پاکدینی ـ احمد کسروی
7.54K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.29K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
کانال تلگرامی پاکدینی (احمد کسروی و همباورانش)
کانال تلگرامی پاکدینی (احمد کسروی و همباورانش)
کانال تلگرامی پاکدینی (احمد کسروی و همباورانش)
🔶 دین و جهان

🔸 نشست یکم (تکه‌ی سه)

مثلاً ما که می‌گوییم : «آدمی در کالبد خود دارای دو دستگاهست : یکی دستگاه جان و دیگری دستگاه روان ، و این دو از هم جداست که هر یکی دریافتها و خواهاکهای (1) دیگر دارد و سهشهای دیگر در آدمی پدید آورد». یا می‌گوییم : «آدمی دارای نیرویی بنام خرد است که داور نیک و بد و شناسنده‌ی سود و زیانست» ، آیا اینها دانش نیست؟!. آیا اینها چه جدایی با آنچه در روانشناسی گفته شده می‌دارد؟!. آیا جز آنست که اینها والاتر از آموزاکهای (2) روانشناسیست؟. همچنین ما در گفتگو از زندگی می‌گوییم : «آدمی را به نبرد نیاز نیست و آدمیان باید بجای نبرد با یکدیگر ، دست هم گیرند». آیا این چه جدایی با گفته‌های دانشمندان اروپایی می‌دارد؟!. چه شده که آنها دانش باشد و این نباشد؟!. آیا جز آنست که دانشمندان اروپا گوهر آدمی را نشناخته و جدایی بسیار آشکاری را که میانه‌ی او با دیگر جانورانست ندانسته و از اینرو آدمی را بپای جانوران برده و چنین دانسته‌اند که این همچون آنها ناچار از نبرد و کشاکش با همجنسان خود می‌باشد ، ولی ما جدایی‌ای را که میانه‌ی آدمی با جانورانست با دلیلهای روشن نشان می‌دهیم و می‌گوییم : «این را بپای آنان نتوان برد». می‌گوییم : «اگر جانوران ناچار از نبرد و کشاکشند ، آدمی نیست».

می‌گویند : «امروز دیگر نمی‌شود نام دین برد ...» این هم ماننده‌ی دیگر گفته‌هاشان. اینان دین را به چه معنی می‌شناسند؟!.

چنانکه گفتم ، آنان از کار ما آگاه نیستند و نمی‌دانند ما چه می‌گوییم. از دور می‌شنوند ما در نوشته‌ها و گفته‌های خود نام دین می‌بریم‌. از این واژه ، آن دستگاههای سست و بیپایی را که کشیشان و ملایان بنام دین می‌دارند بیاد می‌آورند. برای دین معنایی جز آن نمی‌شناسند.

ما در این کوششهایی که می‌کنیم آن می‌خواهیم که ایرانیان از این نادانیها و پراکندگیها که گرفتارند ، رها گردند و همگی در زندگانی یک راه را دنبال کنند. می‌خواهیم شرقیان از این پس‌ماندگی و زیردستی رها گردند و به یک زندگانی آزادی رسند. از آنسو می‌خواهیم جهانیان ، چه شرقی و چه غربی ، از کشاکشها و نبردها که درمیانست دست بردارند و راهی از روی خرد پیش گیرند. اینها هر سه کارهای بسیار بسیار بزرگیست ، و ما اگر دین می‌گوییم ، اینها را می‌خواهیم. من نمی‌دانم باینها چه ایرادی توان گرفت؟!. نمی‌دانم چرا نتوان نام دین برد؟!.

می‌باید بآنان گفت : شما سخنان ما را بخوانید و هر ایرادی می‌دارید ، بگیرید وگرنه این گفته بسیار پوچست. در برابر سخنانی با آن ارجداری و استواری یک چنین جمله‌ای جز «هو» شمرده نخواهد بود.
شما را ایراد همین بس که گفته‌های ما را نخوانده و ندانسته بدشمنی برخاسته‌اید. همین بس که در برابر دلیلهای استوار بچنین سخن پوچی پرداخته‌اید.

پس از همه‌ی اینها ما دربند نام نیستیم. اگر نام دین خوار شده ، شما پاکدلانه هر نام دیگری می‌گزارید ، بگزارید. تنها خواری نام ، دستاویز چشم‌پوشی از آمیغها نتواند بود.

پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ خواهاک = آنچه خواهند ، امیال
2ـ آموزاک = تعلیمات
کانال تلگرامی پاکدینی (احمد کسروی و همباورانش)
🔶 کار و پیشه و پول (بزبان عادی)

🔸 گفتار پنجم : منشاء زندگانی زمین و آب و هوا و آفتابست. (تکه‌ی 1)


رشته‌ی دیگر از گفتنیهای ما در زمینه‌ی «دارایی» (ثروت) است. دارایی چیست؟.. دارایی آن چیزهاییست که مردم باید داشته باشند تا زندگی کنند. در این باره هم حقایق مهمی هست.

اول باید دانست منشاء زندگانی زمین و آب و هوا و آفتابست. در هر جا که اینها هست انسان می‌تواند زندگی کند. می‌تواند به زندگانی پردازد و از آسایش و خوشی برخوردار بشود. چنانکه گفتیم آنچه انسانها برای زندگی نیازمندند و آنچه برای شیرین‌کامی و خوشی می‌خواهند ، موادش در کائنات (یا بهتر بگوییم : در زمین و آب و هوا و آفتاب) گذاشته شده که باید کوشش کنند و آنچه نیاز ‌دارند و می‌خواهند بدست بیاورند.

شما اگر از مردم بپرسید : «آیا روستا داراتر است یا شهر؟..»، خواهند گفت : «شهر ، زیرا در آنجا پولهای انبوه هست ، کالاهای گوناگون و فراوان هست ، کاخهای بلند دلرُبا هست.. در روستا اینها نیست». در حالی که حقیقت وارونه‌ی اینست و روستا با آن زمینها و آبهایش داراتر از شهر است. به این دلیل که اگر ارتباط روستا با شهر قطع بشود ، این قطعی ارتباط در زندگانی روستائیان جز اثر کمی نخواهد داشت و به هر حال آنها را دچار مشکل نخواهد کرد. ولی شهرنشینان را دچار گرسنگی و درماندگی کرده به مشکل خواهد انداخت.

همانطور که گفتیم مردم در درجه‌ی اول «دارایی» را پول و طلا و نقره و جواهر می‌شناسند و پس از آن به کالاها اهمیت می‌دهند. آنچه در نزد ایشان اهمیت ندارد زمین و آب و هوا و آفتاب است.

