پاکدینی ـ احمد کسروی
7.54K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.29K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
🔶 دفتر «شعر در ایران»

🔸 شعر در ایران تکه‌ی 5


سامان سخن دربایست‌تر از آرایش اوست.

یکی از عیبهای شعر است که شاعر برای درست کردن بحر یا قافیه‌ی بیت سامان سخن را بهم زند. کمتر شعری را توان یافت که ترتیب جمله‌بندی تغییر نیافته و کلمه‌ها پیش و پس نشده باشد ، چیزی که هست گاهی نابسامانی اندک است و آن را می‌توان بخشود. مثلاً در این شعر اسدی :

دو صد بار اگر مس بآتش درون گدازی ازو زر نیاید برون

بایستی گفته باشد : «اگر دویست بار مس را درون آتش نهاده بگدازی زر ازو بیرون نمی‌آید».

نیز در این شعر سعدی :

کرم بین و عفو خداوندگار که بنده کرده است و او شرمسار

بایستی گفته باشد : «کرم و عفو خداوندگار را ببین که بنده گناه می‌کند و او شرمسار می‌شود». ولی این اندازه بهم خوردن سامان بخشوده است. چرا که با همه‌ی نابسامانی باز معنی بآسانی فهمیده می‌شود. لیکن چه بسا که شاعر چندان نابسامانی پدید می‌آورد که معنی جز بیاری اندیشه فهمیده نیست. مثلاً در این شعر اسدی :

شدی سوی جنگ کسی کز تو بیش بود مرگ را باز رفتن ز پیش

که بایستی بگوید : «بجنگ کسی شدن که زورش از تو بیشتر است مرگ را پیشباز (پیشواز) کردن است» چندان نابسامانی روی داده که بخشیدنی نیست. همچنین در این شعر او :

ز چاهی که خوردی ازو آب پاک نشاید فکندن در او سنگ و خاک

که بایستی گفته شود : «از چاهی که آب خوردی نشاید درو که سنگ بیفکنی یا خاک بریزی» نابسامانی بیش از اندازه است :

گاهی شعرا جمله‌ی بسیار ساده‌ای را بصورت معما در می‌آورند. اسدی گوید :

بُد اندر جهان سال عمرم هزار دو صد بر وی افزون کم از سی و چار

«سال عمرم در جهان هزار و صد و شصت و شش بود».

قطران می‌گوید :

آنچنان ماه که بگذشته برو سه یک از سی شب و ده یک ز چهل

«ماه چهارده شبه»!

گاهی شعرا برای وزن قسمتی از جمله را دور می‌اندازند ، چنانکه در این یک بیت :

چون عمر بسر رسد چه بغداد چه بلخ پیمانه چو پر شود چه شیرین و چه تلخ

که بایستی گفته شود : «چون عمر بسر رسید چه در بغداد و چه در بلخ ، باید رفت و چون پیمانه پر شد چه شیرین و چه تلخ خواهد ریخت».

در این بیت :

ای که پنجاه رفت و در خوابی مگر این پنج روزه دریابی

بایستی گفته شود : «ای که پنجاه سال از عمرت رفت و در خواب بودی مگر در این پنج روزه که بازمانده دریابی آنچه را که در آن پنجاه سال از دست دادی»!

گاهی شعرا ناگزیر شده‌اند که سخن را تغییر داده دروغ بگویند چنانکه در این بیت :

شنیدم که در دولت معتصم اسیری گرفتار شد از عجم

شاعر دانسته و فهمیده دروغ گفته. زیرا مقصود اشاره بداستان لشکرکشی معتصم بر سر عموریه است که در تاریخها مشهور است و در آن داستان اسیری که بدست روم افتاده بی‌شک از عجم نبوده بلکه زنی از عرب بوده که چون گرفتار شد داد زد : «وامعتصماه». لیکن شاعر برای درست کردن قافیه سخن را تغییر داده.

نیز در این بیت :

چنین گفت رستم خداوند رخش بدشت آهوی ناگرفته مبخش

برای قافیه‌ی «رخش» است که شاعر جمله‌ی «بدشت آهوی ناگرفته مبخش» را که مثلی است برستم نسبت داده وگرنه رستم کسی نبوده که چنین سخنی ازو نقل شده باشد. کسی که بودنش یقین نیست و ما نام او را جز در افسانه‌ها نمی‌یابیم چگونه سخن ازو یادگار مانده؟!

