و در کردار تا قافیهبافیهای بیهوده پایین افتاده. میرزا غلام قادیانی میانهی مسیحیگری و مسلمانی جایی گرفته. خود را مسیح نامیده ولی همچون قرآن بتازی آیهها سروده. همگی باین گمراهی دچار آمدهاند که پندارهای بیپایی را که هر یکی از جایی برخاسته و کمکم با دین درآمیخته ، چیزهای پایهداری پندارند و دعویهای خود را بر روی آنها بنیاد نهند. بجای آنکه مردمان را از گمراهی رها گردانند خود پیروی از گمراهیهای آنان کردهاند. همگی گواه راستی یک فرستاده را سخن پنداشته و بیش از همه بسخنبافی پرداختهاند. اگر نیک اندیشید هیچ یکی معنی برانگیختگی یا فرستادگی را ندانسته و از کاری که باید یک فرستاده انجام دهند تنها باستواری جای خود کوشیدهاند. این بدتر که پنداشتهاند یک فرستاده هرچه خواست تواند گفت و بسخنان بیخردانه برخاستهاند و هرگز دربند دلیل نبودهاند.
پابرگی :
1ـ این دو نیرویی که میان زردشتیان زیر عنوان یزدان و اهریمن رواج داشته از چیزهایی بوده که سپس پیدا شده و دین زردشت که بنیاد آن یگانگی آفریدگار است از آن بیزار بوده.
🔶 در پیرامون روان
🔸 نشست چهارم : چه گزارشهایی میکنند؟. ـ (تکهی 2)
یکی از اینان سخنانی با من رانده و از پاسخ درمانده و رفته و پس از چند روزی باز آمده چنین میگوید : «شما مثل زده میگویید : کسی که دچار آتشِ سوزانی گردیده ، دیگری از بیرون خود را بمیان آتش میاندازد و او را رها میگرداند و این را دلیل میآورید که کارهای آدمی همهاش از راه خودخواهی نیست ؛ در حالی که این هم از راه خودخواهی میباشد. کسی که این کار را میکند مسلماً در پیش خود استدلالش اینست : اگر من بجای این بآتش افتاده بودم و کسانی در بیرون ایستاده بمن کمک نمیکردند ، بدم نمیآمد؟. همین استدلال دلیلی است که این نیکیها که ما میکنیم ، آنها نیز برای خودمانست. از روی خودخواهیست».
گفتم : رفته و نشسته و اندیشه بکار برده این را پیدا کردهاید و این گیرندهترین دلیلست که بدستتان افتاده. ولی این هم درست نیست. زیرا اینکه «آنچه بخود سزا نمیشناسی بدیگران سزا نشناس» قاعدهی دادگریست. قاعدهایست که از گوهر روانی برخاسته است. قاعدهایست بزیان خودخواهی و بآخشیج آن.
آنان که سرچشمهی کارهاشان خودخواهیست بیکبار از این قاعده ناآگاهند. مثلاً جانوران هر یکی آنچه دلش خواست بزیان دیگری خواهد کرد و هرگز چنین چیزی بیادش نخواهد افتاد. کودکان که گوهر روانی آنها ناتوانست هرچه خواستند بهوس میکنند و هرگز پروایی باین قاعده نمیدارند. بازیچهای که یکی دوست میدارد از دست کودک دیگر میرباید. ولی اگر دیگری از دست او ربود گریه آغاز میکند.
در بزرگان نیز چنانست. ستمگران که ستمها کنند هیچگاه دربند آن نباشند که اگر دیگری بمن ستم کند خواهم رنجید. اگر شما همین را بیادش آورید باز درو نخواهد هَنایید.
فراموش نکردهام وحید دستگردی سخت رنجیده میبود که عشقی او را هجو کرده. روزی با من گفتگو میداشت گفتم : آخر شما هم شهابالسلطنه را هجو کرده بودید. از این گفته رنجیده گفت : «من مثل شهابالسطنهام؟!..»
آنان که گرفتار خودخواهیند هیچگاه نمیخواهند خود را با دیگران در ترازو گزارند و از روی آن قاعده داوری کنند. خودخواهی چنین فرصتی بآنان نمیدهد و نخواهد داد.
مثل نیکی بتازگی در روزنامهها خواندهام. داستانیست از روسی ترجمه شده : گرگی خود را بگلهای زد و گوسفندی را ربود و برد در بالای کوه ، تا توانست خورد و بازمانده را گزارده در پهلوی آن بخواب رفت. در آن میان بزمچهای آهسته خود را بآنجا رسانیده کمی از گوشت و استخوان گوسفند را ربوده گریخت. گرگ بآواز پای او بیدار شده فریاد برداشت : «آی مردم این مال مرا میبرد!» خودخواهان همین حال را میدارند.
اکنون سخن در آنست که یکی مانندهی آن گرگ است که برای آنکه شکم خود را سیر گرداند گوسفندی را میکشد و نابود میگرداند و پروایی بهیچ قانون و هیچ فلسفهای نمیدارد و شما نام آن را خودخواهی میگزارید. یکی هم مانندهی آن جوانمردیست که چون کسی را درون آتش میبیند خود را دچار گردانیده برهاییش میشتابد و شما این را هم خودخواهی مینامید. پیداست که بسیار غلطست. پیداست که این دو کار یکی نیست.
ما دربند نام نیستیم. شما اگر دلتان میخواهد این را نیز بنام «خودخواهی» بخوانید. ولی دو چیز را فراموش نگردانید : یکی اینکه این خودخواهی جز از آن خودخواهیست. این بسیار نیکست ، بسیار خجسته است. دیگری آنکه شما از این رشته کارهای آدمی ناآگاه میبودید و اینبود او را نیکیپذیر نمیدانستید و با جانوران یکی میشناختید ، و اکنون که اینها را شناختید باید بخطای خود خَستُوان[=معترف] گردید.
🔸 نشست چهارم : چه گزارشهایی میکنند؟. ـ (تکهی 2)
یکی از اینان سخنانی با من رانده و از پاسخ درمانده و رفته و پس از چند روزی باز آمده چنین میگوید : «شما مثل زده میگویید : کسی که دچار آتشِ سوزانی گردیده ، دیگری از بیرون خود را بمیان آتش میاندازد و او را رها میگرداند و این را دلیل میآورید که کارهای آدمی همهاش از راه خودخواهی نیست ؛ در حالی که این هم از راه خودخواهی میباشد. کسی که این کار را میکند مسلماً در پیش خود استدلالش اینست : اگر من بجای این بآتش افتاده بودم و کسانی در بیرون ایستاده بمن کمک نمیکردند ، بدم نمیآمد؟. همین استدلال دلیلی است که این نیکیها که ما میکنیم ، آنها نیز برای خودمانست. از روی خودخواهیست».
گفتم : رفته و نشسته و اندیشه بکار برده این را پیدا کردهاید و این گیرندهترین دلیلست که بدستتان افتاده. ولی این هم درست نیست. زیرا اینکه «آنچه بخود سزا نمیشناسی بدیگران سزا نشناس» قاعدهی دادگریست. قاعدهایست که از گوهر روانی برخاسته است. قاعدهایست بزیان خودخواهی و بآخشیج آن.
آنان که سرچشمهی کارهاشان خودخواهیست بیکبار از این قاعده ناآگاهند. مثلاً جانوران هر یکی آنچه دلش خواست بزیان دیگری خواهد کرد و هرگز چنین چیزی بیادش نخواهد افتاد. کودکان که گوهر روانی آنها ناتوانست هرچه خواستند بهوس میکنند و هرگز پروایی باین قاعده نمیدارند. بازیچهای که یکی دوست میدارد از دست کودک دیگر میرباید. ولی اگر دیگری از دست او ربود گریه آغاز میکند.
در بزرگان نیز چنانست. ستمگران که ستمها کنند هیچگاه دربند آن نباشند که اگر دیگری بمن ستم کند خواهم رنجید. اگر شما همین را بیادش آورید باز درو نخواهد هَنایید.
فراموش نکردهام وحید دستگردی سخت رنجیده میبود که عشقی او را هجو کرده. روزی با من گفتگو میداشت گفتم : آخر شما هم شهابالسلطنه را هجو کرده بودید. از این گفته رنجیده گفت : «من مثل شهابالسطنهام؟!..»
آنان که گرفتار خودخواهیند هیچگاه نمیخواهند خود را با دیگران در ترازو گزارند و از روی آن قاعده داوری کنند. خودخواهی چنین فرصتی بآنان نمیدهد و نخواهد داد.
مثل نیکی بتازگی در روزنامهها خواندهام. داستانیست از روسی ترجمه شده : گرگی خود را بگلهای زد و گوسفندی را ربود و برد در بالای کوه ، تا توانست خورد و بازمانده را گزارده در پهلوی آن بخواب رفت. در آن میان بزمچهای آهسته خود را بآنجا رسانیده کمی از گوشت و استخوان گوسفند را ربوده گریخت. گرگ بآواز پای او بیدار شده فریاد برداشت : «آی مردم این مال مرا میبرد!» خودخواهان همین حال را میدارند.
