پاکدینی ـ احمد کسروی
7.54K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.29K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 8 (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)
🔸 نیک و بد (2) ـ تکه‌ی 9

2ـ شناختن نیک و بد کار آسانی نیست ـ (تکه‌ی 3)


مانند این داستانست آنکه یکی از آنان که دینی بنیاد نهاده و کتابی و آیینی بدست گروهی داده چنین می‌گویند که گفتاری نوشته و در آن چنین گفته : «هر کس این گفتار را بخواند مزد صد شهید پیدا کند» ، و بی‌آنکه خود دریابد با همین سخن تیشه بریشه‌ی دین و آیین خود زده است. زیرا «شهید» که در کتابهای دینی یاد شده کسی را گویند که در راه خشنودی خدا کشته گردد و اینست آن را گرامی دارند و جایگاه بلندی پیش خدا برایش شناسند. ما نیز این را براست می‌داریم و اینگونه کسانی را ارجمند می‌شماریم. زیرا شهید هم کارش بزرگ باشد و هم نتیجه‌ی بزرگی از آن بدست آید. چنین انگارید بشهری دشمنان رو آورده‌اند و ترس زنان و بچگان را فراگرفته ، در چنین هنگامی اگر یک دسته‌ مردان از جان گذرند و غیرتمندانه بجلو شتابند و جنگ کنند و کسانی از آنان بخاک افتند و کشته شوند و دیگران دشمن بیدادگر را برگردانیده فیروزمند بشهر بازگردند ، این کار آنان از هر باره بزرگ و ارجمند باشد. زیرا از یکسو از جان که گرانمایه‌ترین و شیرین‌ترین چیز هر کسیست گذشته باشند ، و از یکسو در سایه‌ی مردانگی ایشان هزاران خاندانها از گزند رهند و شب را آسوده خوابند ، و هزاران مردان زنده مانده و از نابودی رها گردند. باید آنان را ـ چه کشته‌شدگان و چه فیروز بازگشتگانشان را ـ گرانمایه شمرد. اینست معنی شهید و اینست راز آنکه برایش جایگاه بلندی باور می‌دارند. اکنون اگر یک بنیادگزار دین برخیزد و چنین گوید : «هر کسی این گفتار را خوانَد مزد صد شهید پیدا کند» ، و بدینسان مردان بیکاره‌ای را تنها بپاداش اینکه در کنج اتاقی نشسته و یک نوشته‌ای را خوانده‌اند صد بار بالاتر از کشتگان راه خدا گرداند نتیجه آن باشد که شهیدی یا کشتگی در راه خدا بسیار بی‌ارج گردد و دیگر کسی بجانفشانی در راه مردانگی و آزاده‌مردی برنخیزد. گذشته از آن در حالی که می‌توان در خانه نشست و یک نوشته‌ای را خواند و بی‌هیچ رنج و آسیبی صد بار شهید گردید دیگر چه نیاز بآنکه کس بجلو دشمن شتابد و رنجها کشد و جان بازد و تازه یک بار شهید گردد. می‌بینید چگونه با یک سخن هوسمندانه ریشه‌ی همه چیز را برانداخته است؟!..

شما اگر کارگاهی دارید و در آن کارگرانی با مزد بکار گمارید لیکن یک آگهی هم میان ایشان بدینسان پراکنده کنید : «هر کسی که بیاید و در پیش روی من ایستد و چند کلمه ستایش از من بسراید مزد صد کارگر باو خواهم پرداخت». آیا در آن کارخانه دیگر کسی کار کند؟! آیا نه اینست که هر یکی از کارگران بجای آنکه یک روز رنج کشند و مزد یک کارگر از شما بگیرند از روی آن آگهی در پیش رویتان ایستاده و چند کلمه ستایش سروده و مزد صد کارگر گیرند؟!.. آیا نه اینست که شما با یک آگهی بنیاد کارخانه را برانداخته‌اید؟!..

نپندارید تنها با یک کیش دشمنی می‌نمایم. از این لغزشها در همه‌ی کیشها هست و بیهوده نیست که همه‌ی آنها از کار افتاده. بیهوده نیست که شرقیان بدینسان بیکاره شده‌اند.

در سال گرانی ما با چشم دیدیم که بسیاری از توانگران بخویشان و همسایگان گرسنه‌ی خود دستگیری نکردند ، و آنان چون از گرسنگی مُردند بخاکشان نسپردند. ولی همینکه یکی دو ماه گذشت و راه عراق که بسته بود باز گردید کاروانها بسته و بآهنگ زیارت روانه گردیدند. (1) این چگونه توانستی بود؟!.. آیا آن کسان خداناشناس و بدکردار بودند؟. ما بسیاری را می‌شناختیم که چنین نبودند. آیا آنان نشنیده بودند که باید دست همسایگان و خویشان را گرفت؟!. نیک می‌دانیم که شنیده بودند. پس بهر چه بود که آن رفتار را کردند؟!.. اگر بخواهیم سرچشمه و انگیزه‌ی این رفتار آنان را بازنماییم باید بگوییم آنان دستور دستگیری از ناتوانان را شنیده بودند و می‌دانستند ، ولی این را هم شنیده بودند که هر کسی که بزیارت برود بهشت بَرو واجب گردد و همه‌ی گناهانش آمرزیده شود. اگر دستگیری از همسایه را یک بار شنیده بودند این را صد بار شنیده بودند. اینست در دلهاشان جا بیشتر باز کرده بوده و پیداست که با چنین نویدی که شنیده و باور کرده بودند دیگر نیازی بهیچ کار دیگری نمی‌داشتند ، و از هیچ گناهی نمی‌ترسیدند. در جایی که با یک زیارت همه‌ی گناهان آمرزیده شود و بهشت واجب گردد بکارِ دیگری چه نیاز ماند؟.

