پاکدینی ـ احمد کسروی
7.54K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.29K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
🔶 راه رستگاری

🔸 گفتار پانزدهم : صوفیگری (تکه‌ی یک از سه)


صوفیگری را باید گفت از فلسفه برخاسته. زیرا فیلسوفان چون هر یکی درباره‌ی جهان بگمان و پندار سخنی می‌سروده ، یکی نیز بنام پلوتینوس چنین گفته : «ما همه از خداییم و از او جدا گشته‌ایم. سپس هم بسوی او بازخواهیم گشت و بدو بازخواهیم پیوست». همو گفته : «روان آدمی از آنجهان ، آزاد و بی‌آلایش فرود آمده و در اینجهان ، گرفتار مادّه گردیده و آلودگیها پیدا کرده. لیکن هر کسی که بخواهشهای تنی نپردازد و بپرورش روان برخیزد آلایش او کمتر خواهد بود و کسانی که بخواهند از این دامگه بازرَهند و بجایگاه پیشین بازگردند باید از خوشیهای اینجهان دامن درچینند و پارسا باشند».

اینها چیزیست که از پلوتینوس می‌آورند. خود او مرد پارسا و نیکو بوده و از گفته‌هایش نیز آنچه درباره‌ی روان و پاکی و بی‌آلایشی آنست چندان بیراه نیست. ولی دیباچه‌ای که برای گفته‌های خود پرداخته و آدمیان را از خدا پنداشته جز گزافه نمی‌باشد و دلیلی همراه خود ندارد. سخنی باین بزرگی آیا دلیل نمی‌خواهد؟!.

شاید خواست پلوتینوس از این گفته همان بوده که ما درباره‌ی روان گفتیم و آن را از جهان دیگری (جز از جهان مادّه) نشان دادیم ، و اینکه می‌گوید : «ما از خداییم و بدو بازخواهیم پیوست» یک سخن شاعرانه بیش نبوده که ناسنجیده بر زبانش آمده. هرچه هست سخن پلوتینوس از روان می‌باشد. لیکن دیگران آن را بر سر تن و جان بلکه بر سر همه چیز آورده و یک پنداری بنام «یکی بودن هستی» پدید آوردند ، و این پندار چون از غرب بشرق رسید تو گویی کسی از جهان ناپیدا رسیده و از پس پرده آگاهی آورده ، دلیل‌ناخواسته صدها کسان آن را پذیرفتند ، و از اینکه هر کسی را بهره‌ای از خدایی می‌بخشید شور بر سرها افتاد. بلهوسانی آن را دستاویز ساخته بدعویهایی برخاستند ، و ویلگردان بازار بغداد دم از «سبحانی ما أعظم شأنی» زدند.

آن نیکوکاری و پارسایی که پلوتینوس می‌گفت اینان آن را بیکاری و گوشه‌گیری شناختند ، و دسته دسته مردان از خانه‌ها درآمده در خانقاهها جا گرفتند. خواستند از خودی درآیند و بخدا پیوندند ، از چه راه؟.. از راه بیکاری ، بیزنی ، پشمینه‌پوشی. باز اینها چندان زشت نبود ، برخی گدایی و دریوزه‌گردی را نیز بر آن افزودند و آن را گام بزرگی در راه رستن از خودی شماردند. گروهی مالیخولیا را بالا برده بمهرورزی با خدا برخاستند ، و پای کوفتن و آوازه خواندن را از کارهای روزانه‌ی خود ساختند. چنانکه گفتیم اینان همه چیز را در جهان با خدا یکی می‌شماردند ، با اینهمه کسانی خدا را در روی ساده‌رویان تماشا می‌کردند. رشته‌ی شرم و خرد را گسیخته هر زمان گام دیگری پیش می‌رفتند و میدان خود را پهناورتر می‌ساختند.

سرانجام بجاهایی رسیدند که بیکبار از مردم و مردمی جدا افتادند و هر کسی که بدیشان می‌پیوست هرگز بازنمی‌گشت.

داستان ایشان بس دراز است و هرچه ناگفته بهتر. ما در اینجا آن می‌خواهیم که معنی صوفیگری و سرچشمه‌ی آن را بازنماییم و از زیان آن اندکی بنگاریم. انبوه مردمان اینها را نمی‌دانند و چون از فریبکارانی ستایش صوفیگری را می‌شنوند نادانسته بآن می‌گرایند.
🔶 در پیرامون روان

🔸 نشست پنجم : دین در زمینه‌ی خود کمتر از دانشها نیست ـ (تکه‌ی 1)


در این هفته یکی از جوانان درسخوانده که دلبستگی بفلسفه‌ی مادّی می‌دارد و در گفتگوهای ما در نشستهای گذشته بوده است ، نامه‌ای بمن فرستاده که می‌خواهم آن را برایتان بخوانم (بی‌آنکه نام نویسنده‌اش را ببرم) و در پیرامونش سخنانی رانم. اینست نامه :

در نشستهایی که درباره‌ی جان و روان صحبت می‌رفت ، بوده و دلایلی که شما راجع بوجود یک جوهر غیرمادّی در بدن انسان ایراد می‌فرمودید کافی ندیده و برخلاف عقاید دانشمندان تحولیون (Transformisme) و یا تکاملیون یافت.

بوفون ، لامارک ، داروین ، ویزمن ، هگل ، مندل ، دانشکده‌ی ژنتیک لندن ، بر اصل تکامل موجودات متحدالقولند ، اما دلایل شما :

زندگی نبرد نیست!

زندگی در بین خود حیوانات و گیاه‌ها نبرد است. و بین انسان از یک طرف و جانوران و نباتات از طرف دیگر نبرد است. در بین خود انسانها وجود قوایی از قبیل نوع‌دوستی ، خرد ، ترحم ، اجتماع‌پسندی ... بعضاً مانع از نبرد تنی است.

ولی هیچ دلیل نداریم که این قوا (Facultes) تظاهرات مادّی نباشند. زیرا خواص و تظاهرات مادّه تماماً کشف نگردیده است و همچنین نبودن این قوا در حیوانات که موجودات ناقص‌تر از آنند ، دلیل بر وجود یک دستگاه خارج از مادّه نمی‌توان تصور نمود.

چه اختلافات موجوده در بین حیوانات ، وجود یادگاریهای حیوانی در انسان از نقطه‌نظر قوا و همچنین اعضای تنی اضافی که امروز اعمالی فیزیولوژیکی ندارند و سایر ادله‌ی دانشمندان ، حیوانی بودن انسان را ثابت و اضافه بودن چندین حواس برجسته و از دست دادن عده‌ای از آنها بهترین دلیل هستند که انسان از تحولات حیوانات بوجود آمده است. لذا من خوب می‌دانم قبل از انتشار کتاب درباره‌ی جان و روان باصول عقاید دانشمندان نامبرده‌ی بالا وارد گردید.

