پاکدینی ـ احمد کسروی
7.54K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.29K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
✴️ از پشتیبانان پیمان

آقایان هورفر ،‌ علی باستانی ،‌ شریف نجفی ، محمدعلی‌جزایری
هر چهار تن از یاران خوزستانند.

برخی خوانندگان با نوشته‌های شادروان دکتر محمدعلی‌جزایری که درباره‌ی پاکدینی در رسانه‌های غربی نوشته و نیز دیباچه‌ی او به کتاب «نوشته‌های کسروی در زمینه‌ی زبان فارسی» آشنایند.
شادروان جزایری از یاران کوشا در راه پاکدینیست. یادش گرامی باد.
🔶 راه رستگاری

🔸 گفتار شانزدهم : باطنیگری (تکه‌ی دو از سه)


اینها بدآموزیهای آشکار ایشان بوده. در نهان بسخنان دیگری برخاستندی و بفرجامْ باین بدآموزی رسیدندی که جهان پوچ و هیچست و باید جز پی خوشیهای خود نبود و پروای هیچ کس و هیچ چیز را نکرد. چنانکه الموتیان در ایران زمانی این راز را از پرده بیرون آوردند و با دستور پیشوای خود «علی ذکرهِ السّلام» دستگاه لجام‌گسیختگی و بیدینی را پهن گستردند. اینان از میان مسلمانان برخاسته بودند. ولی کم‌کم بفلسفه نزدیک شدند و بسیاری از بدآموزیهای فیلسوفان را ـ از بی‌آغاز و بی‌انجام بودن جهان و مانند این ـ گرفته با گمراهیهای خود درهم آمیختند. در زمانهای آخر هواداران فلسفه اینان می‌بودند و در ایران دزهای الموتیان پناهگاه فیلسوفان می‌بود.

اینان را نیز گفتار فراوان و داستان دراز است. اینان پیش از صوفیان برخاستند و تندتر از ایشان پیش رفتند ، و باندک زمانی نیرو اندوخته بجنگ و خونریزی برخاستند. گروهی از ایشان در آفریقا بنیاد فرمانروایی نهادند و سپس بمصر دست یافتند و قرنها در آنجا پایدار بودند. گروهی در بحرین (1) نیرو گرفته سالیان دراز پتیاره‌ی[بلا] جان مردمان عربستان و عراق بودند و بارها تاختن بُرده کشتار و تاراج دریغ نگفتند. در ایران نیز حسن پسر صباح در الموت بنیاد فرمانروایی نهاد که تا خراسان سراسر کوهستان در دست او و جانشینانش بود و آدمکشیهای فداییان او از شگفتترین داستانهای تاریخی است.

چنانکه گفتیم چون بنیاد کار اینان ستیزه با خرد و دشمنی با سامان و آسایش جهان بوده ، پیروانی که بار می‌آوردند همگی تشنه‌ی خون مردم می‌بودند و از کشتن و ترسانیدن و بهم زدن آسایش آنها لذت می‌یافتند و می‌توان گفت در این باره تا بپایه‌ی دیوانگی بالا می‌رفتند. زاده‌ی صباح آن بنیاد را در الموت گزاشت. ولی جز این چه نتیجه‌ای بدست آورد که فداییان او کسان بسیاری از فرمانروایان و دیگران را کارد زدند و یک قرن و نیم در سراسر ایران و عراق و شام دلها از بیم ایشان لرزان می‌بود ، ولی چون چنگیزخان لشکر بایران آورد و آنهمه خونها را ریخت و خانه‌ها را برانداخت یک فدایی این نکرد او را کارد زند و کینه‌ی برادران خود را بازجوید. کسانی که بمردم خویش آن چیرگی را می‌نمودند در برابر بیگانه این بیرگی را نشان دادند. پس از سی سال هم چون هلاکو بایران آمد الموتیان با یکصدوچهار دز استوار خود در برابر ایشان ایستادگی نتوانستند و خوار و زبون خود را بدست دشمن سپاردند و همگی نابود شدند.

این بهترین نمونه است که آن آدمکشیهای اینان نه از راه دلیری بلکه از روی مردم‌آزاری و دیوانگی می‌بوده و این نتیجه‌ی بدآموزیهاییست که فراگرفته بودند.

فرمانرواییهایی که باطنیان بنیاد نهاده بودند یکایک برافتاد و نیروی ایشان درهم شکست و بسیاری از کتابهای آنان بآتش سوخته گردید ، با اینهمه بدآموزیهای ایشان از میان نرفت. هنوز در ایران و عراق و هند ، اسماعیلیان دسته‌های انبوهی هستند. از اینسوی بسیاری از کیشهای دیگر هر کدام چیزهایی را از باطنیان برگرفته‌اند ، و چون نمی‌خواهم با این کیش و آن کیش بکشاکش پردازم از بردن نام آنها خودداری می‌کنم.

پابرگی :
1ـ باید دانست بحرین در تاریخ نه این جزیره بوده که امروز ما باین نام می‌خوانیم بلکه سرزمینی است که امروز اَحساء نامیده می‌شود و آن میانِ خلیج فارس و نجد افتاده. (با یاری واژه‌نامه‌ی دهخدا) ـ ویراینده
🔶 در پیرامون روان

🔸 نشست پنجم : دین در زمینه‌ی خود کمتر از دانشها نیست ـ (تکه‌ی 5)


اگر شما سخنانی را که در نشستهای گذشته بگفتگو گزارده‌ایم فراموش نکرده‌اید می‌دانید که دانشمندان چه در زمینه‌ی روان و چه در زمینه‌ی خرد دچار چه لغزشهای بسیار آشکاری بوده‌اند که ما آنها را بازنموده‌ایم. با اینحال چه جای آنست که چنین سخنی از نویسنده‌ی نامه شنویم.

این بجوانان گران می‌افتد که در برابر دانشها سخنانی گفته شود. ولی باید بدانند اینها نیز دانش است. «هر آنچه با دلیل بدست آید دانش است». اینها سخنانیست همه بادلیل. بارها گفته‌ایم ، ما در سخنان خود همان راه را پیش گرفته‌ایم که دانشمندان در دانشها : هیچ سخنی بی‌دلیل نمی‌گوییم.