اکنون سخن در آنست که یکی مانندهی آن گرگ است که برای آنکه شکم خود را سیر گرداند گوسفندی را میکشد و نابود میگرداند و پروایی بهیچ قانون و هیچ فلسفهای نمیدارد و شما نام آن را خودخواهی میگزارید. یکی هم مانندهی آن جوانمردیست که چون کسی را درون آتش میبیند خود را دچار گردانیده برهاییش میشتابد و شما این را هم خودخواهی مینامید. پیداست که بسیار غلطست. پیداست که این دو کار یکی نیست.
ما دربند نام نیستیم. شما اگر دلتان میخواهد این را نیز بنام «خودخواهی» بخوانید. ولی دو چیز را فراموش نگردانید : یکی اینکه این خودخواهی جز از آن خودخواهیست. این بسیار نیکست ، بسیار خجسته است. دیگری آنکه شما از این رشته کارهای آدمی ناآگاه میبودید و اینبود او را نیکیپذیر نمیدانستید و با جانوران یکی میشناختید ، و اکنون که اینها را شناختید باید بخطای خود خَستُوان[=معترف] گردید.
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 8 (یا گفتارهایی از مهنامهی پیمان)
🔸 نیک و بد (2) ـ تکهی 5
1ـ پایههایی که برای نیک و بد گزارده شود باید آن را سست نگردانید ـ (تکهی 5)
دیگری گفت : پس چگونه آنان با آواز آزادیخواهی تکان خوردند و در آن جنبش پا درمیان داشتند. گفتم بهتر است زمینه [را] روشنتر از این گردانم تا پاسخ این پرسش نیز دانسته شود. باید دانست که آدمی که سخنی یاد میگیرد و در دل جا میدهد این جلوگیر آن نخواهد بود که سخن دیگری را هم یاد گیرد و در دل جا دهد. آمدیم که این دو سخن باهم سازش نداشتند در اینحال اگر خرد و اندیشه نیرومند است آن دو را باهم سنجد و داوری کند و هر کدام را که راست دید نگه دارد و باور خویش گرداند و آن یکی را کنار گزارد. ولی اگر اندیشه و خرد ناتوانست و راست از کج جدا نمیتواند کرد ، ناگریز هر دو را نگه دارد و در دل جای برای هر دو باز کند. چیزی که هست آن این را سست گرداند و این آن را ، و آن کس همیشه دودل و گیجسر باشد.
ما برای این گواه بسیاری توانیم آورد. امروز هزاران کسان میباشند که نخست دیندار بوده و درس خواندهاند و چیزهای بسیاری یاد گرفتهاند ، و سپس نیز به روزنامهها و کتابهای نوین روآورده و صد سخنی از بدآموزیهای مادیگری و بیدینی خوانده و در دلهای خود جا دادهاند ، و چون از ناتوانی اندیشه و خرد داوری میان آنها نتوانستهاند اینست هر دو دسته را در دل نگه داشتهاند و نتیجه این شده که بیآنکه خود بفهمند و بخواهند هر ساعت رنگ دیگری از خود بیرون دهند و ما بارها دیدهایم که کسانی که یک ساعت پیش هستی خدا را انکار میکردند این زمان دربارهی نیارَستنیها (1) (که ما آنها را نمیپذیریم) از در کشاکش درآمدهاند. دوباره میگویم : هزاران کسان از اینگونهاند و شما میتوانید در گفتار و کردار آنان باریکاندیشی کنید و این حال را آشکار دریابید.
آنان نیز همین حال را داشتهاند و درس جانفشانی و میهندوستی و مردانگی را که فراگرفتهاند در دلهاشان جا دادهاند و بشور و تکانی برخاستهاند ، ولی چون با درسهای ناسازگار دیگری در یک جا بوده اینست شور و تکان سست بوده و آن نیرو پیدا نکرده که تا جانفشانی و سختیکشیشان پیش برد. تا هنگامی که میدان تهی بوده و بیم جان و دارایی نمیرفته همراهی با دیگران میکردهاند. ولی سپس که در میدان هماورد زورمندی همچون محمدعلیمیرزا پیدا شده و بیم جان و دارایی رونموده در این هنگام بوده که آن شور و تکانِ سست از کار افتاده و ناپدید گردیده و خواه و ناخواه درسهای دیگر (همچون : «دستی که بدندان نتوان برد ببوس» و یا همچون «دنیا چند روزه است و نیک یا بد میگذرد») بیاد افتاده است و بدانسان که میدانیم این کسان را از میدان میهندوستی و جانفشانی بیرون برده است.
این داوری بهتر شدی اگر ما توانستیمی نامهای آن کسان را نیز ببریم و رفتار هر یکی را در جنبش آزادیخواهی برشتهی نوشتن بکشیم ، و ما چون نمیخواهیم پردهدری کنیم و نام کسی را نمیبریم اینست زمینه یک رنگ تاریکی بخود میگیرد. ولی آنانکه تاریخ مشروطه را خواندهاند و یا بخوانند این گفتهها بر آنان تاریکی نخواهد داشت. (2) پیشامد آزادیخواهی در ایران رازهایش بسیار است و چند چیز دست بهم داده تا آن را ناانجام گزارده ولی هرچه هست یکی از انگیزههای ناانجام ماندن آن همین را باید گرفت.
پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ نیارستنی = معجزه (کسروی سپس «نتوانستنی» را در این معنی بکار برده)
2ـ این جستار در کتاب «در پیرامون ادبیات» (نشر الکترونیکی ، ص 92 تا 94 از 100) اندکی فراختر شرح داده شده.
🔸 نیک و بد (2) ـ تکهی 5
1ـ پایههایی که برای نیک و بد گزارده شود باید آن را سست نگردانید ـ (تکهی 5)
دیگری گفت : پس چگونه آنان با آواز آزادیخواهی تکان خوردند و در آن جنبش پا درمیان داشتند. گفتم بهتر است زمینه [را] روشنتر از این گردانم تا پاسخ این پرسش نیز دانسته شود. باید دانست که آدمی که سخنی یاد میگیرد و در دل جا میدهد این جلوگیر آن نخواهد بود که سخن دیگری را هم یاد گیرد و در دل جا دهد. آمدیم که این دو سخن باهم سازش نداشتند در اینحال اگر خرد و اندیشه نیرومند است آن دو را باهم سنجد و داوری کند و هر کدام را که راست دید نگه دارد و باور خویش گرداند و آن یکی را کنار گزارد. ولی اگر اندیشه و خرد ناتوانست و راست از کج جدا نمیتواند کرد ، ناگریز هر دو را نگه دارد و در دل جای برای هر دو باز کند. چیزی که هست آن این را سست گرداند و این آن را ، و آن کس همیشه دودل و گیجسر باشد.
ما برای این گواه بسیاری توانیم آورد. امروز هزاران کسان میباشند که نخست دیندار بوده و درس خواندهاند و چیزهای بسیاری یاد گرفتهاند ، و سپس نیز به روزنامهها و کتابهای نوین روآورده و صد سخنی از بدآموزیهای مادیگری و بیدینی خوانده و در دلهای خود جا دادهاند ، و چون از ناتوانی اندیشه و خرد داوری میان آنها نتوانستهاند اینست هر دو دسته را در دل نگه داشتهاند و نتیجه این شده که بیآنکه خود بفهمند و بخواهند هر ساعت رنگ دیگری از خود بیرون دهند و ما بارها دیدهایم که کسانی که یک ساعت پیش هستی خدا را انکار میکردند این زمان دربارهی نیارَستنیها (1) (که ما آنها را نمیپذیریم) از در کشاکش درآمدهاند. دوباره میگویم : هزاران کسان از اینگونهاند و شما میتوانید در گفتار و کردار آنان باریکاندیشی کنید و این حال را آشکار دریابید.
آنان نیز همین حال را داشتهاند و درس جانفشانی و میهندوستی و مردانگی را که فراگرفتهاند در دلهاشان جا دادهاند و بشور و تکانی برخاستهاند ، ولی چون با درسهای ناسازگار دیگری در یک جا بوده اینست شور و تکان سست بوده و آن نیرو پیدا نکرده که تا جانفشانی و سختیکشیشان پیش برد. تا هنگامی که میدان تهی بوده و بیم جان و دارایی نمیرفته همراهی با دیگران میکردهاند. ولی سپس که در میدان هماورد زورمندی همچون محمدعلیمیرزا پیدا شده و بیم جان و دارایی رونموده در این هنگام بوده که آن شور و تکانِ سست از کار افتاده و ناپدید گردیده و خواه و ناخواه درسهای دیگر (همچون : «دستی که بدندان نتوان برد ببوس» و یا همچون «دنیا چند روزه است و نیک یا بد میگذرد») بیاد افتاده است و بدانسان که میدانیم این کسان را از میدان میهندوستی و جانفشانی بیرون برده است.
این داوری بهتر شدی اگر ما توانستیمی نامهای آن کسان را نیز ببریم و رفتار هر یکی را در جنبش آزادیخواهی برشتهی نوشتن بکشیم ، و ما چون نمیخواهیم پردهدری کنیم و نام کسی را نمیبریم اینست زمینه یک رنگ تاریکی بخود میگیرد. ولی آنانکه تاریخ مشروطه را خواندهاند و یا بخوانند این گفتهها بر آنان تاریکی نخواهد داشت. (2) پیشامد آزادیخواهی در ایران رازهایش بسیار است و چند چیز دست بهم داده تا آن را ناانجام گزارده ولی هرچه هست یکی از انگیزههای ناانجام ماندن آن همین را باید گرفت.
پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ نیارستنی = معجزه (کسروی سپس «نتوانستنی» را در این معنی بکار برده)
2ـ این جستار در کتاب «در پیرامون ادبیات» (نشر الکترونیکی ، ص 92 تا 94 از 100) اندکی فراختر شرح داده شده.
✴️ تاریخچهی کوتاهی از مهنامهی پیمان
(بخش 1 از 4)
احمد کسروی با نوشتن گفتارهای پژوهشی شاذی در روزنامههای ایران در دههی 1300 خورشیدی بویژه سه کتاب بنامهای «آذری یا زبان باستان آذربایجان» ، «شهریاران گمنام» (در سه جلد) و «نامهای شهرها و دیههای ایران» درمیان پژوهندگان ایرانی جایگاه بلندی یافت. در آن سالها او نه تنها پژوهندهی نامداری در ایران بود بلکه نخستین ایرانیای بود که به آکادمیهای جهان راه یافته و به اندامی پنج آکادمی دانشی اروپایی و آمریکایی رسید. کسانی اگر بخواهند کارنامهی پژوهشی او را در این دهه بدانند باید کتاب «کاروند کسروی» را ببینند.
با اینهمه او از سالهای پایانی آن دهه رفتهرفته از پژوهشهای دانشی دوری گزید و دنبالهی آنها را نگرفت : از جستجوهای زبانشناسی دست شست. کتاب شهریاران گمنام را که نوید نوشتن «بخشهای چهارم و پنجم بلکه ششم و هفتم»اش را نیز داده بود دیگر دنبال نکرد. از همهی آن آکادمیها کناره گرفت و گفتار پژوهشی دیگری کمتر نوشت. در آن سالها او بیش از همه به زمینههای اجتماعی و حال اندوهآور ایرانیان و شرقیان میاندیشید.
در زمستان سال 1311 بخش یکم کتاب «آیین» او از چاپ بیرون آمد. این کتاب «پیشنویس» یا «طرح مقدماتی» اندیشههای بلندش بود که سپس در ماهنامهی «پیمان» نمایانتر خواستی شد. آن کتاب به جستارهای بسیاری میپردازد. ارجدارترین جستار در آن کتاب گرفتاریهاییست که شرقیان از رهگذر پیروی گوش و چشم بسته از اروپاییان دچارش گردیدهاند. آن کتاب در سال 1933 میلادی بیرون آمد. هنگامی که اروپای داغدار و ویران شده در جنگ جهانی یکم گرفتار «بحران بزرگ» گردیده و نزدیک به چهار سال از آن میگذشت. بیکاری ، گرسنگی ، نومیدی ، فزونی گرفتن بزهکاریها ، خودکشی و مرگ در غرب بحران زده چهرهی سیاهی از زندگانی ایشان بنمایش میآورد. با اینهمه از بس اندیشهی اروپاخواهی در ایران ریشه دوانیده بود که آن بدبختیها بچشم اروپاخواهان کمبها مینمود و بروی خود نمیآوردند زیرا همچنان غرب را «معدن هر نیکی» میپنداشتند. شنیدنی آنکه اروپاخواهان آن گرفتاریها و بدبختیها را نیز از روی مَثَلِ «هر که خربزه میخورد پای لرزش هم مینشیند» ، یکی از بدیهای «تمدن» بشمار میآوردند و مدعی بودند : «تمدن این زیانها را هم دارد»!
چاپ این کتاب در تهران هیاهویی برپا کرد. مثلاً نویسندهی بنامی در انتقاد از آن چنین مینوشت : «من معتقدم هر وطنپرستی در هر یك از نقاط مشرق زمین هست بزرگترین وظیفهاش اینست كه ملت خود را باقتباس تمدن اروپا تشویق نماید» ، «تمدن اروپا ذروهی ارتقاء و كمالی است كه تاكنون فكر بشر بدان رسیده است». دیگری که نمایندهی مجلس بود نوشت : «بحران عمومی غرب فقط بحران اقتصادی است ولو فرض اینكه وخیم باشد نباید استثناء را اصل قرار داد. ... در زور و ورزش گاهی هم از این موارد دیده میشود همچنانی كه تلاش و تمدنخواهی و بهرهمندی كامل از زندگانی ممكن است بحران اقتصادی نیز داشته باشد». بدینسان میکوشیده بفهماند : «بازی اشکنک دارد سر شکستنک دارد» ، «تمدن بحران هم دارد».
رضا سلطانزاده که از دوستان زمان جوانی كسروی و تا روز كشته شدن او یار همدل و ارجمندش بشمار میآمد مینویسد :
«كسانی كه در سالهای 1309 ـ 1310 ـ 1311 روزنامههای مركز[= پایتخت] را میخواندند البته بخاطر دارند كه در آن تاریخ دربارهی تمدن اروپا و اروپاییگری چه هیاهویی برپا شده بود. بعضی از اشخاص بنام ، عقیده داشتند كه باید ظاهراً و باطناً اروپایی شده و تمدن اروپاییان را قبول كنیم. یكی از این آقایان گفته بود : اگر ما ایرانیان نجات ایران را میخواهیم باید تمام اطوار و حركات خودمان را با اروپاییان تطبیق كرده اخلاق و عادات آنها را بدون كم و زیاد و بدون چون و چرا و بی آنكه حق جرح و تعدیل داشته باشیم قبول كنیم.
درست در همین اوقات كه آتش اروپاییگری[1] در مركز ایران شعلهور بود آقای كسروی یكی دو مقاله در روزنامهی شفق سرخ و سایر روزنامههای آن روزی بر علیه این افكار انتشار داده و تكان سختی درمیان تودهی درسخواندهی مركز پدید آوردند.
در بحبوحهی این هیاهو یعنی اوایل سال 1312 كه من از سفر مازندران تازه برگشته بودم از سویی هو و جنجال كذایی را مشاهده كرده و از سوی دیگر یكه و تنها بودن آقای كسروی را در برابر این دستهها بدیده گرفتم. سخت بیمناك شده برای تسكین خاطر خود بشخص ایشان مراجعه كردم. گفتند : فلانی! نیروی راستی و حقیقت بیشتر از آنست كه با این هیاهو متزلزل شود چیزی كه دربایست[=لازم] است و نیاز داریم همانا فراهم آوردن وسایل انتشار یك روزنامه یا مهنامه است تا بوسیلهی آن قضایا روشن گردیده و آمیغها [=حقایق] گفته شود.
👇👇
(بخش 1 از 4)
احمد کسروی با نوشتن گفتارهای پژوهشی شاذی در روزنامههای ایران در دههی 1300 خورشیدی بویژه سه کتاب بنامهای «آذری یا زبان باستان آذربایجان» ، «شهریاران گمنام» (در سه جلد) و «نامهای شهرها و دیههای ایران» درمیان پژوهندگان ایرانی جایگاه بلندی یافت. در آن سالها او نه تنها پژوهندهی نامداری در ایران بود بلکه نخستین ایرانیای بود که به آکادمیهای جهان راه یافته و به اندامی پنج آکادمی دانشی اروپایی و آمریکایی رسید. کسانی اگر بخواهند کارنامهی پژوهشی او را در این دهه بدانند باید کتاب «کاروند کسروی» را ببینند.
با اینهمه او از سالهای پایانی آن دهه رفتهرفته از پژوهشهای دانشی دوری گزید و دنبالهی آنها را نگرفت : از جستجوهای زبانشناسی دست شست. کتاب شهریاران گمنام را که نوید نوشتن «بخشهای چهارم و پنجم بلکه ششم و هفتم»اش را نیز داده بود دیگر دنبال نکرد. از همهی آن آکادمیها کناره گرفت و گفتار پژوهشی دیگری کمتر نوشت. در آن سالها او بیش از همه به زمینههای اجتماعی و حال اندوهآور ایرانیان و شرقیان میاندیشید.
در زمستان سال 1311 بخش یکم کتاب «آیین» او از چاپ بیرون آمد. این کتاب «پیشنویس» یا «طرح مقدماتی» اندیشههای بلندش بود که سپس در ماهنامهی «پیمان» نمایانتر خواستی شد. آن کتاب به جستارهای بسیاری میپردازد. ارجدارترین جستار در آن کتاب گرفتاریهاییست که شرقیان از رهگذر پیروی گوش و چشم بسته از اروپاییان دچارش گردیدهاند. آن کتاب در سال 1933 میلادی بیرون آمد. هنگامی که اروپای داغدار و ویران شده در جنگ جهانی یکم گرفتار «بحران بزرگ» گردیده و نزدیک به چهار سال از آن میگذشت. بیکاری ، گرسنگی ، نومیدی ، فزونی گرفتن بزهکاریها ، خودکشی و مرگ در غرب بحران زده چهرهی سیاهی از زندگانی ایشان بنمایش میآورد. با اینهمه از بس اندیشهی اروپاخواهی در ایران ریشه دوانیده بود که آن بدبختیها بچشم اروپاخواهان کمبها مینمود و بروی خود نمیآوردند زیرا همچنان غرب را «معدن هر نیکی» میپنداشتند. شنیدنی آنکه اروپاخواهان آن گرفتاریها و بدبختیها را نیز از روی مَثَلِ «هر که خربزه میخورد پای لرزش هم مینشیند» ، یکی از بدیهای «تمدن» بشمار میآوردند و مدعی بودند : «تمدن این زیانها را هم دارد»!
