پاکدینی ـ احمد کسروی
7.54K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.29K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
🔶 راه رستگاری

🔸 گفتار بیستم و یکم : خدا هیچگاه جهان را بخود رها نخواهد کرد (تکه‌ی سه از سه)


کسانی اگر دین میدارند من از آنان می‌پرسم : کار دین باین آشفتگی ، آیا نمی‌باید بچاره برخاست؟!. صدهزارها سال که بجهان خواهد گذشت آیا دیگر کسی دست بکار دین نخواهد زد؟!.

می‌پرسم : آیا خدا جهان را بحال خود رها کرده؟!. آیا از جهانداری دست برداشته؟!. بگویید آیا مردمان دیگر گردیده و از راه و راهنمایی بی‌نیاز شده‌اند یا خدا آیین خود را دیگر ساخته است؟!. امروز جهان با این گمراهی و درماندگی ، اگر خدا بآن نپردازد پس کدام روز خواهد پرداخت؟!. ای بیچارگان آیا پندارهای عامیانه و یا هوسهای بیخردانه‌ی شما جلو خواست خدا را خواهند گرفت؟!.. ببینید چگونه خدا را خُرد می‌انگارید! ببینید چگونه هوسهای نادانی چشم بینش شما را کور می‌سازد!

ما هرگز دربند نام نیستیم ، و هرگز میدان باین گفتگوهای بیهوده که بیش از همه بهانه در دست بهانه‌جویان خواهد بود نخواهیم داد. درباره‌ی دین نیز بارها نوشتیم سخن نوینی برای جهان نداریم و بیش از این نخواهیم کرد که آن را بگوهر خود رسانیم و گمراهیها و بدآموزیها را دور گردانیم. ولی از روز نخست گفتیم و کنون هم می‌گوییم : این راه را بخواست خدا و بیاری او می‌پوییم. گفتیم : این یک جنبش خداییست و باید شرق از این درماندگی و پراکندگی رها گردد. چنین کار بزرگی جز بخواست خدا پیش نخواهد رفت.

آیا اینها دروغ است؟!. کسانی که می‌خواهند اینها را بیازمایند ما راه آن را نشان می‌دهیم : در این چند سال ما بچندین زمینه‌ی بزرگ پرداختیم. هیاهوی اروپاییگری را که هنوز در بیشتر کشورها از گرمی نیفتاده دنبال نمودیم ، بکندن ریشه‌ی فلسفه و صوفیگری و خراباتیگری که از بدترین گرفتاریهای شرقست کوشیدیم. دین را به بنیاد خود برگردانیده آن را با دانش و خرد سازش دادیم. در همه‌ی اینها هرگز گامی بلغزش برنداشتیم. در این پنج سال هرگز دو سخن ناسازگار هم نراندیم. هرگز پروای کسی و چیزی را نکردیم. هیچگاه از بهر این و آن از سخن خود برنگشتیم. چنین کاری جز بنگهداری خدا نتواند بود. می‌دانیم این بر کسانی سنگین خواهد افتاد‌. ولی چه باید کرد؟!. راستی همین است که می‌نگاریم.

ما جز خدا را بچشم نمی‌داریم ، خدا ما را نگه می‌دارد. اگر کسانی رشک و کینه را از خود دور سازند و با دلی پاک بآزمایش پردازند باین گفته خَستُوان [=معترف] خواهند بود. کسانی که خستوان نباشند کلک بدست گیرند و بنویسند آنچه توانند. همین کتاب بهترین آزمون می‌باشد. یک گفتار آن را گرفته ببینند آیا می‌توانند لغزشی پیدا کنند و آیا می‌توانند چیزی بنگارند؟!‌.

ما همیشه میخواهیم کارهای خود را ساده وانماییم ، تا دیگران را برشک و کینه وانداریم. کنون نیز بخویش نمی‌بالیم. من خود را جز آفریده‌ی ناچیزی نمی‌شمارم. ولی می‌باید بگویم : این کاری که برخاسته‌ایم یک جنبش خداییست.

در جهان از این جنبشها بهنگام نیاز همواره خواهد بود ، و خدا هیچگاه جهان را بخود رها نخواهد کرد.
Nik-o-Bade2 t4.pdf
360 KB
🔸 نیک و بد (2)
(تکه‌ی چهار)

🔹 خودنمایی و جداسری (و دیگر بیماریها)
🔶 حافظ چه می‌گوید


🔸 5ـ صوفیگری در زمان مغول (تکه‌ی یک از دو)

گفتیم یکی از زمینه‌های سخن حافظ کشاکش صوفیان و خراباتیانست. برای روشنی این باید به یک مقدمه‌ای از تاریخ و از رفتار صوفیان پردازیم.

اسلام چون به ایران چیرگی یافت ، یکی از تأثیرهای آن در ایرانیان افزودن بحس دلیری و جنگجویی بود. ایرانیان خود مردم جنگی می‌بودند و اسلام نیز جنگ و مردانگی را بهمه بایا[=واجب] می‌گردانید ، و از اینرو در قرنهای نخست اسلام در ایران این حس بسیار نیرومند می‌بود. اگر کسانی تاریخ ایران را در قرنهای سوم و چهارم هجری جستجو کنند در آن قرنها از یکسو در ماوراء‌النهر دولت سامانی برپا می‌بود که همیشه با ترکان جنگ و ستیز می‌داشت و بگفته‌ی استخری همیشه سیصدهزار تن سوار در مرز آماده می‌ایستادند. همین استخری می‌نویسد : من به هر خانه‌ای از دهگانان می‌رفتم یک شمشیری آویخته از دیوار و یک اسبی بسته در اصطبل می‌دیدم. همگی برای جنگجویی آماده می‌بودند. از سوی دیگر دلیران دیلم از کوهستان خود پایین آمده هر یکی در گوشه‌ی دیگری بنیاد فرمانروایی می‌نهادند و خاندان بویه تا بغداد پیش رفته خلیفه را زیردست خود می‌گردانیدند. پس از همگی سلطان محمود غزنوی به هندوستان تاخته شهرها می‌گشاد و تاراجها می‌آورد. با این حال جنگجویان ایران بیکار مانده دسته‌دسته بیرق افراشته برای شرکت در جنگ مسلمانان با رومیان بآسیای کوچک می‌شتافتند.