اینهاست آنچه می‌خواستم درباره‌ی این نامه بگویم. در این هفته نامه‌ای نیز از خراسان رسیده که یکی از جوانان که کتابهای ما را خوانده به یک رشته پرسشهایی برخاسته و چون یکی از آنها در پیرامون روانست برایتان می‌خوانم که درباره‌ی آن نیز سخن رانیم. می‌نویسد :

در جُستار روان از زبان ماتریالیستها (مادّیون) گفته‌اید : «سرچشمه‌ی همه‌ی خواهاکها و کناکهای آدمی خودخواهی یا حب‌الذاتست» و از روی آن ، شفقتها ، کمکها ، مهرورزیها ، و فداکاریها که آدمی به همنوعانش می‌کند (با مثالهای فراوانی که یاد نموده‌اید) چون بآخشیج آن غریزه دانسته‌اید ، چنان یاد کرده‌اید که آنها باید از گوهری دیگر باشد که آن گوهر خود بآخشیج مادّه است و ازو نیست و نامش روانست.

باید گفت در انسانهایی چون وحشیان و کسانی که تربیت نشده‌اند این فداکاری و شفقت که بآخشیج خودخواهیست ، پیدا نمی‌توان کرد. می‌گویید : در آنها این سَهِشها هست ولی بیدار نشده است. می‌گویم : این حس اکتسابیست و این فداکاریها و مهرورزیها و کمکها و غیر آن که در نزد توده‌های کاملتر بیشتر و بهتر می‌توان یافت همان حس خودخواهی فردیست که بانگیزه‌ی تکامل اجتماعی بخودخواهی اجتماعی تبدیل شده است و شما که خود بگوهر روان در نزد حیوانات باوری نمی‌دارید از آنها نمونه‌های فراوانی در دست است که بانگیزه‌ی هم‌آهنگی منافع و اشتراک مرتع و دیگر چیزها از این حس بی‌بهره نیستند. چون آهوانی که بچرا مشغولند و یکی فداکاری کرده بر سر بلندی می‌ایستد و چرا نمی‌کند و چون پیلان که بهنگام آب خوردن یکی ایستاده و نگران حال آنها است و بسیاری نمونه‌های دیگر ...

تا اینجاست جمله‌هایی که می‌خواستم بخوانم. در این جمله‌ها دو سخنی گفته شده :

یکی آنکه نیکخواهی و داددوستی و راستی‌پژوهی و این گونه خیمها که ما در آدمی سراغ گرفته و آن را دلیل ببودن روان و دستگاه آن شمرده‌ایم در مردمان وحشی نیست. آنها از این خیمها بی‌بهره‌اند. نویسنده‌ی نامه از این سخن نتیجه می‌گیرد که این خیمها در آدمیان گوهری (ذاتی) نیست و «اکتسابی» است. می‌گوید : «همان حس خودخواهی فردیست که بانگیزه‌ی تکامل اجتماعی بخودخواهی اجتماعی تبدیل شده است».

ولی باین سخن چند خُرده توان گرفت : نخست نیکخواهی و اندوه‌خواری و داددوستی و مانند اینها که گفته می‌شود ، بآخشیج خودخواهیست. آنها را خودخواهی نامیدن جز زورگویی شمرده نتواند بود. در نشستهای گذشته در این باره سخنان بسیار راندیم.

دوم این خیمها چندان بستگی به «اجتماع» یا همزیستن با دیگران ندارد. اگر کسانی در بیابان زاییده شوند و در بیابان زندگی کنند باز دارای این خیمها خواهند بود. مثلاً ایلهای کوچ‌نشین ایران که از زندگانی توده‌ای بهره بسیار کم می‌دارند و خود بهم‌زننده‌ی زندگانی «اجتماعی» هستند ، این خیمها در آنان کمتر از دیگران نمی‌باشد.

درباره‌ی مردمان وحشی نیز جمله‌های این نامه‌نویس راست نیست. زیرا آنان با همان وحشیگری از این خیمها بی‌بهره نیستند. چیزی که هست این خیمها در آنان ناتوانست.
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 8 (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)
🔸 نیک و بد (2) ـ تکه‌ی 15

نومیدیهای بیجا


ما چون همیشه می‌گوییم : «هر کسی نخست باید بخود پردازد» ، برخی چون این را می‌شنوند نومیدی نموده بپاسخ برخاسته چنین می‌گویند ‌: «تنها با نیک بودن من کارها درست نشود باید توده را نیک گردانید!» می‌گوییم : تنها تو یک تن نیستی و ما هم تنها تو را نمی‌گوییم. این سخن را برای همه می‌گوییم و هزاران کسان آن را می‌شنوند ، و آنان که پاکدل و بخردند بیگمان بکار می‌بندند و ما چون این کوششها را رها نکنیم دیری نگذرد که ببینیم هزاران مردان نیک و ستوده دارای یک اندیشه و یک باور در کشور می‌داریم و همانان خواهند توانست که دیگران را هم راه برند. جهان تا بوده راه نیکی این بوده. ما نمی‌دانیم شما از کدام راه دیگری می‌خواهید توده را به نیکی آورید و چگونه آورید؟!

ببینید سی و اند سالست در ایران جنبش آزادی پیدا شده و در این چندگاه همیشه هزاران کسان خود را از توده کنار می‌گیرند و همیشه می‌گویند باید توده را نیک گردانید ، و شما بگویید که چه کاری توانسته‌اند و کدام گامی را بسوی پیش برداشته‌اند؟!.. جز آنکه روزبروز خود تباهتر گردیده و توده را نیز تباهتر گردانیده‌اند.

در جایی که هر کس خود را از توده جدا می‌گیرد دیگر که می‌ماند که توده نامیده شود؟!.. این کار اینان مانند آنست که ده تن خواهند همراه شده بسفر روند و هر یکی از آنان خود را پیشوا شمرده‌ و از دیگران جدا گرفته در پیش خود چنین گوید : «من که پیشوای آنانم ، اگر من یک تن پول همراه برندارم چه خواهد بود؟!..». هر یکی بهمین اندیشه باشند و پول برندارند و نتیجه آن باشد که در راه همه تهیدست شوند و ناگزیر گردیده شرمسار و سرافکنده از نیمه‌راه بازگردند.