شما می‌بینید با داشتن اینهمه زمین و آب و با برخورداری بسیار از آفتاب و هوا که میتوان گفت از داراترین ملتهای جهان میباشند ، خود را فقیر بحساب می‌آورند و همیشه از فقر می‌نالند. این جمله همیشه بر سر زبانهاست : «ما ملت فقیری هستیم» روزنامه‌ها بارها مینویسند : «کشور ایران فقیر است». (1)

روزی به یکی گفتم : ملت فقیر ، اسکیموهای قطب شمال می‌باشند که نه زمین قابل کشت ‌دارند و نه آب روان ، از آفتاب نیز بهره‌شان بسیار کمست.

در کشوری مانند ایران سکونت داشتن و خود را فقیر شمردن جز نادانی نمی‌باشد.

پابرگی :
1ـ البته این ذهنیت پس از ملی شدن نفت و سرازیر شدن پول آن به کشور عوض شد. ـ ویراینده
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 10 (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)

🔸 دلگذر (بخش 1 ، تکه‌ی 2)


شاعران ایران که از هرگونه سخن سروده‌اند و گاهی نیز گفته‌های پرمغزی از ایشان سرزده این دلیل بخردی آنان نمی‌باشد. سخن نااندیشیده ازآنِ گوینده‌اش نیست. یک شاعری که آدمیان را اندامهای یک تن خوانده و چنین گفته : چون یکی را دردی بوده باید دیگران نیز اندوهناک گردند ، این سخن مغزدار است ولی شما چون می‌بینید همان شاعر در زمانی بوده که شهرهای ایران کشتار دیده و خاندانها همه در سوگواری می‌بوده‌اند ، و او کوچکترین «تأثری» از خود ننموده ، و همه سخن از مستی و شادی زده ، می‌باید دانید که آن گفته از روی فهم و اندیشه نبوده و دلش از آن آگاهی نمی‌داشته است. کسانی که ارج باین شاعران می‌گزارند و برخی گفته‌های ایشان را که مغزدار است برخ ما می‌کشند از این نکته ناآگاهند.

این در تاریخ دانشها بسیار روشن است. بسیار کسانی برخاسته و سخنی در یک زمینه‌ی دانشی گفته‌اند. ولی چون بیدلیل بوده و گوینده آن را دنبال ننموده این بوده کسی پروا نکرده و از پیش نرفته. ولی پس از سالها و یا قرنها ، دیگری همان سخن را گفته و دلیلها آورده و به پیشرفتش کوشیده.

درباره‌ی پرواز هزاران سال پیش از اختراع بالن و هواپیما کسانی آرزوی پریدن کرده و بسیاری از ایشان بال بخود بسته و به پریدن برخاسته بوده‌اند آیا می‌توان آنان را در شمار «اختراع‌کنندگان هواپیما» شمرد؟!. فراموش نمی‌کنم در سی سال پیش یکی از آشنایانم شبی چنین می‌گفت : «اختراع آیروپلان ریشه‌اش بشرق می‌رسد». گفتم : «چه سان؟!.». گفت : «تاریخ اندلس را می‌خواندم دیدم یکی در آنجا به پریدن می‌کوشیده ، یک بار هم دو بالی از چوب بخود بسته و چنین می‌خواسته که از پشت بامی به پشت بام دیگری پرواز کند و از هوا می‌افتد و نابود می‌شود. شاعری او را هجو کرده و چنین گفته : «پریدن از مرغان آموختی ولی فراموش کردی دُم نیز بخود بندی و از بیدمی افتادی و مُردی». می‌گفت : «نکته در گفته‌ی شاعر است. زیرا در آیروپلان‌سازی هم دم دارای اهمیت است و آیروپلان بیدم نتواند در هوا ایستاد ...» گفتم : یک سخن نااندیشیده و نافهمیده که بآهنگ هجو و ریشخند از زبان شاعری بیرون آمده درخور هیچ ارجی نتواند بود. از این گذشته ، بال بخود بستن و در هوا پریدن کجا و داستان هواپیما کجا؟!.
🔶 دین و جهان

🔸 نشست یکم (تکه‌ی چهار)

شگفتتر آنکه می‌گویند : «ما هم با شما شریکیم». نمی‌دانم از این سخن چه معنایی را می‌خواهند. اگر آنان در دشمنی با پندارها (یا بگفته‌ی خودشان : خرافات) با ما همراهند ، تاکنون کدام یاوری را بما کرده‌اند؟!. ما ده سالست بهمه‌ی سختیها تاب آورده ، همه‌ی فشارها را کشیده‌ایم و همیشه با ملایان و پیروان کیشها در نبرد بوده‌ایم و در این ده سال یک بار نشده که از این گروه یاوری بینیم. یک بار نشده که گفتاری در یکی از روزنامه‌ها بهواداری از ما نوشته شود.

پیشامد بهمن‌ماه[1322] آذربایجان فراموش نگردیده که ملایان و بهائیان و صوفیان دست بهم دادند و حاجیهای انباردار[= محتکر] و سفته‌باز ، پولها ریختند و در برابر چشم بیگانگان به یک رشته وحشیگریهای بسیار پست ننگ‌آلودی برخاستند. در چنان پیشامدی از این دسته کمترین هواداری از ما دیده نشد. بلکه بسیاری از آنان در همان هنگام فرصت یافته بکینه‌جویی کوشیدند.

از این هم می‌گذریم ، بما یاوری ننمودند ، ننمایند. آیا خودشان تاکنون کدام گامی را در راه نبرد با پندارها برداشته‌اند؟!.

اگر راستی را بخواهیم یک دسته از ایشان کمترین دلبستگی‌ بتوده و کشور خود نمی‌دارند و آرزومند نیکی جهان نمی‌باشند ، و هیچگاه جز درپی خوشیها و هوسبازیهای خود نیستند و این سخنان که در برابر ما می‌گویند از راه رشک و خودخواهیست. یک دسته‌ی دیگر دلبستگی‌ای که بکشور و توده‌ی خود می‌دارند آنست که حزبی برپا سازند و نیرویی بیندوزند و در کارهای کشور پا درمیان دارند و هیچگاه دربند پیراسته گردانیدن توده از پندارها و دیگر آلودگیها و بیرون آوردن کشور از این ناتوانی نمی‌باشند. جدایی میانه‌ی ما و ایشان در اینجاست که آنان می‌خواهند توده با همین حالی که هست ، باشد و آنان پیش افتاده آنان را در پشت سر توده‌های بزرگ انگلیس و روس و آمریکا (و در زیردست یکی از آنها) راه برند. ولی ما می‌کوشیم توده را از این حال آلودگی و ناتوانی بیرون آوریم و او را شاینده[= لایق] گردانیم که با توده‌های دیگر همگام و همدوش گردد و خود راه زندگی پیماید. به هر حال گفتن آنکه «ما هم با شما شریکیم» از هر باره دروغ است.
به نام پاک‌ْآفرنده‌ی جهان