یک سال را ما در تاریخ می‌یابیم که تنها از خراسان هشتادهزار تن شتافته‌اند. ببینید حس جنگجویی تا چه اندازه می‌بوده!.. ببینید غیرت چگونه فزون می‌آمده و سرشاری می‌نموده!..

تا آغازهای قرن پنجم ما این را می‌یابیم. ولی سپس چون بآغاز قرن هفتم می‌رسیم ، بیکبار وارونه‌ی آن را می‌بینیم. بیکبار ایران را از غیرت و مردانگی تهی می‌یابیم. زیرا در آن هنگامست که می‌بینیم چنگیزخان بماوراء‌النهر آمده و چهار سال کشتار کرده و با این حال در ایران تکانی پیدا نشده. در آن هنگام است که می‌بینیم یمه و سوتای دو تن سرکرده‌ی مغولی با سی‌هزار سوار از جیحون گذشته از خراسان کشتارکنان پیش آمده تا مازندران و عراق و آذربایجان و قفقاز مردم را کشته و شهرها را تاراج کرده از شمال دریای خزر بلشکرگاه خود پیوسته‌اند. فسوسا این درماندگی از یک توده چه بوده؟!..

این خود یک جُستاریست که چرا ایرانیان در آن دو صد سال که از قرن پنجم تا قرن هفتم بوده بدینسان تغییر یافته بودند؟!.. مگر در آن دو قرن نژاد ایران دیگر شده بود؟!..

در این باره کسی جستجویی نکرده و باین پرسش پاسخی نتواند داد. ولی ما پاسخ آن را می‌دانیم. در آن دو قرن در ایران چند رشته بدآموزیهایی رواج یافته بوده که در نتیجه‌ی آنها جنگجویی و مردانگی بدینسان جای خود را به بیدردی و بیغیرتی داده. یکی از آن بدآموزیها صوفیگری ، دیگری باطنیگری ، دیگری خراباتیگری بوده.

می‌دانیم کسانی باور نکرده خواهند گفت : مگر بدآموزی هم مردم را به بیغیرتی وادارد؟!.. می‌گویم : مگر شما نمی‌دانید که سرچشمه‌ی همه‌ی کارهای آدمی مغز اوست ، و مغز نیز تابع اندیشه‌هاییست که دروست؟!.. یک تن خراباتی که جهان را هیچ و پوچ می‌شمارد و می‌گوید باید پروای گذشته و آینده نکرد ، آیا می‌توان چشم داشت که غیرت کند و در راه توده و کشور جانبازی نماید؟!.. یک تن صوفی که جدایی میانه‌ی داد و ستم و تاریکی و روشنی و راست و کج نمی‌گزارد و در آن جهان مالیخولیا ، خونخواران مغول را «خدا» می‌پندارند ، آیا می‌توان امید بست که شمشیری بگیرد و بجنگی شتابد؟!..

باطنیان (یا پیروان حسن صباح) نیز اگرچه آدمکشی را پیشه‌ی خود می‌داشتند و هزارها ایرانیان را با خنجر نابود می‌ساختند ، دیده شد که در داستان مغول یکی این نکرد که برود و هَلاکو یا کس دیگری را از سران مغول بکشد و چشم آنان را بترساند ، و این می‌رساند که آن آدمکشی ایشان نیز جز یک گونه دیوانگی پستی نمی‌بوده.

به هر حال بیگمانست که مایه‌ی آن زبونی و درماندگی ایرانیان در برابر مغول این سه رشته بدآموزیها بوده. این یکی از رازهای پوشیده‌ی تاریخ ایرانست که باید در پیرامونش بدرازی و گشادی گفتگو رود ، و ما در اینجا چون فرصت نمی‌داریم بهمین چند جمله بس می‌کنیم.
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 9 (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)

🔸 چه می‌باید کرد؟.. (تکه‌ی 1)


چنانکه نوشته‌ایم ما امسال در پیمان ، بیش از همه ، از خودخواهی و گردنکشی و جداسری و خودنمایی و مانند اینها سخن خواهیم راند. این خیمها رواج بسیار پیدا کرده و گروه انبوهی بی‌آنکه خود بدانند دچار آنها می‌باشند. از آنسوی زیان اینها بسیار فزونتر از آنست که پنداشته می‌شود. اینها را با خیمهای ناستوده‌ی دیگر به یک رشته نتوان کشید.

اینها خیمهای زشتیست که ما شمرده و زیان آنها را بازخواهیم نمود. چیزی که هست تنها شمردن بدخیمیها (یا نیک‌خیمیها) سودی نتواند داشت. بدخیمان نیز آنها را می‌شمارند و همچون دیگران بگله و ناله می‌پردازند.