کسانی این نومیدی را از راه دیگر پیش آورده چنین می‌گویند : «من می‌خواهم نیک شوم ولی از من چه برآید و چه کار توانم کرد؟!..» می‌گویم : «از تو کارهای بسیار برآید و نیکی تو بسیار سودمند تواند بود. تو همینکه خدای راستین را بشناسی ، و از هر گونه بت‌پرستی پرهیز کنی ، راستی و درستی را شیوه‌ی خود سازی ، و با کیشهای پراکنده دشمنی نمایی ، و با یاوه‌بافیها و بدآموزیها نبرد کنی ، و بتوده و پیشرفت آن دلبستگی نمایی ، و در این کوششهایی که ما می‌کنیم همراهی نشان دهی ـ اینها همه کارهای ارجدار و سودمندیست و خود از این راه است که یک توده برستگاری خواهد رسید.

کوتاه‌سخن آنکه نباید از هیچ راه نومید گردید و از کوشش و پیشرفت بازایستاد. در جهان هیچ توده‌ای نیست که نیک نتواند بود ، و هیچ کوششی نیست که از راهش باشد و به نتیجه نرسد.
🔶 راه رستگاری

🔸 گفتار شانزدهم : باطنیگری (تکه‌ی سه از سه)


فلسفه و صوفیگری و خراباتیگری و باطنیگری و علی‌اللیهگری و شیعیگری هر یکی جداگانه پدید آمده ، لیکن سپس همه بهم درآمیخته و از یکدیگر بهره‌برداری کرده. شما اگر یک کتاب را باز کنید و نگارشهای آن را نیک بسنجید خواهید دید هر یکی از سرچشمه‌ی دیگریست‌. از چند قرن باز دانشمندی و پیشوایی این بودی که یکی این گمراهیها را بهم پیوندد و چیز نوینی پدید آورد. چنانکه گفتیم بسیاری از آنان که بدعوی فرستادگی برخاسته‌اند هم این کار را کرده‌اند.

از یادگارهای نکوهیده‌ی باطنیان که باید یاد کنیم یکی گزارشگریست. چنانکه گفتیم آنان هر سخنی را بمعنی آشکار خود نگرفته بگزارش معنی دیگری از آن پدید آوردندی و این پایه‌ی کار ایشان می‌بود. این نادانی را دیگران هم از ایشان گرفته‌اند و هزار سال مشرق گرفتار آن بوده. درمیان صوفیان یکی از هنرهای پیران بودی که چون سخنی یا شعری خوانده شدی از آن معنیهای دور و دراز پدید آوردندی و اینهاست که «تحقیقات عرفانی» نامیدندی. کسی که کتابهای ایشان را ندیده نخواهد دانست در این نادانی تا کجا پیش رفته‌اند. همین رفتار را خراباتیان و دیگران نیز داشته‌اند و سرمایه‌ی کارشان همان بوده.

هنوز امروز هزاران کسان آن را هنر می‌شمارند و هر سخنی که از پارسی یا عربی پیدا کردند در پیرامون آن بافندگیها نمایند. چه‌بسا گفته‌ی بی‌معنایی که شاید از یک دیوانه‌ای سر زده اینان آن را گرفته معنیهای دور و دراز از آن بیرون آورند.

بارها رخ داده که سخنی نادرست نوشته شده و با آن حال که بوده معنایی نداشته ، اینان با زورِ گزارش بآن معنی داده‌اند و سپس که درست سخن بدست افتاده دانسته شده آن معنی بیکبار پنداری بوده. هم بارها رخ داده کسانی شعر یا سخن یاوه‌ای ساخته‌اند و آن را بنام اینکه از دیگری است بازخوانده و ایرادها بآن گرفته‌اند. ولی کسانی از اینان بپاسخ پرداخته برای آن گفته‌ی یاوه و پوچ یک رشته معنیها از پیش خود سروده‌اند و سپس که چگونگی از پرده بیرون افتاده شرمسار گردیده‌اند.

کسانی را این یک بیماری شده. همینکه سخنی را می‌شنوند از گزارش خودداری نمی‌توانند. در این چند سال که ما نکوهش از زشتیهای شاعران و صوفیان و دیگران می‌نماییم هر گفته‌ای را از ایشان که بگواهی یاد می‌کنیم درزمان[=بیدرنگ] پاسخ می‌دهند : «اینها معنای دیگری دارد». این را گفته سرگرم گزارشگری می‌شوند.

داستان خراباتیان و پرده‌دریهای آنان را در مِی‌خوارگی و بیدینی و زشتکاری خواهیم نوشت. اینان همه‌ی آنها را بگزارش می‌کشند : «باده حقیقت است ، شاهد فروغ خدایی است ، پیر مِی‌فروش مرد صاحبدل است ...» سخنانی که از یکدیگر شنیده‌اند نافهمیده و ناسنجیده بزبان می‌رانند و آن را هنری می‌شناسند. تو گویی ناگزیرند که بگفته‌های زشت دیگران رویه‌ی نیکی دهند. ناگزیرند در راه این و آن خود را بی‌ارج گردانند.

شما از آنان بپرسید : این چه کاریست که کسی با زبان ساده سخن نگوید؟!. این چه بی‌شرمیست که کسی فروغ خدایی را با نام زشت «شاهد» یاد کند؟!. هر کاری را یک انگیزه باید. آیا انگیزه‌ی این چه بوده و چه سودی از آن برمی‌خاسته؟!. آیا گروه دیگری جز از ایشان نیز بچنین کاری برخاسته‌اند؟!. در اینجاست که خواهید دید درمی‌مانند و پاسخی نمی‌توانند.