تا اینجاست نامه. مایه‌ی خشنودیست که جوانان درسخوانده اندیشه‌های خود را با این آزادی بما می‌نویسند. من از این کار خرسندم. ایرادهایی که در نشست گذشته باین جوانان می‌گرفتم ، بآن پافشاری و ایستادگیست که در برابر دلیلها نشان می‌دهند. این سخنان باید گفته شود و دلیلها بمیان آید و آمیغها [=حقایق] روشن باشد.
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 8 (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)
🔸 نیک و بد (2) ـ تکه‌ی 11

3ـ نتیجه‌هایی که از این سخنان بدست می‌آید : ـ (تکه‌ی 2)


دومین نتیجه که از آن سخنان بدست می‌آید اینست که کتابهایی که از قرنهای گذشته بویژه از زمان مغول و پس از آن بازمانده و همچنین کیشهای گوناگون و راههای پراکنده‌ای که یادگار همان زمانهاست یک زیان بزرگی را دربر می‌دارد. زیرا بدآموزیهای آنها با اثری که در دلها دارد و جایگیر تواند بود هر آموزش دیگری را از اثر اندازد و سست گرداند و چنانکه نشان دادیم این یک چیز ناگزیریست و تا اینها درمیانست امیدی به نیکی توده‌ی ایران نتوان بست.

با آیین طبیعت نبرد نتوان کرد. بدانسان که شما نتوانید از یکسو هرچه می‌خواهید بخورید و از یکسو تندرست باشید و این در دست شما نیست هم بدانسان نتوانید چند رشته بدآموزیها را در دل جا دهید و با اینحال دارای اندیشه و فهم درست باشید و خون گرم دارید ، و این نیز در دست شما نیست. شما باینها نام فلسفه یا ادبیات یا هر نام دیگری می‌خواهید بگزارید از اثرش نخواهد کاست.

از اینجا خواهید دانست که آنهمه دلبستگی که شرقشناسان اروپا با این کتابها و بدآموزیها می‌نمایند و کوششها در راه زنده نگه داشتن و رواج دادن آنها می‌کنند بهر چیست و این بدخواهان زیرک شرق چه نتیجه را می‌خواهند. نیز خواهید دانست که آنهمه ایستادگی ما در برابر اینها و تلاشهایی که بکار می‌بریم و همیشه یادآوری می‌کنیم از چه روست و چه چیزی ما را باین برانگیخته است.

درخور شگفت است که کسانی می‌روند و سالها رنج می‌برند و درس می‌خوانند و دانش می‌آموزند و اینها را که از دربایست‌ترین دانشهاست نمی‌دانند ، و بدانسان فریب بدخواهان را خورده تیشه بریشه‌ی خود می‌زنند. در اینجاست که باید فهمید آدمی چه ناتوانست و چه بیچاره است. باید فهمید که از رستگاری چه اندازه دور است.
🔶 راه رستگاری

🔸 گفتار پانزدهم : صوفیگری (تکه‌ی دو از سه)


شما اگر باریک بینید «یکی بودنِ هستی» که پایه‌ی صوفیگریست درخور فهم نیست و کسی نمی‌داند از آن چه معنایی می‌خواهند. اگر این می‌خواهند که خدا هست و ما نیز هستیم و در هستی با او انبازیم معنی نادرستی نیست ، ولی با خواستی که صوفیان راست سازشی ندارد. اگر این می‌خواهند که ما و خدا همگی یک چیزیم ، یا بگفته‌ی برخی از ایشان همان خداست که بر آفریدگان بخش یافته ، این «یکی بودنِ هست» است نه یکی بودن هستی و بر آن ایرادهای بسیار هست. زیرا می‌توان پرسید : این چیزها چگونه بهم توانند پیوست ، و از پیوستن آنها چه پدید آید؟!. وانگاه چیزهایی که سراسر مادّیند چگونه توانند از مادّه بیرون آیند؟!.. پس از همه : ما بخدا از آن خستوانیم که اینجهان را با هرچه در آنست سرخود نمی‌یابیم و بیک آفریدگار نیازمند می‌بینیم. چنین چیزهایی اگر بهم پیوستند و یکی شدند آیا از آفریدگار بی‌نیاز می‌گردند؟!..

انبوه صوفیان همین معنی را فهمیده‌اند ، و اینست در آن حالِ مالیخولیا همه چیز را در جهان با دیده‌ی خدا می‌دیده‌اند. کسانی معنی سومی نیز پدید آورده‌اند و آن اینکه هستی ازآنِ خدا و ازوست که بر دیگران نیز می‌رسد و برای این ، آفتاب و روشنایی آن را که بهمگی می‌رسد و روشن می‌گرداند مَثَل زده‌اند. ولی این مثل فریبکاری‌ای بیش نیست. زیرا هستی هر چیزی ازآنِ خود اوست ، و روشنایی جز از هستی می‌باشد.

خود صوفیان در دست این چیستان بی‌سر و انجام درمانده‌اند ، نه تنها عامیان ایشان پیران و پیشروان ره بجایی نبرده‌اند و بایستی نبرند. این راست است که هزارها کتاب نوشته‌اند و باریک‌بافیهای فراوان کرده‌اند ، لیکن همه‌ی آنها جز سخنان فریب‌آمیزی نیست ، و بسیاری از خود ایشان خستوان بوده‌اند که آن را نتوان فهمید.

این بنیاد صوفیگریست. چیزی باین پوچی شما تاریخ را بخوانید تا بدانید چه تکانی بشرق داده و چه گزندهایی رسانیده ، کتابهای صوفیان را بخوانید تا بدانید بدستاویز این یک پندار نافهمیدنی بِچه دعویهایی برخاسته‌اند. گاهی لاف از پیوستن بخدا زده‌اند. زمانی پیران خود را سررشته‌داران گردش جهان شمارده‌اند. هنگامی خود را بر پیغمبران برتری داده‌اند. بِهر کاری دست برده همه چیز را لگدمال ساخته‌اند.

اگر از همه چیز صوفیان چشم پوشیم از گستاخی ایشان بدروغ نخواهیم پوشید. در این باره بیکبار رشته را پاره کرده‌اند : سررشته‌ی کارهای جهان را که بدست پیران خود می‌داده‌اند و آنان را به نتوانستنیها توانا می‌پنداشته‌اند ، چنین دروغ رسوایی را با یک رشته دروغهای رسواتر از آن پیش برده‌اند. کتابهای ایشان را بخوانید تا ببینید چه دروغهای آشکاری را برشته‌ی نگارش کشیده‌اند.