ما می‌باید ، گذشته از آنکه اینها را بشماریم و معنی هر یکی را با زیانش روشن گردانیم ، نیک نشان دهیم که چه کسانی بآنها دچارند و نشان و دلیل آنها چه می‌باشد ، وآنگاه سرچشمه و انگیزه‌ی آنها را بازنموده بچاره کوشیم. اینست می‌باید به یک میدان بزرگتری درآییم و به یک رشته جستارهای ارجدار دیگری هم پردازیم.

یکی از لغزشها که بیشتر کسان دچارند اینست که خیمها را یک چیز جداگانه می‌پندارند ، و اینست جداگانه از آنها گفتگو می‌دارند ، و جداگانه امید چاره می‌بندند. اینان می‌پندارند از راه پند و اندرز ، و تنها با نکوهش و ستایش ، بخیمهای نیک رواج داده و از خیمهای بد جلو توان گرفت. ولی اینها همه خامست و ما در گفتارها نشان خواهیم داد که نیکی خیمها با نیرومندی روان و خرد ، و با پی بردن براستیها ، و شناختن معنی جهان و زندگی بهم بسته می‌باشد.

ببینید : دروغ از خیمهای ناستوده است. کنون شما بدروغگویانی بدی آن را آگاهی دهید و پندها و اندرزها سرایید ، آیا از آن بازخواهند گشت؟.. بیگمان از صد تن یکی بازنخواهد گشت. چرا؟.. زیرا که روانهاشان ناتوان می‌باشد و تا روانهای ایشان نیرومند نگردد تنها با آگاهی از بدی دروغ ، از آن پرهیز نخواهند جست. ما همه‌ی اینها را روشن خواهیم گردانید.
🔶 راه رستگاری

🔸 گفتار بیستم و دوم : آیین زندگانی (تکه‌ی یک از سه)


تا اینجا گفتگو از باورهای دینی را بپایان رسانیدیم و اینک به «آیین زندگانی» که بخش دیگر دین می‌باشد می‌پردازیم :

شاید کسانی نخواهند دانست آیین زندگانی چیست ، و چرا می‌باید آن را از دین شمرد. ما بارها می‌بینیم مردانی که مغزهای خود را با پنداربافیهای این فیلسوف و یاوه‌گوییهای آن چامه‌گو آکنده‌اند چنین می‌پندارند دانشها همانست که آنان می‌دارند ، و جوانانی که چشم باز کرده در جهان جز هیاهو و کشاکش ندیده‌اند می‌پندارند راه زندگی همانست که می‌بینند. اینان نمی‌دانند که پشت سر آن پندارهای بیهوده یک رشته راستیها هست ، و جز این کشاکش و هیاهو ، زندگی را آیین بخردانه‌ای می‌باشد.

امروز یکی از گمراهیهای بزرگیست که کسانی جهان را جز نبردگاهی نمی‌شناسند ، و باین نارواییها که امروز درمیانست با دیده‌ی همیشگی می‌نگرند ، و هرگز نیکی جهان را امید نمی‌دارند. سرچشمه‌ی این گمراهی فلسفه است ـ از کهن و نو ـ که گوهر آدمی را نشناخته و همیشه او را بپای جانوران برده ، و از دستگاه روان و خرد ناآگاه مانده. این کسان که آن را شنیده‌اند پر و بالها نیز از خود افزوده‌اند و بدینسان بزبان می‌رانند‌.

این یکی از بدترین آسیبهاست که گروه درمانده‌ای که مایه‌شان جز سخنان پراکنده و بیپا نیست خود را پیش انداخته‌اند و هیچ گمان نادانی بخود نبرده جستجوی راستیها نمی‌کنند و همیشه میانه‌ی مردم و رستگاری دیوار پدید می‌آورند.

ما در پیش گفتیم : همیشه شناختن جهان با آیین زندگانی بهم پیوسته. هر گروهی از روی پندار یا باوری که در زمینه‌ی آفرینش و آفریدگار دارند راهی از بهر زندگی پیش گیرند. اینان که معنی آفرینش را ندانسته‌اند بجای خود که خویشتن را نشناخته‌اند و از روان و خرد که در کالبد خود می‌دارند ناآگاهند و چه شگفت که بچنین گمراهی دچار آیند؟! چه شگفت که بنیکی در جهان امید ندارند؟!

ما این را بازنموده‌ایم که جان و روان دو چیز جداگانه است و آدمی هر دو را دارد. جان همان است که جانوران دارند و آدمی از اینرو با آنها یکیست ، ولی روان دستگاه جداییست و می‌باید گفت آدمیگری جز با آن نیست ، و خرد و فهم و اندیشه از بستگان آن می‌باشد.

روان همیشه خواهان نیکی و راستی است ، و چنانکه گفته‌ایم هیچگاه دربند سود و زیان خود نباشد‌. فهم برای بدست آوردن راستیهاست و هر چیزی را چنانکه هست بازنماید ، خرد از بهر شناختن نیک و بد و داوری درمیان آنهاست‌.

کنون ما اگر روان را فرمانروا گردانیم ، و آز و خشم و کینه و هوس و مانند اینها که خویهای سرشت جانیست همه را کنار گزاریم ، و معنی جهان و زندگی را بفهمیم و دربایستهای آدمیان را در زیستی که باهم دارند دریابیم ، و خرد را پیشوا گردانیده راه زندگی را جستجو کنیم بیگمان براهی خواهیم رسید که آبادی جهان و آسایش جهانیان را دربر دارد و خود آن راه است که ما آیین زندگی می‌نامیم.