پابرگی (از ویراینده) :
1ـ خواست سال 1296خ. است. داستان گرسنگی آن سال را گشاده‌تر در کتاب «زندگانی من» و هم در «تاریخ هجده‌ ساله‌ی آذربایجان» توانید خواند.
🔶 راه رستگاری

🔸 گفتار چهاردهم : فلسفه (تکه‌ی دو از دو)


کسانی می‌گویند : چگونه یک تن بهمه‌ی فیلسوفان خرده تواند گرفت؟! می‌گویم : می‌بینید که ما گرفته‌ایم. چیزی را که با دیده می‌بینید چه جای پرسیدنست؟!.. اگر می‌گویید این خرده‌ها درست نیست بگویید چه پاسخی دارید؟!. آیا می‌توانید چیزی بنویسید؟!. اگر می‌توانید چرا بازایستاده‌اید؟!.. اگر پای رشک و بیماردلی درمیان نیست شما باید خرسند باشید که پس از هزارها سال پرده از روی گمراهیها می‌افتد و شرق از یک رشته آلودگیها رها می‌گردد ، و از اینکه ما بچنین کاری برخاسته‌ایم سپاس گزارید و بیاری ما کوشید. کسی که به یک گفتار بزرگی برمی‌خیزد اگر گفتارش درست است باید بیاریش کوشند و گرامیش دارند و اگر نه درست است باو پاسخ نویسند. بیهوده‌گوییها و زباندرازیهای بیجا جز نشان رشک و بیماردلی نتواند بود.

زیانهای دیگر فلسفه بماند ، این زیان او چشم‌پوشیدنی نیست که خرد را تباه سازد و دریافتهای ساده‌ی خدادادی را از کار اندازد. یک فیلسوف از خرد درست و از دریافتهای ساده‌ی خدادادی بی‌بهره است.

یکی از آنان که از کنار گرفتار فلسفه گردیده با من چنین می‌گوید : «شما می‌گویید مردم درباره‌ی آغاز و انجام آفرینش اندیشه بکار نبرند این در دست خود آدمی نیست. چه شما بگویید و چه نگویید ، من ناگزیرم باین اندیشه‌ها پردازم». گفتم : این خود بیماریست که شما دچار شده‌اید. پس چرا آن بازرگان در بازار و این دهقان در کشتزار این اندیشه را ندارند و تنها شما بیکارگان آن را دارید؟!. اگر کسی را خرد درست[=سالم] است چرا این درنمی‌یابد که این اندیشه راه بجایی نخواهد برد؟!.. چرا این نمی‌داند که از کار بیهوده باید بازایستاد؟!..

این چراغ الکتریک بالا سرتان آیا شما راز الکتریسیته را می‌دانید؟!.. اگر می‌باید همه چیز را اندیشید پس چرا آن را نمی‌اندیشید؟!. دانشمندانی که سی سال و چهل سال در فیزیک و شیمی و دیگر دانشها می‌کوشند با آن باریک‌اندیشی و تندفهمی هرگز گرد چیزهای نادانستنی نمی‌گردند. چه می‌دانند سودی از آن در دست نخواهند داشت. ببینید : نیوتن قانون کشش را پیدا کرد و سودها از آن برداشت ، ولی هرگز بجستجویی از چِبود[=ماهیت] نیروی کشش نپرداخت.

شما هر روز بر اتومبیل سوار می‌شوید و شاید هیچگاه درپی دانستن چگونگی ساخت آن نبوده‌اید ، (با آنکه اگر بخواهید توانید دانستن) ، پس چگونه ناچارید که چگونگی آغاز و انجام جهان را شناسید؟!.

اینان از بس نادانند بیماریهای خود را بجای دلیل می‌آورند و با یک گستاخی بسخن می‌آیند که هرگز چشم‌پوشیدنی نیست. همچون آن کودکی که گِل می‌خورد و چون پزشک می‌گفت : «گل خوردنی نیست ، نخور» تندی نموده چنین میگفت : «چگونه گل خوردنی نیست؟.. من آن را دوست میدارم».

دیگری از گرفتاران فلسفه چنین می‌گوید : «آنچه شما درباره‌ی خدا می‌نویسید من نمی‌توانم فهمید. شما خدا را به یگانگی می‌ستایید‌. من می‌پرسم آیا او حدودی دارد یا نه؟. اگر دارد ...» نگزاردم سخنش را دنبال کند. گفتم : اینها وسواس فلسفه است. شما سالها رنج برده و فلسفه یاد گرفته‌اید. می‌باید سالها هم رنج برده آن را از یاد برید تا بدریافتهای ساده‌ی خود برگردید و بتوانید چیزهایی دریابید‌. یک فیلسوف در چیزهای دیدنی نیز تواند گمانهای دیگری برد ، چه شگفت که در چیزهای نادیدنی درماند؟!.

اینها را می‌نویسم تا پاسخ هر پرسشی گفته آید و بهانه بریده شود‌. این لکه‌ها باید از دامن جهان پاک گردد. امروز هزاران کسان گرفتار این پندارهای بیهوده‌اند و بسیاری از کیشهای بیپا از اینها برخاسته.

این شگفتتر که کسانی همیشه فیلسوفان را درپی برانگیختگان می‌شمارند و در همه جا نامهای آنان را با اینان توأم می‌گردانند. گاهی هم از زبان پیغمبر اسلام درباره‌ی ارسطو چنین می‌آورند : «پیغمبر بود ، یونانیان او را نشناختند».

این نمونه‌ی دیگر است که اینان معنی برانگیختگی یا پیغمبری را ندانسته و از کاری که باید یک پیغمبر انجام دهد آگاهی نداشته‌اند. اگر این جایگاه را به سولون (1) و لیکورگوس (2) و سقراط و ولتر و این دسته دانایان داده بودندی چندان جای نکوهش نبودی. چه اینان باری گامهایی بسوی راستیها برداشته‌اند و هر کدام چیزهایی را بمردمان یاد داده‌اند. اما ا‏فلاطون و ارسطو و ملاصدرا و حاج‌ملاهادی و مانند ایشان بیش از این کاری نکرده‌اند که بیابان بیکرانی از پندار باز کنند و خود در آن گم گشته و ملیونها دیگران را گم گردانند. اینان کجا و فرستادگی از خدا کجا؟!.. پنداربافی کجا و راهنمایی بجهانیان کجا؟!.