کسانی خواهند گفت : زیان اینها چیست و چرا باید اینهمه دنبال آنها کرد؟!. می‌گوییم : زیان آنها کجی فهمها و درماندگی خردهاست. آنان که باین چیزها پردازند و بدی آنها را درنیابند کی توانند سود و زیان جهان شناسند و در زندگی فیروز گردند؟!. همین نادانیهاست که رویهم آمده و مایه‌ی درماندگی شرقیان گردیده است و باید همه‌ی اینها را بپایان رسانید.
Adliye 51-56.pdf
314 KB
🔸 زندگانی من (ده سال در عدلیه)

(تکه‌های 51 تا 56 یکجا در یک فایل)

🔹 ۵۱ـ تندی در کارها
🔹 ۵۲ـ برخی سامانها که داده بودم
🔹 ۵۳ـ «اندیشه‌های قضایی» که می‌داشتم
🔹 ۵۴ـ سفری که به اراک کردم
🔹 ۵۵ـ داستانهای شیرینی که گاهی پیش می‌آمد
🔹 ۵۶ـ تکانی که به «اجرا» دادم
🔶 در پیرامون روان

🔸 نشست پنجم : دین در زمینه‌ی خود کمتر از دانشها نیست ـ (تکه‌ی 6 از 6)


ما این زمینه را بارها روشن گردانیده‌ایم. بارها گفته‌ایم آدمی که دارای دو دستگاه جان و روانست ، این دو دستگاه همچون دو کفه‌ی ترازوست که همانکه یکی ببالا رفت آن دیگری بپایین خواهد افتاد. یک آدمی گاهی روانش نیرومند است و خیمهای روانی او بر خیمهای ناستوده‌ی جانیش چیره می‌باشد و گاهی بوارونه‌ی اینست و خیمهای جانی چیره است.

همچنان گفته‌ایم : آدمی اگر بحال خود بماند (و فرهنگی نبیند) سرشت جانی او چیره خواهد بود و خیمهای ستوده‌ی روانی او جز ناتوان نخواهد بود.

در مردمان وحشی همین حالست. چون فرهنگ ندیده و خودرو بار آمده‌اند ، سرشت جانی چیره است و خیمهای روانی درمیان آنان بسیار ناتوان است.

آنچه استواری این گفته‌های ما و سستی گفته‌ی این نامه‌نویس را روشن تواند گردانید آنست که شما اگر بمیان وحشیان آفریقا بروید و از همان مردم آدمخوار یام‌یام یکی را برگزینید و با خود همراه و همدم گردانیده از میان آن مردم بیرون آورید و در همان تنهایی آمیغهای زندگانی را بیش یا کم باو یاد دهید ، خواهید دید که تکان خورد و پس از کمی رفتارش دیگر گردید.

همین آزمایش را درمیان ایلهای کوچ‌نشین نیز بکار توان زد. مثلاً لرها و کوه‌کیلویه‌ایها کمی بهتر از وحشیان آفریقا می‌باشند و در زندگانی جز راهزنی و تاراجگری نمی‌شناسند. در همان حال اگر شما به دیهی از دیههای ایشان روید و زمانی (مثلاً یک ماه) به پند دادن پردازید و بدی راهزنی و تاراجگری و زیانهای آنها را بازنمایید و از سود کشاورزی و گله‌داری و همدستی با دیگران داشتن و مانند اینها گفتگو کنید ، هرآینه در آنان خواهد هَناید و آنان را براه خواهد آورد. زیرا این کوششهای شما بفهمها و خردهای ایشان تکان داده سرشت روانی آنان را نیرومندتر خواهد گردانید.

اگر گفته‌ی نامه‌نویس راست بوده که این خیمها در آدمی «اکتسابی» یا پدید آمده از «اجتماع» بودی ، بایستی سالها بگذرد تا یک دسته از مردمان وحشی آفریقا یا از ایلهای کوچ‌نشین آسیا دارای این خیمها گردد. در حالی که چنین نیست.

یک نکته‌ی دیگر که راست نبودن سخن نامه‌نویس را می‌رساند آنست که چنانکه گفته‌ایم آدمی در حال آنکه نیکخواهی و اندوه‌خواری بدیگران و داددوستی و این خیمها را می‌دارد ، آن خودخواهی را نیز داراست. یک رشته کارهایش نیز از آن راه است. پس گفتن اینکه : «همان خودخواهی فردیست که بخودخواهی اجتماعی تبدیل یافته» راست نیست. از هر راه که درآییم استواری گفته‌های ما پیداست.

یک سخن دیگر نامه‌نویس آنست که این خیمها که ما از آدمی می‌شماریم در بسیاری از جانوران نیز هست. آنها نیز نیکخواهی بهم می‌دارند که نامه‌نویس دو داستانی هم از آهوان و فیلان یاد کرده است.

این ایراد را بارها شنیده‌ایم. ولی باید دانست که این داستانها که از همدستی چهارپایان و مرغان با یکدیگر و دلسوزی و نیکخواهی ایشان بهمدیگر گفته می‌شود ، چیزهایی که از راه جستجو یا آزمایش بدست آمده و ارزش دانشی پیدا کند نیست. بیشتر آنها را شکارچیان گفته‌اند و بزبانها افتاده و هنوز دانشمندان بآنها نپرداخته‌اند. رویهم‌رفته بیچون و چرا نتوان پذیرفت. اینست ما اکنون بپاسخی بآنها نیاز نمی‌داریم. اگر زمانی آمد و چیزهایی از راه دانش بدست آمد ، در آن هنگام باید دید چیست.

جانورانی که درمیان هستند ، چه از مرغان و چه از گوشتخواران و چه از گیاهخواران ، ما آشکارا می‌بینیم که این خیمهای ستوده را نمی‌دارند. همان آهو را می‌بینیم که چون یکی بیفتد و پایش بشکند ، دیگری را پروایی نیست. از بوزینه همین را می‌بینیم. با اینحال چه جای آنست که بداستانها و افسانه‌های شکارچیان که بیشترشان دروغگو باشند گوش دهیم.


در این نشست که بدو نامه پاسخ دادم چند نکته را روشن گردانیدم :

١ـ گفتگوی ما درباره‌ی روان بیش از همه ، از دیده‌ی پروا به نیک و بد زندگانیست ، یک جُستار خشک دینی را دنبال نمی‌کنیم. ما دین را نیز جز برای بهتر گردانیدن زندگانی نمی‌خواهیم.

٢ـ دین بآن معنی که خواست ماست خود دستگاهیست و زمینه‌ای برای گفتگوهای خود می‌دارد که ویژه‌ی آنست. لیکن در همان حال با دانشها همدوش است و باهم بستگیها می‌دارند.