چاپ این کتاب در تهران هیاهویی برپا کرد. مثلاً نویسندهی بنامی در انتقاد از آن چنین مینوشت : «من معتقدم هر وطنپرستی در هر یك از نقاط مشرق زمین هست بزرگترین وظیفهاش اینست كه ملت خود را باقتباس تمدن اروپا تشویق نماید» ، «تمدن اروپا ذروهی ارتقاء و كمالی است كه تاكنون فكر بشر بدان رسیده است». دیگری که نمایندهی مجلس بود نوشت : «بحران عمومی غرب فقط بحران اقتصادی است ولو فرض اینكه وخیم باشد نباید استثناء را اصل قرار داد. ... در زور و ورزش گاهی هم از این موارد دیده میشود همچنانی كه تلاش و تمدنخواهی و بهرهمندی كامل از زندگانی ممكن است بحران اقتصادی نیز داشته باشد». بدینسان میکوشیده بفهماند : «بازی اشکنک دارد سر شکستنک دارد» ، «تمدن بحران هم دارد».
رضا سلطانزاده که از دوستان زمان جوانی كسروی و تا روز كشته شدن او یار همدل و ارجمندش بشمار میآمد مینویسد :
«كسانی كه در سالهای 1309 ـ 1310 ـ 1311 روزنامههای مركز[= پایتخت] را میخواندند البته بخاطر دارند كه در آن تاریخ دربارهی تمدن اروپا و اروپاییگری چه هیاهویی برپا شده بود. بعضی از اشخاص بنام ، عقیده داشتند كه باید ظاهراً و باطناً اروپایی شده و تمدن اروپاییان را قبول كنیم. یكی از این آقایان گفته بود : اگر ما ایرانیان نجات ایران را میخواهیم باید تمام اطوار و حركات خودمان را با اروپاییان تطبیق كرده اخلاق و عادات آنها را بدون كم و زیاد و بدون چون و چرا و بی آنكه حق جرح و تعدیل داشته باشیم قبول كنیم.
درست در همین اوقات كه آتش اروپاییگری[1] در مركز ایران شعلهور بود آقای كسروی یكی دو مقاله در روزنامهی شفق سرخ و سایر روزنامههای آن روزی بر علیه این افكار انتشار داده و تكان سختی درمیان تودهی درسخواندهی مركز پدید آوردند.
در بحبوحهی این هیاهو یعنی اوایل سال 1312 كه من از سفر مازندران تازه برگشته بودم از سویی هو و جنجال كذایی را مشاهده كرده و از سوی دیگر یكه و تنها بودن آقای كسروی را در برابر این دستهها بدیده گرفتم. سخت بیمناك شده برای تسكین خاطر خود بشخص ایشان مراجعه كردم. گفتند : فلانی! نیروی راستی و حقیقت بیشتر از آنست كه با این هیاهو متزلزل شود چیزی كه دربایست[=لازم] است و نیاز داریم همانا فراهم آوردن وسایل انتشار یك روزنامه یا مهنامه است تا بوسیلهی آن قضایا روشن گردیده و آمیغها [=حقایق] گفته شود.
👇👇
چون گرفتن روزنامه و نشر آن در آن تاریخ چندان كار آسانی نبوده و قیود زیادی را دربر میداشت [2] و این قیود مخالف با روح آزاد آقای كسروی بود از انتشار روزنامه صرف نظر كرده و بفكر تأسیس مهنامه افتادند. با وجود نداشتن سرمایه و وسایل لازمه صرفاً در نتیجهی سعی و پشتكار بانتشار مهنامهی «پیمان» موفق شدند.
در نخستین روز آذر 1312 اولین شمارهی آن كه در واقع اولین تازیانهی بیداری بگمراهان و چراغ هدایت به پاكدینان بود انتشار یافت.
چنانكه آقای كسروی بارها گفته و نوشتهاند این راه پرزحمت و سخت را گام بگام پیموده و هر یك از گفتنیها را پس از مهیا ساختن زمینهی آن بزبان آوردهاند. ...».
[1] : پیروی از زندگانی اروپاییان (بویژه بیچون و چرا)
[2] : یکی از آنها اینبود که بروزنامهها دستور داده میشد از «كارهای رضاشاه و از آبادی كشور و مانند اینها» بنویسند.
در نخستین روز آذر 1312 اولین شمارهی آن كه در واقع اولین تازیانهی بیداری بگمراهان و چراغ هدایت به پاكدینان بود انتشار یافت.
چنانكه آقای كسروی بارها گفته و نوشتهاند این راه پرزحمت و سخت را گام بگام پیموده و هر یك از گفتنیها را پس از مهیا ساختن زمینهی آن بزبان آوردهاند. ...».
[1] : پیروی از زندگانی اروپاییان (بویژه بیچون و چرا)
[2] : یکی از آنها اینبود که بروزنامهها دستور داده میشد از «كارهای رضاشاه و از آبادی كشور و مانند اینها» بنویسند.
🔶 راه رستگاری
🔸 گفتار دوازدهم : زردشت و مانی (تکهی سه از سه)
ما چنانکه بازنمودیم دین ـ یا بهتر بگوییم باورهای دینی ـ یک رشته راستیهاست که هیچگاه دیگر نگردد و هیچگاه کم و بیش نشود. این است برانگیختگان با آنکه هر کدام از جای دیگری و در زمان دیگری برخاستهاند در این باره همه یک چیز گفتهاند ، اگر زبانشان جدا بوده خواستشان جدا نبوده.
یک فرستادهای که برخاسته و بمردمان یگانگی خدا و جاودانی روان و دیگر راستیها را یاد داده و دوشهای آنان را از بار بتپرستی و پندارهای بیپا سبک گردانیده دیری نگذشته دوباره مردمان پندارهای دیگری پدید آوردهاند و بتپرستیهای نوینی آغاز کردهاند و بار دیگر راستیها را با کجیها درهم آمیختهاند ، و اینست نیاز افتاده باز مردی برخیزد و بار دیگر آن راستیها را روشن سازد و آنها را از گمراهیها و آلودگیها پاک گرداند و بار دیگر ریشهی بتپرستی را براندازد.
باید گفت : آن گمراهیهای مردمانست که هر زمان چیز دیگری باشد. وگرنه راستیها همیشه یک چیز است و یک فرستاده نباید در این باره از خود چیزی گوید و باورهای نوینی پدید آورد.
ولی اینان چون کارشان ساختگی بوده ، چنین پنداشتهاند که میتوانند آن راستیها را دیگر سازند و فرستادگی را پدید آوردنِ باورهای نوین شماردهاند. بتپرستیها و گمراهیها را که میبایست برکنار سازند نگه داشتهاند و راستیها را که میبایست نگه دارند دیگر ساختهاند.
این بیراهی دیگری از ایشان بوده که هر کدام چون برخاسته از نخست نام فرستادگی بروی خود نهاده ، و همه بر آن کوشیده که با مناجاتبافی و آیهسازی و یا بشعبدهبازی این دعوی را بمردمان پذیراند و کمتر توانسته بجهان پردازد و تکانی بخردها دهد و اگر کشاکشی کرده جز در راه دعوی خود نبوده است. داستان اینان داستان آن مردی است که بدعوی پزشکی برخیزد و با بیماران بجای آنکه بچارهی دردها کوشد بکشاکش پردازد و با چامهسرایی و سخنبافی پزشکی خود را بآنان پذیراند.
🔸 گفتار دوازدهم : زردشت و مانی (تکهی سه از سه)
ما چنانکه بازنمودیم دین ـ یا بهتر بگوییم باورهای دینی ـ یک رشته راستیهاست که هیچگاه دیگر نگردد و هیچگاه کم و بیش نشود. این است برانگیختگان با آنکه هر کدام از جای دیگری و در زمان دیگری برخاستهاند در این باره همه یک چیز گفتهاند ، اگر زبانشان جدا بوده خواستشان جدا نبوده.
یک فرستادهای که برخاسته و بمردمان یگانگی خدا و جاودانی روان و دیگر راستیها را یاد داده و دوشهای آنان را از بار بتپرستی و پندارهای بیپا سبک گردانیده دیری نگذشته دوباره مردمان پندارهای دیگری پدید آوردهاند و بتپرستیهای نوینی آغاز کردهاند و بار دیگر راستیها را با کجیها درهم آمیختهاند ، و اینست نیاز افتاده باز مردی برخیزد و بار دیگر آن راستیها را روشن سازد و آنها را از گمراهیها و آلودگیها پاک گرداند و بار دیگر ریشهی بتپرستی را براندازد.
باید گفت : آن گمراهیهای مردمانست که هر زمان چیز دیگری باشد. وگرنه راستیها همیشه یک چیز است و یک فرستاده نباید در این باره از خود چیزی گوید و باورهای نوینی پدید آورد.
ولی اینان چون کارشان ساختگی بوده ، چنین پنداشتهاند که میتوانند آن راستیها را دیگر سازند و فرستادگی را پدید آوردنِ باورهای نوین شماردهاند. بتپرستیها و گمراهیها را که میبایست برکنار سازند نگه داشتهاند و راستیها را که میبایست نگه دارند دیگر ساختهاند.