👇
پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ Solon (سُلُناس بزبان یونانی) ، از فرمانروایان آتن ، قانونگزاری دادگر و از پایه‌گزاران دمکراسی آتن است.
2ـ Lycurgus (ایکورگُس بزبان یونانی) ، پادشاه اسپارتی مردم‌دوستی که قانونهایی در زمینه‌های حکومت ، آموزش و پرورش ، پول و زمین گزارده. پروای او در این قانونها کوشش به یکسان گرفتن مردم و سود توده بوده است.
Nik o Bade 2 - 1.pdf
830.1 KB
🔸 دردها و درمانها ـ بخش 7 (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)

🔸 نیک و بد (۲) ـ تکه‌ی ۱

🔹 ۱- پایه‌هایی که برای نیک و بد گزارده شود باید آن را سست نگردانید
🔹 ۲- شناختن نیک و بد کار آسانی نیست
🔶 در پیرامون روان

🔸 نشست چهارم : چه گزارشهایی می‌کنند؟. ـ (تکه‌ی 7)


در این نشست درمیان گفتگو از ایرادهایی که برخی درسخوانندگان می‌گیرند چند نکته را روشن گردانیدم :

١ـ نیکخواهی و اندوه‌خواری و مانند اینها که در آدمی است خود یک رشته خیمهاییست که بآخشیج خودخواهیست. گفتن اینکه اینها نیز از خودخواهیست جز «گزارش» (تأویل) بی‌معنی نیست.

٢ـ دو دستگاه جان و روان که در آدمیست ، نمونه‌هایی از آنها در زندگی بیرونی پدیدار است. رفتاری که بیشتر مردم از روی آز و هوس و خشم و کینه و مانند اینها باهم می‌دارند و بیکدیگر ستم و چیرگی می‌نمایند نمونه‌ی دستگاه جانست و قانونهایی که برای جلوگیری از ستم و چیرگی گزارده شده و عدلیه و دیگر اداره‌ها که برای داوری برپا گردیده نمونه‌ی دستگاه روانست.

٣ـ بیشتری از بنیادگزاران و پیشروان فلسفه‌ی مادّی خود از نیکخواهان بوده‌اند و بآخشیج فلسفه‌ی خود رفتار کرده‌اند.
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 8 (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)
🔸 نیک و بد (2) ـ تکه‌ی 10

3ـ نتیجه‌هایی که از این سخنان بدست می‌آید : ـ (تکه‌ی 1)


اینها مثل است و از همه‌ی آنها ما دو نتیجه را می‌خواهیم ، و آن اینکه گفتیم : «پایه‌هایی که برای نیک و بد گزارده شود باید آن را سست نگردانید» ، و هم گفتیم : «شناختن نیک و بد کار آسانی نیست»؟!.

ولی در این میان چند نتیجه‌ی دیگری نیز بدست می‌آید که هر یکی بتنهایی زمینه‌ی ارجداریست.

نخستین نتیجه اینکه نباید مردم را در گفتگو از نیک و بد آزاد گزاشت. زیرا اگر آزاد گزارده شوند هر سخنی که یکی گوید دیگری وارونه‌ی آن را گوید و از اثر اندازد. چنانکه ما نمونه‌ی این را نشان دادیم و زیانهای بزرگی را که از آزادی شعرا و کتاب‌نویسان زمان مغول پدید آمده بازنمودیم.

هوس آدمی پایان ندارد و بارها دیده می‌شود که یک کسی سخنی را که امروز سروده و بگمان خود قاعده‌ای برای نیک و بد گزارده فردا بهوس وارونه‌ی آن را گوید و خود سخن خود را از اثر اندازد. ما صدها مثل برای این توانیم آورد. همان کتابها که گفتیم ، بهترین مثلها را در این زمینه دربر می‌دارند. شما هر یکی از آنها را بگیرید وارونه‌گوییهای فراوان در آن توانید یافت. مثلاً در کتابی که یکی بنام «اخلاق» نوشته و پیاپی پندها سروده ناگهان می‌بینی آن گفته‌ها را فراموش ساخته و شاعرانه چنین می‌نویسد : «صباغ ازل در خمخانه‌ی خلقت ، قماش طینت هر کسی را با رنگ ثابت دیگری رنگ کرده. الشقی شقی فی بطن امه و السعید فی بطن امه». (1) این را می‌نویسد و نمی‌گوید اگر چنین است و آدمی نیکی‌پذیر نیست پس آن پندها که من نوشته‌ام برای چیست؟!..

شما اگر روزنامه‌ها و مهنامه‌های ایران را از بیست و چند سال پیش بسنجید خواهید دید بیشتر آنها همواره دو رشته‌ی آخشیج هم را دنبال کرده‌اند. بدینسان که از یکسو گفتارها درباره‌ی راستی و درستی و میهن‌دوستی و نیکوکاری نوشته‌اند و بگمان خود کوششهایی در راه نیکی توده بکار برده‌اند ، و از یکسو پیاپی بدآموزیهای مادیگری اروپا را که زندگی را جز نبرد نمی‌شناسد و به هر کسی راه می‌دهد که دربند هیچ چیزی نبوده و پروای هیچ کس نکند از روزنامه‌های اروپایی ترجمه کرده درمیان ایرانیان پراکنده گردانیده و بگمان خود دانشهایی را رواج داده‌اند ، و از این راه مردم را فرسنگها از نیکی و راستی و درستی دور ساخته‌اند. کار بآنجا رسیده که بنویسند فلان پرفسور گفته شرم یک بیماریست و باید بچاره کوشید و آن را از خود دور کرد. کسانی که بمردم پند می‌دهند و چشم نیکی از آنها می‌دارند شرم را که سرچشمه‌ی صد نیکیست درد نامیده مردم را به دور گردانیدن آن وامی‌دارند. اینست نمونه‌ای از بیراهی آنان.

بدتر اینست که ما هر لغزشی که از آنان می‌گیریم می‌خوانند و پاسخی نمی‌توانند و ناگزیر شده می‌پذیرند. ولی هیچی بروی خود نیاورده گمان می‌کنند لغزششان همان بوده و بس ، و اینست راه خود را دنبال می‌کنند ، و می‌بینی این بار خطاهای دیگری پدید می‌آورند. این خود بیچارگیست. نمی‌دانم از این کار خود چه لذتی می‌برند که دست نمی‌توانند برداشت؟!. آخر در این چند سال که این راه را پیموده‌اید جز زیان بکشور و توده‌ی خود چه نتیجه برده‌اید؟!.

