✴️ تو که خود را روشنفکر میدانی این سی و چند صفحه را چرا نمیخوانی؟!
(تکهی 1 از 2)
یکی از آشنایانم که وقت آزاد فراوان دارد به نویسندگی و شعرخوانی علاقمندست ، کلاسهایی برای نویسنده یا بهتر بگویم رماننویس شدن هست که به آنجا میرود. برای شعرخوانی هم هر هفته به گفتهی خودش به یک «محفل حافظخوانی» میرود. چون باور مرا به اندیشههای کسروی ، آن یگانهمرد ، میدانست ، روزی گفتگو از او را با پرسشی آغاز کرد.
گفت : من در عجبم حافظ چه اشکالی دارد که آقای کسروی از او خوشش نمیآمده؟
گفتم : انتقاد آقای کسروی از حافظ مانند گفتگو از چلوخورش قرمهسبزی نیست که چون همه آن را دوست دارند شما تعجب کنید که چه شده فلانی دوست ندارد؟ داستان خوش آمدن و نیامدن نیست. من دوست دارم شما خودت به این پرسش فکر کنی. چرا دانشمندی همچون کسروی خود را ناچار میبیند دربارهی یک شاعری که شش قرن بیشتر از مردنش میگذرد کتاب بنویسد و از شعرهایش انتقاد بکند؟!
گفت : خب ، حکایت اختلاف در طبایع است. هر کسی طبعی دارد. من و خیلیها با خواندن حافظ حسابی حال میکنیم. میدانم همه مثل هم نیستند. بعضیها شاید طبعشان مثلاً با فردوسی موافقتر است. با اینحال تعجب میکنم یکی بگوید من از شعرهای حافظ خوشم نمیآید. شعر حافظ تو گویی مخمل است. نرم و لطیفست. من دوست دارم بدانم آقای کسروی به حافظ چه انتقادی دارد.
گفتم : شما حرف مرا ناشنیده گرفتید. از شما خواستم قدری در این باره فکر کنید که آیا با عقل جور درمیآید دانشمندی همچون کسروی با شاعری که قرنها از مردنش میگذرد دشمنی کند؟! ولی شما بجای آن ، حرفهای دیگری پیش میکشید.
آنکه میگویید : هر کسی «طبعی» یا آنطور که بعضیها میگویند «ذوقی» دارد ، این باز همان داستان خورش قرمهسبزی است. داستان طبع یا ذوق یا خوش آمدن و بد آمدن نیست. گفتگو از سودمندی و یا زیانمندی شعرهای اوست. ولی اینکه میپرسید ایرادش به حافظ چیست ، این پرسش بجاییست! این صحبت را به مسیر درستی میاندازد. کسروی با اینکه میدانسته کسان بسیاری هوادار حافظند و در برابر ایرادهای او به حافظ تعصب بخرج داده هیاهو میکنند ولی سستی نکرده دشمنیها را بجان خریده و آن ایرادها را یکایک نوشته.
گفت : «هیاهو» بیعلت نیست. حافظ از مفاخر ملی ماست. شهرت جهانی دارد. دنیا در کار حافظ حیران مانده! آنوقت یک ایرانی که از او بد بگوید باعث هیاهو میشود!.
گفتم : اولاً چنانکه گفتم گفتگو از شخص نیست. گفتگو از شعرهای اوست. گفتگو از سودمندی یا زیانمندی آنهاست. قصد بدگویی از یک شاعرِ درگذشته درمیان نبوده. دوست داشتم بجای آنکه من بگویم خودتان اینها را اندیشیده میفهمیدید. در هر حال ، آیا شما میخواهید بدانید که ایراد ما به حافظ ، یعنی همان شعرهای او ، چیست؟! یا میخواهید با مدح و ثنا از حافظ ، از همان اول ، راه را بروی منطق ببندید؟!..
گفت : البته که میخواهم بدانم. ولی شما هم حواستان به شهرت جهانی حافظ باشد!