از این گونه ناسزاییها در شعرها بیش از آنست که بشمار بیاید. باید دید آیا شعر آن اندازه ارزش دارد که کسانی از برای آن چنین ناسزاییها را روا شمارند؟ شعر اگر آرایش است چیزی تا درست و بی‌عیب نباشد آرایش بر آن ناسزاست. این کارهای شعرا بدان می‌ماند که کسی در آراستن رخساره‌ی عروسی چشم آن را بکند یا بینی‌اش را ببرد که جز نادانی شمرده نخواهد شد. سخن تا سامان درستی نداشته باشد سخن نیست چه رسد به آرایش آن.

بعبارت دیگر سخن بجای آینه است که روی معنی را می‌نماید. آینه را بهترین آرایش صافی اوست که بی‌آنکه خود در میانه پیدا باشد رویها را می‌نماید. سخن نیز باید چندان ساده باشد که همچون آینه خودِ آن در میانه ناپیدا باشد و شنونده چنین پندارد که معنیها یکسره با او روبروست. اینکه کسانی بنام بحر یا قافیه ، سخن را از سادگی و سامان خود در بُرده بحالی می‌اندازند که شنونده باید زمانی درباره‌ی خود عبارت باندیشه بپردازد و سپس بمعنی پی ببرد خود بدان می‌ماند که کسانی آینه را رنگین کرده یا جیوه‌ی پشت آن را پاک نمایند و بدینسان آن را از آیینگی براندازند.

کوتاه سخن : شعرا چون سرگرم سخن‌بازی بوده‌اند عیب شعرهای خود را درنیافته‌اند. اگر هر شاعری در سراسر عمر خود بصد بیت درست و سودمند بسنده می‌کرد چه برای خود او و چه برای خود مردم بهتر از آن بود که چندین هزار بیت یادگار از خود بگزارد.
🔶 کتاب «پندارها» (احمد کسروی)

🔸 گفتار یکم : آیا توان پیشگویی کرد؟.. (تکه‌ی 7)


١ـ پیشگویی : (تکه‌ی 7)

یک نکته‌ی دیگری که می‌باید گفت آنست که چون بیشتر فریبکاران خداشناسی و پارسایی از خود نمایند و از آنسوی پیشگویی و ناپیدادانی و اینگونه کارها را افزاری برای کلاهبرداری گیرند ، از اینجا یک باور غلطی رواج یافته و انبوه مردم چنین دانسته‌اند که یک مرد خداشناس و پارسا باید از ناپیدا آگاه باشد و از آینده آگاهی تواند داد ، و بکارهای شگفتی که دیگران نتوانند تواند برخاست.

این باور غلطست که از دیرزمان درمیان مردم رواج یافته و بسیاری از پیشوایان صوفی و از دیگران فریب این باور غلط را خورده ، برای آنکه جایگاه خود را بمردم نشان دهند به پیشگوییها پرداخته‌اند و ناپیدادانی از خود نموده‌اند و اگر یکی خود چنین کاری نکرده سپس پیروان و هواداران چنان داستانهایی ساخته و بنام او در کتابها نوشته‌اند. این کمی[=نقص] یک پیر صوفی یا یک پیشوای دینی شمرده می‌شود که ناپیدادان نباشد.

آن شعر صفیعلی‌شاه از این راه بوده. ولی تولستوی را نمی‌دانم ، آیا او نیز فریب این باور غلط را خورده و یا از گوشه‌گیری و سالخوردگی هوسهایی در دلش پیدا شده بوده.

هرچه هست دینداری و پارسایی ، نه تنها کسی را ناپیدادان نگرداند ، بلکه دینداری و پارسایی در معنی راستش برای خودداری از اینگونه کارهاست. کسی اگر دیندار است باید این داند که خدا بآدمی نیرویی برای ناپیدادانی نداده ، و ناپیدادانی از خود نمودن و به پیشگویی پرداختن گذشته از آنکه مردم را فریفتن است ، با خدا نیز جنگیدن می‌باشد.

یکی از هوده[=نتیجه]‌های بزرگی که ما از دین می‌خواهیم آنست که مردم آیینی را که خدا برای گردانیدن جهان می‌دارد بشناسند و راهی را که برای زیستن مردم باز کرده بدانند و پیروی از آن آیین و از این راه کنند. این خود پایه‌ی بزرگی در دین می‌باشد.

روشنتر گویم : دین برای آنست که کسانی بهوس پیشگویی و جادوگری و مانند اینها که کارهای بیپا و بیهوده است نیفتند ، و خود را و دیگران را از راه راست زندگانی بکنار نگردانند ، و بسیار نادانیست که پنداشته شود کسانی از دینداری و پارسایی به ناپیدادانی توانند رسید.