پابرگی :
1ـ گفته‌اند باید بسختی‌کشی (ریاضت) پرداخت تا معنی آن را دریافت. چیزی که معنایی دارد برای فهمیدن آن بسختی‌کشی چه نیاز است؟!
🔶 در پیرامون روان

🔸 نشست پنجم : دین در زمینه‌ی خود کمتر از دانشها نیست ـ (تکه‌ی 2)


درباره‌ی این نامه چند چیزی باید گفته شود :

١ـ برداشت این نامه بر آنست که گفتگویی که ما از سالها درباره‌ی روان می‌کنیم برای نشان دادن «یک گوهر نامادّی در کالبد آدمی» است ، در حالی که چنین نیست.

راستست یکی از هوده‌هایی که از سخنان ما بدست می‌آید ، بودن چنان گوهری در کالبد آدمیست. ولی ما را بگفتگو از روان این برنینگیخته. چنانکه در نشستهای گذشته بازنمودم آنچه ما را بگفتگو از روان واداشته آن هوده‌های بدآموزانه بوده که پیروان مادّیگری از فلسفه‌ی خود گرفته در جهان پراکنده‌اند. آدمی را بپای جانوران برده او را نیکی‌پذیر نشناخته‌اند. زندگانی را نبرد دانسته‌اند ، به هر توانایی نابود گردانیدن ناتوانان را سزا شمارده‌اند. از اینگونه بدآموزیهای زهرآلود که یاد کرده‌ایم.

اینها گمراهیهای بسیار بزرگیست که ما نتوانسته‌ایم در برابر آن خاموش نشینیم و پاسخی ندهیم ، این گمراهیها جهان را زیر و رو تواند کرد. و آدمیان را پس از هزارها سال تمدن بوحشیگری بازگشت تواند داد.

اکنون که من اینها را می‌نویسم ، روزهاییست که جنگ اروپا پایان یافته است و روزنامه‌ها و رادیوها از ویرانی برلن و از بدبختی دلگداز مردم آن شهر سخن می‌رانند. برلن «شهر مرده» است. در سراسر شهر ، کم سرایی بی‌آسیب مانده. هزارها لاشه‌ی مردگان در زیر آوارها خوابیده. اینها را که می‌شنوم می‌گویم : «کاش توانستی بود که نیتچه آن فیلسوف مادّی آلمانی را از گور برانگیزند و این ویرانه‌ها را باو نشان دهند و بگویند : «ببین هوده‌ی فلسفه‌ی زهرآلود خود را».

آنچه ما را بگفتگو از روان و از گوهر آدمیگری برانگیخته اینهاست. ما خواسته‌ایم لغزش را نشان داده جهانیان را از این گمراهی که افتاده‌اند ، بازگردانیم.

ما یک گفتگوی آخوندی برای نشان دادن جاویدانی روان و برپا شدن دستگاه رستاخیز پیش نیاورده‌ایم. گفتگوی ما از زندگانی اینجهانی و از نیک و بد آنست.

همان دانشها که شما پشتیبان خود گردانیده‌اید ، با این راه مادّیگری هیچ و پوچست. در جایی که زندگانی نبرد است و مردمان باید باهم در کشاکش باشند ، از دانشها جز زیان چه هوده‌ای تواند بود؟!. لندن و برلن که دو شهر دانش بوده‌اند امروز در برابر چشم ماست. هر یکی با افزارهایی که پدید آمده از دانشهاست ویرانه گردیده. سخن ما از اینهاست.

آنگاه درباره‌ی نامادّی بودن روان ، دلیل ما گفته‌های خود فیلسوفان بوده. آنان گفته‌اند : «سرچشمه‌ی همه‌ی جنبشها در آدمیان و جانوران خودخواهیست» و این را قانون همگی برای جهان شناخته‌اند. ما این سخن را پذیرفته گفته‌ایم : پس روان آدمی که پیرو این قانون نمی‌باشد مادّی نیست. آنان گفته‌اند : «مغز آدمی مادّه است و هر مادّه باید هَنایش‌پذیر از چیزهای پیرامون خود باشد». ما این سخن را پذیرفته گفته‌ایم : پس خرد آدمی که از چیزهای پیرامون خود هنایش‌پذیر نیست ، بیرون از مادّه می‌باشد. در اینجاها ما آنان را با گفته‌های خودشان گرفته‌ایم.

نکته‌ای که دانستنیست آنست که ما بجاویدانی روان (یا بهتر گویم : ببازماندن آن پس از مرگ تن) باور می‌داریم. ولی کم می‌خواهیم از آن سخن رانیم. زیرا دور از خرد می‌شماریم که اینجهان و کارهای اینجهان را رها کرده خود را بسخن از جهانی که خواهد آمد سرگرم گردانیم. آنگاه ما می‌گوییم : نیکی در آنجهان جز با نیکی در اینجهان نتواند بود. کسانی که در اینجهان نیک نباشند در آنجهان نیز نخواهند بود. پس از همه‌ی اینها ما گفته‌ایم : دین زبان سپهر است. در دین آنچه را توان گفت و توان پذیرفت که از همین سپهر (یا طبیعت) توان فهمید. پیداست که با اینحال راه گفتگو از جهان آینده جز کمی بروی ما باز نیست و ما جز چند سخنی از آن نتوانیم گفت.

اینها را می‌گوییم تا دانسته شود که ما را بگفتگو از روان این چیزها وانداشته است. اینها در پیش ما چندان ارجدار نیست که نیکی زندگانی و آسایش جهانیان ارجدار است.
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 8 (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)
🔸 نیک و بد (2) ـ تکه‌ی 12

3ـ نتیجه‌هایی که از این سخنان بدست می‌آید : ـ (تکه‌ی 3)


در سال دوم پیمان که ما گفتارها درباره‌ی اینها نوشتیم بسیاری رنجیدگی نمودند و چون دستهای دیگری درمیان بود یک دسته با ما دشمنی نمودند و از نادانیها بازنایستادند. ولی ما یک چیزی که می‌دانستیم بد است و زیانهای بسیار می‌دارد نمی‌توانستیم چشم از آن پوشیم. اینست پروای آن نادانیها نکردیم و نخواهیم کرد.