اینان نمی‌دانند که لغزش بزرگ ایشان همان جداسریست. همان کار توده را بازیچه‌ی هوس گرفتن است و تا از آن دست برنداشته‌اند هر روز بخطای دیگری دچار خواهند بود. بارها گفته‌ایم اگر شناختن نیک و بد و دانستن راه زندگانی باین آسانیست که هر کسی بتواند ، در آنحال چه نیاز بگفتن شماست؟!.. آیا نه اینست که همه‌ی مردم خودشان شناسند و توانند؟!.. اگر باین آسانی نیست و برای دانستن و شناختن آن سرمایه دربایست است در این حال باید دید آن سرمایه چیست و چه کسی آن را دارد.

من نمی‌گویم شما نمی‌توانید نیک و بد را شناسید. چنین می‌انگارم که می‌توانید و باز چنین می‌انگارم که سخنی گفته‌اید و یک رشته نیکیها و بدیها را نشان داده‌اید. ولی در حالی که میدان باز است و دیگری نیز تواند باندیشه و دلخواه خود سخن دیگر گوید و وارونه‌ی گفته‌ی شما را آورد و گفته‌ی شما را از اثر بیندازد آیا از این کار جز دودلی و درماندگی مردم چه نتیجه تواند بود؟!.

پابرگی :
1ـ معنی آنکه : بدبخت در شکم مادر بدبخت است و خوشبخت خوشبخت. ـ ویراینده
🔶 راه رستگاری

🔸 گفتار پانزدهم : صوفیگری (تکه‌ی یک از سه)


صوفیگری را باید گفت از فلسفه برخاسته. زیرا فیلسوفان چون هر یکی درباره‌ی جهان بگمان و پندار سخنی می‌سروده ، یکی نیز بنام پلوتینوس چنین گفته : «ما همه از خداییم و از او جدا گشته‌ایم. سپس هم بسوی او بازخواهیم گشت و بدو بازخواهیم پیوست». همو گفته : «روان آدمی از آنجهان ، آزاد و بی‌آلایش فرود آمده و در اینجهان ، گرفتار مادّه گردیده و آلودگیها پیدا کرده. لیکن هر کسی که بخواهشهای تنی نپردازد و بپرورش روان برخیزد آلایش او کمتر خواهد بود و کسانی که بخواهند از این دامگه بازرَهند و بجایگاه پیشین بازگردند باید از خوشیهای اینجهان دامن درچینند و پارسا باشند».

اینها چیزیست که از پلوتینوس می‌آورند. خود او مرد پارسا و نیکو بوده و از گفته‌هایش نیز آنچه درباره‌ی روان و پاکی و بی‌آلایشی آنست چندان بیراه نیست. ولی دیباچه‌ای که برای گفته‌های خود پرداخته و آدمیان را از خدا پنداشته جز گزافه نمی‌باشد و دلیلی همراه خود ندارد. سخنی باین بزرگی آیا دلیل نمی‌خواهد؟!.

شاید خواست پلوتینوس از این گفته همان بوده که ما درباره‌ی روان گفتیم و آن را از جهان دیگری (جز از جهان مادّه) نشان دادیم ، و اینکه می‌گوید : «ما از خداییم و بدو بازخواهیم پیوست» یک سخن شاعرانه بیش نبوده که ناسنجیده بر زبانش آمده. هرچه هست سخن پلوتینوس از روان می‌باشد. لیکن دیگران آن را بر سر تن و جان بلکه بر سر همه چیز آورده و یک پنداری بنام «یکی بودن هستی» پدید آوردند ، و این پندار چون از غرب بشرق رسید تو گویی کسی از جهان ناپیدا رسیده و از پس پرده آگاهی آورده ، دلیل‌ناخواسته صدها کسان آن را پذیرفتند ، و از اینکه هر کسی را بهره‌ای از خدایی می‌بخشید شور بر سرها افتاد. بلهوسانی آن را دستاویز ساخته بدعویهایی برخاستند ، و ویلگردان بازار بغداد دم از «سبحانی ما أعظم شأنی» زدند.

آن نیکوکاری و پارسایی که پلوتینوس می‌گفت اینان آن را بیکاری و گوشه‌گیری شناختند ، و دسته دسته مردان از خانه‌ها درآمده در خانقاهها جا گرفتند. خواستند از خودی درآیند و بخدا پیوندند ، از چه راه؟.. از راه بیکاری ، بیزنی ، پشمینه‌پوشی. باز اینها چندان زشت نبود ، برخی گدایی و دریوزه‌گردی را نیز بر آن افزودند و آن را گام بزرگی در راه رستن از خودی شماردند. گروهی مالیخولیا را بالا برده بمهرورزی با خدا برخاستند ، و پای کوفتن و آوازه خواندن را از کارهای روزانه‌ی خود ساختند. چنانکه گفتیم اینان همه چیز را در جهان با خدا یکی می‌شماردند ، با اینهمه کسانی خدا را در روی ساده‌رویان تماشا می‌کردند. رشته‌ی شرم و خرد را گسیخته هر زمان گام دیگری پیش می‌رفتند و میدان خود را پهناورتر می‌ساختند.

سرانجام بجاهایی رسیدند که بیکبار از مردم و مردمی جدا افتادند و هر کسی که بدیشان می‌پیوست هرگز بازنمی‌گشت.

داستان ایشان بس دراز است و هرچه ناگفته بهتر. ما در اینجا آن می‌خواهیم که معنی صوفیگری و سرچشمه‌ی آن را بازنماییم و از زیان آن اندکی بنگاریم. انبوه مردمان اینها را نمی‌دانند و چون از فریبکارانی ستایش صوفیگری را می‌شنوند نادانسته بآن می‌گرایند.
🔶 در پیرامون روان

🔸 نشست پنجم : دین در زمینه‌ی خود کمتر از دانشها نیست ـ (تکه‌ی 1)


در این هفته یکی از جوانان درسخوانده که دلبستگی بفلسفه‌ی مادّی می‌دارد و در گفتگوهای ما در نشستهای گذشته بوده است ، نامه‌ای بمن فرستاده که می‌خواهم آن را برایتان بخوانم (بی‌آنکه نام نویسنده‌اش را ببرم) و در پیرامونش سخنانی رانم. اینست نامه :

در نشستهایی که درباره‌ی جان و روان صحبت می‌رفت ، بوده و دلایلی که شما راجع بوجود یک جوهر غیرمادّی در بدن انسان ایراد می‌فرمودید کافی ندیده و برخلاف عقاید دانشمندان تحولیون (Transformisme) و یا تکاملیون یافت.