٣ـ خیمهای ستوده‌ی آدمی (خیمهای روانی) از گوهر اوست و در سایه‌ی فرهنگ یا زندگانی توده‌ای پدید نیامده است و نمی‌توانست بیاید.
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 8 (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)
🔸 نیک و بد (2) ـ تکه‌ی 16

قدری هم از اخلاق نویسید


یکی از خوانندگان با سادگی بسیار می‌نویسد : «گفتگو از دین و از فلسفه و از شعر بس است. قدری هم از اخلاق بنویسید». ما نیز می‌خواهیم به همان سادگی پاسخ نویسیم.

می‌گوییم : این کوششها که ما می‌کنیم بیش از همه برای نیکی خویهاست ، و در همان راهست که باین کشاکشها برخاسته‌ایم و برای آنکه شما نیک آگاه گردید مثلی یاد می‌کنیم.

یکی از خویهای ستوده مردانگی یا غیرت ، یا بزبان امروزی میهن‌دوستی است. هر کس باید در اندیشه‌ی نگهداری خاندان خود و کشور خود بوده و در رفتار و کردار خود همیشه دلبستگی بآن نماید و در کارهایی که بسود توده و کشور کرده می‌شود بدلخواه همدستی کند. این یکی از گُهریترین [=اصیل‌ترین] خویهای آدمیانست و در این سالهای آخر صدها گفتار در پیرامون این نوشته شده. ولی آیا مردم چه تأثری از خود در برابر آن گفتارها می‌نمایند؟!.. اگر شما نمی‌دانید ما نیک می‌دانیم که یک دسته ـ یک دسته‌ی کمی ـ همه‌ی آنها را می‌پذیرند و همیشه بنام میهن و کشور در جنب و جوشند ، ولی دسته‌های دیگری هر کدام بهانه‌ی دیگری پیش می‌کشند و هر یکی پاسخ دیگری می‌دهند. شما چنین انگارید که ده تن را از آشنایان خود گرد آورده‌اید و بایشان پیشنهاد می‌کنید که بیایید فلان کوشش را بسود کشور و توده‌ی خود بگردن گیریم و کاری انجام دهیم. بیگمان دو سه تنی با شما همداستان خواهند بود. ولی دیگران یک یا دو تنی زبان باز کرده چنین خواهند گفت : «ای بابا ... مگر بیکارید؟!.. مگر دیوانه شده‌اید؟!.. امروز چه کسی باین حرفها قیمت می‌دهد؟!. شما مگر فلسفه‌ی داروین نخوانده‌اید؟!. ما باید هر یکی در فکر خود باشیم و از دیگران عقب نیفتیم ...» آشکاره بشما این پاسخ را خواهند گفت و در دلهای خود شما را یک مرد ساده‌درونی خواهند پنداشت. یک دو تن دیگری پاسخ شما را با شعرهای خیام داده چنین خواهند گفت : «آقا جان! زندگانی در گذر است. هیچ کس نمی‌داند فردا چه خواهد بود. انسان عاقل آنست که دم غنیمت شناسد و فکر آینده نکند. عجالتاً ما که آسوده‌ایم ...» یکی دیگر سر برآورده خواهد گفت : «من تاکنون ندانستم این میهن‌پرستی چیست ...» چهارمی خواهد گفت : «فرمایش مولای ما اینست : لیس الفخر لمن یحب الوطن بل لمن یحب العالم (1).» پنجمی خواهد گفت : «انسان باید به تهذیب نفس کوشد بزرگان این را جهاد اکبر نامیده‌اند. شما این چیزها را که در آفاق می‌خواهید ما در اَنفُس (2) می‌جوییم ...» دیگری پاسخ خواهد داد : «این حرفها بیهوده است. این مردم تاکنون نشده‌اند و از این پس هم نخواهند شد». آن یکی خواهد گفت : «من این چیزها سرم نمی‌شود. من مذهب دارم. من باید در فکر آخرت خود باشم و بزیارت بروم ...» هشتمی زمینه را برگردانیده چنین خواهد سرود : «این چیز مهمی نیست. اول باید ریشه‌ی الکل را برانداخت. من بتازگی کتابی در مفاسد الکل نوشته‌ام خیلی خواندنیست». پس از همه یکی سر برآورده خواهد گفت : «انصافاً موضوع مهم است و باید تبادل افکار کرد. من بتازگی یک قصیده در مدح وطن ساخته‌ام اگر اجازه بدهید آن را بخوانم ...» ، این خواهد بود نتیجه‌ی پیشنهاد شما.

این چیزیست که می‌بینیم و می‌دانیم و جای انکار نیست. نه تنها میهن‌دوستی ، شما هر خوی ستوده‌ی دیگری را گیرید و در راه آن بکوشش پردازید نتیجه جز همین نخواهد بود ، و اینست تا نخست چاره‌ای باندیشه‌های پراکنده نیندیشیم و ریشه‌ی اینها را نکنیم هر گفتگوی دیگری هدر خواهد بود.

چنانکه گفتیم این یک پاسخ ساده‌ایست و ما در جای خود پاسخهای دیگر داده و روشن گردانیده‌ایم که در یک توده تا راه زندگانی دانسته نشود گفتگو از نیک و بد با آنان بیهوده است. گذشته از آنکه ما در همین کشاکش که با فلسفه و کیشهای گوناگون و شعر و صوفیگری و مانند آنها می‌کنیم با یک رشته خویهای پستی نیز که رشک و خودخواهی و خودنمایی و پافشاری بر نادانی و مانند اینها باشد در نبردیم. کسانی که در برابر ما ایستادگی می‌نمایند با این خویهای پست ، آلوده‌اند و همینها یکی از انگیزه‌های ایستادگی آنان می‌باشد.

پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ معنی : دوستاری میهن سرفرازی ندارد ، این دوستاری جهانست که دارد. سخنی است از پیشوایان بهائی که برای کنار گرفتن خود از وظایف میهنی پیش کشیده‌اند.
2ـ آفاق : جهان بیرونی (ظاهری) و انفس : جهان درونی (باطنی). جمله‌ی بالا از سخنان صوفیان بوده که از راه برتری‌فروشی به دیگران بکار برده‌اند.
🔶 راه رستگاری

🔸 گفتار هفدهم : خراباتیگری (تکه‌ی یک از چهار)


باید از خراباتیان بازتر و روشنتر سخن رانیم. کمتر کسانی داستان اینان را می‌شناسند و از ایشان آگاهند. خراباتیگری نیز از میان مسلمانان برخاسته ولی پیوستگی نزدیک با فلسفه‌ی یونان می‌داشته. بلهوسانی جستجوی فلسفه را درباره‌ی آغاز و انجام جهان و رازهای آفرینش سست و کوتاه یافته‌اند ، و چون خود بجستجو پرداخته‌اند راه بجایی نبرده جز پریشانی اندیشه و سرگردانی خرد نتیجه در دست نکرده‌اند و اینست چنین گفته‌اند : «ما چون نمی‌دانیم از کجا می‌آییم و بکجا می‌رویم باید همواره مست و بیخود باشیم و بگذشته و آینده نپرداخته دمی را که در آنیم ارجمند شماریم و جز با خوشی نگزاریم».