شگفت‌تر آنکه کسانی در اینجا و آنجا نشسته و گردن کشیده و فیلسوفانه بسخن پرداخته چنین می‌گویند : «اولین اشتباه پیمان همین بود که با ادبیات مخالفت کرد و مردم را با خود دشمن گردانید». چه زشت است که آدمی نادان باشد و خود را بدانایی زند. یکی نمی‌گوید تو اگر نوشته‌های پیمان را خوانده‌ای آنچه ایراد بآن نوشته‌ها می‌داری بگو ، و اگر نخوانده‌ای پس چه جای گفتگو از آنست؟!. چه جای آنست که دشمنی مردم را به رخ ما بکشی؟!.

یک دسته تا چه اندازه ساده‌درون باشند که نیندیشند و از خود نپرسند که اروپاییان که دشمنان بدخواهی بهر ما می‌باشند برای چه به رواج یک رشته کتابهای کهن ما می‌کوشند؟!. برای چه آنهمه پولها در این راه می‌ریزند؟!. اگر اینها بزیان ما نیست چه سود دیگری (1) بآنان دارد؟!. ببینید چنین چیزی تواند بود که یک توانگری در ایران بمیرد و هنگام مرگ چنین سپارد که فلان اندازه از دارایی مرا جدا کنید و در راه چاپ کردن کتابهای کهن کشور چین یا تبت بکار برید؟!. آخر این توانگر را با کتابهای یک کشور بسیار دوری چه آشنایی هست و چه سودی را از چاپ کردن و رواج دادن آنها برای خود چشم می‌دارد؟!. یک چنین کاری بسادگی تواند بود؟!. (2)

چنانکه گفتیم اینها هر یکی به تنهایی زمینه‌ی ارجداریست و ما در آینده باز از هر یکی سخنانی خواهیم راند. ما چشم می‌داریم که خوانندگان اینها را نیک خوانند و نیک اندیشند و با پاکدلی و غیرتمندی خود بما یاری کنند. دردهای ایران اینها و مانند اینهاست. ایرانیان در فهم و اندیشه بر بسیاری از دیگران برتری دارند و برای پیشرفت شایاتر می‌باشند و آنچه دست و پای ایشان را بسته همین گرفتاریها و مانند اینهاست.

ما در جای دیگر گفته‌ایم در بسیاری از ایرانیان دو نیروی روانی که فهم و داوری خرد باشد از کار افتاده. (3) این سخن را ناسنجیده نگفته‌ایم و بسیار درست است ، و انگیزه‌ی آن همین کتابها و بدآموزیهاست. زیرا بدانسان که اگر کسی خوراکهای ناسازگار هم خورد معده آنها را هضم کردن نتواند و از کار افتد هم بدانسان اگر کسی اندیشه‌های گوناگون ناسازگار را در دل جا داد ناگزیر فهم و خرد از جدا کردن آنها از یکدیگر و شناختن راست از کج فروماند و کم‌کم از کار افتد. این چیزیست که ما بیگمان می‌دانیم و همیشه دنبال خواهیم کرد.

پابرگیها (یکم و دوم از ویراینده) :
1ـ اصل : چه سودی دیگری ...
2ـ اشاره‌ است به «اوقاف گیب» (E.J.W. Gibb Memorial Trust) که گیب نامی از شرقشناسان انگلیس پیش از مرگ وصیت کرده بوده که بخشی (یا همه‌ی) ارثش را بکار چاپ کتابهای عربی و ترکی اندازند. ادوارد براون ، پرفسورِ نامی در زمانی که ریاست آن اوقاف را داشت کتابهای کهن فارسی را نیز به آن فهرست افزود و کتابهای بازمانده از زمان مغول را پیاپی چاپ کرده به ایرانیان ارمغان کردند. برای شرح بیشتر نگاه کنید به کتاب «در پیرامون ادبیات».
3ـ شماره‌ی چهارم سال پنجم [پیمان] دیده شود.
🔶 راه رستگاری

🔸 گفتار پانزدهم : صوفیگری (تکه‌ی سه از سه)


یکی از شیوه‌های ایشان بوده که در جهان هر کاری که رخ می‌داد آن را بنام پیران خود می‌خوانده‌اند. اگر مرد توانا و دلیری با شمشیر شهری می‌گشاده و یا بپادشاهی می‌رسیده افسانه‌ای ساخته او را از پیروان و یا از هواداران پیر خود گردانیده و چنین وامی‌نموده‌اند که در سایه‌ی این پیروی یا هواداری بوده که آن فیروزی را یافته. اگر بازرگانی سرمایه از دست می‌داده ، و یا دهقانی را کشت بار نمی‌داده ، و یا پدری را پسر جوانی از پا می‌افتاده ، همه‌ی اینها را از نفرین پیر پشمینه‌پوش خود نشان می‌داده‌اند ، بدینسان از یکسو دعویهای خود را پیش می‌برده‌اند و از یکسو دلهای ناتوان را پر از بیم خود ساخته کیسه‌های ایشان را بآسانی تهی می‌کرده‌اند.

این از بدترین دُژخوییهاست که کسی را که اندوهی رسیده کسانی بجای آنکه مهربانی نمایند و دلداری دهند زبان بسرکوفت باز نمایند و از گرفتاری دیگران سود جویند. این دُژخویی را صوفیان ابزار کار خود داشته‌اند تا آنجا که در داستان دلگداز مغول هم از آن بازنایستاده‌اند.

بیگمان یکی از انگیزه‌های داستان مغول ، صوفیگری بود. روشنتر بگویم صوفیگری و فلسفه و باطنیگری و خراباتیگری دست بهم داده زمینه برای آن گستردند. چه اینها بود که خردها را گمراه ساخته خونها را از جوش انداخت و مردان را از اندیشه‌ی مردانگی و شمشیرزنی دور ساخته با چیزهای دیگری سرگرم گردانید. در قرن چهارم و پنجم ایران گذشته از سامانیانش که سیصدهزار پیاده و سواره در مرز ترک آماده می‌داشتند و گذشته از غزنویانش که هند را می‌گشادند خود توده‌ی انبوه چندان آماده‌ی مردانگی می‌ایستادند که سالانه پنجاه‌هزار تن و صدهزار تن داوطلبانه تا مرز روم از بهر جنگ می‌شتافتند. ولی در قرن هفتم کار درماندگی توده بآنجا رسید که خونخواران مغول بِهر شهری که رو آوردند مردم همچون گوسفند خود را بآنان سپردند و در کمتر جایی یک ایستادگی دلیرانه نشان دادند.