این بیراهی دیگری از ایشان بوده که هر کدام چون برخاسته از نخست نام فرستادگی بروی خود نهاده ، و همه بر آن کوشیده که با مناجاتبافی و آیهسازی و یا بشعبدهبازی این دعوی را بمردمان پذیراند و کمتر توانسته بجهان پردازد و تکانی بخردها دهد و اگر کشاکشی کرده جز در راه دعوی خود نبوده است. داستان اینان داستان آن مردی است که بدعوی پزشکی برخیزد و با بیماران بجای آنکه بچارهی دردها کوشد بکشاکش پردازد و با چامهسرایی و سخنبافی پزشکی خود را بآنان پذیراند.
🔶 در پیرامون روان
🔸 نشست چهارم : چه گزارشهایی میکنند؟. ـ (تکهی 3)
یک داستان دیگر آنست که یکی از آنان با من گفتگو کرده ایرادهایی میگرفت و چون پاسخ شنیده درماند چنین گفت : «اینطور نیست که شما هیچ اشتباه نکنید». گفتم : این سخنان شما بیاد من میاندازد آن را که روزی ملایی بنزد من آمده چنین میگفت : «شما معصوم نیستید. معصوم آن چهارده تن بودند که آمدند و رفتند. این عقیدهی مذهبی ماست که در بیانات شما قائل باشتباه باشیم». آخوندک بایای[=وظیفهی] خود میشناخت که در گفتههای من اشتباه باور کند اگرچه هیچی پیدا نکند. شما نیز همان حال را میدارید. راستی که آخوندهای فرنگی هستند. این چه سخنیست که میگویید؟!. شما اگر ایرادی بسخنان من میدارید بگویید وگرنه بپذیرید.
نکتهی دیگری که خطای شما را روشن تواند گردانید آنست که کارهایی که ما از آدمی نشان داده میگوییم از سرچشمهی نیکخواهی و داددوستی است و شما آنها را نیز از سرچشمهی خودخواهی میشمارید ـ این کارها در جانوران نیست.
چنانکه گفتیم جانوران بیکدیگر دلسوزی و مهربانی نمیدارند. اسب درشکه که پایش میلغزد و بروی سنگهای خیابان میافتد ، اسب همراهش بجای دلسوزی باو ، لگدی هم به پهلویش میکوبد. اگر دلسوزی نیز از راه خودخواهی است پس چرا جانوران بهره از آن نمیدارند؟!.
آنگاه آدمی همیشه از کارهای بد خود پشیمان میگردد. چنانکه مثل زدیم بکسی که خشم گرفته سیلی میزند پس از اندکزمانی پشیمان گردیده خود را مینکوهد. اگر در آدمی جز خودخواهی نیست این پشیمانی چه معنی تواند داشت؟!.
در این زمینهها بگفتگوی بسیار نیاز نیست. ما در اینجا نشسته سخن میرانیم ولی اگر شما در بیرون چشم باز کنید و بزندگانی نگرید ، داستان خودخواهی و نیکخواهی آدمی پدیدار است.
🔸 نشست چهارم : چه گزارشهایی میکنند؟. ـ (تکهی 3)
یک داستان دیگر آنست که یکی از آنان با من گفتگو کرده ایرادهایی میگرفت و چون پاسخ شنیده درماند چنین گفت : «اینطور نیست که شما هیچ اشتباه نکنید». گفتم : این سخنان شما بیاد من میاندازد آن را که روزی ملایی بنزد من آمده چنین میگفت : «شما معصوم نیستید. معصوم آن چهارده تن بودند که آمدند و رفتند. این عقیدهی مذهبی ماست که در بیانات شما قائل باشتباه باشیم». آخوندک بایای[=وظیفهی] خود میشناخت که در گفتههای من اشتباه باور کند اگرچه هیچی پیدا نکند. شما نیز همان حال را میدارید. راستی که آخوندهای فرنگی هستند. این چه سخنیست که میگویید؟!. شما اگر ایرادی بسخنان من میدارید بگویید وگرنه بپذیرید.
نکتهی دیگری که خطای شما را روشن تواند گردانید آنست که کارهایی که ما از آدمی نشان داده میگوییم از سرچشمهی نیکخواهی و داددوستی است و شما آنها را نیز از سرچشمهی خودخواهی میشمارید ـ این کارها در جانوران نیست.
چنانکه گفتیم جانوران بیکدیگر دلسوزی و مهربانی نمیدارند. اسب درشکه که پایش میلغزد و بروی سنگهای خیابان میافتد ، اسب همراهش بجای دلسوزی باو ، لگدی هم به پهلویش میکوبد. اگر دلسوزی نیز از راه خودخواهی است پس چرا جانوران بهره از آن نمیدارند؟!.
آنگاه آدمی همیشه از کارهای بد خود پشیمان میگردد. چنانکه مثل زدیم بکسی که خشم گرفته سیلی میزند پس از اندکزمانی پشیمان گردیده خود را مینکوهد. اگر در آدمی جز خودخواهی نیست این پشیمانی چه معنی تواند داشت؟!.
در این زمینهها بگفتگوی بسیار نیاز نیست. ما در اینجا نشسته سخن میرانیم ولی اگر شما در بیرون چشم باز کنید و بزندگانی نگرید ، داستان خودخواهی و نیکخواهی آدمی پدیدار است.
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 8 (یا گفتارهایی از مهنامهی پیمان)
🔸 نیک و بد (2) ـ تکهی 6
1ـ پایههایی که برای نیک و بد گزارده شود باید آن را سست نگردانید ـ (تکهی 6)
در اینجا مثلی بسیار بجاست : چنین انگارید شما از کوهستانی میگذرید و ناگزیر از گذشتن میباشید و در آن هنگام که راه میپیمایید نگاه کرده ناگهان در پیش رو در چند گامی گرگی یا درندهی بیمگین دیگری را خفته میبینید و از ترس بر سر جای خود میایستید. کنون بگویید چه کار کنید؟!. نه اینست که اگر راه تنها آن یکیست ناگزیر شده و ترس را کنار گزارده و پیش رفته و با گرگ نبرد کنید ، ولی اگر راه تنها یکی نیست خود را به رنج نینداخته آهسته براه دیگر برمیگردید؟!..
این مثل از هر باره راست است. آن کسان راه میهندوستی و کوشش و جانفشانی را گرفته میرفتند ، و این کار از آنان از روی فریبکاری یا از روی ناچاری سر نمیزد. خود بدلخواه جنبشی کرده و گامهایی برمیداشتند. ولی ناگهان در پیش رو جنگ و خونریزی و گزند و زیان را دیدند و از ترس بر سر جای خود ایستادند و چون راهشان تنها آن یکی نمیبود و راههای دیگری نیز میشناختند اینبود آهسته آن راه را رها کردند و خود را بگزند نینداختند. ولی ستارخان و یِفرِمخان و دیگران جز راه مردانگی و جانفشانی را نمیشناختند و هرگز بدآموزیهای خراباتیگری و صوفیگری و مانند اینها بگوششان نخورده بود ، از اینرو ترس را کنار نهادند و مردانه پیش رفتند و از گزند و زیان نترسیدند.
خواستمان گفتگو از تاریخ مشروطه نیست. این را برای گواهی یاد کردیم. گفتگو از نیک و بد میداریم. چنانکه گفتیم برای اینکه مردم نیک و بد را بکار بندند و نتیجهی درست بدست آید باید بنیاد استواری برای آنها نهاد و از سخنان پراکنده جلو گرفت تا چیزهای نسازنده بمیان نیاید و مردم را دودل نگردانَد.
روشنتر گویم : باید برای زندگانی راهِ شناخته و کرانهداری درمیان باشد ، و هر کس نتواند آنچه پنداشت بر زبان راند و بهوس سخن از نیک و بد گوید. بسیار چیزهاست که خوش نماید و سراپا زیان باشد ، و بسیار چیزهاست که سازگار نماید و خود ناسازگار باشد. آنکه یک روز نشسته و دهان باز کرده و چنین گفته : «زندگی همین یک دم است و باید آن را بخوشی گذرانید و دربند گذشته و آینده نبود» ، این را یک اندیشهی گرانبها پنداشته و از زیانهای بسیار بیمناک آن آگاه نبوده. آنکه روزی بسخن درآمده و بهوس چنین سروده «دستی که بدندان نتوان برد ببوس» ، آن را یک پند سودمندی شمرده و این ندانسته که ریشهی مردانگی و آزادگی را برمیاندازد. آنکه پایهی پندار را هرچه بالاتر برده و تا آنجا رسیده که نیک و بد و تاریک و روشن و موسا و فرعون را یکی شمارَد ، این را یک پیشرفت بزرگی در راه عرفان شناخته و این ندانسته که از خرد بسیار دور است و با پیشرفت زندگانی هیچ نخواهد ساخت.