🔸 گواهی پاکدلانه

روزی در خانه‌ی‌ یکی از آشنایان که اهل کتابخوانی است (به ویژه ادبیات) چند کتاب الکترونیک از او گرفتم که در آن کتابها ، دو کتاب «حافظ چه می‌گوید» و «پاکخویی» نوشته‌ی احمد کسروی نیز بود. مدت‌ها این کتاب‌ها را در رایانه‌ی خود داشتم ولی آنها را مطالعه نکرده بودم تا اینکه بار دیگر با او دیدار کردم و صحبت از کتابخوانی شد چون او به کتابهای شعر علاقه‌ی بسیاری داشت صحبت از آقای کسروی پیش آمد که از حافظ انتقاد کرده بود و او خوشش نیامده بود. باید بگویم کمی کنجکاو شده بودم چون حافظ دارای نام بلندی است.آن کتاب را خواندم و در نظرم درست آمد چند روز بعد دوباره آن کتاب را خواندم و نمی‌دانم که چه در من پدید آمد که به آقای کسروی علاقه‌ی بسیاری پیدا کردم. سپس در تارکده جهانی (=اینترنت) جستجو کردم و نزدیک شست و اند کتاب ایشان را بارگزاری (=دانلود) کردم و هر بار که یک کتاب را می‌خواندم شور شگفتی در من پیدا می‌شد. کتابها را چند بار خواندم و اینک به همه‌ی آنها باور دارم و باید بخَستُوم[اعتراف] که من یک پاکدین هستم. در ادامه می‌خواهم یکی از چیزهایی که از پاکدینی یاد گرفتم و در شهر خود (کازرون ـ استان فارس) درک کردم را بزندم. ما در شهر خود دو یکه[=فرد] را داریم یکی «ناصر دیوان کازرونی» و دیگری «نصراله مردانی» که شاعر است. و این دو را بسیاری ، از بزرگان می‌شمارند. لیکن راهنمای بزرگ به من آموخت که «بزرگ» در یک توده کسی است که به گرفتاریهای آن توده دل سوزانیده از راهش به چاره‌ی دردها کوشد. اینک نیک می‌دانم که کدام یک از این دو بزرگ هستند. «ناصر دیوان» کسی بود که در هنگام گرسنگی در خانه‌ی خویش را به روی بیچیزان گشود و هنگامی که انگلیسها از نیمروز(=جنوب) به کشورمان یورش آوردند گروهی را به سر خود آورد و در دشت بَرم (میان کازرون و شیراز) با آنها جنگید و آنها را شکست و آبروی ما را نگه داشت. «نصراله مردانی» کسی بود که عمر خویش را به گوشه‌ای خزید و به قافیه‌بافی پرداخت و شعرهای زهرآلود عرفانی از مردگان هزاروسیصد سال پیش سرود و همه می‌دانند که نزد خامنه‌ای چه جایگاهی داشت. بزرگترین نیرویی که خدا در نهاد آدمی قرار داده نیروی راستی‌پژوهی است. امروز جهان در گمراهی دهشتناکی به سر می‌برد و کوره‌راهی را می‌پیماید که سرانجامش پرتگاهی بلند و مرگبار است و تنها شاهراه رهایی پاکدینی است. شما تنها نیستید.
خدا با ماست
فرهیزش

🔶 کوشاد تلگرام : خدایا سپاس! یک بار دیگر لذت کوشش در راهت را بما چشاندی. نیروی شگفت راستی پرستی را بار دیگر در اینجا آشکاره دیدیم :

یکی که هیچ نمی‌دانسته پاکدینی چیست ، می‌شنود دفتری در نکوهش حافظ نوشته شده و چون او را «دارای نام بلندی» می‌داند اینست «کنجکاو» می‌شود ببیند نویسنده چه می‌گوید. چون می‌خواند ، با آنکه «دانسته‌هایش» همه فروریخته و در نتیجه دلتنگ گردیده ولی خود را در برابر «حقایقی» می‌بیند و از اینکه آنها را دریافته همچون تشنه‌ای که به آب رسیده خشنود است. .. اینها به آسانی چگونه تواند بود؟!.. اینها همه نتیجه‌ی راستی‌پرستی (یا آمیغ‌پژوهی) ، آن خیم گرانمایه و برجسته‌ی آدمی است.

این خیم «تکیه‌گاه» همه‌ی راستیها (از جمله آموزاکهای دینی و حقایق دانشی) از آغاز پیدایش آدمیان تاکنون بوده و بدستیاری این بوده که راستیها راه خود را درمیان «بیهوده‌پندارها» باز کرده و پیشرفته. و اینکه باور داریم «جهان همیشه در پیشرفتست» از آنجاست که از فروزش این خیم نیکوی آدمی ، گمراهیها ، همچون برف در برابر آفتاب ، جز چندگاهی نخواهد پایید.

نکته‌ی دیگر ، جدایی‌ای است که از رفتار و واکنش مردم دیده می‌شود. یکی همچون این برادر گرانمایه‌ی ما بی‌هیچ راهنمایی خود آمیغها را درمی‌یابد و تشنه‌وار جستجوی کتابها و نوشته‌ها می‌کند و پیاپی آنها را یافته می‌خواند. دیگری آن «ادیبان» یا «استادان دانشگاهی» اند که چون در دام پلیدی بنام «ادبیات» درافتاده آن راه را سالهاست پیموده و نان از آن راه خورده‌اند ، با آنکه ایشان نیز همان دفتر را خوانده‌اند بجای آنکه بتکان آمده از اینکه نادانسته‌هایی را دانسته‌اند شادمان گردند یا بجای آنکه از نتیجه‌ی کارشان که گمراه گردانیدن جوانان می‌باشد شرمسار گردند ، به ستیز و فلسفه‌بافیهای شگفتی دست می‌یازند بلکه برخی بزباندرازی نیز برمی‌خیزند. ببینید جدایی از کجا تا کجاست!
🔶 کار و پیشه و پول (بزبان عادی)

🔸 گفتار پنجم : منشاء زندگانی زمین و آب و هوا و آفتابست. (تکه‌ی 2)


اینان چون معنی دارایی را نمیدانند از یک طرف اهمیت زمین و آب خود را نمی‌شناسند و درپی نگهداری آنها نمی‌باشند. همانطور که گفتیم در این چند سال که جنگ بزرگی در میانه‌ی دولتها برپا و جهان در حال آشوب بوده ، ملت بیدار شده‌ی ایران همیشه گفتگو از «ذخیره‌های بانکی» و از «جواهرات دولتی» داشته‌اند ، خیال کرده‌اند آنها «ثروت عمومی» هستند و همیشه ترسِ از میان رفتن آنها را داشته‌اند ، و می‌توان گفت به اندازه‌ی یک دهم آنها به کشور علاقه نشان نداده و به اندازه‌ی یک دهم آنها ترس و احتیاط درباره‌ی اینها [زمین و آب و هوا] ننموده‌اند.