این زبونی نتیجه‌ی صوفیگری و بدآموزیهای سه‌گانه‌ی دیگر بود که میانه‌ی قرن ششم و هفتم همه جای ایران را فراگرفت. این چیزیست که تاریخ آشکاره آن را می‌رساند. با اینهمه چون آن داستان دلگداز رخ داد و صوفیان با دیده دیدند که از آنهمه دستگاه ایشان کوچکترین سودی بمردم نرسید ، و پیران ایشان که رشته‌ی گردش جهان را در دست خود می‌شماردند هر یکی بخواری کشته شده و یا با رسوایی بگریختند و در روز سختی هیچ گونه دستگیری بمردمان نتوانستند ـ اینها را دیدند و باز بخود نیامدند ، و آنهمه خونهای بیگناهان که بِهر سویی ریخته می‌شد ، و آنهمه ناله‌ها و فریادها که از ستمدیدگان برمی‌خاست دلهای تیره‌ی آنان را بتکان نیاورد ، و بدانسان که شیوه‌ی همیشگی ایشان بود دُژخویانه از پیشامد بهره‌برداری خواستند و در همه جا بزبان آوردند : «چون خوارزمشاه شیخ مجدالدین بغدادی را کشته خدا بخونخواهی او مغولان را فرستاده».

بیشرمی را نگرید : در چنان هنگامی زبان بنکوهش مردمی بیچاره گشاده از خودفروشی بازنایستادند. مجدالدین صوفی‌ای در خوارزم بود ، چون مادر خوارزمشاه نزد وی رفتی مجدالدین برشته‌ی زناشوییش کشید و با او درآمیخت و خوارزمشاه خشم گرفته وی را کشت. آیا چه روا بودی که خدا خون او را از ملیونها زنان و بچگان بیگناه خواهد؟!.. چنین کاری از خدا کی سزیدی؟!.. وانگاه در همان داستان مغول بسیاری از خود صوفیان نیز سر باختند. این چه روا بودی که خدا بخون یک صوفی چند صوفی را بکشتن دهد؟!.. نمی‌دانم از چیست یک صوفی کشته شده مایه‌ی ویرانی صدها شهر گردیده ، و صد صوفی زنده مایه‌ی رهایی یک شهر نگردیده؟!.

در یک کتابی درباره‌ی مجدالدین و کشتن او چنین می‌نگارد : روزی مجدالدین با درویشان نشسته بود و بیخودانه چنین گفت : «ما تخم قازی بودیم در کنار دریا افتاده». چون این گفته به نجم‌الدین کبرا رسید بر زبانش رفت : «در دریا باشد». مجدالدین آن را شنیده سخت ترسید و روزی که شیخ را زمان خوش بود با پای برهنه و لگنی پر آتش بسر گرفته در آستان ایستاد. شیخ نگاهی به وی انداخته گفت : «چون از در پوزش درآمدی دینت آسوده مانَد لیکن سر تو و سر من خواهد رفت و جهان نیز ویران خواهد شد». مجدالدین خود را بپای شیخ انداخت و دیری نکشید که گفته‌های شیخ جای خود گرفت (داستان مغول پیش آمد).

اگر این را بیندیشید چندین سیاهکاری زیر آن خوابیده. این دروغها را پرداخته می‌خواستند نشان دهند که آنان را رازهای نهانی هست و از جایی که آمده‌اند می‌دانند ، وانگاه در کارهای جهان دست دارند و با یک سخنی از ایشان جهان ویران یا آباد گردد. چنانکه داستان مغول از یک گفته‌ی مجدالدین برخاسته است.
👇
یکمشت درماندگانی که نان از دست دیگران می‌خوردند ببینید بِچه لافهایی برمی‌خاستند. راست گفته‌اند : چون شرم نمی‌کنی هرچه می‌خواهی بکن. کسانی اینها را می‌خوانند و زشتی‌اش را درنمی‌یابند. روسیاهترین مرد کسیست که بخدا دروغ بندد. اینان این دروغها را بخدا بسته‌اند.
Kasravi-Tarikhe Mashroteye Iran.pdf
119.5 MB
✴️ تاریخ مشروطه‌ی ایران

🔹 جلد یکم

🖌 احمد کسروی
🔶 در پیرامون روان

🔸 نشست پنجم : دین در زمینه‌ی خود کمتر از دانشها نیست ـ (تکه‌ی 3)


٢ـ در این نامه گفته شده : ما دلیل نداریم که نیکخواهی و آبادی‌دوستی و اینگونه خیمها که در آدمیست «تظاهرات مادّی» نباشد. «زیرا خواص و تظاهرات مادّه کاملاً کشف نشده است».

در این باره بسخن بیشتری نیاز هست. نخست باید گفت : ما بجنبه‌ی دانشی این گفتگوها چندان دلبستگی نمی‌داریم که بجنبه‌ی «اجتماعی» آن ، چنانکه گفتیم سخن ما بیش از همه در آن هوده‌هاییست که از مادّیگری گرفته و زندگانی را براه بدی انداخته‌اند. درباره‌ی آدمی نیز سخن ما در این زمینه بوده که آدمی مانند دد و دام نیست و یک رشته خیمهای بسیار ستوده‌ی ارجداری ـ از نیکخواهی و راستی‌پرستی و آبادی‌دوستی و دادگری و مانند اینها ـ دَرو هست. شما اینها را نشناخته آدمی را بسیار پست گردانیده بودید. اکنون که شناخته‌اید و می‌پذیرید بخش بزرگی از گفتگوهای ما به نتیجه‌ی خود رسیده و دوسخنی از میان رفته.

آمدیم که می گویید : «دلیل نداریم که اینها نیز از نمایشهای مادّه نباشد». نخست این زیانی بگفتگوی ما نخواهد داشت. گفتگوی ما در آن است که آدمی آفریده‌ی برگزیده‌ایست و درو یک رشته خیمهای والایی هست ، سرچشمه‌ی این خیمها هرچه بوده باشد. دوم چنانکه دلیل ندارید که اینها از نمایشهای مادّه نباشد ، دلیل هم ندارید که از نمایشهای مادّه باشد. پس چه شده که شما یکسو را گرفته‌اید. سوم ما دلیلهایی نیز نشان دادیم. دوباره می‌گوییم :

اگر مادّه و «خواص مادّه» همانست که شما نشان می‌دهید ، این خیمها بیرون از مادّه است. دوباره می‌گویم : ما سخن خود شما را گرفته‌ایم.

به هر حال این اندازه روشنست که آدمی دارای دو سرشت است : سرشت جانی و سرشت روانی ، و این دو سرشت از هم جداست ، و یکی از دلیلها که این سرشت روانی مادّی نیست آنست که در جانوران نمی‌باشد.