گفتم : من چند نکتهای را خواهم گفت. ولی شما باید کتاب «حافظ چه میگوید؟» را بخوانید. در واقع آن یک دفتر سی و چند صفحهای بیشتر نیست. باید با دقت و بدور از تعصب بخوانید ولی با همهی دقتی که بکار برید ، چند ساعت یا حداکثر یک روز بیشتر وقتتان را نمیگیرد.
گفت : باشد. بفرمایید!
گفتم : اول میخواهم شما به این نکته توجه کنید که ملاک درستی و نادرستی ، خوبی یا بدی یک چیز از تعداد هوادارها یا مخالفهاش سنجیده نمیشود. اگر اینطور بود ما هم میبایست شروع میکردیم به گاوپرستی!. زیرا نزدیک به یک میلیارد آدم در دنیا گاوپرستند.
گفت : مثال گاوپرستی با محبوبیت حافظ از هم جداست. از حافظ بزرگان ادب جهان تعریف و ستایش کردهاند. من از شما میپرسم : کسروی بالاتر است یا گوته؟!. ...
از این حرف او من خندهام گرفت. ولی خودداری کردم.
گفتم : این چه پرسشیست؟ از این شاخ به آن شاخ نپرید. دربارهی چیز دیگری گفتگو میکردیم! و من نباید به این گفته پاسخی بدهم. ولی همین اندازه بگویم که عقل «بالاتر» از هیاهو و تبلیغاتست. گفتگو از بالاتری و بزرگتری هنگامی بجاست که ما بدانیم «بزرگی چیست؟ ، به کی میتوان بزرگ گفت؟». آن هم گفتگوی جداییست.
الان اگر قصد اصلی گفتگو را فراموش نکردهاید ، خواهشمندم بگذارید به آن بپردازیم.
گفت : بسیار خوب! 👇
(تکهی 1 از 2)
یکی از آشنایانم که وقت آزاد فراوان دارد به نویسندگی و شعرخوانی علاقمندست ، کلاسهایی برای نویسنده یا بهتر بگویم رماننویس شدن هست که به آنجا میرود. برای شعرخوانی هم هر هفته به گفتهی خودش به یک «محفل حافظخوانی» میرود. چون باور مرا به اندیشههای کسروی ، آن یگانهمرد ، میدانست ، روزی گفتگو از او را با پرسشی آغاز کرد.
گفت : من در عجبم حافظ چه اشکالی دارد که آقای کسروی از او خوشش نمیآمده؟
گفتم : انتقاد آقای کسروی از حافظ مانند گفتگو از چلوخورش قرمهسبزی نیست که چون همه آن را دوست دارند شما تعجب کنید که چه شده فلانی دوست ندارد؟ داستان خوش آمدن و نیامدن نیست. من دوست دارم شما خودت به این پرسش فکر کنی. چرا دانشمندی همچون کسروی خود را ناچار میبیند دربارهی یک شاعری که شش قرن بیشتر از مردنش میگذرد کتاب بنویسد و از شعرهایش انتقاد بکند؟!
گفت : خب ، حکایت اختلاف در طبایع است. هر کسی طبعی دارد. من و خیلیها با خواندن حافظ حسابی حال میکنیم. میدانم همه مثل هم نیستند. بعضیها شاید طبعشان مثلاً با فردوسی موافقتر است. با اینحال تعجب میکنم یکی بگوید من از شعرهای حافظ خوشم نمیآید. شعر حافظ تو گویی مخمل است. نرم و لطیفست. من دوست دارم بدانم آقای کسروی به حافظ چه انتقادی دارد.
گفتم : شما حرف مرا ناشنیده گرفتید. از شما خواستم قدری در این باره فکر کنید که آیا با عقل جور درمیآید دانشمندی همچون کسروی با شاعری که قرنها از مردنش میگذرد دشمنی کند؟! ولی شما بجای آن ، حرفهای دیگری پیش میکشید.