🔸 نیک و بد (2) ـ تکهی 6
1ـ پایههایی که برای نیک و بد گزارده شود باید آن را سست نگردانید ـ (تکهی 6)
در اینجا مثلی بسیار بجاست : چنین انگارید شما از کوهستانی میگذرید و ناگزیر از گذشتن میباشید و در آن هنگام که راه میپیمایید نگاه کرده ناگهان در پیش رو در چند گامی گرگی یا درندهی بیمگین دیگری را خفته میبینید و از ترس بر سر جای خود میایستید. کنون بگویید چه کار کنید؟!. نه اینست که اگر راه تنها آن یکیست ناگزیر شده و ترس را کنار گزارده و پیش رفته و با گرگ نبرد کنید ، ولی اگر راه تنها یکی نیست خود را به رنج نینداخته آهسته براه دیگر برمیگردید؟!..
این مثل از هر باره راست است. آن کسان راه میهندوستی و کوشش و جانفشانی را گرفته میرفتند ، و این کار از آنان از روی فریبکاری یا از روی ناچاری سر نمیزد. خود بدلخواه جنبشی کرده و گامهایی برمیداشتند. ولی ناگهان در پیش رو جنگ و خونریزی و گزند و زیان را دیدند و از ترس بر سر جای خود ایستادند و چون راهشان تنها آن یکی نمیبود و راههای دیگری نیز میشناختند اینبود آهسته آن راه را رها کردند و خود را بگزند نینداختند. ولی ستارخان و یِفرِمخان و دیگران جز راه مردانگی و جانفشانی را نمیشناختند و هرگز بدآموزیهای خراباتیگری و صوفیگری و مانند اینها بگوششان نخورده بود ، از اینرو ترس را کنار نهادند و مردانه پیش رفتند و از گزند و زیان نترسیدند.
خواستمان گفتگو از تاریخ مشروطه نیست. این را برای گواهی یاد کردیم. گفتگو از نیک و بد میداریم. چنانکه گفتیم برای اینکه مردم نیک و بد را بکار بندند و نتیجهی درست بدست آید باید بنیاد استواری برای آنها نهاد و از سخنان پراکنده جلو گرفت تا چیزهای نسازنده بمیان نیاید و مردم را دودل نگردانَد.
روشنتر گویم : باید برای زندگانی راهِ شناخته و کرانهداری درمیان باشد ، و هر کس نتواند آنچه پنداشت بر زبان راند و بهوس سخن از نیک و بد گوید. بسیار چیزهاست که خوش نماید و سراپا زیان باشد ، و بسیار چیزهاست که سازگار نماید و خود ناسازگار باشد. آنکه یک روز نشسته و دهان باز کرده و چنین گفته : «زندگی همین یک دم است و باید آن را بخوشی گذرانید و دربند گذشته و آینده نبود» ، این را یک اندیشهی گرانبها پنداشته و از زیانهای بسیار بیمناک آن آگاه نبوده. آنکه روزی بسخن درآمده و بهوس چنین سروده «دستی که بدندان نتوان برد ببوس» ، آن را یک پند سودمندی شمرده و این ندانسته که ریشهی مردانگی و آزادگی را برمیاندازد. آنکه پایهی پندار را هرچه بالاتر برده و تا آنجا رسیده که نیک و بد و تاریک و روشن و موسا و فرعون را یکی شمارَد ، این را یک پیشرفت بزرگی در راه عرفان شناخته و این ندانسته که از خرد بسیار دور است و با پیشرفت زندگانی هیچ نخواهد ساخت.
✴️ تاریخچهی کوتاهی از مهنامهی پیمان
(بخش 2 از 4)
این تکه از پاسخی که کسروی به گفتارهای نویسندگان روزنامهی «شفق سرخ» نوشته گوهر و خواست اصلی نوشتن کتاب آیین را نشان میدهد : «در نتیجهی اینكه از پنجاه و شصت سال پیش همیشه یك دسته مردمانی ثناگویی و ستایشگری اروپا را پیشهی خود ساختهاند و در این باره داد گزافه و دروغ دادهاند ، در نتیجهی این پیشامدها همت شرقیان بپستی گراییده كه خودشان را جز با دیدهی خواری نمیبینند و در برابر اروپاییان زبونی مینمایند.
همین خواری و زبونی كه من آن را پتیاره و آسیب مینامم زیانش بشرق و شرقیان بیش از زیان معاهدهی تركمانچای و معاهدهی 1907 روس و انگلیس بایران بوده است. اگر دولتهای اروپا ملیونها دلار پول صرف كرده و صدهزارها قشون بشرق فرستادند بچنین نتیجهی نافعی نمیرسیدند. ... من دشمن غرب نیستم ولی او را چنانكه هست شناختهام و چون میبینم كه دیگران دربارهی او فریب سخت خوردهاند و در نتیجهی این فریب خوردن زیانهای بسیار مهمی بزندگانی شرقیان میرسد اینست كه خودداری نتوانسته بنگارش و تألیف برمیخیزم.
من هر وقت یاد میآورم كه اروپاییان قیم برای برخی مملكتهای شرقی معین مینمودند تو گویی خنجر بر جگرم فرومیبرند ـ هر زمان یاد میآورم آن معاهده[پیمان 1919] را كه اگر پا میگرفت و پیش میرفت نتیجهاش قیمومت انگلیس بر ایران بود تو گویی دلم را چاك چاك میكنند.
هر زمان بخاطر میآورم كه روزی قسمت عمدهی سپاه ایران با دست سركردگان روسی اداره میشد ـ سركردگانی كه خود باندازهی یك سپاهی سادهی ایرانی جربزه و هوش نداشتند و تنها به پشتیبانی اروپاییگری خویش بآن کار گمارده شده بودند با اینحال صد گونه کبر و غرور بروز میدادند و در كتابهایی كه برخی از ایشان نوشتهاند و بدست ما افتاده میبینیم كه چه نگاهی بایران و ایرانیان داشتهاند و بعقیدهی آنان ایرانی شایستهی استقلال و آزادی نبوده و جز با دست اروپایی زندگانیش پیش نمیرفته است ، این یادآوریها هر كدام نیشتری بر دلم میخلاند».
🔸🔸🔸
در هر حال آن غوغاها فرونشست و بخش دوم کتاب آیین هم بیرون آمد. در تابستان سال 1312 کسروی امتیاز مجلهی پیمان را گرفت و چند ماه بعد توانست با همدستی یارانش از جمله شادروان سلطانزاده بکار ماهنامه آغازد. سلطانزاده عربی را نیک میدانست و بخش «گزارش شرق و غرب» یا «اخبار» را بعهده داشت.
یکی از تکیهگاههای پیمان در آغاز نشر آن یاران باوفای کسروی در شهرستانهای گوناگون بود که کار «مشترک» یافتن برای پیمان را دلخواسته بگردن گرفته بودند. این «نیکمردان» یاوری ارجداری برای پیشرفت پیمان بشمار میآمدند.
مهنامهی پیمان یک «نامه»ی عادی نبود. نخست چیزی که میتوان گفت آنکه این مهنامه پیدایشگاه چند کتاب ارجمند تاریخی است. از جمله «تاریخ پانصد سالهی خوزستان» که در سال نخست تکه تکه در آن مهنامه آمد. پس از آن «تاریخ هجده سالهی آذربایجان» ، با نام بعدی خود «تاریخ مشروطهی ایران» ، از سال دوم آغاز یافت و تا سال هفتم ادامه داشت. خوانندگانی به این تاریخ دلگرم گردیده با فرستادن روزنامههای کهن ، پیکرهها یا یادداشتهای تاریخی خود به روشنتر گردیدن آن پیشامدها کوشیدند. پیمان شوری در زمینهی تاریخ در دل خوانندگان پدید آورد چنانکه ایشان داستانهای تاریخی چندی را میفرستادند که در پیمان چاپ میشد. از جملهی آنها «سفرنامهی حزین» بود که سپس همراه با کوشش یکی دیگر از «پیمانیان» که «دُرّهی نادری» را پیراست زمینهی چاپ کتاب «نادرشاه» را فراهم آورد. دیگری یاددشتهایی بود که «جنگ ایران و انگلیس در محمره» را بازمینمود. این دفتر نیز در سالهای جنگ ایران و عراق از پیمان گرفته و جداگانه چاپ شد. همچنین کتاب «آذری یا زبان باستان آذربایجان» که نخست بار در سال 1304 چاپ شده بیرون آمد و مایهی آوازهی نویسندهی آن گردید در این مهنامه برویهی درست (کامل) نوشته شد و بیرون آمد.
دفتر دانشی دیگری که آن هم نخست در مهنامه پدیدار گردید «کافنامه» بود. دو کتاب ارجدار دیگر در زمینههای زبان و تاریخ که سپس از گفتارهای پیمان فراهم آمد و انتشار یافت «نوشتههای کسروی در زمینهی زبان فارسی» و «تاریخ و پندهایش» میباشد.
👇
(بخش 2 از 4)
این تکه از پاسخی که کسروی به گفتارهای نویسندگان روزنامهی «شفق سرخ» نوشته گوهر و خواست اصلی نوشتن کتاب آیین را نشان میدهد : «در نتیجهی اینكه از پنجاه و شصت سال پیش همیشه یك دسته مردمانی ثناگویی و ستایشگری اروپا را پیشهی خود ساختهاند و در این باره داد گزافه و دروغ دادهاند ، در نتیجهی این پیشامدها همت شرقیان بپستی گراییده كه خودشان را جز با دیدهی خواری نمیبینند و در برابر اروپاییان زبونی مینمایند.