این داستان را در جای دیگری نیز نوشته‌ام : در شهریور 1320 که دولتهای انگلیس و روس با ایران به جنگی برخاسته و سپاه به این کشور آوردند من در آن روزها سفری به بوشهر کردم. در شیراز می‌بایست با یکی از ملایان آنجا که متجدد نیز هست و یک بار نمایندگی مجلس را داشته دیدار کرده گفتگویی بکنم. همراه آقا هادی صدرزاده به در خانه‌اش رفتیم. گفتند : ناخوشست و در بستر میخوابد ، بیایید داخل. چون رفتیم شیخ متجدد در بستر بیماری دراز کشیده و به کسانی که در اطرافش می‌بودند اینطور می‌گفت : «ما از خارجیها می‌ترسیدیم که می‌آیند و قبرهای پدران ما را می‌کَنَند و دور می‌اندازند. وقتی که دولت خودش این كار را کرد و قبرستانها را خراب کرد و سنگهای سر قبرها را سنگ‌فرش خیابانها ساخت ، ما دیگر چه ترسی از آمدن خارجیها خواهیم داشت؟!.. چه ترسی از رفتن این کشور خواهیم داشت؟!..».

این یک نمونه از اندازه‌ی فهم و دانش این مردم درباره‌ی کشور و زمین و آب آن می‌باشد. این یک ملاست که متجددتر و بافهم‌تر از دیگران بوده. ببینید دیگران در چه حالیند؟!..

از طرف دیگر چون به زمین و آب اهمیت نمیدهند درپی استفاده از آنها نمیباشند. از اینجاست که می‌بینید نصف زمینهای قابل کشت خشک و ویرانه افتاده است و هزارها قنات کور شده و از میان رفته.

شنیدنیست که جوانهای درس‌خوانده از کشاورزی فرار میکنند و آن را لایق خود نمیدانند. کسی که از آنها دانشکده‌ی کشاورزی را بپایان می‌رساند تنها آن می‌خواهد که اداره‌ای با عنوان کشاورزی برپا شود و او «رییس اداره» باشد. بیش از این از علم کشاورزی نمی‌خواهند استفاده کنند.

بسیاری از آنها خود دارای زمین می‌باشند ، چون درس خوانده‌اند آنها را بدیگران واگذار کرده خود در شهر بکارهای بیهوده‌ای ـ از شاعری و رمان‌نویسی و هوچیگری (1) و مانند اینها ـ مشغول می‌شوند.

اینها همه نتیجه‌ی آنست که از حقایق زندگی ناآگاهند. منشاء زندگانی را نمی‌شناسند ، از معنی راست دارایی (ثروت) و کار و کسب و بسیار مانند اینها بیگانه‌اند. همین سخنان را اگر بشنوند خواهند گفت : «مگر ما اینها را نمی‌دانستیم؟». گفتیم که اینها معنی دانستن را نیز نمی‌دانند. گفتیم که اگر می‌دانستند اجرا می‌کردند. اگر می‌دانستند پی‌گیری می‌کردند.

پابرگی (از ویراینده) :
1ـ هوچیگری کاری است نزدیک به آنچه «لباس شخصی‌ها» یا «گروه فشار» در حکومت ملایان کرده و می‌کنند.
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 10 (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)

🔸 دلگذر (بخش 1 ، تکه‌ی سه از سه)


در ستاره‌شناسی عبدالرحمان صوفی در ایران چند صد سال پیش از اروپاییان گفته بوده : «ما نیازی بفلکهای بطلمیوسی نمی‌داریم و می‌توانیم گفت ستارگان در هوا همچون ماهی در آب شنا می‌کنند». این سخن با آنچه دانشمندان اروپایی درباره‌ی ستاره‌ها و گردش آنها می‌گویند نزدیک بهم می‌باشد. ولی چون گوینده دلیل برایش نیاورده و دنبالش نکرده ، اینست نتیجه نداده و کسی پروای آن نکرده و امروز شما نخواهید توانست عبدالرحمان را از بنیادگزاران ستاره‌شناسی نوین بشمارید.

آن شاعر که در ایران سروده : «شنیدستم که هر کوکب جهانیست ...» باین یک سخن دلگذر کسی او را از دانشمندان ستاره‌شناسی نخواهد شمرد ، و بسخنش نیز ارجی گزارده نشده و نبایستی شود.

آن گفته‌ی «در گوهر خدا نیندیشید» از اینگونه است. یک سخن دلگذریست و درمیان صد جمله‌های پراکنده‌ی درهم گفته شده بی‌آنکه دلیلی همراهش باشد ، و بی‌آنکه گوینده‌اش دنبال کند و برویش ایستادگی نماید. اینست کسی بآن ارج نگزارده و شما اگر جستجو کنید خودِ اخبار پر از اندیشه در گوهر خدا می‌باشد. اینان وارونه‌گویی را عیب کسی نمی‌شمارند و یک سخنی را که پیدا می‌کنند این نمی‌اندیشند که در پهلوی آن وارونه‌اش نیز هست و بهمین اندازه که یک چیزی پیدا کنند و به رخ ما کشند بس می‌کنند.

از این گذشته : فلسفه‌ی یونان که آنهمه سخن از گوهر خدا ، و از آغاز آفرش می‌راند ، و افسانه‌ی شگفت خردهای ده‌گانه (عقول عشره) را پدید آورده ، از قرن دوم تاریخ هجری درمیان مسلمانان رواج یافته و کسی پاسخ بآن نتوانسته و بیراهی آن را بازننموده. اگر گفته‌ی «در گوهر خدا نیندیشید» از راه فهم و اندیشه و از روی یک بنیادی بودی گوینده‌اش بیراهی فلسفه‌ی یونان را هم دریافتی و بآن پاسخ گفتن توانستی.

از اینها گذشته ، سخن ما از یک زمینه‌ی بسیار بزرگیست. ما می‌گوییم هر آنچه که از روی پندار و گمانست بیپاست ، چه اندیشه در گوهر خدا باشد ، و چه گفتگو از آغاز آفرش و چه دیگر زمینه‌ها و این از هر باره جدا از آنست که شما می‌پندارید.