آنکه میگویید : هر کسی «طبعی» یا آنطور که بعضیها میگویند «ذوقی» دارد ، این باز همان داستان خورش قرمهسبزی است. داستان طبع یا ذوق یا خوش آمدن و بد آمدن نیست. گفتگو از سودمندی و یا زیانمندی شعرهای اوست. ولی اینکه میپرسید ایرادش به حافظ چیست ، این پرسش بجاییست! این صحبت را به مسیر درستی میاندازد. کسروی با اینکه میدانسته کسان بسیاری هوادار حافظند و در برابر ایرادهای او به حافظ تعصب بخرج داده هیاهو میکنند ولی سستی نکرده دشمنیها را بجان خریده و آن ایرادها را یکایک نوشته.
گفت : «هیاهو» بیعلت نیست. حافظ از مفاخر ملی ماست. شهرت جهانی دارد. دنیا در کار حافظ حیران مانده! آنوقت یک ایرانی که از او بد بگوید باعث هیاهو میشود!.
گفتم : اولاً چنانکه گفتم گفتگو از شخص نیست. گفتگو از شعرهای اوست. گفتگو از سودمندی یا زیانمندی آنهاست. قصد بدگویی از یک شاعرِ درگذشته درمیان نبوده. دوست داشتم بجای آنکه من بگویم خودتان اینها را اندیشیده میفهمیدید. در هر حال ، آیا شما میخواهید بدانید که ایراد ما به حافظ ، یعنی همان شعرهای او ، چیست؟! یا میخواهید با مدح و ثنا از حافظ ، از همان اول ، راه را بروی منطق ببندید؟!..
گفت : البته که میخواهم بدانم. ولی شما هم حواستان به شهرت جهانی حافظ باشد!
گفتم : من چند نکتهای را خواهم گفت. ولی شما باید کتاب «حافظ چه میگوید؟» را بخوانید. در واقع آن یک دفتر سی و چند صفحهای بیشتر نیست. باید با دقت و بدور از تعصب بخوانید ولی با همهی دقتی که بکار برید ، چند ساعت یا حداکثر یک روز بیشتر وقتتان را نمیگیرد.
گفت : باشد. بفرمایید!
گفتم : اول میخواهم شما به این نکته توجه کنید که ملاک درستی و نادرستی ، خوبی یا بدی یک چیز از تعداد هوادارها یا مخالفهاش سنجیده نمیشود. اگر اینطور بود ما هم میبایست شروع میکردیم به گاوپرستی!. زیرا نزدیک به یک میلیارد آدم در دنیا گاوپرستند.
گفت : مثال گاوپرستی با محبوبیت حافظ از هم جداست. از حافظ بزرگان ادب جهان تعریف و ستایش کردهاند. من از شما میپرسم : کسروی بالاتر است یا گوته؟!. ...
از این حرف او من خندهام گرفت. ولی خودداری کردم.
گفتم : این چه پرسشیست؟ از این شاخ به آن شاخ نپرید. دربارهی چیز دیگری گفتگو میکردیم! و من نباید به این گفته پاسخی بدهم. ولی همین اندازه بگویم که عقل «بالاتر» از هیاهو و تبلیغاتست. گفتگو از بالاتری و بزرگتری هنگامی بجاست که ما بدانیم «بزرگی چیست؟ ، به کی میتوان بزرگ گفت؟». آن هم گفتگوی جداییست.
الان اگر قصد اصلی گفتگو را فراموش نکردهاید ، خواهشمندم بگذارید به آن بپردازیم.
گفت : بسیار خوب! 👇
✴️ تو که خود را روشنفکر میدانی این سی و چند صفحه را چرا نمیخوانی؟!
گفتم : پس نکتهی اول این بود که گفتیم ملاک درستی یا نادرستی یک سخنی تعداد هوادارهای آن نیست. دوم ، این هم درست نیست برای آنکه بدانیم یک چیزی درست است یا نه ، جستجو کنیم ببینیم مثلاً مدرک تحصیلی یا ملیت هوادارهاش چیهاست : دکترند ، مهندسند ، وکیلند ، ادیبند ، مشهورند ، گمنامند ، اروپاییند ، آمریکاییند ، آفریقاییند ...؟ این کار مثل اینست که ما پیشاپیش قبول کردهایم که خودمان عقل نداریم و درست و نادرست هر چیزی را باید با نگاه به دیگران بفهمیم.