همین خواری و زبونی كه من آن را پتیاره و آسیب مینامم زیانش بشرق و شرقیان بیش از زیان معاهدهی تركمانچای و معاهدهی 1907 روس و انگلیس بایران بوده است. اگر دولتهای اروپا ملیونها دلار پول صرف كرده و صدهزارها قشون بشرق فرستادند بچنین نتیجهی نافعی نمیرسیدند. ... من دشمن غرب نیستم ولی او را چنانكه هست شناختهام و چون میبینم كه دیگران دربارهی او فریب سخت خوردهاند و در نتیجهی این فریب خوردن زیانهای بسیار مهمی بزندگانی شرقیان میرسد اینست كه خودداری نتوانسته بنگارش و تألیف برمیخیزم.
من هر وقت یاد میآورم كه اروپاییان قیم برای برخی مملكتهای شرقی معین مینمودند تو گویی خنجر بر جگرم فرومیبرند ـ هر زمان یاد میآورم آن معاهده[پیمان 1919] را كه اگر پا میگرفت و پیش میرفت نتیجهاش قیمومت انگلیس بر ایران بود تو گویی دلم را چاك چاك میكنند.
هر زمان بخاطر میآورم كه روزی قسمت عمدهی سپاه ایران با دست سركردگان روسی اداره میشد ـ سركردگانی كه خود باندازهی یك سپاهی سادهی ایرانی جربزه و هوش نداشتند و تنها به پشتیبانی اروپاییگری خویش بآن کار گمارده شده بودند با اینحال صد گونه کبر و غرور بروز میدادند و در كتابهایی كه برخی از ایشان نوشتهاند و بدست ما افتاده میبینیم كه چه نگاهی بایران و ایرانیان داشتهاند و بعقیدهی آنان ایرانی شایستهی استقلال و آزادی نبوده و جز با دست اروپایی زندگانیش پیش نمیرفته است ، این یادآوریها هر كدام نیشتری بر دلم میخلاند».
🔸🔸🔸
در هر حال آن غوغاها فرونشست و بخش دوم کتاب آیین هم بیرون آمد. در تابستان سال 1312 کسروی امتیاز مجلهی پیمان را گرفت و چند ماه بعد توانست با همدستی یارانش از جمله شادروان سلطانزاده بکار ماهنامه آغازد. سلطانزاده عربی را نیک میدانست و بخش «گزارش شرق و غرب» یا «اخبار» را بعهده داشت.
یکی از تکیهگاههای پیمان در آغاز نشر آن یاران باوفای کسروی در شهرستانهای گوناگون بود که کار «مشترک» یافتن برای پیمان را دلخواسته بگردن گرفته بودند. این «نیکمردان» یاوری ارجداری برای پیشرفت پیمان بشمار میآمدند.
مهنامهی پیمان یک «نامه»ی عادی نبود. نخست چیزی که میتوان گفت آنکه این مهنامه پیدایشگاه چند کتاب ارجمند تاریخی است. از جمله «تاریخ پانصد سالهی خوزستان» که در سال نخست تکه تکه در آن مهنامه آمد. پس از آن «تاریخ هجده سالهی آذربایجان» ، با نام بعدی خود «تاریخ مشروطهی ایران» ، از سال دوم آغاز یافت و تا سال هفتم ادامه داشت. خوانندگانی به این تاریخ دلگرم گردیده با فرستادن روزنامههای کهن ، پیکرهها یا یادداشتهای تاریخی خود به روشنتر گردیدن آن پیشامدها کوشیدند. پیمان شوری در زمینهی تاریخ در دل خوانندگان پدید آورد چنانکه ایشان داستانهای تاریخی چندی را میفرستادند که در پیمان چاپ میشد. از جملهی آنها «سفرنامهی حزین» بود که سپس همراه با کوشش یکی دیگر از «پیمانیان» که «دُرّهی نادری» را پیراست زمینهی چاپ کتاب «نادرشاه» را فراهم آورد. دیگری یاددشتهایی بود که «جنگ ایران و انگلیس در محمره» را بازمینمود. این دفتر نیز در سالهای جنگ ایران و عراق از پیمان گرفته و جداگانه چاپ شد. همچنین کتاب «آذری یا زبان باستان آذربایجان» که نخست بار در سال 1304 چاپ شده بیرون آمد و مایهی آوازهی نویسندهی آن گردید در این مهنامه برویهی درست (کامل) نوشته شد و بیرون آمد.
دفتر دانشی دیگری که آن هم نخست در مهنامه پدیدار گردید «کافنامه» بود. دو کتاب ارجدار دیگر در زمینههای زبان و تاریخ که سپس از گفتارهای پیمان فراهم آمد و انتشار یافت «نوشتههای کسروی در زمینهی زبان فارسی» و «تاریخ و پندهایش» میباشد.
👇
از آنسو پیمان جز از این زمینههای تاریخی و زبانشناسی به دیگر زمینهها که ارجدارترین آن «معنی جهان و زندگانی» است پرداخت که ارج او بیش از همه از این رهگذر میباشد. از گردآمدهی گفتارهای پیمان در زمینهی یادشده این کتابها و دفترها فراهم آمد : «در پیرامون رمان» ، «من چه میگویم؟» ، «ایران و اسلام» ، «در پیرامون فلسفه» ، «دردها و درمانها» ، «تیشههای سیاست» ، «یک دین و یک درفش» ، «در پاسخ حقیقتگو» ، «ما چه میخواهیم؟» ، «اکنون و آینده ما راست». همچنین یک رشته دفتر در زمینهی شعر و «ادبیات» : «شعر در ایران» ، «ادبیات منظوم ایران» ، «در پیرامون شعر و صوفیگری» و «سخنرانی کسروی در انجمن ادبی».
🔶 راه رستگاری
🔸 گفتار سیزدهم : پاکدینی (تکهی یک از دو)
تا اینجا سخن از باورهای دینی داشتیم و اینک کوتاهشدهی آنها را میآوریم :
جهانیان را از دین گریزی نیست. کسانی کی توانند در اینجهان زیند و دربارهی آن نیندیشند؟!..
دین شاهراه زندگی و از بهر آنست که مردمان در آن گرد آیند و پراکنده نباشند. هر آنچه مایهی پراکندگی مردمان باشد بیدینی است.
دین سبکباریست و همیشه برانگیختگان بار از دوش مردمان برداشتهاند.
دین خدای یگانه و دانا و توانا را شناختن و بجاویدانی روان باور داشتن است. بیرون از اینها از دین بیرونست.
در دین کسی را جایگاه نیست و هرگز نشاید نام آفریدهای را با نام آفریدگار توأم گردانید.
جز بخدا نیایش و نماز نشاید و این از بتپرستی است که کسی در برابر مردهای یا زندهای گردن خم سازد.
کسی را با خدا پیوند نیست و این از بدترین نادانیهاست که یکی را فرزند خدا شمارند و یا کسانی بیشرمانه دم از پیوستن بخدا زنند.
کسی را در کارهای خدا دستی نیست. آفریدن و میرانیدن و روزی دادن و گناه آمرزیدن همه ویژهی آفریدگار است و هرگز دیگری را در آنها هَنبازی[شریک] نیست.
خدا بهمه نزدیک است و هرگز بمیانجی نیازی نیست.
ما خدا را از دیدن اینجهان میشناسیم ، و این جز تا چند گام باز نیست که باید آن را دلگرمانه پیمود ، و فراتر از آن گامی ننهاد.
این خداناشناسیست که کسانی گفتگو از گوهر خدا کنند و درپی انگار و پندار افتند.
آدمی برگزیدهی آفریدگان است و بدا نادانیا که کسانی او را بپای جانوران برند.
آدمی اگرچه از جنس جانورانست با آنها یکی نیست. آدمی اگرهم از بوزینه برخاسته باز آفریدهی جداییست. بوزینه کجا و آدمیزاد کجا؟!.
آدمی گذشته از تن و جان دارای روان میباشد. این روان است که به وی ارج آدمیگری میدهد و این روان است که پس از نابودی تن و جان بازماند.
برانگیختگان فرستادگان خدا بودند و آمده و رفتهاند. باید آنان را براست داشت و نباید جایی از بهر آنان در دین باز کرد و نامهای آنان را با نام خدای جاویدان توأم گردانید.
آنان همه فرستادهی یک خدا بودند ، و همه از بهر یک چیز برخاستند. این خود گمراهیست که کسانی جدایی میان آنان اندازند و هر گروهی یکی را ویژهی خود گرفته بکشاکش و دستهبندی برخیزند. اینان پزشکان جهان بودند و این نادانی است که بدستورهای پزشکان نپرداخته بخود آنان پردازند و بنامهای ایشان دستهبندی کنند.
دین ـ یا روشنتر بگویم : باورهای دینی ـ یک رشته راستیهاست که همیشه پایدار است و هیچگاه دیگر نگردد و ما را نیز فزونتر از آنچه بوده سخنی نیست. بارها گفتهایم دین نه چیزیست کهن و نو گردد. همان دین کهن است ولی میباید راه را از سرگرفت.
🔸 گفتار سیزدهم : پاکدینی (تکهی یک از دو)
تا اینجا سخن از باورهای دینی داشتیم و اینک کوتاهشدهی آنها را میآوریم :
جهانیان را از دین گریزی نیست. کسانی کی توانند در اینجهان زیند و دربارهی آن نیندیشند؟!..