بوفون ، لامارک ، داروین ، ویزمن ، هگل ، مندل ، دانشکده‌ی ژنتیک لندن ، بر اصل تکامل موجودات متحدالقولند ، اما دلایل شما :

زندگی نبرد نیست!

زندگی در بین خود حیوانات و گیاه‌ها نبرد است. و بین انسان از یک طرف و جانوران و نباتات از طرف دیگر نبرد است. در بین خود انسانها وجود قوایی از قبیل نوع‌دوستی ، خرد ، ترحم ، اجتماع‌پسندی ... بعضاً مانع از نبرد تنی است.

ولی هیچ دلیل نداریم که این قوا (Facultes) تظاهرات مادّی نباشند. زیرا خواص و تظاهرات مادّه تماماً کشف نگردیده است و همچنین نبودن این قوا در حیوانات که موجودات ناقص‌تر از آنند ، دلیل بر وجود یک دستگاه خارج از مادّه نمی‌توان تصور نمود.

چه اختلافات موجوده در بین حیوانات ، وجود یادگاریهای حیوانی در انسان از نقطه‌نظر قوا و همچنین اعضای تنی اضافی که امروز اعمالی فیزیولوژیکی ندارند و سایر ادله‌ی دانشمندان ، حیوانی بودن انسان را ثابت و اضافه بودن چندین حواس برجسته و از دست دادن عده‌ای از آنها بهترین دلیل هستند که انسان از تحولات حیوانات بوجود آمده است. لذا من خوب می‌دانم قبل از انتشار کتاب درباره‌ی جان و روان باصول عقاید دانشمندان نامبرده‌ی بالا وارد گردید.

تا اینجاست نامه. مایه‌ی خشنودیست که جوانان درسخوانده اندیشه‌های خود را با این آزادی بما می‌نویسند. من از این کار خرسندم. ایرادهایی که در نشست گذشته باین جوانان می‌گرفتم ، بآن پافشاری و ایستادگیست که در برابر دلیلها نشان می‌دهند. این سخنان باید گفته شود و دلیلها بمیان آید و آمیغها [=حقایق] روشن باشد.
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 8 (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)
🔸 نیک و بد (2) ـ تکه‌ی 11

3ـ نتیجه‌هایی که از این سخنان بدست می‌آید : ـ (تکه‌ی 2)


دومین نتیجه که از آن سخنان بدست می‌آید اینست که کتابهایی که از قرنهای گذشته بویژه از زمان مغول و پس از آن بازمانده و همچنین کیشهای گوناگون و راههای پراکنده‌ای که یادگار همان زمانهاست یک زیان بزرگی را دربر می‌دارد. زیرا بدآموزیهای آنها با اثری که در دلها دارد و جایگیر تواند بود هر آموزش دیگری را از اثر اندازد و سست گرداند و چنانکه نشان دادیم این یک چیز ناگزیریست و تا اینها درمیانست امیدی به نیکی توده‌ی ایران نتوان بست.

با آیین طبیعت نبرد نتوان کرد. بدانسان که شما نتوانید از یکسو هرچه می‌خواهید بخورید و از یکسو تندرست باشید و این در دست شما نیست هم بدانسان نتوانید چند رشته بدآموزیها را در دل جا دهید و با اینحال دارای اندیشه و فهم درست باشید و خون گرم دارید ، و این نیز در دست شما نیست. شما باینها نام فلسفه یا ادبیات یا هر نام دیگری می‌خواهید بگزارید از اثرش نخواهد کاست.

از اینجا خواهید دانست که آنهمه دلبستگی که شرقشناسان اروپا با این کتابها و بدآموزیها می‌نمایند و کوششها در راه زنده نگه داشتن و رواج دادن آنها می‌کنند بهر چیست و این بدخواهان زیرک شرق چه نتیجه را می‌خواهند. نیز خواهید دانست که آنهمه ایستادگی ما در برابر اینها و تلاشهایی که بکار می‌بریم و همیشه یادآوری می‌کنیم از چه روست و چه چیزی ما را باین برانگیخته است.

درخور شگفت است که کسانی می‌روند و سالها رنج می‌برند و درس می‌خوانند و دانش می‌آموزند و اینها را که از دربایست‌ترین دانشهاست نمی‌دانند ، و بدانسان فریب بدخواهان را خورده تیشه بریشه‌ی خود می‌زنند. در اینجاست که باید فهمید آدمی چه ناتوانست و چه بیچاره است. باید فهمید که از رستگاری چه اندازه دور است.
🔶 راه رستگاری

🔸 گفتار پانزدهم : صوفیگری (تکه‌ی دو از سه)


شما اگر باریک بینید «یکی بودنِ هستی» که پایه‌ی صوفیگریست درخور فهم نیست و کسی نمی‌داند از آن چه معنایی می‌خواهند. اگر این می‌خواهند که خدا هست و ما نیز هستیم و در هستی با او انبازیم معنی نادرستی نیست ، ولی با خواستی که صوفیان راست سازشی ندارد. اگر این می‌خواهند که ما و خدا همگی یک چیزیم ، یا بگفته‌ی برخی از ایشان همان خداست که بر آفریدگان بخش یافته ، این «یکی بودنِ هست» است نه یکی بودن هستی و بر آن ایرادهای بسیار هست. زیرا می‌توان پرسید : این چیزها چگونه بهم توانند پیوست ، و از پیوستن آنها چه پدید آید؟!. وانگاه چیزهایی که سراسر مادّیند چگونه توانند از مادّه بیرون آیند؟!.. پس از همه : ما بخدا از آن خستوانیم که اینجهان را با هرچه در آنست سرخود نمی‌یابیم و بیک آفریدگار نیازمند می‌بینیم. چنین چیزهایی اگر بهم پیوستند و یکی شدند آیا از آفریدگار بی‌نیاز می‌گردند؟!..

انبوه صوفیان همین معنی را فهمیده‌اند ، و اینست در آن حالِ مالیخولیا همه چیز را در جهان با دیده‌ی خدا می‌دیده‌اند. کسانی معنی سومی نیز پدید آورده‌اند و آن اینکه هستی ازآنِ خدا و ازوست که بر دیگران نیز می‌رسد و برای این ، آفتاب و روشنایی آن را که بهمگی می‌رسد و روشن می‌گرداند مَثَل زده‌اند. ولی این مثل فریبکاری‌ای بیش نیست. زیرا هستی هر چیزی ازآنِ خود اوست ، و روشنایی جز از هستی می‌باشد.