بلکه اگر نیک سنجید کسانی که به پیشگویی و اینگونه کارها می‌پردازند بیشترشان بیدین و فریبکار و سالوسند ، که چون نمی‌خواهند پی کاری یا پیشه‌ای رفته نان از راه حلال خورند ، باین فریبکاریها می‌پردازند و از زیانهای بسیار آنها باک نمی‌دارند.

همان پیشگویی ، گذشته از آنکه نافرمانی با خدا و آیین او کردنست و گذشته از آنکه دروغگوییست ، چه‌بسا زیانهای بزرگی که از آن تواند برخاست. اکنون که این را می‌نویسم کتابی در جلوم باز است که داستان پسرکشی سلطان‌محمد سوم پادشاه عثمانی را می‌نویسد. این سلطان‌‌محمد پسری بنام سلطان‌‌محمود می‌داشت که جوان غیرتمند و کارآمدی می‌بود. یک شیخ فریبکار سالوسی بدستیاری کسان مادر شاهزاده بنزد او راه یافت و به پیشگویی پرداخته پیام فرستاد که تو بزودی پادشاه خواهی بود و برخی جادوها نیز فرستاد. سلطان‌محمد از این داستان آگاه گردید و چیزهای فرستاده‌ی شیخ بدست او افتاد ، و از خشم خودداری نتوانسته دستور داد سلطان‌‌محمود را گرفتند و خفه کردند. سپس مادر و کسانش را نیز بدریا انداختند. با شیخ فریبکار نیز همان رفتار را کردند. به اندوه و فشار این رفتار بیخردانه یک ماه نکشید که خود او نیز درگذشت.

در تاریخ عثمانی از اینگونه پیشامدها فراوانست. در همان کتاب داستانهایی می‌نویسد در این زمینه که درویشی گفته بوده : «مردی که نامش از نامهای مرغانست بزودی پیدا شده بشاهی خواهد رسید». این یک دروغ هوسمندانه نتیجه‌ آن را داده که کسانی بخود نوید شاهی داده بکوششهایی برخیزند. یکی که نامش «شاهین» می‌بوده برخاسته. دیگری که «طیار» خوانده می‌شده بلند گردیده. هر یکی مایه‌ی خونریزیهای بسیار شده و کاری هم از پیش نبرده.
🔶 دین و جهان

🔸 نشست دوم (تکه‌ی 5)

این مَثَل حال جهانست با دانش و دین. دانش افزارهایی بدست مردمان می‌دهد و دین راه باهم زیستن و از آن افزارها بهره بردن را می‌آموزد.

اینها یک رشته آمیغهای بسیار ارجداریست که ما در جای خود روشن گردانیده‌ایم.(1) اینست معنی آنچه می‌گوییم : دینها را بنیاد استواری هست. یا می‌گوییم : برانگیختگی از رازهای سپهر است.

زردشت و موسا و عیسا و دیگران همگی در این راه کوشیده‌اند. همگی نیکخواهان آدمیان بوده‌اند و بجهان و زندگانی با دیده‌ی بسیار بینایی نگریسته راه آسایش و خرسندی بروی جهانیان باز کرده‌اند.

چیزی که هست دینهای آنها از یکسو هر یکی گوهر خود را از دست داده و به هر کدام نادانیها و گمراهیهای بسیار درآمیخته ، و از یکسو در سایه‌ی جنبش دانشها ، امروز اندیشه‌ها دیگر گردیده و آن دینها پرت و بیگانه شده ، و اینها مایه‌ی خواری آنهاست. این ریشخندها که به دین می‌شود بیشترش از این راهست.

ما درباره‌ی درآمیختگی دینها با گمراهیها و نادانیها در جاهای دیگر سخن بسیار رانده‌ایم (2) و در اینجا نیازی بچنان گفتگویی نیست ولی درباره‌ی پیشرفت اندیشه‌ها و بیگانه گردیدن دینها مثلی یاد می‌کنیم :

همگی می‌دانیم که تا چند قرن پیش افزارهای جنگی شمشیر و نیزه و تیر و تبر و خود و زره و مانند اینها می‌بود که همه‌ی جنگها با اینها انجام گرفتی ، با این افزارها شهرها گشادندی ، کشورها گرفتندی ، لشگرها برانداختندی. در آن روزها اگر جنگجویی زره بتن پوشیده ، خود بسر گزارده ، شمشیر بکمر بسته ، سپر بدوش انداخته ، نیزه بدست گرفتی و با این آراستگی بیرون آمده در کوچه‌ها خرامیدی چشمها بسویش بازگشتی و همگی پاسش داشتندی و راه برایش گشادندی.