در اینجا می‌توانستیم سخن بسیاری رانیم. می‌توانستیم خبرهایی را که خود «اندیشه در گوهر خداست» و سراپا گمان و پندار می‌باشد بیاوریم. می‌توانستیم خبرهای بسیاری را که معنای آنها جز بیدینی و خداناشناسی نیست بنویسیم. ولی چه سود داشتی اگر کردیمی؟!.. اینها در جایی بود که کسانی که گفتگو با ایشانست درپی فهم بودندی و پابندی بدلیل و دانسته‌ی خرد داشتندی. اینان را که ما می‌شناسیم فهم و خرد و همه چیز را کنار گزارده‌اند. اینان تنها دربند کیش خود می‌باشند و خواستشان نگهداری آنست اگرچه با خرد نسازد ، و اگرچه بجهان زیان دارد. چنانکه گفتیم ما راهمان با اینها جداست. ما درپی بلندی نام آفریدگار و رستگاری جهانیانیم و دین و همه چیز را از بهر اینها می‌خواهیم. آنان درپی کیش بیپای خود هستند و بهیچ چیز دیگری ارج نمی‌گزارند.
🔶 دین و جهان

🔸 نشست یکم (تکه‌ی پنج)

یک گفته‌ی دیگر آنان اینست که می‌گویند : «در قرن بیستم هم دین می‌شود؟!..» این یکی از ریشخندهای ایشانست.

نخست ، باید پرسید : شما از قرن بیستم چه می‌دارید که چنین بآن می‌نازید؟!.. شما از صده‌ی بیستم جز بدبختی و توسری‌خوری چه بهره‌ای برده‌اید؟!. داستان شما داستان کسیست که بدارایی همسایه بنازد.

دوم ، گذشت زمان آمیغها را دیگر نگرداند. دین اگر چیز سودمندیست باید در صده‌ی بیستم هم باشد و در صده‌ی سی‌ام نیز باشد. اگر سودمند نیست و زیانمند است ، بایستی هیچگاه نباشد. شما اگر دین را چیزی بد می‌دانید و ایراد می‌دارید ، آن را بگویید. چه کار با قرن بیستم یا سی‌ام می‌دارید؟!.

سوم ، در همان قرن بیستم است که جهانیان راه زندگی را گم کرده‌اند و از خوشیها بهره‌مندی نمی‌توانند. در همان قرن بیستم است که در یکسو سالانه ملیونها مردم از گرسنگی می‌مردند ، و در یکسو از نبودن خریدار ، غله و قهوه و شکر و دیگر چیزها را بدریا می‌ریختند. در همان قرن بیستم است که بیکاران و گرسنگان دسته‌ها می‌بستند و لشگرها می‌آراستند و در شهرها می‌گردیدند. (1)

پس از همه‌ی اینها در همان قرن بیستم است که چنین جنگ ویران‌کنی درمیان دولتها می‌رود.

آری بصده‌ی بیستم بایستی نازید. زیرا آن پیشرفتی که در زمینه‌ی دانشها در این صده و در صده‌ی پیشتر رخ داده ، و آن چیرگی‌ای که آدمی را به سپهر[= طبیعت] پدید آمده ، در تاریخ آدمیگری بیمانند است. تاکنون چنین گامهای بزرگی در راه پیشرفت برداشته نشده بوده.

ولی چه سود که آدمیان راه بهره‌مندی از آن دانشها را نمی‌دانند. چه سود که همان دانشها از یکسو مایه‌ی سختی زندگانی گردیده و از یکسو صدها افزار آدمکشی و شهر ویران‌کنی بدست آدمیان داده. چشم بگشایید و ببینید اروپا که گهواره‌ی دانشهاست از دست همان دانشها چه می‌کشد. (2)

آنان هیچ نمی‌دانند امروز گرفتاری جهان چیست. نمی‌دانند که همان دانشها که صده‌ی بیستم بآن می‌نازد چه گره‌هایی در رشته‌ی زندگانی پدید آورده. چنانکه گفتم آنان از این زمینه‌ها بسیار دور ، بلکه خود بیگانه‌اند.

پابرگیها :
1ـ این سخنان درباره‌ی «بحران بزرگ» کشورهای سرمایه‌داریست که کمابیش ده سال ـ از 1929 تا آغاز جنگ جهانی دوم ـ جهان را گرفتار نموده بود.
2ـ این سخنان در گرماگرم جنگ جهانی دوم رانده شده.
🔶 کار و پیشه و پول (بزبان عادی)

🔸 گفتار پنجم : منشاء زندگانی زمین و آب و هوا و آفتابست. (تکه‌ی 3)


از سخن خود دور نیفتیم : آنچه مردمی باید داشته باشند و در زندگی به آنها نیازمندند ، زمینهای قابل کشت و آب روان و هوای صاف و آفتاب تابان ، و پس از اینها نیروهای بدنی و مغزی خودشانست.

مردمی که کشوری ‌دارند و می‌توانند آزادانه از زمین و آب و هوا و آفتاب آنجا استفاده کنند ، و نیروهای خدادادی بدنی و روانیشان سالم است ، و می‌توانند از انرژیهای طبیعت و از علومی که رواج یافته استفاده کنند ، برای ایشان مقدمات زندگانی خوش و آسوده آماده است که اگر حقایق زندگی را بدانند و در کارها و کوششها خرد را راهنمای خود بگیرند از مردمان سرفراز و موفق جهان می‌توانند باشند.
اینها هم حقایقیست که باید مردم بدانند و باور داشته باشند. این مردم همانطور که قدر زمین و آب را نمی‌دانند و از آنها استفاده‌ای که می‌بایست نمی‌کنند ، قدر نیروهای خدادادی خود را هم نمی‌شناسند و آنها را نیز در سرگرمیهای مضر و کارهای بیهوده تباه می‌کنند.

از چیزهایی که باید در ایران باشد بزرگ شدن روستاها و کوچک شدن شهرهاست. ما اگر بخواهیم از یک طرف به کشاورزی رواج بدهیم و از زمین و آب و هوا و آفتاب استفاده کنیم ، و از طرف دیگر در شهرها جلو مفتخوریها را بگیریم و به این ترتیب نظمی به زندگانی این مردم بدهیم ، باید همه‌ی بیکاران و بیهوده‌کاران را از شهرها بیرون کرده به روستاها بفرستیم که هر کدام تکه‌ای از زمین را بگیرند و بکارند.

راه همینست. چیزی که هست این کار به آسانی شدنی نیست و به یک زمینه‌ای نیازمند است. بیش از همه باید مالکیت را به معنی راستش بازگردانیده دهداری [مالک شدن روستا] را از میان برداریم. تا داستان اینست که گروهی در روستا بکوشند و آنچه بدست می‌آوردند نصفش را به فلان مفتخور دهند ناچاریست که در روستاها جز کسان درمانده و بیچاره سکونت نکنند و هر کسی که توانست از آنجا فرار می‌کند. سپس باید در روستاها زمینه‌ی زندگانی آماده بشود. یعنی دبستانها برای بچگان ، و پزشک و داروخانه و بیمارستان برای بیماران ، و دادگاه برای دادخواهان برپا باشد ، و تلفن و برق و راههای اتومبیل‌رو آماده شود.