خود صوفیان در دست این چیستان بی‌سر و انجام درمانده‌اند ، نه تنها عامیان ایشان پیران و پیشروان ره بجایی نبرده‌اند و بایستی نبرند. این راست است که هزارها کتاب نوشته‌اند و باریک‌بافیهای فراوان کرده‌اند ، لیکن همه‌ی آنها جز سخنان فریب‌آمیزی نیست ، و بسیاری از خود ایشان خستوان بوده‌اند که آن را نتوان فهمید.

این بنیاد صوفیگریست. چیزی باین پوچی شما تاریخ را بخوانید تا بدانید چه تکانی بشرق داده و چه گزندهایی رسانیده ، کتابهای صوفیان را بخوانید تا بدانید بدستاویز این یک پندار نافهمیدنی بِچه دعویهایی برخاسته‌اند. گاهی لاف از پیوستن بخدا زده‌اند. زمانی پیران خود را سررشته‌داران گردش جهان شمارده‌اند. هنگامی خود را بر پیغمبران برتری داده‌اند. بِهر کاری دست برده همه چیز را لگدمال ساخته‌اند.

اگر از همه چیز صوفیان چشم پوشیم از گستاخی ایشان بدروغ نخواهیم پوشید. در این باره بیکبار رشته را پاره کرده‌اند : سررشته‌ی کارهای جهان را که بدست پیران خود می‌داده‌اند و آنان را به نتوانستنیها توانا می‌پنداشته‌اند ، چنین دروغ رسوایی را با یک رشته دروغهای رسواتر از آن پیش برده‌اند. کتابهای ایشان را بخوانید تا ببینید چه دروغهای آشکاری را برشته‌ی نگارش کشیده‌اند.

پابرگی :
1ـ گفته‌اند باید بسختی‌کشی (ریاضت) پرداخت تا معنی آن را دریافت. چیزی که معنایی دارد برای فهمیدن آن بسختی‌کشی چه نیاز است؟!
🔶 در پیرامون روان

🔸 نشست پنجم : دین در زمینه‌ی خود کمتر از دانشها نیست ـ (تکه‌ی 2)


درباره‌ی این نامه چند چیزی باید گفته شود :

١ـ برداشت این نامه بر آنست که گفتگویی که ما از سالها درباره‌ی روان می‌کنیم برای نشان دادن «یک گوهر نامادّی در کالبد آدمی» است ، در حالی که چنین نیست.

راستست یکی از هوده‌هایی که از سخنان ما بدست می‌آید ، بودن چنان گوهری در کالبد آدمیست. ولی ما را بگفتگو از روان این برنینگیخته. چنانکه در نشستهای گذشته بازنمودم آنچه ما را بگفتگو از روان واداشته آن هوده‌های بدآموزانه بوده که پیروان مادّیگری از فلسفه‌ی خود گرفته در جهان پراکنده‌اند. آدمی را بپای جانوران برده او را نیکی‌پذیر نشناخته‌اند. زندگانی را نبرد دانسته‌اند ، به هر توانایی نابود گردانیدن ناتوانان را سزا شمارده‌اند. از اینگونه بدآموزیهای زهرآلود که یاد کرده‌ایم.

اینها گمراهیهای بسیار بزرگیست که ما نتوانسته‌ایم در برابر آن خاموش نشینیم و پاسخی ندهیم ، این گمراهیها جهان را زیر و رو تواند کرد. و آدمیان را پس از هزارها سال تمدن بوحشیگری بازگشت تواند داد.

اکنون که من اینها را می‌نویسم ، روزهاییست که جنگ اروپا پایان یافته است و روزنامه‌ها و رادیوها از ویرانی برلن و از بدبختی دلگداز مردم آن شهر سخن می‌رانند. برلن «شهر مرده» است. در سراسر شهر ، کم سرایی بی‌آسیب مانده. هزارها لاشه‌ی مردگان در زیر آوارها خوابیده. اینها را که می‌شنوم می‌گویم : «کاش توانستی بود که نیتچه آن فیلسوف مادّی آلمانی را از گور برانگیزند و این ویرانه‌ها را باو نشان دهند و بگویند : «ببین هوده‌ی فلسفه‌ی زهرآلود خود را».

آنچه ما را بگفتگو از روان و از گوهر آدمیگری برانگیخته اینهاست. ما خواسته‌ایم لغزش را نشان داده جهانیان را از این گمراهی که افتاده‌اند ، بازگردانیم.

ما یک گفتگوی آخوندی برای نشان دادن جاویدانی روان و برپا شدن دستگاه رستاخیز پیش نیاورده‌ایم. گفتگوی ما از زندگانی اینجهانی و از نیک و بد آنست.

همان دانشها که شما پشتیبان خود گردانیده‌اید ، با این راه مادّیگری هیچ و پوچست. در جایی که زندگانی نبرد است و مردمان باید باهم در کشاکش باشند ، از دانشها جز زیان چه هوده‌ای تواند بود؟!. لندن و برلن که دو شهر دانش بوده‌اند امروز در برابر چشم ماست. هر یکی با افزارهایی که پدید آمده از دانشهاست ویرانه گردیده. سخن ما از اینهاست.

آنگاه درباره‌ی نامادّی بودن روان ، دلیل ما گفته‌های خود فیلسوفان بوده. آنان گفته‌اند : «سرچشمه‌ی همه‌ی جنبشها در آدمیان و جانوران خودخواهیست» و این را قانون همگی برای جهان شناخته‌اند. ما این سخن را پذیرفته گفته‌ایم : پس روان آدمی که پیرو این قانون نمی‌باشد مادّی نیست. آنان گفته‌اند : «مغز آدمی مادّه است و هر مادّه باید هَنایش‌پذیر از چیزهای پیرامون خود باشد». ما این سخن را پذیرفته گفته‌ایم : پس خرد آدمی که از چیزهای پیرامون خود هنایش‌پذیر نیست ، بیرون از مادّه می‌باشد. در اینجاها ما آنان را با گفته‌های خودشان گرفته‌ایم.