اگر اینطور استدلال کردن درست بود و نیک و بد و راست و ناراست اینطور بدست میآمد ، پیغمبر هم نمیبایست از خداپرستی برای عرب بگوید. زیرا از یک طرف ، او یک نفر بود ولی بتپرستها هزارها نفر. از طرف دیگر ، او از بزرگان قریش نبود ولی بزرگان قریش مانند عُتبه و ابولهب و ابوسفیان و ابوطالب همه بتپرست بودند. در حالی که ملاک درستی و نادرستی و خوبی و بدی عقل است. پیغمبر هم برای آنها دلیل عقلی میآورد. میگفت : این بتها را خودتان ساختهاید. از چیزی که خودتان ساختهاید چطور گشایش در کارهاتان میخواهید؟! با اینطور دلیلهای ساده به آنها فهماند که بتپرستی غلط است. گمراهی است. بتپرستان هزارها سال دچار نافهمی و گمراهی بودهاند.
ما یک چیز تازهای را که میشنویم ، دربارهاش فکر میکنیم ، خوب که فهمیدیم قضاوت میکنیم که درست است یا نه. آدمی که کمعقل نباشد چه کار دارد به اینکه دیگران چه میگویند؟ یا چه نوشتهاند؟ او با عقل خود میسنجد که چی درست است و چی نیست.
بخصوص ، عاقل فریب «واژههای ستایشی» و هیاهوها را نمیخورد. مثلی بزنم : ببینید شما میخواهید کفش بخرید. میروید کفشفروشی ، فروشنده کفشی به شما میدهد ، پاتان میکنید و میبینید اندازه نیست ، ناراحت است. کفش را به فروشنده پس میدهید. حالا ، اگر فروشنده بگوید : آقا ! ، این کفش «آدیداس» است ، کف آن «مموری فوم» است ، چرم آن «نبوک» است ، لایهی «ضد عرق» دارد ... ، آیا این حرفها تأثیری در تصمیم شما میکند؟!
نکتهی دیگر اینکه بعضی چیزها را ما متأسفانه نه از روی بینش و سنجش و بکار بردن عقل بلکه چون اسیر تبلیغات و هیاهو بودهایم قبول کردهایم. مثلاً همین داستان شعر در ایران بیش از همه از روی هیاهو و تبلیغات روی مردم اثر کرده و بزرگ شده.
دربارهی حافظ هم لقب فریبآمیز لسانالغیب را به زبانها انداختهاند ، این دروغ و حقهبازی را بگوشها خواندهاند که حافظ غیب میداند و اگر فالش را بگیرید آن را با زبان شعرهایش به شما خواهد گفت. همینطور چون بعضی شرقشناسان که یا مأمور بودهاند یا برای خوشامد ما و برای آلوده نگاه داشتنمان دربارهی حافظ مبالغههایی کردهاند آنها را شاهد آورده و خاک به چشم مردم پاشیدهاند. اینها و سیاستهای خائنانهی داخلی دست بهم داده و شما میبینید که برای بزرگداشت او چه تلاشها که نکرده و نمیکنند.
بیشتر شعرپرستان و شاعران این نبوده که با دلیل به شعر رو آورده باشند. بلکه با سیل تبلیغات و هیاهو به این راه افتادهاند. تازه بعد از آن بوده که اگر ایرادی شنیدهاند شروع کردهاند به فکر کردن و دلیل آوردن و پاسخ دادن که : نخیر ، شعر و شاعری ضرر که ندارد هیچ ، خیلی هم چیز خوبیست.
این یک فریب و یک گمراهیست. علت گمراهی بودنش را یک کم من خواهم گفت و بیشترش را از همان دفتر میتوانید بخوانید.