گذشته از همه‌ی اینها باید حقایق در دلها جاگیر و اهمیت کشاورزی معلوم بشود ، و این نباشد که درس‌خواندگان و کسان آبرومند کشاورزی را به خود نپسندند یا از روستا‌نشینی سر باز زنند. باید زندگانی به معنی راستش در ذهنها متصور بشود و این جهالتها که مغزها را پر کرده از میان برود. اگر این زمینه آماده بشود بسیاری از مردم خودشان با دلخواه و آرزو رو به سوی روستاها می‌آورند که یک زندگانی خوش‌تر و آرامتری را پیش بگیرند.
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 10 (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)

🔸 دلگذر (بخش 2 ، تکه‌ی یک از یک)


من گاهی می‌بینم کسانی در روزنامه‌ها گفتارهایی می‌نویسند و ایرادهایی به برخی از اصول قانون اساسی گرفته از پیش خود پیشنهادهایی می‌کنند. کسانی می‌خواهند از آن گفتارها به پرچم نیز فرستند.

ولی اینها «دلگذر» یا بگفته‌ی عربها «خاطرات» است ، بسیار رخ می‌دهد که آدم بی‌آنکه بیندیشد چیزهایی به یادش آید و از دلش گذرد. مثلاً یک مهندس یک عمارتی ساخته و بپایان آورده شما اگر آن را ببینید ، اگرچه مهندس یا بنّا نباشید ، چیزهایی از دلتان گذرد و توانید ایرادهایی گیرید و یا یک پیشنهادی کنید. ولی یک مرد خردمند این نکند و از یک چیزی تا آگاهی درستی نداشته باشد و در پیرامونش نیندیشد بسخنی درباره‌اش نپردازد.

یکی از عیبهای ایرانیان همینست که به «دلگذرهای» خود ارزش دهند و درزمان[=بیدرنگ] آنها را بزبان آورند. شما اگر در مجلسی یک سخنی بمیان آورید خواهید دید حاضران بی‌آنکه در پیرامونش بیندیشند ، و بلکه بی‌آنکه مطلب را خوب بفهمند ، اظهار نظر می‌کنند و خشک و تر هرچه از دلشان می‌گذرد بزبان می‌آورند.

بسیاری از گفتارها که برای چاپ در روزنامه‌ها فرستاده می‌شود از اینگونه است. همچنین گفتگوهایی که از قانون اساسی می‌رود از این بابست. فلان آقا بقانون اساسی نگاهی کرده و در فلان اصل یک چیزی از دلش گذشته ، بیدرنگ برمی‌دارد و یک آب و تابی بآن می‌دهد و گفتاری می‌سازد. در حالی که پس از چند روزی خودش آن را فراموش خواهد کرد و کمترین علاقه بآن نخواهد داشت.
✴️ ما زودباور نیستیم ، راستیهای باورکردنی دیده‌ایم

من یکی از خوانندگان پیمانم که امسال برهنمایی آقای آگاه بخواندن پیمان دست یافته‌ام و کسانی چون دلبستگی مرا با پیمان می‌بینند زبان گشاده می‌گویند : «چرا آدمی اینقدر زود باور باشد؟» و از آن جمله یک نفر اروپارفته دلیل می‌آورد و می‌گوید : «دانشمندان اروپایی در هر دانشی چندین بار آزمایش بعمل آورند تا آنگاه بکار بندند» می‌گویم راست است ولی آیا نه اینست که هر دانشمند (مخترع) چون می‌خواهد ماشینی بسازد نخست آنچه را که از ساختن او چشم می‌دارد و سودی که از آن متصور است بدیده می‌گیرد و سپس هر تکه‌ای از آن که می‌خواهد بسازد چندین بار از اندیشه می‌گذراند (بگفته‌ی شما امتحان می‌نماید) آنگاه هر چند تکه‌ای که رویهم می‌برد می‌آزماید و همینطور پس از ساخته شدن هم آزموده و از خواست خود بهره می‌گیرد.

بنابراین ما هم می‌بینیم پیمان خواستی از گفته‌های خود بدیده گرفته که آرزوی دیرین همه‌ی جهانیان است و آن «شناختن معنی زندگی و آدمیگری و زیستن بآیین بخردانه و بهره یافتن از آسایش و خرسندی» می‌باشد و دین را هم بهمین معنی بازنموده و چنین دینی را برای همه بایا دانسته و ما چون می‌خواهیم بیازماییم باید سود و زیان آن را بدیده گیریم و یک یک گفتار پیمان را هر جمله‌ای چند بار باندیشه بگذرانیم و چند بخشی از آن فراگرفته رویهمی بیازماییم تا اگر خواست خود را در آن یابیم براستش داریم و گواهی پاکدلانه‌ی خود را آگهی دهیم ، و اگر برخی از آن باندیشه و خرد ما درست نیاید پاسخ آن را پیدا کرده با دلیل بنویسیم و پاسخ آن را بخواهیم و آدمی جز این نتواند بود و من که پیمان را از شماره‌ی اول سال ششم تا شماره‌ی سال هفتم و کتاب راه رستگاری و قانون دادگری و جلد دوم آیین را در این مدت خوانده‌ام نه تنها خوانده و درگذشته‌ام بلکه نخست خواست آن را بدیده گرفته و در سر هر جمله‌ای چندین بار اندیشیده و با خرد سود و زیان آن را سنحیده و چون همه را راست دانسته‌ام پذیرفته‌ام اما باید دانست که همین باور و گواهی براستی آن دادن دردها را درمان ننماید بلکه باید دستورهای این راهنمای بزرگ را بدون کم و زیاد بکار بندیم و پندارهای بیهوده‌ی دیرین را دور رانیم تا برای این راستیها در دل ما جا باز گردد و من ابتدای این کار را با ترک شعر گفتن نمودم

چون پیش از خواندن پیمان علاقه‌ی بسیاری بشاعری می‌داشتم و گاهی شعر می‌گفتم و برای تکمیل کردن دستور شاعری می‌کوشیدم و از بیهودگی و زیانمندی آن ناآگاه بودم و شبهای بسیار پس از لختی خواب برخاسته و چراغ را روشن کرده بدون اینکه بکسی دلبستگی داشته باشم تخیلات بیهوده‌ی شاعری را بمغز خود هموار کرده و برای پیدا کردن یک مضمون تمام سَهِشهای خود را بکار می‌‌انداختم و گمان می‌کردم که این بهترین کارهاییست که انجام می‌دهم حتا پست‌ترین اشعار را که می‌خواندم زشتی و زیان آنها را درنمی‌یافتم و همین قدر که می‌دیدم یک شعری دارای مضمونی هست آن را یادداشت می‌کردم و چند روز پیش که برای آخرین دفعه به برخی یادداشتهای خود نگاه کردم دیدم صدها شعر خراباتیگری و جبریگری و اشعاری که از زشتی نمی‌توانم نام آنها را ببرم در دفتر خود یادداشت کرده‌ام و برای اجرای دستور راهنمای جهانیان آن را بآتش افکندم و چنانکه در بالا زَندیدم نوشته‌های آقای کسروی را با اندیشه خوانده و خواست آن راهنمای بزرگ را بدیده گرفته‌ام که راستیهای گفتارش چنین در من هَناییده و در دلم جا برای خود باز کرده و پندارهای بیهوده را دور انداخته‌ام اینست انگیزه‌ی زودباوری من ، «اینست : هَنایِش خواندن نوشته‌های پیمان»
از لار فارس ـ محمدرضا مهربان جهرمی