اگرچه ما در اینجا از همه‌ی آیین زندگانی گفتگو نتوانیم کردن و برای آن کتاب جداگانه می‌باید. لیکن پایه‌ی آن را گزارده و این روشن خواهیم ساخت که همه‌ی گرفتاریها از آن برخاسته که آدمیان خرد را راهنمای خود نمی‌گیرند و راستیها را نمی‌شناسند.
🔶 حافظ چه می‌گوید


🔸 5ـ صوفیگری در زمان مغول (تکه‌ی دو از دو)

سپس در زمان چیرگی مغولان باطنیگری از رونق و شکوه افتاد. زیرا باطنیان با مغول جنگ کرده بودند و مغولان بماندن آنها خرسندی نمی‌دادند. ولی صوفیگری و خراباتیگری بیش از پیش زمینه برای پیشرفت پیدا کرد. زیرا مغولان درباره‌ی کیش سخت نمی‌گرفتند و می‌توان پنداشت که سود خود را در سختگیری ندیده رواج این بدآموزیها را مایه‌ی نیرومندی خود می‌شماردند. هرچه هست در زمان مغول ، چه صوفیگری و چه خراباتیگری ، برواج و شکوه افزوده و هر دو پیشرفت بسیار کردند.

صوفیان یک شیوه‌ی بسیار ناستوده‌ای می‌داشتند و آن اینکه از پیشامدها بدستیاری دروغ سودجویی می‌کردند. مثلاً اگر فلان مرد لشکرکش دلیر بپادشاهی می‌رسید ، اینها یک دروغی می‌ساختند که فلان هنگام بنزد شیخ ما آمده بود و شیخ ما فرمود پادشاهی فلان جا را بتو دادیم ، یا اگر کسی می‌مرد یا آسیبی می‌یافت چنین می‌گفتند : چون شیخ ما را رنجانیده بود خدا سزایش را داد. این شیوه‌ی پست آنها می‌بود و راستی آنست که چون نان از دست دیگران می‌خوردند با این دروغها چشم مردم را ترسانیده راه روزی خود را فراخ می‌گردانیدند.

این یک نامردیست که همه‌ی مفتخواران و گدایان دارند. فراموش نمی‌کنم در سالهای پیش یکی از آشنایانم پسر جوانی می‌داشت که ناگهان درگذشت و یک سیدی در همسایگی او بجای آنکه بدیدنش آید و دلداری دهد و از اندوهش بکاهد ، نامردانه پیام فرستاده بود : «چون رعایت سید نمی‌کنی ، این طور می‌شود دیگر». بارها آن آشنایم با یک دل پردردی این داستان را با من می‌گفت و دلسوختگی نشان می‌داد.

شما از همین رفتار صوفیان پی بدرون آنها ببرید و این دریابید که آن آموزاکهای[تعلیمات] بیپا چه نتیجه‌ی بدی داشته و چگونه ایشان را تیره‌درون گردانیده.

باری در زمان مغول نیز صوفیان ، بجای آنکه بدانند که با آن راه و رفتار خود مایه‌ی بدبختی مردم گردیده‌اند و از سرگذشت دلگداز توده عبرت بگیرند ، از پیشامد بسودجویی برخاسته چون سلطان محمد خوارزمشاه «مجدالدین بغدادی» نامی را از مشایخ ایشان کشته بود ، آن را داستانی ساختند چنین گفتند : «خدا اینان را بخونخواهی مجدالدین بغدادی فرستاده است». همین را گفته سر بالا افراشتند و از بدبختی مردم دلهای خود را خنک گردانیدند ، و برای پیشرفت کار خود چنین دروغی ساختند : خوارزمشاه چون مجدالدین را کشت پشیمان گردید و برای عذرخواهی بنزد استاد او ابوبکر خوارزمی رفت و زر بسیار همراه برد. ابوبکر نپذیرفت و گفت : «خونبهای فرزندم مجدالدین زر نیست ، به خونبهای او هم سر تو می‌رود و هم سر من و هم دیگران». شیخ عطار که با پستی و زبونی در نیشابور کشته شده بود برای او نیز معجزه‌ای ساخته چنین گفتند : «شیخ را چون مغولها کشتند با همان تن بیسر فریادکشان نیم فرسخ دوید و آن هنگام افتاد».

با این دروغهای بیشرمانه رواجی بکار خود دادند. از آن سوی خود چیرگی مغولان رواج‌دِه دیگری برای صوفیگری می‌بود. زیرا با آن گزند و آسیبی که ایرانیان دیده و در دست دشمن گرفتار افتاده بودند یا بایستی از جان گذرند و با یک مردانگی شایانی دشمن را براندازند و یا از غیرت و مردانگی چشم پوشیده خود را بپناه صوفیگری یا خراباتیگری بکشند.
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 9 (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)

🔸 چه می‌باید کرد؟.. (تکه‌ی 2)


1ـ یک مردمی باید خود نیک باشند تا بتوانند پیش روند

باید دانست گرفتاری توده‌های شرقی و پس ماندن آنها که همیشه زمینه‌ی گفتگوهای ماست ، از دیرباز ، دانسته بوده و در این قرنِ بازپسین راههایی برای رهایی از آن اندیشیده شده و کوششهایی بکار رفته. لیکن از هیچ یکی از آنها نتیجه بدست نیامده.

مثلاً سید جمال‌الدین اسدآبادی و شاگردان او که تنها نگاهشان بجهان اسلام بوده ، انگیزه‌ی گرفتاری را پراکندگی و چندتیرگی مسلمانان دانسته ، و چاره را یگانگی آنان (اتحاد اسلام) می‌پنداشتند و در این راه کوششهای فراوان بکار می‌بردند.