یکی از لغزشهای اینان آن بوده که دین را برای بازنمودن رازهای نهان آفرینش پنداشته‌اند ، و چون این نتیجه را از آن در دست نکرده‌اند رو برگردانیده زبان بخرده‌گیری باز نموده‌اند ، و پاره‌ای نابسامانیهایی که در زیست آدمیان و مانند آن (1) دیده‌اند ، از سراسر سامان جهان چشم پوشیده و آن را جز دستگاه بیهوده‌ای نشناخته‌اند و هر زمان ایراد دیگری گرفته‌اند ، و همچون جبریان آدمی را در کارهای خود ناچار دانسته و به خرد و دانش او ارجی ننهاده‌اند. بلکه خرد را سخت خوار داشته‌اند. یکباره بگویم : همچون بسیار دیگران جهان را هیچ و پوچ شمارده و خواهان ویرانی آن بوده‌اند و زندگی را بجز از مستی و بیخودی شایسته نشناخته‌اند ، و چون اینان بیشتر در میخانه‌ها بسر بردندی و میخانه‌ها را که در آن زمانها جز در بیرون شهر و میان ویرانه‌ها یافت نشدی «خرابات» یا ویرانه‌ها نامیدندی ، از اینرو آنان را هم خراباتیان یا بگفته‌ی پارسی «ویرانه‌نشینان» نامیده‌اند‌. ولی بهتر بودی اگر «ویرانه‌خواهان» نامیدندی. زیرا که جز ویرانی جهان نخواستندی.

این کارهای اینان و پندارهایی که داشته‌اند نادرست و نتیجه‌ای که از آنها گرفته‌اند نادرستتر بوده ، و ما چون از بیهودگی و نادرستی همه‌ی این پندارها سخن رانده‌ایم در اینجا تنها از بیهودگی نتیجه گفتگو می‌داریم.

باید پرسید گیرم که شما ندانید از کجا می‌آیید و کجا می‌روید چرا همواره مست و بیخود باشید؟.. این دو چیز را چه پیوستگی درمیانست؟!. این خود بدان می‌ماند که کودک شلتاقکاری گوید : چون فلان بازیچه را برای من نخریدید من خوراک نیز نمی‌خورم. یا بدان می‌ماند که راهروی که از میان یک بیابان بیکران بیمناکی می‌گذرد راه را رها کرده بهوس خواهد از گوشه‌های آن بیابان آگاهی پیدا کند ، گاهی از اینسو دَود و هنگامی از آنسو شتابد ، و بهیچی نرسیده براه بازگردد و چون بیتاب باشد پیش خود چنین گوید : من چون از آغاز و انجام این بیابان آگاهی نیافتم باید در اینجا افتم و خوش بغنَوَم. این گفته میان راه بغنَوَد ، و هنگامی بیدار گردد که شب تاریک فرارسیده و گرگان درنده گِردش را فراگرفته‌اند. خراباتیان هم این کار را کردند. زیرا بدستاویز آنکه نمی‌دانیم از کجا آمده‌ایم و بکجا می‌رویم بزندگانی پشت پا زده جز درپی مستی و سستی نشدند و دیگران را نیز بآن واداشتند و تو گفتیی با خدا بداوری نشسته‌اند و جز آن کاری در جهان ندارند ، پیاپی خرده بر دستگاه آفرینش گرفتند و مردمان را با این پندارهای بیهوده سرگرم ساخته از یاد گذشته و اندیشه‌ی آینده بازداشتند. تا بدینسان شب تاریک قرن هفتم فرارسید و ناگهان گرگان درنده‌ی مغول را بر گرد خود یافتند و شد آنچه هرگز از یادها نخواهد رفت.

این شگفت که با آن گزندی که دیدند بخود نیامدند ، بلکه بر نادانی افزودند. زیرا خراباتیگری اگرچه پیش از مغولان پیدا شده و یکی از بنیادگزارانش خیام نیشابوریست که دو بیتی‌هایی سروده لیکن رواج بیشتر آن با صوفیگری در زمان مغولان بوده و در این زمان هر دو رنگ دیگری بخود گرفته.

مغولان که ملیونها مردان را کشتند و ملیونها زنان را پرده دریدند و بر سراسر ایران دست یافتند و خلافت بغداد را برانداختند این بسود ایشان بود که ایرانیان آلوده‌ی مِی‌خوارگی گردند و یا سرگرم پندارهای بیهوده باشند تا کمتر یادی از گرفتاری خود کنند. ایران در آن روز با همه‌ی زبونی با یک تکانی می‌توانست بیاری دولت نیرومند شام و مصر دست مغولان را از ایران برتابد. اگر این کار را در روزهای نخست نتوانستی پس از چند سالی بیگمان توانستی. پس چرا هیچ تکانی بخود ندادند؟!.. در پاسخ اینست که باید حال ایرانیان را در آن روز نیک جستجو کرد.

پابرگی :
1ـ نابسامانیهایی که ما از آنها گفتگو خواهیم داشت.
Nik-o-Bade 2 - t2.pdf
421.6 KB
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 8 (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)
🔸 نیک و بد (2) ـ تکه‌ی 2

🔸 3ـ نتیجه‌هایی که از این سخنان بدست می‌آید :
🔸 نامه‌ی سر باز (یکی از پایه‌های زندگانی)
🔸 نومیدیهای بیجا
🔶 در پیرامون روان

🔸 نشست ششم : ما روان را بدانسان که فهمیده‌ی دیگرانست نمی‌شناسیم ـ (تکه‌ی 1)


برای این نشست گفتگویی در اندیشه می‌داشتم. ولی می‌باید آن را بکنار گزارم. امروز جوانی کتابی بدست من داد که چون نگاه کردم دیدم از نوشته‌های شادروان دکتر ارانیست که زیر عنوان «بشر از نظر مادّی» بچاپ رسیده و چند ساتی[صفحه] را از آن خواندم. اینست می‌خواهم گفتگومان در آن زمینه باشد.