دین شاهراه زندگی و از بهر آنست که مردمان در آن گرد آیند و پراکنده نباشند. هر آنچه مایهی پراکندگی مردمان باشد بیدینی است.
دین سبکباریست و همیشه برانگیختگان بار از دوش مردمان برداشتهاند.
دین خدای یگانه و دانا و توانا را شناختن و بجاویدانی روان باور داشتن است. بیرون از اینها از دین بیرونست.
در دین کسی را جایگاه نیست و هرگز نشاید نام آفریدهای را با نام آفریدگار توأم گردانید.
جز بخدا نیایش و نماز نشاید و این از بتپرستی است که کسی در برابر مردهای یا زندهای گردن خم سازد.
کسی را با خدا پیوند نیست و این از بدترین نادانیهاست که یکی را فرزند خدا شمارند و یا کسانی بیشرمانه دم از پیوستن بخدا زنند.
کسی را در کارهای خدا دستی نیست. آفریدن و میرانیدن و روزی دادن و گناه آمرزیدن همه ویژهی آفریدگار است و هرگز دیگری را در آنها هَنبازی[شریک] نیست.
خدا بهمه نزدیک است و هرگز بمیانجی نیازی نیست.
ما خدا را از دیدن اینجهان میشناسیم ، و این جز تا چند گام باز نیست که باید آن را دلگرمانه پیمود ، و فراتر از آن گامی ننهاد.
این خداناشناسیست که کسانی گفتگو از گوهر خدا کنند و درپی انگار و پندار افتند.
آدمی برگزیدهی آفریدگان است و بدا نادانیا که کسانی او را بپای جانوران برند.
آدمی اگرچه از جنس جانورانست با آنها یکی نیست. آدمی اگرهم از بوزینه برخاسته باز آفریدهی جداییست. بوزینه کجا و آدمیزاد کجا؟!.
آدمی گذشته از تن و جان دارای روان میباشد. این روان است که به وی ارج آدمیگری میدهد و این روان است که پس از نابودی تن و جان بازماند.
برانگیختگان فرستادگان خدا بودند و آمده و رفتهاند. باید آنان را براست داشت و نباید جایی از بهر آنان در دین باز کرد و نامهای آنان را با نام خدای جاویدان توأم گردانید.
آنان همه فرستادهی یک خدا بودند ، و همه از بهر یک چیز برخاستند. این خود گمراهیست که کسانی جدایی میان آنان اندازند و هر گروهی یکی را ویژهی خود گرفته بکشاکش و دستهبندی برخیزند. اینان پزشکان جهان بودند و این نادانی است که بدستورهای پزشکان نپرداخته بخود آنان پردازند و بنامهای ایشان دستهبندی کنند.
دین ـ یا روشنتر بگویم : باورهای دینی ـ یک رشته راستیهاست که همیشه پایدار است و هیچگاه دیگر نگردد و ما را نیز فزونتر از آنچه بوده سخنی نیست. بارها گفتهایم دین نه چیزیست کهن و نو گردد. همان دین کهن است ولی میباید راه را از سرگرفت.
🔶 در پیرامون روان
🔸 نشست چهارم : چه گزارشهایی میکنند؟. ـ (تکهی 4)
ببینید : ما قانونها گزارده ، عدلیه برپا گردانیدهایم. اینها پدید آمده از نیکخواهی و داددوستی آدمیست.
شما در خیابان راه روید یا در بازار بگردید. خواهید دید جوانی بناتوانی رسیده او را میزند یا بازرگانی پول کسی را گرفته است و نمیدهد. اینها نمونههای خودخواهیست. اینها نشانههایی از گوهر جانی آدمیست.
ولی در برابر آنها عدلیه و قانون را میبینید. آن جوانی که ناتوانی را زده است بدادگاه کشیده زشتی کارش را برخش میکشند و کیفری باو میدهند. آن بازرگانی که پول دیگری را خورده ، پول را از او پس میگیرند و بدی کارش را باو میفهمانند. اینها نیز نمونههای نیکخواهی و داددوستی آدمیست. اینها از گوهر روانی اوست.
دادگاه و قانون را خود آدمی پدید آورده و برای جلوگیری از خودخواهیهای او پدید آمده. اکنون کوشش ما در آن راه است که این دادگاه و داوری ، بزرگتر و نیرومندتر گردیده کارهای دولتها را نیز بزیر نگهبانی خود گیرد. بدانسان که یکهها[=افراد] دوسخنیهای خود را با داوری بپایان میرسانند ، دولتها نیز همان را کنند و بر سر هر گفتگویی دست به جَنگاچ[=سلاح] نبرند و جهان را با خون نیالایند. بدانسان که دادگاهها برای جلوگیری از خودخواهیهای یکهها برپاست ، دادگاهی نیز برای جلوگیری از خودخواهیهای تودهها برپا گردد.
این جنگها و خونریزیها از گوهر جانی آدمیست و آن دادگاه بزرگ که خواسته میشود از گوهر روانی او خواهد بود.
شگفتست که ما چون یاد عدلیه و قانون میکنیم و این سخنان را میگوییم ، بیدرنگ پاسخ داده میگویند : «آن هم نبرد است». خندهآور است که تنها یک واژهی نبرد را یاد گرفتهاند و نافهمیده و نااندیشیده به هر چیزی میگویند : «نبرد است».
آیا داوری دستگاه نبرد است؟!. آیا داوری بآهنگ نبرد بکار بسته میشود؟!. آیا داوری که پشت میز نشسته حکم میدهد ، با کسی مینبردد؟!. بهتر است بیندیشید و بگویید.
میگویند : دستگاه عدلیه را ناتوانان در برابر توانایان پدید آوردهاند! آن هم افزار نبرد آنهاست! میگویم : بد فهمیدهاید. ناتوانان اگر زور نداشتهاند چگونه توانستهاند عدلیه را برپا گردانند و چگونه میتوانند آن را راه برند؟!. اگر زور داشتهاند پس چگونه ناتوان بودهاند؟!.
بسیار شگفتست : کسی که پول کسی را گرفته و خورده میگویند : نبرد کرده. کسی که آن پول را گرفته بآن کس برمیگرداند این را هم میگویند : نبرد کرده.
🔸 نشست چهارم : چه گزارشهایی میکنند؟. ـ (تکهی 4)
ببینید : ما قانونها گزارده ، عدلیه برپا گردانیدهایم. اینها پدید آمده از نیکخواهی و داددوستی آدمیست.
شما در خیابان راه روید یا در بازار بگردید. خواهید دید جوانی بناتوانی رسیده او را میزند یا بازرگانی پول کسی را گرفته است و نمیدهد. اینها نمونههای خودخواهیست. اینها نشانههایی از گوهر جانی آدمیست.
ولی در برابر آنها عدلیه و قانون را میبینید. آن جوانی که ناتوانی را زده است بدادگاه کشیده زشتی کارش را برخش میکشند و کیفری باو میدهند. آن بازرگانی که پول دیگری را خورده ، پول را از او پس میگیرند و بدی کارش را باو میفهمانند. اینها نیز نمونههای نیکخواهی و داددوستی آدمیست. اینها از گوهر روانی اوست.
دادگاه و قانون را خود آدمی پدید آورده و برای جلوگیری از خودخواهیهای او پدید آمده. اکنون کوشش ما در آن راه است که این دادگاه و داوری ، بزرگتر و نیرومندتر گردیده کارهای دولتها را نیز بزیر نگهبانی خود گیرد. بدانسان که یکهها[=افراد] دوسخنیهای خود را با داوری بپایان میرسانند ، دولتها نیز همان را کنند و بر سر هر گفتگویی دست به جَنگاچ[=سلاح] نبرند و جهان را با خون نیالایند. بدانسان که دادگاهها برای جلوگیری از خودخواهیهای یکهها برپاست ، دادگاهی نیز برای جلوگیری از خودخواهیهای تودهها برپا گردد.
این جنگها و خونریزیها از گوهر جانی آدمیست و آن دادگاه بزرگ که خواسته میشود از گوهر روانی او خواهد بود.
شگفتست که ما چون یاد عدلیه و قانون میکنیم و این سخنان را میگوییم ، بیدرنگ پاسخ داده میگویند : «آن هم نبرد است». خندهآور است که تنها یک واژهی نبرد را یاد گرفتهاند و نافهمیده و نااندیشیده به هر چیزی میگویند : «نبرد است».
آیا داوری دستگاه نبرد است؟!. آیا داوری بآهنگ نبرد بکار بسته میشود؟!. آیا داوری که پشت میز نشسته حکم میدهد ، با کسی مینبردد؟!. بهتر است بیندیشید و بگویید.
میگویند : دستگاه عدلیه را ناتوانان در برابر توانایان پدید آوردهاند! آن هم افزار نبرد آنهاست! میگویم : بد فهمیدهاید. ناتوانان اگر زور نداشتهاند چگونه توانستهاند عدلیه را برپا گردانند و چگونه میتوانند آن را راه برند؟!. اگر زور داشتهاند پس چگونه ناتوان بودهاند؟!.
بسیار شگفتست : کسی که پول کسی را گرفته و خورده میگویند : نبرد کرده. کسی که آن پول را گرفته بآن کس برمیگرداند این را هم میگویند : نبرد کرده.