پس از سید جمال‌الدین (یا در همان زمان او) یک اندیشه‌ی دیگری پیدا شد ، و آن اینکه کسانی از ایرانیان و دیگران چون به اروپا رفته پیشرفت کشورهای قانونی آنجا را می‌دیدند ، آن پیشرفت را همه از بودن قانون دانسته ، و پس ماندن ایران و دیگر کشورهای آسیا را از نبودن آن می‌شمردند ، و اینبود کسانی از آنان ، از حاجی ‌میرزا حسین‌خان سپهسالار و میرزا ملکم‌خان و میرزا علی‌خان امین‌الدوله و دیگران می‌کوشیدند که در ایران نیز قانون باشد ، و سرانجام شادروانان بهبهانی و طباطبایی آن اندیشه را با کوشش بیشتری دنبال کردند و پافشاری نموده جنبش مشروطه را پدید آوردند.

باز در همان زمان کسان بسیاری چاره را «سواد» دانسته همیشه چنین می‌گفتند : «باید مدرسه باز کرد و مردم را باسواد گردانید. مردم اگر باسواد باشند حدود و حقوق خود را می‌شناسند و همه‌ی این گرفتاریها رفع می‌شود».

ما می‌گوییم : این کارها هر کدام بنوبت خود سودمند بوده و هر یکی برای زندگانی یک توده دربایست می‌باشد. یگانگی همه‌ی مسلمانان اگر بودی یک نتیجه‌ی بزرگی را دربر داشتی. قانون برای هر توده‌ای از دربایستهاست و زندگانی بی‌آن جز چیرگی و ستمگری نتواند بود. سواد یا خواندن و نوشتن برای هر کسی بایاست و سود آن را همگی می‌دانیم. آن کوششهایی که در این راهها رفته می‌باید ارجش را دانست و نامهای کوشندگان را به نیکی یاد کرد.

چیزی که هست اینها هیچ یکی چاره‌ی درست گرفتاریها نبوده و خود نبایستی بود. «یک توده باید خود نیک باشند تا بتوانند پیش روند» یک توده تا خود آنان ، یا بهتر گویم : یکان یکان ایشان ، نیک نباشند از چیزهای دیگری نتیجه پدیدار نخواهد بود.

یک توده‌ی آلوده ، با اندیشه‌های پراکنده و گمراه ، و خردهای ناتوان ، و خیمهای ناستوده ، از یگانگی[=اتحاد] بهره‌یاب نتوانند گردید ، و اگر کسانی کوشیدند و چنان چیزی را درمیانشان پدید آوردند چون بنیاد استواری ندارد با یک نیرنگی که بدخواهان یا بیگانگان بکار برند و یا در سایه‌ی یک پیشامد بی‌ارجی از میان تواند رفت. چنین مردمی قانون را بازیچه‌ی سودجوییها و کینه‌ورزیهای خود و یک چیز بی‌ارجی گردانند. از سواد بجای سود زیان بردارند و از خواندن و نوشتن بیش از این نتیجه نگیرند که دریافتها و نیروهای خدادادی را از دست دهند و به آموزاکهای[تعلیمات] ارجداری هم راه نیابند.
سید جمال‌الدین اسدآبادی
میرزا مَلکَم‌خان
میرزا علی‌خان امین‌الدوله
🔶 راه رستگاری

🔸 گفتار بیستم و دوم : آیین زندگانی (تکه‌ی دو از سه)


نخست باید بنیاد زندگانی راستی و درستی و نیکوکاری باشد ، و هر کسی نه پروای سود خودِ تنها بلکه پروای سود همگان را دارد. آدمیان چون در یکجا می‌زیند و بهمدیگر نیاز می‌دارند آسودگی هر کسی جز با آسودگی همگی نتواند بود. دروغ و دغلکاری و آزمندی ، و تنها دربند خود بودن ، کار را به نبرد کشاند و زندگی را بس تلخ گرداند. آدمی دد نیست که با نبرد زید.

نمونه‌ی نیکی از این زندگانی خاندانهاست. در خاندانها بزرگ و کوچک و توانا و ناتوان یکسان زیسته ، از آزار یکدیگر و از دروغ و فریب سخت پرهیزند ، و چون یکی درماند و یا بیمار شود دیگران همه غم او را خورند و هر یکی آسودگی خود را در آسودگی همگان داند.

از دیده‌ی خرد جهان سراسر یک خاندانست ، و مرد درست ، مرد بی‌کم و کاست ، کسیست که با سراسر جهانیان برادرانه زید. اگر کسانی این نتوانند باری باید توده‌ی خود را خاندانی شناسند ، و باید قانونها نیز بر روی این آیین پیدایش یابد.

آدمی را نیازی بدروغگویی و دغلکاری نیست. دروغ و دغل نه تنها بدیگران ، بخود دروغگو و دغلکار نیز زیانهایی دارد. کسی که امروز یکی را فریب می‌دهد فردا هم دیگری او را فریب خواهد داد و جز زیان نتیجه در دست نخواهد بود. این کوشش و رنج که امروز جهانیان گرفتارند برای چیست؟!. اینکه هر کسی همینکه برخاست باید پی کاری رود و یک‌نیم بیشتر از روز را بکوشد و بدود و دمی نیاساید از بهر چیست؟!. شما این را هیچ اندیشیده‌اید؟!.

راست است که آدمیان باید بکوشند و با طبیعت نبرد کنند و دربایستهای زندگی را فراهم سازند. لیکن این کار باین اندازه رنج و کوشش که امروز گرفتارند نیاز ندارند. اگر آدمیان روزانه یک ساعت بکوشند کار زندگی انجام گیرد. پس اینهمه رنج و کوشش برای چیست؟!.