آن جوان می‌خواست من این کتاب را خوانده در برابرش کتابی نویسم. من از اینجا به نکته‌ای پی بردم. ما چون نام روان می‌بریم و آن را جز تن و جان می‌شماریم ، از اینجا یک بدفهمی بمیان می‌آید. کسانی می‌پندارند که ما درباره‌ی روان همان باور را می‌داریم که صوفیان و پیروان کیشها داشته‌اند.

صوفیان و پیروان کیشها تن را قالبی یا قفسی شناخته همه‌ی کارهای آدمی و نشانه‌های زندگی را که دروست ازآن روان می‌شمارده‌اند. کسانی می‌پندارند که ما نیز بآن باوریم و اینست جستجوهایی را که دانشمندان درباره‌ی آدمی و همبستگی دریافتها و سَهِشها بآن کرده‌اند بآخشیج گفته‌های ما می‌شناسند.

بارها دیده‌ام کسانی چنین ایراد می‌گیرند : کسی که خشم می‌گیرد می‌بینیم که تنش می‌لرزد. کسی که شرم می‌کند رنگش سرخ می‌شود. اگر اینها از روانست پس به تن چه کار دارد؟!. از این ایرادها و مانندهای آن پیداست که سخنان ما را نفهمیده‌اند. چیزی شنیده و از دور ایستاده بایراد پرداخته‌اند.

من در نشستهای گذشته روشن گردانیدم که خواست ما از گفتگویی که درباره‌ی روان می‌کنیم بیش از همه نشان دادن سرشت نیک و ستوده‌ی آدمیست ، نشان دادن آن گوهریست که آدمی فزونتر از جانوران می‌دارد و او را برگزیده‌ی آفریدگان می‌گرداند. به هر حال ما روان را بدان گونه که فهمیده‌ی صوفیان و پیروان کیشها بوده نمی‌شناسیم.

آن سخنانی که دانشمندان درباره‌ی دریافتها و سهشهای آدمی و همبستگی آنها با مغز می‌گویند ، ما هیچگاه انکار نمی‌کنیم و هیچگاه خواستمان آن نیست که همه‌ی کارها از روانست و خود یکسره آنها را بانجام می‌رساند. هیچگاه خواستمان آن نیست که تن آدمی همچون غلاف یا قفس است.

ما در نوشته‌های خود بارها مثل زده گفته‌ایم : داستان تن و جان با روان داستان اسب با سوار آنست. یک آدمی که سوار اسب گردیده پیداست که اسب جدا و سوار جداست و هر یکی از آنها سَهِشها و دریافتهای دیگری می‌دارد که چه‌بسا باهم ناسازگار است. ولی اگر سوار توانا باشد لگام اسب را استوار گرفته او را راه تواند برد و خواهاکها و سَهِشهای خود را بدستیاری آن بکار تواند بست.

این مثل برای روشنی سخنست و در اینجا این نکته را روشن می‌گرداند که تن و جان در تنهایی چیزیست و دارای سهشها و دریافتها می‌باشد. روان نیز سهشها و دریافتهایش را بدستیاری همان تن و جان بکار می‌بندد. افزار کارهای او تن و جانست.
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 8 (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)
🔸 نیک و بد (2) ـ تکه‌ی 17


آن کسی که می‌گوید : «قدری هم از اخلاق بنویسید»

اخلاق یا خویهای نیک و بد تنها آن نیست که در کتاب اخلاق ناصری یا احیاءالعلوم شمرده‌اند ، و ما هم این نخواهیم کرد که همچو ایشان خویها را یکایک بشماریم و نیک و بدش را بشناسیم. ما باید آلودگیهایی را که در توده است گرفته و روشن گردانیده و بچاره کوشیم و این خود آلودگی بسیار بدیست که دسته‌ی بزرگی با هر کوشش دشمنی می‌نمایند.

می‌باید بچاره‌ی این کوشید. خواهید گفت : از چه راه؟!. می‌گویم : از این راه که آن کسان را پست شمارید و پستیشان را برخشان کشید ، و چون در جایی می‌نشینند و سینه بجلو می‌آورند و از توده نکوهش می‌کنند خاموش ننشسته بپاسخ برخیزند. بگویید چرا از خود سخن نمی‌رانی؟!.. آخر تو چه چیز توده‌ای؟!. تاکنون چه کار سودمندی را انجام داده‌ای؟!.. در راه توده از کدام سودی چشم پوشیده و بکدام زیان گردن گزارده‌ای؟!.. ...

نتیجه‌ی این سخنان آن خواهد شد که یک دسته بخود آیند و دیگران که پافشاری نمایند شناخته گردند و این خود نتیجه‌ی سودمندیست. زیرا از گرفتاریها در ایران درهم بودن نیکان و بدان می‌باشد و ما از نخست این نتیجه را خواستار بوده‌ایم که آنان از یکدیگر جدا گردند.

در هشت سال پیش چون در نشستی گفتگو بمیان می‌آمد می‌دیدیم همه از آلودگی توده گله می‌کنند و هر یکی آرزوی نیکی از خود می‌نمایند. در آن روز شناختن راستگو از دروغگو نشدنی بود. ولی اکنون که پای آزمایش بمیان آمده و کوششهایی در راه نیکی توده می‌شود بآسانی شناخته خواهد شد چه کسانی براستی خواهان نیکی بودند و چه کسانی دروغ می‌گفتند و این خود نتیجه‌های نیکی را درپی خواهد داشت. نیکان که جدا گردند و پاکدلانه دست بهم دهند بآسانی چاره بدان توانند.
🔶 راه رستگاری

🔸 گفتار هفدهم : خراباتیگری (تکه‌ی دو از چهار)


گویا تا زمان مغول میخانه را در ایران جز یهودیان و ترسایان و زردشتیان ، آن هم در بیرون شهر میانه‌ی ویرانه‌ها ، نداشتندی و کسانی جز در نهان نزد ایشان نرفتندی. در زمان مغول میخانه‌ها را بدرون شهر آوردند و رفتن بآنجاها آزاد گردید. خراباتیان زمان را بدلخواه خود یافته بفراوانی رو بآنجا آوردند و بآواز چنگ و چَغانه باده گسارده در داوری با خدا و بیهوده‌گویی جای آرزو نگزاردند و همه چیز را فراموش کرده جز باین نادانیها نپرداختند. در این زمانست که زهرناکترین بدآموزیها را با فریبنده‌ترین زبانی بیرون ریختند و در این زمان است که خراباتیگری رونق دیگری یافت‌.