نکته‌ای که دانستنیست آنست که ما بجاویدانی روان (یا بهتر گویم : ببازماندن آن پس از مرگ تن) باور می‌داریم. ولی کم می‌خواهیم از آن سخن رانیم. زیرا دور از خرد می‌شماریم که اینجهان و کارهای اینجهان را رها کرده خود را بسخن از جهانی که خواهد آمد سرگرم گردانیم. آنگاه ما می‌گوییم : نیکی در آنجهان جز با نیکی در اینجهان نتواند بود. کسانی که در اینجهان نیک نباشند در آنجهان نیز نخواهند بود. پس از همه‌ی اینها ما گفته‌ایم : دین زبان سپهر است. در دین آنچه را توان گفت و توان پذیرفت که از همین سپهر (یا طبیعت) توان فهمید. پیداست که با اینحال راه گفتگو از جهان آینده جز کمی بروی ما باز نیست و ما جز چند سخنی از آن نتوانیم گفت.

اینها را می‌گوییم تا دانسته شود که ما را بگفتگو از روان این چیزها وانداشته است. اینها در پیش ما چندان ارجدار نیست که نیکی زندگانی و آسایش جهانیان ارجدار است.
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 8 (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)
🔸 نیک و بد (2) ـ تکه‌ی 12

3ـ نتیجه‌هایی که از این سخنان بدست می‌آید : ـ (تکه‌ی 3)


در سال دوم پیمان که ما گفتارها درباره‌ی اینها نوشتیم بسیاری رنجیدگی نمودند و چون دستهای دیگری درمیان بود یک دسته با ما دشمنی نمودند و از نادانیها بازنایستادند. ولی ما یک چیزی که می‌دانستیم بد است و زیانهای بسیار می‌دارد نمی‌توانستیم چشم از آن پوشیم. اینست پروای آن نادانیها نکردیم و نخواهیم کرد.

شگفت‌تر آنکه کسانی در اینجا و آنجا نشسته و گردن کشیده و فیلسوفانه بسخن پرداخته چنین می‌گویند : «اولین اشتباه پیمان همین بود که با ادبیات مخالفت کرد و مردم را با خود دشمن گردانید». چه زشت است که آدمی نادان باشد و خود را بدانایی زند. یکی نمی‌گوید تو اگر نوشته‌های پیمان را خوانده‌ای آنچه ایراد بآن نوشته‌ها می‌داری بگو ، و اگر نخوانده‌ای پس چه جای گفتگو از آنست؟!. چه جای آنست که دشمنی مردم را به رخ ما بکشی؟!.

یک دسته تا چه اندازه ساده‌درون باشند که نیندیشند و از خود نپرسند که اروپاییان که دشمنان بدخواهی بهر ما می‌باشند برای چه به رواج یک رشته کتابهای کهن ما می‌کوشند؟!. برای چه آنهمه پولها در این راه می‌ریزند؟!. اگر اینها بزیان ما نیست چه سود دیگری (1) بآنان دارد؟!. ببینید چنین چیزی تواند بود که یک توانگری در ایران بمیرد و هنگام مرگ چنین سپارد که فلان اندازه از دارایی مرا جدا کنید و در راه چاپ کردن کتابهای کهن کشور چین یا تبت بکار برید؟!. آخر این توانگر را با کتابهای یک کشور بسیار دوری چه آشنایی هست و چه سودی را از چاپ کردن و رواج دادن آنها برای خود چشم می‌دارد؟!. یک چنین کاری بسادگی تواند بود؟!. (2)

چنانکه گفتیم اینها هر یکی به تنهایی زمینه‌ی ارجداریست و ما در آینده باز از هر یکی سخنانی خواهیم راند. ما چشم می‌داریم که خوانندگان اینها را نیک خوانند و نیک اندیشند و با پاکدلی و غیرتمندی خود بما یاری کنند. دردهای ایران اینها و مانند اینهاست. ایرانیان در فهم و اندیشه بر بسیاری از دیگران برتری دارند و برای پیشرفت شایاتر می‌باشند و آنچه دست و پای ایشان را بسته همین گرفتاریها و مانند اینهاست.

ما در جای دیگر گفته‌ایم در بسیاری از ایرانیان دو نیروی روانی که فهم و داوری خرد باشد از کار افتاده. (3) این سخن را ناسنجیده نگفته‌ایم و بسیار درست است ، و انگیزه‌ی آن همین کتابها و بدآموزیهاست. زیرا بدانسان که اگر کسی خوراکهای ناسازگار هم خورد معده آنها را هضم کردن نتواند و از کار افتد هم بدانسان اگر کسی اندیشه‌های گوناگون ناسازگار را در دل جا داد ناگزیر فهم و خرد از جدا کردن آنها از یکدیگر و شناختن راست از کج فروماند و کم‌کم از کار افتد. این چیزیست که ما بیگمان می‌دانیم و همیشه دنبال خواهیم کرد.

پابرگیها (یکم و دوم از ویراینده) :
1ـ اصل : چه سودی دیگری ...
2ـ اشاره‌ است به «اوقاف گیب» (E.J.W. Gibb Memorial Trust) که گیب نامی از شرقشناسان انگلیس پیش از مرگ وصیت کرده بوده که بخشی (یا همه‌ی) ارثش را بکار چاپ کتابهای عربی و ترکی اندازند. ادوارد براون ، پرفسورِ نامی در زمانی که ریاست آن اوقاف را داشت کتابهای کهن فارسی را نیز به آن فهرست افزود و کتابهای بازمانده از زمان مغول را پیاپی چاپ کرده به ایرانیان ارمغان کردند. برای شرح بیشتر نگاه کنید به کتاب «در پیرامون ادبیات».
3ـ شماره‌ی چهارم سال پنجم [پیمان] دیده شود.
🔶 راه رستگاری

🔸 گفتار پانزدهم : صوفیگری (تکه‌ی سه از سه)


یکی از شیوه‌های ایشان بوده که در جهان هر کاری که رخ می‌داد آن را بنام پیران خود می‌خوانده‌اند. اگر مرد توانا و دلیری با شمشیر شهری می‌گشاده و یا بپادشاهی می‌رسیده افسانه‌ای ساخته او را از پیروان و یا از هواداران پیر خود گردانیده و چنین وامی‌نموده‌اند که در سایه‌ی این پیروی یا هواداری بوده که آن فیروزی را یافته. اگر بازرگانی سرمایه از دست می‌داده ، و یا دهقانی را کشت بار نمی‌داده ، و یا پدری را پسر جوانی از پا می‌افتاده ، همه‌ی اینها را از نفرین پیر پشمینه‌پوش خود نشان می‌داده‌اند ، بدینسان از یکسو دعویهای خود را پیش می‌برده‌اند و از یکسو دلهای ناتوان را پر از بیم خود ساخته کیسه‌های ایشان را بآسانی تهی می‌کرده‌اند.