شما اگر پیشه‌ها را بسنجید خواهید دید تنها برزگری و گِلکاری و بافندگی و درزیگری و درودگری و پزشکی و برخی مانند اینهاست که برای نبرد با طبیعت و بسیج دربایستهای زندگانی است دیگران همه بیهوده می‌کوشند.

داستان آدمیان امروز داستان مردمیست که در یک خانه می‌زیستند و چون شام یا ناهار می‌خواستند یک بار رنج برده آن را می‌پختند ، یک بار هم رنج برده از آن بخش می‌یافتند. زیرا چون آیینی در میانشان نبود همیشه باهم کشاکش می‌کردند.

اینجا یک گواهی دیگری درمیانست. از دویست سال باز در اروپا دانشهای طبیعی پیش رفته و پیاپی چیزهای نوین ـ از راه‌آهن و تلگراف و تلفن و اتومبیل و ماشینهای بسیار ساخته شده ، و هر زمان که یک چیز نوین پدید آمده اروپاییان آن را مایه‌ی آسانی کار ستوده‌اند ، و ما اگر بیرون کار را نگریم می‌باید گفته‌های ایشان را براست داریم. صد فرسنگ راه را که با اسب ده روزه بایستی پیمود کنون با اتومبیل یک روزه می‌پیمایند. یک جفت جوراب را که ده روزه بایستی بافت کنون با ماشین روزانه صد جفت می‌بافند. اینها نه چیزیست که کسی براست ندارد. لیکن با اینهمه کار زندگانی روزبروز سختتر گردیده ، و امروز آدمیان ناچارند دو برابر صد سال پیش بکوشند. آیا این وارونگی از کجا برخاسته است؟..

این خود چیستانی شده و کمتر کسی از راز آن آگاهست ، و اگر جستجو کنید چه از خود اروپاییان و چه از شرقیان یک رشته سخنان پرتی در این زمینه سروده شده. ولی ما این چیستان را باز کرده‌ایم و چنانکه گفتیم آدمیان که در یکجا می‌زیند باید بنیاد زندگانی آنان بر همدستی باشد و هر کسی پروای آسودگی همگان را کند. دین از نخست این آیین را بمردم یاد داده. دین بیش از همه برای یاد دادن این بوده ، و سپس اگرچه دینها با پندارهای بیهوده درآمیخته و از خود آن کمتر نشانی میان مردم می‌بوده. ولی آیین همدستی کم یا بیش میانه‌ی مردمان رواج می‌داشته. لیکن اروپا در این دویست سال آن را بیکبار از کار انداخته ، و با بدآموزیهای خود آدمیان را بخودخواهی و آزمندی دلیرتر گردانیده ، و ابزارهای نوینی که او پدید آورده بیش از همه افزار دست آزمندان و ستمگران گردیده که بجای سود ، زیان از آنها برخاسته است.
🔶 حافظ چه می‌گوید


🔸 6ـ چگونه خراباتیان میدان یافتند؟.. (تکه‌ی یک از دو)

اما خراباتیان ، درآمدن مغولها به ایران برای آنان گشایشی بود. زیرا تا آن زمان باده‌سازی و باده‌فروشی خاص زردشتیان و جهودان و مسیحیان می‌بود که نه در درون شهر ، بلکه در بیرون آن درمیانه‌ی ویرانه‌ها ، جایی می‌گرفتند که هم باده‌فروشی می‌کردند و هم چنگ و چغانه راه می‌انداختند ، و یک تن خراباتی اگر می‌خواست ـ بگفته‌ی خودشان ـ لبی تر کند و چنگ و چغانه‌ای بشنود می‌بایست به بیرون شهر رود ، و به هر حال از دست مسلمانان بی‌ترس و بیم نباشد ، و اگر کسی در خانه‌ی خود مِی می‌ساخت چه‌بسا که گرفتار محتسب می‌گردید که می‌بایست او خُم شکند و این سر او را ، و سخن بجاهای دیگری کشد. ولی مغولان که به ایران آمدند ، چون بهمه‌ی کیشها و هر کاری آزادی دادند ، آن رنجها از میان رفت ، و مِیفروشان آزاد گردیده درمیان شهر میخانه‌ها برپا کردند و آواز چنگ و نای بلند گردانیدند ، بلکه زردشتیان و جهودان و مسیحیان که سالهای دراز آسیب و آزار از مسلمانان دیده بودند ، به پشتگرمی آنکه مغولان بمسلمانان با دیده‌ی تحقیر می‌نگریستند بگستاخیهایی برخاستند ، و رویه‌ی سرزنش و سرکوفت بکارهای خود داده تا توانستند توهین و زباندرازی بمسلمانان دریغ نگفتند. این برای آنان خوشایند می‌بود که خراباتیانِ دهن‌دریده‌ی بی‌باک را در میخانه‌های خود گرد آورند و آنان را مست گردانیده به «لاطایلاتی» که بنام ایراد بآفریدگار و آفرینش و توهین بمسلمانان می‌گفتند گوش دهند و دل از کینه تهی گردانند. اینبود تا می‌توانستند اسباب خشنودی رندان خراباتی را بیشتر فراهم می‌گردانیدند.