نویسند‌ه‌ی نامه می‌گوید : «نبودن این قوا در حیوانات که موجودات ناقص‌تر از انسانند ، دلیل بر وجود یک دستگاه خارج از مادّه نتواند بود».

می‌گویم : نبودن این خیمها در جانوران بیگمان دلیلست که اینها از یک دستگاه جداییست. زیرا اگر چنان نبودی بایستی در جانوران هم کمی از این خیمها باشد. در حالی که نه کم نه بیش هیچ نیست ، جانوران از این خیمها بیکبار بی‌بهره‌اند.

باز می‌گویم : ما بجنبه‌ی دانشی این گفتگوها دلبستگی چندان نمی‌داریم که بجنبه‌ی «اجتماعی» آنها ، و اینست در این زمینه سخن کوتاه می‌گردانم.
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 8 (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)
🔸 نیک و بد (2) ـ تکه‌ی 13

نامه‌ی سر باز ـ یکی از پایه‌های زندگانی ـ (تکه‌ی 1)


در این ماه دو نامه یکی از آذربایجان و دیگری از خراسان رسیده که با آنکه هر یکی از جای دیگری بوده ، هر دوی آنها در یک زمینه پرسشهایی کرده‌اند و من به هر دو یک پاسخ نوشتم ، و چون پیداست که اینگونه پرسشها در دلهای بسیاری هست اینست بی‌آنکه نامه‌ها را بیاورم پاسخی را که داده‌ام می‌نویسم و در پیرامون هر تکه‌ای سخنانی برای روشنی آن می‌فزایم. پرسشها را خود خوانندگان خواهند دانست ، و این ورزش اندیشه‌ای برای ایشان خواهد بود که از پاسخها پی به پرسشها برند. اینک پاسخی که داده شده تکه تکه آورده می‌شود :

هر توده‌ای باید خودش نیک گردد و شایای زندگی باشد ، و این بگردن بخردان و غیرتمندان توده است که بکوشند و آن را به نیکی آورند.

باید دانست زندگانی را قاعده‌های استواری هست و پیشرفت و پسرفت توده‌ها همه از روی آن قاعده‌ها باشد. اینکه در ایران شاعرانْ جهان را نکوهش کرده‌اند و آن را «دون‌پرور» و «بی‌وفا» و «بدخوی» خوانده‌اند اینها گفته‌های بی‌مغزی است که می‌باید بدور انداخت و فراموش کرد. جهان از روی یک آیینی می‌گردد و آن را با کسی مهر و دوستی و یا کینه و دشمنی نتواند بود.

دانشها که امروز هست (از فیزیک و شیمی و ستاره‌شناسی و پزشکی و روانشناسی و مانند اینها) هر کدام از آنها یک رشته از کارهای طبیعت و یا گیتی را گرفته و زمینه‌ی جستجوها و گفتگوهای خود گردانیده ، و چون شما بآنها پردازید خواهید دید هر یکی در زمینه‌ی خود بیک رشته قاعده‌های استواری دست یافته ، و خود از دست یافتن بآن قاعده‌ها بوده که دانش پیدا شده.

زندگانی آدمیان ، و رفتار توده‌ها با یکدیگر ، و پیشرفت و پسرفت آنها نیز قاعده‌های استواری دارد و خوشبخت آن مردمیست که این قاعده‌ها را بشناسد و همیشه در پیش چشم دارد و از روی آنها زندگی کند و چنین توده‌ای هرآینه فیروزمند خواهد بود. یکی از آن قاعده‌ها اینست که می‌گویم : «هر توده‌ای باید خودش نیک گردد و شایای زندگی باشد».

چون همیشه می‌پرسند توده چگونه نیک شود و همیشه آرزوی زور می‌کنند و کار را بگردن دیگری می‌اندازند اینست می‌گویم : «این بگردن بخردان و غیرتمندان است که بکوشند و توده را بنیکی آورند».

ما در شماره‌ی گذشته راه پیشرفت راستیها را نیک بازنموده‌ایم. برای پیشرفت آنها بزور یا نیروی دیگری نیاز نیست.

رهایی شما بسته به نیکی شماست. بسته بآنست که براه آیید و از این آلودگیها و پراکندگیها پاک شوید ، و اگر نشوید بجایی نرسید و پیشامدهای جهان هرچه باشد جز بزیانتان بسر نیاید.

بسیاری از مردم چشم به پیشامدهای جهان دوخته‌اند ، و شما هر گله‌ای که از آلودگی خویها و از پراکندگی اندیشه‌ها بکنید پاسخ داده گویند : «انشاءالله خوب می‌شود ، صبر کن فلان کار بشود». این از بدترین نادانیهاست. گذشت زمان هیچگاه نیکی نیاورد و درخت آرزو بار ندارد. چنانکه در زندگانی خودی اگر کسی نکوشد و درپی نان و آب و رخت نباشد گرسنه و لخت ماند و از گذشت زمان دری بروی او باز نشود ، در زندگانی توده‌ای نیز تا مردمی خودشان نکوشند و نیرومند نباشند هیچگاه از امید و آرزو چیزی بدستشان نیاید و از گذشت زمان گشایش برای آنان رخ ندهد و چون ناتوان و زبون باشند پیشامدها همه بزیان ایشان بسر آید.

آری گاهی توده‌ای با پیشامدهای نیکی روبرو گردد و فرصت خوبی او را پیش آید ، ولی اگر یک توده آراسته و آماده نباشد از آن فرصت و پیشامد بهره‌مندی نتواند. همچنین گاهی برای یک توده سختیهایی پیش آید و میدان بَرو تنگ گردد ، ولی اگر توده‌ی آراسته و آماده‌ای باشد آنها را از خود بازگرداند.

این نادانیست که کسانی این آلودگیها را به رو نمی‌آورند و می‌نشینند و سخن از پیشامدهای جهان می‌رانند و خود را بهره‌مند از سود و زیان آنها وامی‌نمایند.