این از بدترین دُژخوییهاست که کسی را که اندوهی رسیده کسانی بجای آنکه مهربانی نمایند و دلداری دهند زبان بسرکوفت باز نمایند و از گرفتاری دیگران سود جویند. این دُژخویی را صوفیان ابزار کار خود داشته‌اند تا آنجا که در داستان دلگداز مغول هم از آن بازنایستاده‌اند.

بیگمان یکی از انگیزه‌های داستان مغول ، صوفیگری بود. روشنتر بگویم صوفیگری و فلسفه و باطنیگری و خراباتیگری دست بهم داده زمینه برای آن گستردند. چه اینها بود که خردها را گمراه ساخته خونها را از جوش انداخت و مردان را از اندیشه‌ی مردانگی و شمشیرزنی دور ساخته با چیزهای دیگری سرگرم گردانید. در قرن چهارم و پنجم ایران گذشته از سامانیانش که سیصدهزار پیاده و سواره در مرز ترک آماده می‌داشتند و گذشته از غزنویانش که هند را می‌گشادند خود توده‌ی انبوه چندان آماده‌ی مردانگی می‌ایستادند که سالانه پنجاه‌هزار تن و صدهزار تن داوطلبانه تا مرز روم از بهر جنگ می‌شتافتند. ولی در قرن هفتم کار درماندگی توده بآنجا رسید که خونخواران مغول بِهر شهری که رو آوردند مردم همچون گوسفند خود را بآنان سپردند و در کمتر جایی یک ایستادگی دلیرانه نشان دادند.

این زبونی نتیجه‌ی صوفیگری و بدآموزیهای سه‌گانه‌ی دیگر بود که میانه‌ی قرن ششم و هفتم همه جای ایران را فراگرفت. این چیزیست که تاریخ آشکاره آن را می‌رساند. با اینهمه چون آن داستان دلگداز رخ داد و صوفیان با دیده دیدند که از آنهمه دستگاه ایشان کوچکترین سودی بمردم نرسید ، و پیران ایشان که رشته‌ی گردش جهان را در دست خود می‌شماردند هر یکی بخواری کشته شده و یا با رسوایی بگریختند و در روز سختی هیچ گونه دستگیری بمردمان نتوانستند ـ اینها را دیدند و باز بخود نیامدند ، و آنهمه خونهای بیگناهان که بِهر سویی ریخته می‌شد ، و آنهمه ناله‌ها و فریادها که از ستمدیدگان برمی‌خاست دلهای تیره‌ی آنان را بتکان نیاورد ، و بدانسان که شیوه‌ی همیشگی ایشان بود دُژخویانه از پیشامد بهره‌برداری خواستند و در همه جا بزبان آوردند : «چون خوارزمشاه شیخ مجدالدین بغدادی را کشته خدا بخونخواهی او مغولان را فرستاده».

بیشرمی را نگرید : در چنان هنگامی زبان بنکوهش مردمی بیچاره گشاده از خودفروشی بازنایستادند. مجدالدین صوفی‌ای در خوارزم بود ، چون مادر خوارزمشاه نزد وی رفتی مجدالدین برشته‌ی زناشوییش کشید و با او درآمیخت و خوارزمشاه خشم گرفته وی را کشت. آیا چه روا بودی که خدا خون او را از ملیونها زنان و بچگان بیگناه خواهد؟!.. چنین کاری از خدا کی سزیدی؟!.. وانگاه در همان داستان مغول بسیاری از خود صوفیان نیز سر باختند. این چه روا بودی که خدا بخون یک صوفی چند صوفی را بکشتن دهد؟!.. نمی‌دانم از چیست یک صوفی کشته شده مایه‌ی ویرانی صدها شهر گردیده ، و صد صوفی زنده مایه‌ی رهایی یک شهر نگردیده؟!.

در یک کتابی درباره‌ی مجدالدین و کشتن او چنین می‌نگارد : روزی مجدالدین با درویشان نشسته بود و بیخودانه چنین گفت : «ما تخم قازی بودیم در کنار دریا افتاده». چون این گفته به نجم‌الدین کبرا رسید بر زبانش رفت : «در دریا باشد». مجدالدین آن را شنیده سخت ترسید و روزی که شیخ را زمان خوش بود با پای برهنه و لگنی پر آتش بسر گرفته در آستان ایستاد. شیخ نگاهی به وی انداخته گفت : «چون از در پوزش درآمدی دینت آسوده مانَد لیکن سر تو و سر من خواهد رفت و جهان نیز ویران خواهد شد». مجدالدین خود را بپای شیخ انداخت و دیری نکشید که گفته‌های شیخ جای خود گرفت (داستان مغول پیش آمد).

اگر این را بیندیشید چندین سیاهکاری زیر آن خوابیده. این دروغها را پرداخته می‌خواستند نشان دهند که آنان را رازهای نهانی هست و از جایی که آمده‌اند می‌دانند ، وانگاه در کارهای جهان دست دارند و با یک سخنی از ایشان جهان ویران یا آباد گردد. چنانکه داستان مغول از یک گفته‌ی مجدالدین برخاسته است.
👇
یکمشت درماندگانی که نان از دست دیگران می‌خوردند ببینید بِچه لافهایی برمی‌خاستند. راست گفته‌اند : چون شرم نمی‌کنی هرچه می‌خواهی بکن. کسانی اینها را می‌خوانند و زشتی‌اش را درنمی‌یابند. روسیاهترین مرد کسیست که بخدا دروغ بندد. اینان این دروغها را بخدا بسته‌اند.
Kasravi-Tarikhe Mashroteye Iran.pdf
119.5 MB
✴️ تاریخ مشروطه‌ی ایران

🔹 جلد یکم

🖌 احمد کسروی