اصلاً سخن کسروی ، نه تنها از شعرهای حافظ بلکه همه جور شعر و شاعری ، از جنبهی اجتماعی آن است. پرسش اصلی اینست : آیا این شعرها ، دیوانها و کتابهای شعر نو و کهنه ، نشستها و سخنرانیها و درسهای دبیرستان و دانشکدهها در این زمینه برای اجتماع سودمند است یا زیانمند؟! اگر سودمندست پس راه غلطی نیست که پیش گرفته شده و ما هم نه تنها ایرادی نخواهیم داشت ، باید مانند دیگران شروع کنیم به شعر گفتن و شعر خواندن و جستجو در دیوانها و بحث و تفحص در مناقب شاعران و حافظشناسی و حافظپژوهی و چاپ دیوان و تفسیر نوشتن بر آن ...
و اگر زیانمندست دیگر نباید (مثلاً) بگوییم : هزار سال در ایران شعر اینطور بوده و شاعران شعر سرودهاند و مردم هم خواندهاند. اگر عیبی داشت در این هزار سال باید معلوم میشد! نمیشود گفت : پس چرا تا بحال کسی به حافظ ایراد نگرفته؟! نمیشود گفت : مگر با تکریم حافظ زندگی از گردش بازمیایستد که حالا باید دست از آن برداشت؟!.. اینطور حرفها معقول نیست. سنجش هر چیزی باید با ترازوی سود و زیان اجتماع باشد.
(دنبالهی این گفتگو را فردا خواهیم آورد)
گفتم : پس نکتهی اول این بود که گفتیم ملاک درستی یا نادرستی یک سخنی تعداد هوادارهای آن نیست. دوم ، این هم درست نیست برای آنکه بدانیم یک چیزی درست است یا نه ، جستجو کنیم ببینیم مثلاً مدرک تحصیلی یا ملیت هوادارهاش چیهاست : دکترند ، مهندسند ، وکیلند ، ادیبند ، مشهورند ، گمنامند ، اروپاییند ، آمریکاییند ، آفریقاییند ...؟ این کار مثل اینست که ما پیشاپیش قبول کردهایم که خودمان عقل نداریم و درست و نادرست هر چیزی را باید با نگاه به دیگران بفهمیم.
اگر اینطور استدلال کردن درست بود و نیک و بد و راست و ناراست اینطور بدست میآمد ، پیغمبر هم نمیبایست از خداپرستی برای عرب بگوید. زیرا از یک طرف ، او یک نفر بود ولی بتپرستها هزارها نفر. از طرف دیگر ، او از بزرگان قریش نبود ولی بزرگان قریش مانند عُتبه و ابولهب و ابوسفیان و ابوطالب همه بتپرست بودند. در حالی که ملاک درستی و نادرستی و خوبی و بدی عقل است. پیغمبر هم برای آنها دلیل عقلی میآورد. میگفت : این بتها را خودتان ساختهاید. از چیزی که خودتان ساختهاید چطور گشایش در کارهاتان میخواهید؟! با اینطور دلیلهای ساده به آنها فهماند که بتپرستی غلط است. گمراهی است. بتپرستان هزارها سال دچار نافهمی و گمراهی بودهاند.
ما یک چیز تازهای را که میشنویم ، دربارهاش فکر میکنیم ، خوب که فهمیدیم قضاوت میکنیم که درست است یا نه. آدمی که کمعقل نباشد چه کار دارد به اینکه دیگران چه میگویند؟ یا چه نوشتهاند؟ او با عقل خود میسنجد که چی درست است و چی نیست.
بخصوص ، عاقل فریب «واژههای ستایشی» و هیاهوها را نمیخورد. مثلی بزنم : ببینید شما میخواهید کفش بخرید. میروید کفشفروشی ، فروشنده کفشی به شما میدهد ، پاتان میکنید و میبینید اندازه نیست ، ناراحت است. کفش را به فروشنده پس میدهید. حالا ، اگر فروشنده بگوید : آقا ! ، این کفش «آدیداس» است ، کف آن «مموری فوم» است ، چرم آن «نبوک» است ، لایهی «ضد عرق» دارد ... ، آیا این حرفها تأثیری در تصمیم شما میکند؟!