پرچم : آقای مهربان این گفتار را بزبان پیمان نوشته‌اند و ما بایستی آن را در مهنامه بچاپ رسانیم ولی چون عنوان داوری توده را در پرچم باز کرده‌ایم ، ناگزیر بودیم این گفتار را در پرچم بچاپ رسانیم ولی باید برخی لغتهای آن را شرح دهیم :
براست داشتن بمعنی تصدیق ، هَناییدن بمعنی تأثیر ، زَندیدن بمعنی شرح کردن ، و انگیزه بمعنی علت ، و سَهِش بمعنی احساسات است.

یک نکته‌ی دقت کردنی در این گفتار ، سخن آن جوان اروپارفته است ،‌ کسانی که یا از ناتوانی خرد و یا از رشک و خودخواهی نمی‌توانند بحقایق گردن گزارند می‌کوشند که از دیگران نیز جلو گیرند و بهانه‌های شگفتی می‌تراشند. این جوان دلیل آورده که دانشمندان اروپایی یک چیزی را تا چند بار نیازمایند بکار نبندند و فراموش کرده که گذشته از چیزهایی که باید از راه آزمایش بدست آید مطالبی نیز هست که باید با خرد تشخیص شود و در اینجا نیازی بآزمایش نیست و همینکه خرد یک چیزی را براست داشت باید بیدرنگ پذیرفت وگرنه باید از آدمیگری بیزاری جست.
(پرچم روزانه ، شماره‌ی 189)
شادروان مینویی از پشتیبانان پیمان

آقای مینویی از کسانی هستند که از سال یکم پیمان با آن مهنامه آشنا گردیده و از خوانندگان و هواداران آن بوده‌اند. خوانندگان پرچم نیز او را نیک می‌شناسند. زیرا گذشته از گفتارهایی که در روزنامه‌ی پرچم با خامه‌ی ایشان نوشته می‌شد بتازگی آقای مینویی پرسشی زیر عنوان «چگونه و از چه راه آفریدگار بما یاری می‌کند؟» کرد که ما آن را در شماره‌ی دوم مهنامه‌ی پرچم آورده و یک پاسخ درازی دادیم که سپس نیز آن پرسش و پاسخ را در کتابچه‌ای بنام «خدا با ماست» جداگانه بچاپ رسانیدیم.

آقای مینویی نخست کسی بودند که از قزوین براه ما گراییدند و خدا را سپاس که اکنون در آن شهر مردان ارجدار نیکی با ما همراهی می‌نمایند و امیدمندیم بزودی هوده‌ی[نتیجه] کوششهای آنان سَتَرسا [=محسوس] گردیده در آن شهر تکانی را نمایان خواهیم دید.
🔶 دین و جهان

🔸 نشست یکم (تکه‌ی شش)

از اینسو ، ما باآنکه در جاهای دیگر از گرفتاریهای جهان سخنان بسیار رانده‌ایم برای آنکه گفتگو روشن باشد می‌باید در اینجا هم برانیم :

ما بدانشها ارج بسیار می‌گزاریم. اگر دیگران بنام آنها می‌نازند ، ما بخود دانشها هرگونه دلبستگی می‌داریم. از گفتن بی‌نیاز است که جنبش دانشها در اروپا در دو قرن گذشته گامهای بزرگی در راه پیشرفت بوده. چیزی که هست از همان دانشها چند رشته دشواریهای بزرگ پدید آمده که من اینک فهرست‌وار می‌شمارم :

1) از همان دانشها مادیگری پدید آمده که بآتش «نبرد زندگانی» دامن زده و این پتیاره‌[= بلا] ، گرفتاری را بسیار سخت گردانیده و بدشواری زندگانی افزوده.

2) ماشینهای بافندگی و ریسندگی و کارندگی و مانند اینها ، و همچنین راه‌آهن و تلگراف و اتومبیل و هواپیما و رادیو و بسیار از اینگونه که نتیجه‌ی دانشهاست ، هر یکی افزاری دیگر در دست آزمندان و ستمگران گردیده و بچیرگی آنها بسیار افزوده ، که این شُوندِ [=سبب] دیگری بدشواری زندگانی می‌باشد.

3) جنگ که یکی از گرفتاریهای آدمیانست ، صد برابر سختتر و گزندآورتر از آنچه می‌بود گردیده.

اینها سه رشته گرفتاریهاست که از همان دانشها برخاسته و من اینک از یکایک آنها سخن رانده خواهم کوشید هر یکی را روشن گردانم.

درباره‌ی مادیگری ، شما نیک می‌دانید که بزرگترین و ریشه‌دارترین گمراهیست که جهان بخود دیده. باز نیک می‌دانید که بایای[=وظیفه‌ی] بزرگی را که ما بگردن می‌داریم ، نبرد با این گمراهی و برانداختن آن از جهان می‌باشد. پس جای شگفت نخواهد بود اگر در پیرامون آن بسخن درازی پردازیم.
✴️ خواهشی از خوانندگان

بیگمان احمد کسروی یکی از مردان بزرگ تاریخ جهان است که با کوششهایی که کرده و اندیشه‌های والا و درخشانی که داشته ، باینده بوده که ده‌ها کتاب و گفتار درباره‌ی زندگی و کارها و اندیشه‌های وی نوشته و چاپ شود ولی در نتیجه‌ی نزدیک به هشتاد سال سیاست کشتار و سانسور و سرکوب ؛ زندگی و کارها و اندیشه‌های والای این مرد بزرگ چنانکه باید شناخته نشده. در این میان ، برخی شرقشناسان غربی و ملایان و مزدوران آنها کتابها و گفتارهایی سرشار از دروغ و تحریف درباره‌ی کسروی نشر داده‌اند. همچنین برخی بیمایگان نیز که سخنرانی پیرامون کسروی را دکان و ابزار سودجویی یا شهرت برای خود ساخته‌اند ، برخی کتابهای وی را با زندهایی (شرح) نارسا یا دروغ بچاپ سپرده‌اند. از این گذشته ، در حال کنونی کشور ، شناساندن هرچه بیشتر کسروی و اندیشه‌های راهگشا و نجات‌دهنده‌ی وی بسیار بجا می‌باشد. در چنین فضایی ، پژوهش و نگارش تاریخ درستی پیرامون زندگی و اندیشه‌های کسروی و سرگذشت باهماد آزادگان بسیار دربایست (واجب) گردیده.