پابرگی (از ویراینده) :
1ـ نام گفتار «راستیها چگونه پیش رود؟!..» بوده.
🔶 راه رستگاری

🔸 گفتار شانزدهم : باطنیگری (تکه‌ی یک از سه)


باطنیگری در قرنهای پیشین اسلام از میان مسلمانان برخاسته ، و تاریخچه‌ی آن را چنین نوشته‌اند که چون راستی و مردانگی و پاکدامنی و این گونه چیزها که دین از پیروان خود خواستار است بر گروهی دشوار می‌افتاد و این نمی‌توانستند از آنها گردن پیچند اینست این راه را پیش آوردند که هر یکی از دستورهای دینی را بلکه هر سخن دیگری را نیز ـ گذشته از معنی بیرونی که دارد و هر کسی آن را فهمد ، معنی درونی دیگری باشد و آنان که این معنیهای درونی را فهمیدند و بکار بستند از معنیهای بیرونی بی‌نیاز گردند. بدین دستاویز یکایک دستورهای دینی را با گزارش[=تأویل] از معنی خود بدر بردند ، و از اینجا ایشان را درونیان یا باطنیان نامیدند. این آغاز کار ایشان بود.

این چیزیست که نوشته‌اند. ولی هرگاه کسی نیک اندیشد این دسته که بنامهای اسماعیلی و قَرمَطی و مُلحِد نیز خوانده شده‌اند بیش از هر کاری با خرد نبرد نموده و بآشفتگی اندیشه‌ها کوشیده‌اند. همیشه کسانی از آشفتگی اندیشه‌ها و درماندگی فهمها بهره بردارند و مردمان را فریفته بپشت سر خود اندازند. باید گفت : از این کسان بوده‌اند آنان که باطنیگری را بنیاد نهاده‌اند و خواستشان بیش از همه درماندگی خردها و از کار افتادن آنها بوده.

برای هر سخنی معنای درونی دیگری انگاشتن و آن را بگزارش کشیدن که گام نخست باطنیان بوده گواه گفته‌ی ماست. زیرا سخن یکی از دربایستهای زندگانیست و کار جهان بی‌آن سامان نگیرد. نیز هر سخنی یک معنی بیشتر ندارد ، همان معنایی که هر شنونده‌ای آن را فهمد. اینکه شنونده از این معنی چشم پوشد و بدلخواه معنی دیگری بآن دهد بیکبار از خرد دور است و چنین کاری سخن را بیهوده گرداند و راه فهمیدن و فهمانیدن را بروی آدمیان بسته دارد. ببینید : اگر کسان و فرزندان شما با دستورهاتان این رفتار را نمایند چه نابسامانیها در زندگی‌تان پدید آید!.

گامهای دیگر باطنیان نیز جز زورگویی آشکار و ستیزگی با خرد نبوده. اینان اسماعیل پسر امام جعفر را که پیش از پدر خود مرده بود بامامی پذیرفتند و مرگ او را که در آشکار رخ داده و کسان بسیاری دیده بودند باور نکرده چنین گفتند : «او نمرده ، مردم چنان دیده‌اند» سخن را که از کار انداخته بودند دیدن را نیز از کار انداختند.

در معنی امام نیز اینان راه دیگری پیش گرفته بر آن شدند که هر کسی باید فهم و خرد خود را کنار نهاده سر بامام سپارد و در برابر او بهیچ چون و چرایی برنخیزد.

حسن‌ زاده‌ی صباح که یکی از پیشروان این گروه بود و در ایران و الموت بنیاد فرمانروایی گزاشت آشکاره می‌گفتی : خرد براهنمایی جهانیان بس نیست و باید رشته‌ی کارها در دست یک تنی باشد که دیگران گردن به پیشوایی او گزارند.

از هر باره می‌کوشیدند مردمان را از فهم و خرد بیگانه گردانند و همه را درمانده و کوردل ساخته ابزار کار گیرند ، اینان کار گستاخی را بجایی رسانیدند که بگویند : «خدا گاهی بکالبد کسانی درآید چنانکه در کالبد امام علی‌ابن‌ابیطالب بوده». این را عنوان نمودند تا خدا بودن امامان خود را رسانند و یکی از امامان ایشان در مصر بنام الحاکم بامرالله آشکار لاف خدایی زد و می‌گویند هنوز دُرزیان (1) (در سوریا) او را خدا می‌شناسند.

پابرگی :
1ـ دُروزیان یا دُرزیان از شاخه‌های باطنیانند. سوریا (شام) را انگلیس و فرانسه پس از جنگ جهانی دوم تکه تکه کردند که کشورهای سوریه ،‌ اردن ، لبنان ، فلسطین که زیستگاه دروزیان می‌باشد از آن پدید آمد. ـ ویراینده
🔶 در پیرامون روان

🔸 نشست پنجم : دین در زمینه‌ی خود کمتر از دانشها نیست ـ (تکه‌ی 4)


٣ـ نویسنده‌ی نامه گفتگو از مانندگیهایی که میانه‌ی آدمی با جانورانست سخن رانده و چنین نتیجه گرفته که «انسان از تحولات حیوانات بوجود آمده است». این سخن با گفته‌های ما ناسازگار نیست. ما خود نیز می‌گوییم که آدمی از دیده‌ی تن و جان ماننده‌ی جانورانست و برخاستن آدمی را از بوزینه ، ما ناسازگار با سخنان خود نمی‌شناسیم.

٤ـ در پایان نامه می‌نویسد : «من خوب می‌دانم قبل از انتشار کتاب «درباره‌ی جان و روان» باصول عقاید دانشمندان نامبرده‌ی بالا وارد گردید» ، می‌باید بگویم : این سخن پرتست. زیرا ما چیزی را که با دلیل دانسته‌ایم باید بگیریم و برویش پافشاریم ، (بویژه با آن همبستگی که به نیکی زندگانی می‌دارد) و نیازی بآنکه به «اصول عقاید دانشمندان» درآییم نیست.

آنچه ما درباره‌ی دوسرشتی آدمی و خیمهای نیک او ، و همچنان درباره‌ی نبرد زندگانی و مانند اینها گفته‌ایم ، با دلیلها توأم و خود چیزهای بیگمانست ، ما باید اینها را بگیریم. اینکه گفته‌های دانشمندان با اینها ناسازگار است ، بر ایشان است که گفته‌های خود را راست گردانند. من نمی‌خواهم گفته‌های خود را دوباره بگویم. دانشمندان در این زمینه بلغزش بسیار زیان‌آوری افتاده و یک راه گمراهی بسیار بدی بروی جهانیان گشاده بودند و باید خشنود باشند که ما با این کوششهای خود از آن راه جلو می‌گیریم.

نویسنده‌ی این نامه و برخی دیگر از جوانان ، همانا چنین می‌دانند که دانشمندان هرچه گفتند دانش است و دیگران نباید ایراد گیرند. ولی چنین نیست ، و چه‌بسا لغزشها که از دانشمندان سر تواند زد. چنانکه از باستان‌زمان گفته‌اند : در هر سخنی ما باید دربند دلیل باشیم و بگوینده‌ی سخن ننگریم.