از آنسوی این بسود مغولان می‌بود که ایرانیان ستمدیده و آسیب یافته خود را با باده و چنگ و چغانه سرگرم دارند و آن ستمها و آسیبها را فراموش کرده در اندیشه‌ی کینه‌جویی نباشند ، بویژه که آن باده‌خواری و سرگرمی با بدآموزیهای غیرتکُشی همچون بدآموزیهای خراباتیان توأم باشد که خون را بیکبار از جوش اندازد و غیرت و مردانگی را افسرده گرداند. این برای مغولان بسیار سودمند می‌بود که یک دسته بمردم درس داده می‌گفتند : گذشته را فراموش گردانیده و باندیشه‌ی آینده نیفتید و تنها بآن کوشید که خوش باشید ، می‌گفتند : هرچه بسر آدمی بیاید از خداست ، می‌گفتند : کوشش و تلاش سودی ندارد. اینان برای مغولان بهترین یاورانی می‌بودند که بیش از یک ملیون سپاه کار می‌کردند. زیرا مغولان که آنهمه خونها در ایران ریخته و آنهمه دختران را ببردگی برده و سپس بکشور دست یافته یوغ فرمانروایی خود را بگردن مردم بدبخت گزارده بودند ، بسیار نیازمند می‌بودند که ایرانیان گذشته را فراموش کنند و از آن خونها یادی ننمایند و از آن دخترها نامی نبرند ، و باندیشه‌ی آینده نیفتند و در آرزوی آزادی نباشند و بهیچ کاری دخالت نکرده و سررشته را بمغولان سپرده خود در میخانه‌ها بخوشی پردازند. بسیار نیازمند می‌بودند که ایرانیان همه‌ی کارها را از خدا دانسته و آسیبهایی را که دیده بودند از سرنوشت شمارده کینه‌ی چنگیز و هَلاکو را از دل بیرون کنند.
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 9 (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)

🔸 چه می‌باید کرد؟.. (تکه‌ی 3)


سرگذشت سی و چهل ساله‌ی ایران خود گواه این گفته‌ها می‌باشد. با اینحال ما دلیلهایی نیز یاد می‌کنیم :

چنین گیرید که شما می‌خواهید یک دسته‌ سپاه را کارآمد و نیک گردانید و با دست آنان به یک نتیجه‌ی بزرگی رسید. برای این باید یکایک سپاهیان را آراسته و نیک گردانید. بدینسان که به یکایک آنها شیوه‌ی جنگ آموزید ، آیین سپاهیگری یاد دهید ، ترس از دلهای آنان دور گردانید ، معنی فرمانبرداری یک سپاهی و سود آن ، و زشتی خودسری و زیان آن را نیک فهمانید. از چنین سپاهیانست که می‌توان یک سپاه نیکی پدید آورد و با دستیاری آنان به یک نتیجه‌ی بزرگی رسید.
آری برای فیروزی یک سپاه ، افزارهای جنگی نیک ، و فرمانده‌ کاردان دلسوز ، نقشه‌ی جنگی درست هم دربایست می‌باشد. سپس هم پیش آمد فرصت ، و نیکی زمین ، و سازگاری هوا ، و دیگر اینگونه چیزها بی‌اثر نتواند بود.

لیکن همه‌ی اینها ، پس از نیکی و آراستگی خود سپاهیانست. یک دسته‌ سپاهیان ناورزیده و خام و خودسر و ترسنده ، همه‌ی این چیزها را بی‌نتیجه گردانند : همان افزارهای نیک و کارآمد را در میدان جنگ گزارده بهره‌ی دشمن سازند ، و یا بجای بکار بردن در کارزار و چیرگی بدشمن در کشاکشهای میان خود بکار برند. همان فرمانده‌ دلسوز و کاردان را تنها گزارده از میدان گریزند و یا با دُژرفتاریهای (1) خود او را از جان سیر گردانند. همان نقشه‌ی جنگی را با نافرمانیهای خود تباه سازند و یا از نادانی بسود دشمن بکارش بندند. از فرصت و سازش هوا و زمین بهره‌مندی نتوانسته همه را بیهوده گردانند.

اینها چیزهاییست که بارها آزموده شده و تاریخ پر از گواهیها برای این گفتار می‌باشد. یک توده‌ی آلوده و گرفتار نیز همین حال را دارد و همه‌ی کوششهایی را که در راه پیشرفت آن کرده شود بی‌نتیجه گزارَد و کوشندگان را از پا اندازد و یا پشیمان گردانَد. بر این سخن نیز گواهیهای بسیار در تاریخ هست و ما اینک به دو گواهی از تاریخ خود ایران بس می‌کنیم :

1) داستان نادرشاه را همه کس می‌داند. این مرد با کوششهای خود ایران را از چنگ سه دشمن بیگانه ـ روس و عثمانی و افغان ـ رهانید و بآشوبها و خودسریهایی که در گوشه‌های کشور برخاسته بود پایان داد. سپس نیز لشکر به هندوستان و خوارزم و بخارا برده هر سه را بگشاد. یک جمله گوییم : از همان ایران شکست‌یافته و از میان‌رفته یک دولت نیرومند کشورگشایی پدید آورد. از آنسوی برای آسایش آینده با عثمانی و دیگر همسایگان بگفتگوهایی پرداخت ، و کینه‌ی سنی و شیعی را که از دویست سال پیش مایه‌ی دشمنی ایران و همسایگانش شده بود ، از یک راه بخردانه به برداشتن کوشید. بدینسان که از یکسو در ایران بجلوگیری از بدرفتاریهای نابخردانه‌ای که درباره‌ی سه خلیفه رواج یافته بود کوشیده سختگیری نمود ، و از یکسو با عثمانیان گفتگو کرد که کیش شیعی را از شمار چهار کیش دیگر شناخته با پیروان این کیش هم رفتار همدینی نمایند.