کسی اگر در گفته‌های ایشان نیک بنگرد اگرچه بیرون آشکار آنها داوری با خدا و خرد و بیهوده‌گوییهای خراباتیانه است ولی درون آنها همگی کشتن جوش و غیرت در دلهای مردم و نگهداری پادشاهی مغولان بوده. از اینجاست که باید گفت این میکده‌ها هر کدام دانشکده‌ای بوده و مغولان با دست ترسایان و جهودان یکمشت فرومایگان بدنهاد را در راه سیاست خود بکار می‌برده‌اند.

پیداست چندین کشور بزرگی را که در دست داشتندی تنها با شمشیر نگهداری نتوانستندی و ناگزیر بودند که نیرنگهایی نیز بکار برند ، و ما می‌دانیم جهودان و ترسایان که از قرنها کینه‌ی ایرانیان را در دل داشته بودند در این هنگام از هر راهی بکینه‌جویی می‌کوشیدند و مغولان را بهترین یاوران خود می‌دیدند ، و می‌توانیم باور کنیم که این راه را بمغولان آنان نموده‌اند.

از سخنانی که همیشه در میخانه‌ها می‌رفته و با چنگ و چغانه سروده می‌شده داستان «جبریگری» است. اگر شعرهای خراباتیان را بخوانید پیاپی آن را یاد می‌کنند. اینان آن را دستاویز کارهای خود می‌داشته‌اند : «هر نیک و بدی که از من برآید تو بر سر من نوشته‌ای و من ناگزیرم». لیکن بسود مغولان هم می‌بود که مردم هر نیک و بد را از خدا شناسند و خود را بکاری توانا ندانند ، تا بدین دستاویز از یکسو بهیچ جنبشی برنخیزند و باندیشه‌ی آزادی ملیونها دختران ایران که هنوز در مغولستان می‌زیستند نباشند ، از یکسو نیز خونخواریها و بیدادگریهای چنگیز و هلاکو را سرنوشت خدایی شمرده بر آنان خشمناک نباشند‌.

این خواست را تا دیری در پرده پیش می‌بردند ، و رسید روزی که بی‌پرده‌اش ساختند و بیشرمانه چنگیز را فرستاده‌ی خدا (فرستاد‌ه‌ی خشم خدا) نامیدند. (1)

سخن دیگر ایشان از گذشته و آینده چشم پوشیدن و جز درپی خوشی خود نبودن است که گفتم همیشه آن را بزبان می‌داشتند و در این اندازه هم نایستاده خرد بکار بردن ، و نیک و بد اندیشیدن ، و بر مرده‌ای غم خوردن ، و هرچه از اینگونه است نکوهش کرده‌اند. اینها بیش از همه بکار مغولان می‌خورده و از هر باره بسود ایشان بوده که ایران از آنهمه کشتارها و پرده‌دریها که رو داده بود چشم پوشند و هیچگاه اندیشه‌ی آینده نکنند و غم کشتگان را نخورند و دربند گرفتاران مغولستان نباشند.

یکایک نمی‌شماریم. رویهم‌رفته نادانیهای اینان بیش از همه مایه‌ی پیشرفت کار مغولان بوده. چه مغولان اینان را برانگیخته باشند و چه نباشند بیگفتگوست که این نادانیها بسود آنان بوده.

کسی اگر می‌خواهد اندازه‌ی فرومایگی و سیاهکاری این دسته را بشناسد همین بس بیاد آورد که در آن روزی که می‌بایست مردمان را بغیرت و جانبازی برانگیزند و بآنان امیدواری و دلگرمی دهند همه را بسستی و نومیدی و بی‌پروایی برانگیخته‌اند.

در اینجا یک داستان شنیدنی هست که باید بگویم : در این هنگام صوفیان نیز بازار گرمی می‌داشتند. آن دلشکستگی و نومیدی که در آن زمان دلها را بود برواج کار آنان می‌افزود و بیگمان مغولان نیز از یاوری و پشتیبانی بازنمی‌ایستادند. (2) در چنان هنگامی که سراسر کشور بآتش بیداد سوخته و خاندانها همه سوگوار و اندوهناک می‌بودند اینان با دلهای آسوده در خانقاهها پای کوفته و دست می‌افشاندند ، و ترانه‌ها سروده بخود می‌بالیدند ، و گفتیم که داستان کشته شدن مجدالدین بغدادی را دستاویز ساخته زبان سرکوفت بمردم دلشکسته‌ی بیچاره دراز می‌داشتند.

👇
پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ «بدبختی ایرانیان در زمان مغول خود داستان درازیست که باید کتابها درباره‌اش نوشت. پستی اندیشه‌ها تا بجایی بوده که چنگیز را برانگیخته‌ی خدا ـ برانگیخته‌ی خشم خدا ـ می‌ستوده‌اند و با مغولان کینه نمی‌ورزیده‌اند. حمدالله مستوفی که یکی از مردان بافهم زمان خود بوده چنگیز را از «اولوالأمر» شناخته درباره‌اش شعرهایی می‌سراید». صوفیگری ص 67
2ـ جواد قهرمانی می‌نویسد : «مدارک مهمی که از دوره‌ی ایلخانان مغول بما رسیده حاکی از آنست که چگونه ایلخانان بزرگ چون غازان‌خان و اولجایتو و سلطان ابوسعید را توجهی خاص و تمایلی مخصوص به متصوفه و اهل خانقاه بوده ...» برای آگاهیهای بیشتر به پایاننامه‌ی او «یادداشتهایی درباره‌ی عرفان و تصوف» ، ص 51 از 55 نشر اینترنتی نگاه شود.