در اینجا بهتر می‌دانم برای روشنی این سخنان همبستگی‌ای را که میانه‌ی دین با دانش است بگفتگو گزارم. در جای دیگر نیز گفته‌ام : باید دین با دانش همدوش باشند و هر دو بسوی یک خواست پیش روند و باید پشتیبان یکدیگر باشند. دین در معنی راستش چنین باید بود.

از دانشها دو هوده گرفته می‌شود : یکی پی بردن برازهای نهفته‌ی سپهر و دانستن نادانسته‌ها ، دیگری پدید آوردن افزارها برای آسانی زندگانی. از اینسو دین زبان سپهر است و باید از آن نیز دو هوده خواسته شود : یکی تکان دادن بفهمها و خردها و افزودن به بینش مردم و بازنمودن آمیغهایی در زمینه‌ی زندگانی ، دیگری پدید آوردن راهی برای همزیستن و جلوگیری از برخوردها و کشاکشها.

پس دین و دانش زمینه‌هاشان جداست. لیکن در همان حال هر دو رو به یکسو می‌دارند ، خواستهایی که دنبال می‌کنند بهم ماننده است ، از اینرو کمکهایی بهم توانند کرد و در پیشرفت ، همبستگیها با یکدیگر توانند داشت.

برای مثل می‌گویم : دین که یکی از خواستهایش شناسانیدن جهان و زندگانیست ، در این باره از دانشها سودها تواند جست (چنانکه ما همین کار را کرده‌ایم و امروز ما جهان را بدانسان می‌شناسیم که دانشها نشان می‌دهند و به بسیاری از گفته‌های خود از دانشها دلیل یاد می‌کنیم).

از اینسو دانشها که در دویست سال گذشته تکانی بجهان داده و افزارهای نوین بسیار برای زندگانی پدید آورده ، چه دانشمندان و چه دیگران ، راه بهره‌مندی از آنها را نمی‌شناسند و امروز این یک گرفتاری بزرگی برای جهانست که از همان دانشها و افزارهای نوین آنها ، بجای سود زیان برده می‌شود و این بایای دینست که به پشتیبانی دانشها برخیزد و راه بهره‌مندی از آنها را نشان دهد.

اینها مثل است. خواستم از این سخنان آنست که دین در زمینه‌ی خود کمتر از دانشها نیست بلکه والاتر از آنهاست. این نه پذیرفتنیست که در زمینه‌ی گوهر آدمیگری و چگونگی همزیستن و مانند اینها که ویژه‌ی دینست و یکسره با آیین زندگانی بستگی می‌دارد ما بسخنی برنخیزیم و درپی آن باشیم که دانشمندان چه گفته‌اند و چه خواهند گفت.
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 8 (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)
🔸 نیک و بد (2) ـ تکه‌ی 14

نامه‌ی سر باز ـ یکی از پایه‌های زندگانی ـ (تکه‌ی 2 از 2)


بسیاری این را شیوه‌ی خود ساخته‌اند که همینکه بجایی رسیدند سخن از اروپا و امریکا پیش آورند و با پیشانی باز از جنگ و دیگر رخدادها گفتگو کنند و چنین وانمایند که بهره‌ای از آن پیشامدها برای خود چشم می‌دارند ، و این آلودگیها و گرفتاریهای خود را که همه می‌دانند و ما چند سالست پیاپی یادآوری می‌کنیم بروی خود نیاورند ، و برخی از آنان چندان پافشارند که اگر یکی خواست بآن سخنان گوش ندهد ازو می‌رنجند. این نادانیست ، نادانی بسیار بدی. این درست مانند آنست که کسی در توی لجنزاری فرورود و در آن آلودگی ایستاده و خود را فراموش کرده چشم بآیندگان و روندگان دوزد و از هر یکی سخن دیگری راند و اگر دو تن از ایشان گلاویز شده‌اند تماشاگر آنان باشد و از فیروزی یکی بر دیگری شادمانی یا دلتنگی نماید. آری مانند آنست و این کسان درخور هرگونه نکوهش و سرزنش می‌باشند. گرفتاری برای یک توده ننگ نیست. ولی این ننگ است که آن گرفتاری را بروی خود نیاورند و در اندیشه‌ی چاره نباشند.

شما نیک باشید و از پیشامدها نترسید. یک توده غیرتمند و آراسته لگدمال پیشامدها نگردد و از میان نرود.

چون همیشه می‌گویند : گرفتم که ما نیک شدیم چه نتیجه خواهد بود و از پیشامدهای بد چگونه ایمن توانیم گردید؟.. اینست گفته‌ایم شما نیک باشید و از پیشامدها نترسید ، و این یک سخن شاعرانه نمی‌باشد و از روی یک قاعده‌ی بس استواریست. یک توده که نیک باشند و آلودگیها را از خود دور کنند و در راه کشور جانفشانی دریغ نگویند و بخردانه بکوشند خدا پشتیبان آنان باشد و هرآینه فیروز و رستگار گردند.

دشمن شما بر فراز آسمان نیست ، بروی زمین هم نیست ، در دلهای خودتان و درمیان خودتانست. دشمن شما ـ دشمن ریشه‌براندازی که باید از آن در هراس باشید ـ این اندیشه‌های پراکنده ، این خویهای ناستوده ، این بدآموزیهای فراوان ، این پتیاره‌ی خودخواهی و رشک می‌باشد ـ اینهاست که شما را بدینسان گرفتار ساخته و اگر بچاره نکوشید نابودتان گرداند.

چیزیست بسیار آشکار : توده‌ی پراکنده خودشان دشمن خودشان باشند. زیرا میان خود بچند دسته گردند و هر دسته‌ای بزیان دیگران کوشند و نیروهایی را که بایستی در راه نگهداری توده بکار اندازند در راه نابودی آن بکار برند. اینست بارها می‌گوییم : یک توده را پراکندگی مرگ است و مرگ خود جز پراکندگی نیست. بارها می‌گوییم : زیانکارترین دشمنان کشور آنانند که پراکندگی بمیان توده انداخته و از این راه شکوه و دارایی اندوخته‌اند ، و برای سود خودشانست که با کوششهایی که ما در راه برداشتن پراکندگی بکار می‌بریم دشمنی می‌نمایند. درباره‌ی خویها ناستوده و بدآموزیهای فراوان و رشک و خودخواهی نیز آنچه گفتنی است گفته‌ایم و این بسیار راست است که مایه‌ی گرفتاری شرقیان بیش از همه اینهاست. این بسیار راست است که دشمن ریشه‌برانداز ما اینهاست.