ولی امروز که آن افزارها برافتاده و صد گونه افزار دیگری ساخته شده و جنگها بیکبار رویه‌ی [(ruye) =شکل] دیگر گرفته اگر کسی زره پوشد و خود بسر گزارد و شمشیر بکمر بندد و با چنان آراستگی بخیابان آید ، آیا مردمان درو با چه دیده‌ای نگرند و چه رفتاری پیش گیرند؟!. آیا نه آنست که بچگان او را بازیگر پنداشته از دنبالش افتند و بزرگان سبکسرش شناخته خوارش دارند؟!..

این مثلیست برای آنکه چیزی چون زمانش گذشت و زمینه‌اش از میان رفت خوار و بی‌ارج گردد ، و این نادانیست که کسانی چنان چیزی را از دست نهِلند (3) و همچنان به رخ مردمان کشند.
ستاره‌شناسی پتلیموس در زمان خود بسیار ارجدار بوده و آن دانشمند یونانی که برای بازنمودن گردشهای گوناگون ستارگان بگرد زمین و نگهداری حساب آنها کره‌هایی انگاشته ، هنری نموده. ولی امروز که ستاره‌شناسیِ تازه آگاهیهای بسیار ارجدار دیگری بمیان آورده و این دانسته گردیده که گردش ستارگان ، نه بگرد زمین بلکه بگرد خورشید است و دیگر زمینه برای گفته‌های پتلیموس نمانده ، اگر کسانی باز آن را دنبال کنند و بروی آن کره‌های انگاری پافشاری نشان دهند ، پیداست که مایه‌ی روگردانی و بیزاری مردم خواهد بود.

پابرگیها :
1ـ «ورجاوندْبنیاد» دیده شود. (کسروی)
2ـ کتابهای «ما چه می‌خواهیم؟.» ، «در پیرامون اسلام» ، «داوری» ، «صوفیگری» ، «بهائیگری» و ...
3ـ هِلیدن یا هِشتن = رها کردن
نوشته‌های_کسروی_در_زمینه‌ی_زبان.pdf
9.1 MB
📚 نوشته‌های کسروی در زمینه‌ی زبان فارسی

✍ احمد کسروی

🔅 زبانشناسی
✴️ گفت و شنید (1)
تکه‌ی نهم

🔸شما نیک می‌دانید که مسیحیان چنین می‌گویند : آدم چون در بهشت گندم خورده و نافرمانی نموده گناهکار شده فرزندان او نیز گناهکار زایند و اینست خدا فرزند یگانه‌ی خود را فرستاده تا کشته شود و کفّاره‌ی آن گناهان باشد و مردمان باید مسیح را بشناسند و بفرزند خدا بودن او بگروند تا در آنجهان در بهشت باشند. اینست عنوانی که برای دین خود می‌دارند.

🔸دستگاه بآن بزرگی عنوانش این سخن بی‌ارج و سست است. دیگران نیز هر کدام عنوانی نزدیک بآن یاد می‌کنند.

اگر بسنجیم دینی که می‌گویند یک ساختمانی از پندار می‌باشد. بدینسان که خدایی پنداشته در بالادست جا می‌دهند و فرودست او پیغمبری را می‌نشانند و پایینتر از آن امامان یا حواریان است ، و پس از همه‌ امامزادگان یا قدیسان می‌آیند ، و داشتن دین جز از این نیست که هر کسی اینها را فراگیرد و بدل سپارد و همیشه بآنان پردازد و نگزارد نامهاشان فراموش گردد و جاهایی را ورجاوند (مقدس) شمرده بدیدن آنها رود ، و روزهایی را از سال برگزیده و روزهای ورجاوند شناسد.

اینست رُویه‌ای [1] که آنان بدین داده‌اند و این شگفت که کسانی که در قرنهای پسین در ایران و هند بدعوی برانگیختگی برخاسته‌اند دین را جز چنین ساختمانی ندانسته‌اند و اینست کوشیده‌اند آنان نیز ساختمان نوین دیگری گزارند تا آنجا که در برابر مکه یا بیت‌المقدس شهری را برای حج پیروان برگزیده‌اند و گورهای خود را زیارتگاه گردانیده و خود پیش از مرگ زیارتنامه نوشته‌اند [2] و این خود مایه‌ی رسوایی آنان می‌باشد.