کوشاد کانال پاکدینی بر آنست که تاریخ زندگی و کوششهای احمد کسروی و سرگذشت باهماد آزادگان را گرد آورده و برشته‌ی نگارش کشیده و بخوانندگان این کانال و همه‌ی نیکخواهان و آزادیخواهان ارمغان سازد. در این زمینه پژوهشهای ژرفی شده و مدارک تازه‌ای بدست آمده ولی بیگمان هنوز مدارک فراوانی هست که برای نگارش یک تاریخ درست باید بدست آورده شود. در این زمینه بیگمان نزد خاندانِ آن بزرگمرد و بستگان وی یا بازماندگانِ یاران کسروی و اندامانِ باهمادِ آزادگان ، پیکره(عکس)ها ، نامه‌ها، دست‌نوشته‌ها ، اسناد ، کتابها ، خاطرات و نشریات هواداران پاکدینی هست که برای نگارش چنین تاریخی دسترسی بآنها دربایست می‌باشد.

اینست از خوانندگانی که به چنان سندهایی دسترس دارند خواهشمندیم اسکن آنها را بما بفرستند. بویژه از کسانی که پیکره (عکس) یا نامه و دست‌نوشته‌هایی از احمد کسروی در دست دارند یا کسانی از بازماندگانِ یاران و هوادارانِ آن یگانه‌مرد که اسنادی مانند خاطرات یا پیکره یا نشریاتی در این زمینه نزد آنها هست ، خواهشمندیم از فرستادن آنها بما دریغ نورزند. اگر فرستنده از جهات امنیتی خواستار باشد که تصویر اسناد وی یا نام وی نشر نگردد ، بیگمان ما نیز خواسته‌ی او را پاس خواهیم گزارد.
🔶 کار و پیشه و پول (بزبان عادی)

🔸 گفتار پنجم : منشاء زندگانی زمین و آب و هوا و آفتابست. (تکه‌ی 4)


بویژه در این زمان که ماشینها و افزارهای بسیار برای کارهای کشاورزی ساخته شده و از رنج کشاورزان بسیار کم شده. امروز دیگر به بیل زدن و عرق ریختن نیاز نیست. علوم[و اختراعات] این رنجها را از بین برده.

ما در ایران به صنعت نیز نیاز بسیار می‌داریم. در زندگانی امروزی صنعت مرتبه‌ی عالی‌ای دارد. یکی از تحولاتی که باید در این کشور پیش بیاید در این زمینه باید باشد.

چیزی که هست نیازمان به تحولات در زمینه‌ی کشاورزی و بهم زدن وضع فعلی روستاها و شهرها بیشتر و پیشتر است. با وضع فعلی که خواربار به اندازه‌ی نیاز بدست نمی‌آید و بیشتر مردم زندگی را ربودن نان از دست همدیگر می‌دانند ، در صنعت و دیگر کارها پیشرفتی را که باید باشد نمی‌توان انتظار داشت.

بزرگی بیش از اندازه‌ی شهرها خود یکی از بدیهای زندگانی امروزیست و برخی ضررهایی دارد که ما را در اینجا فرصت گفتگو کردن از آنها نیست. از بزرگی شهرها کم کردن و افزودن به بزرگی روستاها خودش قدمی در راه اصلاح زندگانیست و باید پیش از هر کار دیگری انجام گیرد ، و کارگاههای صنعتی نیز تا بشود در آن روستاها (یا شهرهای کوچک) پخش باشد.

وانگهی روستاییان در ایران بسیار عقب مانده‌اند. شهریان عقب‌مانده‌اند و آنها از شهریان هم فاصله‌ی بسیار دارند. اینست می‌باید به حال آنها توجه بیشتری داشت و هرچه زودتر به حرکتشان واداشت ، و این حرکت جز از راهی که گفتیم نمی‌تواند روی دهد.

از زمینه‌ی خود دور نیفتیم : سخنمان از «ثروت» است. ایرانیان معنی ثروت را نیز نمی‌دانند و اینست خود را نادار می‌شمارند و این یکی از علتهای نومیدی ایشانست. بارها دیده می‌شود که چون صحبت کوشش به اصلاح کشور به میان می‌آید ، یکی سر برآورده می‌گوید : «نمی‌شود آقا!.. این کشور فقیر است» ، یا می‌گویند : «ما ملت فقیریم هیچی نداریم». اینها را با یک حال افسردگی می‌گویند که معلومست باور کرده‌اند. از بس روزنامه‌ها این جمله‌ها را نوشته‌اند در دلها جا گرفته.

باز می‌گوییم : ایرانیان از ثروتمندترین ملل جهانند. چنانکه گفتیم ثروت (یا آنچه یک ملت باید داشته باشد) ، در قدم اول زمین و آب و هوا و آفتاب و نیروهای بدنی و مغزی مردم است که این ملت کمتر از دیگران ندارند.

در ایران زمینهای قابل کشت کم نیست و ایرانیان از این باره نباید گله و ناله کنند. بویژه با زمینهای حاصلخیز مازندران و گیلان و گرگان و مُغان و سیستان و دیگر جاها که من کمتر می‌دانم. در این کشور آنهمه معادن زیر خاک می‌خوابد و هنوز ما کوششی برای بیرون آوردن آنها نکرده‌ایم. در این کشور رودهای بزرگی مانند رودهای آمریکا و دیگر جاها نیست. ولی آنچه هست قابل استفاده‌ی بسیار است. گذشته از آبهای فراوانی که در زیر زمین می‌خوابد و قابل بهره‌برداریست. هوای این کشور صافست. آفتاب نه همچون آفریقا و عربستان سوزنده ، و نه مانند کشورهای قطبی بی‌اثر است. اما نیروهای بدنی و مغزی ، گمان نمی‌کنم ایرانیان از این جهت از ملل پیشرفته‌ی اروپایی کمتر باشند.

از هیچ جهت جای گله نیست و این بسیار نابجاست که ایرانیان خود را «فقیر» بشناسند. بله ایرانیان دو چیز را کم می‌دارند که من اینک خلاصه یاد می‌کنم :

1ـ ایرانیان به علوم و صنایع اروپایی نیاز شدیدی ‌دارند که یاد بگیرند و در آباد کردن کشور و برخورداری از این موهبتهای خدایی از آنها استفاده کنند.

2ـ در ایران باید حقایق زندگانی خوب رواج یابد و ایرانیان از گمراهیها و نادانیهایی که به عنوان مذاهب یا ادبیات یا عرفان یا به هر عنوان دیگری گرفتارشان کرده و از زندگانی بازمی‌دارد رها بشوند و از روی فهم و بینش به کارهای زندگانی وارد بشوند.