نکتهی دیگر اینکه بعضی چیزها را ما متأسفانه نه از روی بینش و سنجش و بکار بردن عقل بلکه چون اسیر تبلیغات و هیاهو بودهایم قبول کردهایم. مثلاً همین داستان شعر در ایران بیش از همه از روی هیاهو و تبلیغات روی مردم اثر کرده و بزرگ شده.
دربارهی حافظ هم لقب فریبآمیز لسانالغیب را به زبانها انداختهاند ، این دروغ و حقهبازی را بگوشها خواندهاند که حافظ غیب میداند و اگر فالش را بگیرید آن را با زبان شعرهایش به شما خواهد گفت. همینطور چون بعضی شرقشناسان که یا مأمور بودهاند یا برای خوشامد ما و برای آلوده نگاه داشتنمان دربارهی حافظ مبالغههایی کردهاند آنها را شاهد آورده و خاک به چشم مردم پاشیدهاند. اینها و سیاستهای خائنانهی داخلی دست بهم داده و شما میبینید که برای بزرگداشت او چه تلاشها که نکرده و نمیکنند.
بیشتر شعرپرستان و شاعران این نبوده که با دلیل به شعر رو آورده باشند. بلکه با سیل تبلیغات و هیاهو به این راه افتادهاند. تازه بعد از آن بوده که اگر ایرادی شنیدهاند شروع کردهاند به فکر کردن و دلیل آوردن و پاسخ دادن که : نخیر ، شعر و شاعری ضرر که ندارد هیچ ، خیلی هم چیز خوبیست.
این یک فریب و یک گمراهیست. علت گمراهی بودنش را یک کم من خواهم گفت و بیشترش را از همان دفتر میتوانید بخوانید.
اصلاً سخن کسروی ، نه تنها از شعرهای حافظ بلکه همه جور شعر و شاعری ، از جنبهی اجتماعی آن است. پرسش اصلی اینست : آیا این شعرها ، دیوانها و کتابهای شعر نو و کهنه ، نشستها و سخنرانیها و درسهای دبیرستان و دانشکدهها در این زمینه برای اجتماع سودمند است یا زیانمند؟! اگر سودمندست پس راه غلطی نیست که پیش گرفته شده و ما هم نه تنها ایرادی نخواهیم داشت ، باید مانند دیگران شروع کنیم به شعر گفتن و شعر خواندن و جستجو در دیوانها و بحث و تفحص در مناقب شاعران و حافظشناسی و حافظپژوهی و چاپ دیوان و تفسیر نوشتن بر آن ...
و اگر زیانمندست دیگر نباید (مثلاً) بگوییم : هزار سال در ایران شعر اینطور بوده و شاعران شعر سرودهاند و مردم هم خواندهاند. اگر عیبی داشت در این هزار سال باید معلوم میشد! نمیشود گفت : پس چرا تا بحال کسی به حافظ ایراد نگرفته؟! نمیشود گفت : مگر با تکریم حافظ زندگی از گردش بازمیایستد که حالا باید دست از آن برداشت؟!.. اینطور حرفها معقول نیست. سنجش هر چیزی باید با ترازوی سود و زیان اجتماع باشد.
(دنبالهی این گفتگو را فردا خواهیم آورد)
ایرانیان کار دشمنان را آسان گردانیده و با داشتن چنین دوستانی (حافظ و خیام و سعدی و مانندگان ایشان) خود دشمن خویشتن میباشند و بینیاز از بدخواهان بیگانه میتوانند ریشهی خود را بکنند. بیجهت نیست که بیگانگان اینهمه به حافظ و خیام و سعدی و مولوی «دلبسته»اند.
دانسته یا نادانسته ریشهی این توده را میکنند و باک از بدبختی و تیرهروزی مردم ندارند.