اینها کارهای بسیار سودمند و ارجداری می‌بود. خواستمان ستایش از نادر نیست و نمی‌خواهیم او را بیش از آنچه بوده بازنماییم. می‌خواهیم ارج کارها و کوششهای او را یادآوری کنیم. این مرد تا می‌توانست و از دست او برمی‌آمد به پیشرفت کار ایران و نیرومندی کشور می‌کوشید و با همه‌ی نام پادشاهی کمتر بآسایش و خوشی می‌پرداخت ، و کارهایش در تاریخ کمتر مانند داشته.

کنون شما ببینید که ایرانیان از آن جانفشانیها و کوششهای او ، و از نتیجه‌های بزرگی که در سایه‌ی تلاش بیست‌ساله بدست آمده بود چه سودی بردند ، و چه پاداشی باو دادند؟... همین زمینه است که می‌خواهیم روشن گردد و گواه سخن ما باشد.

اگر نیک جستجو کنید و با خرد و فهم بداوری پردازید آلودگیهای توده همه‌ی آن رنجها را هدر گردانید و نتیجه‌ها را از میان برد ، و پیشامدهای سالهای آخر نادر و آن ستمگریهای نابجا و ناسزای او بیش از همه میوه‌ی همان آلودگیها می‌بود.

پابرگی :
1ـ دُژ پیشوندیست بمعنی «بدی توأم با خشونت» ـ ویراینده
نگاره‌ی نادرشاه که در زمان خودش نگاشته شده.
🔶 راه رستگاری

🔸 گفتار بیستم و دوم : آیین زندگانی (تکه‌ی سه از سه)


اروپا این تکانی را که بجهان داده پیشرفت می‌نامد و در این باره کار را بلاف و گزاف رسانیده. ولی خود اروپاییان خَستُوانند که روزبروز بر سختی زندگی افزوده ، و ما نمی‌دانیم چگونه آن را پیشرفت می‌نامند؟!. اگر راستی را بخواهیم پیشرفت جهان هنگامیست که آیین خردمندانه‌ای در آن روان باشد و بنیاد زندگانی راستی و درستی و نیکوکاری باشد‌.

می‌دانم این را یک دسته ناشدنی شمرده خواهند گفت : «چنین کاری نشود». اینان در هر چیزی خود را و آلودگیهای خود را بدیده می‌گیرند ، و آنچه را که بر خودشان دشوار می‌آید میگویند : «نشود». این گفته‌ی عامیانه بجاست : «به قاز گفتند چرا نمی‌پری؟!. گفت مگر مرغ هم تواند پرید؟!». اینان که یک عمر با خودنمایی و رشک و نادانی بسر داده و روان خود را بیمار ساخته‌اند چه شگفت که از نیکی آدمی نومیدی نمایند؟!.

اگر اینان تاریخ بخوانند خواهند دید بارها درمیان توده‌ها چنین زندگانی روان بوده و مردم در نیکوکاری بهمدیگر پیشی می‌جسته‌اند و سالانه توانگران یک بخش از درآمد خود را به بینوایان می‌بخشیده‌اند. تا سی سال پیش در ایران چنین زندگی رواج می‌داشتی و مردم بجای پول‌اندوزی همه به نیکوکاری و نیکنامی می‌کوشیدندی. آنچه این رشته را از هم گسیخت بدآموزیهاییست که در این سی سال یکی پس از دیگری میان مردم پراکنده گردید. در این سی سال در ایران بازار خودنمایی بسیار گرم و صدها نادان بلهوس همیشه در آن در کار بوده‌اند هر بدآموزی که از اروپا برخاسته یا از نخست در شرق می‌بوده اینان آن را با آب و تاب فراوان در دلها جا داده‌اند. یک روز هیاهوی مادیگری برانگیخته جهان را سراسر نبرد ستوده و نادانی از اندازه بیرون کرده‌اند. یک روز بدآموزیهای کهن خراباتیان را که فراموش شده و کمتر کسی بآنها می‌پرداخته دوباره برواج کوشیده‌اند. این شگفت که همین کسان از نیکی آدمیان نومیدی می‌نمایند. خود کشته‌اند و خود بر سر کشته گریه می‌کنند.

چنانکه در جای دیگری گفته‌ایم (1) آدمیان از دیده‌ی پذیرفتن و ناپذیرفتن نیکی بر سه گروهند : گروهی آنان که از سرشت خود نیکند و کمتر به بدی گرایند ، و گروهی آنان که از سرشت خود بدند و کمتر به نیکی گرایند. اینان هر دو کمند. گروه انبوه کسانیند که از خود نیکی یا بدی را ندارند و هر زمان که راهی در پیش و راهنمایانی با خود داشتند رو به نیکی آورند ، و هر زمان که چنین نبودند بد گردند.
در این زمانهای آخر ، هم راه از میان رفته و هم بجای راهنمایان ، گمراه‌کنندگان میان توده‌ها فراوان گردیده ، و اینست حال کنونی پیدا شده. ولی ما چون راهی را بنماییم و بجای این گمراه‌کنندگان راهنمایان پاکدلی درمیان مردم باشند بیگمان بنیکی خواهند گرایید و این بیاری خدا نه کار سختی می‌باشد.

پابرگی :
1ـ کتابهای «نیک و بد» و «دردها و درمانها» دیده شود. پس از این کتاب در جاهای دیگری باز هم این جستار بمیان آمده و از جستارهای بنیادی پاکدینی است. ـ ویراینده