شگفت‌تر از آن اینکه اکنون که ما نام دین می‌بریم و سخنی از آن می‌رانیم بسیاری چشم می‌دارند که ما نیز بساختمان آنچنانی پردازیم و گاهی نیز بزبان آمده می‌گویند : این دین امامانش کدامند؟ زیارتگاههایش کدام خواهد بود؟ برخی نیز شرم می‌کنند بآن آشکاری ایراد گیرند و خواست خود را بپرده پیچیده چنین می‌گویند : «من هرچه نگاه می‌کنم در این گفته‌های شما دین نمی‌بینم».

برای اینکه شناخته شود کشیشان و دیگران دین را به چه معنی می‌شناسند داستانهای نیکی در دست هست. این را در تاریخ آمریکا خوانده‌ام که چون کلومبوس آنجا را پیدا کرد و اسپانیاییان دسته دسته کوچیدند و در آبخوستها[جزیره] نشیمن گرفتند با بومیان بدرفتاری بی‌اندازه می‌کردند و روزی در آبخوست کوبا یکی از بزرگان آنجا را گرفته می‌خواستند با شکنجه بکشند و چون او را به تیری بستند کشیشی که از اسپانیا باهمشهریان خود برای رواج دادن به دین مسیح بآنجا آمده بود فرصت یافته گام پیش گزاشت و رو بآن دستگیر آورده چنین گفت : «تو اکنون زیر شکنجه خواهی مُرد و بخوشیهای اینجهان بدرود خواهی گفت. باری در این دم بازپسین دین مسیح را بپذیر که در آنجهان در بهشت باشی». مرد آمریکایی بسخن کشیش گوش داد و اندکی اندیشید و چنین گفت : «در بهشت که می‌گویی آیا از این مردم اسپانیا خواهند بود؟!» کشیش پاسخ داد : «همه‌ی کسانی که نیکند در بهشت خواهند بود».
گفت : «اینان را که من می‌شناسم از نیکانشان هم باید دوری گزید» این گفت و تن بشکنجه سپرد.

🔸این نمونه‌ی نیکیست که کشیشان ، دین را به چه معنی می‌دانند و آن را جز این نمی‌شناسند که کسی نام مسیح را بشنود و فراگیرد و بفرزند خدا بودن او بخَستُود و بپاداش این کار در آنجهان در بهشت باشد.

🔸اگر آن کشیش معنی دین را دانستی بایستی پیش از دیگران همشهریان ستمگر خود را بیدین شمارد و بدیندار گردانیدن آنان کوشد ، و درباره‌ی آن مرد آمریکایی نیز این بداند که کسی که سالیان دراز با بت‌پرستی زیسته در بازپسین دم زندگی دیندار نتواند بود و هیچ سودی از دین پذیرفتن او بدست نیاید. بویژه که آن هم تنها با زبان باشد و پذیرنده هیچ معنایی نفهمد.

[1] : رویه (ruye) = صورت ، ظاهر ـ و
[2] : این اشاره به چند کسی تواند بود که یکی از آنها بهاءالله است.(نک. کتاب بهاییگری ص 64 از 105 پراکنش اینترنتی). دیگری غلام احمد قادیانی می‌باشد که گورش جای حج پیروانش گردیده است. ـ و
🔶 دفتر «شعر در ایران»

🔸 شعر در ایران تکه‌ی 6


آنکه ستمگری را می‌ستاید بدتر از ستمگر است. (یک از دو)

شعر سخن است و آن را بر سر هر موضوعی می‌توان برد. ولی شعرای ایران بیشتر در چند زمینه سخنوری کرده‌اند و اینست که ما برای روشنی گفتار خود می‌خواهیم از یکایک آن زمینه‌ها سخن برانیم.

شعر در ایران در دربارها پیدا شده و در آنجاها پیشرفت نموده. از اینجا بیشتر شعرای ایران درباری بوده و بیش از همه در ستایش پادشاهان و وزیران و توانگران شعر گفته‌اند و می‌توان گفت که مایه‌ی بدنامی شعر بیش از هر چیز این موضوع بوده. زیرا این ستایشگری شعرا عیبهای بزرگی را دربر داشته که باختصار یاد آنها را می‌کنیم :

1ـ بیش از هر چیز باید دانست که ستایش بیجا دور از آزادگی است. کسانی که زبان بستایش دیگران باز می‌دارند فرومایگانی بیش نمی‌توانند بود. بویژه آنان که ستایشگری را پیشه‌ی خود سازند و از آن راه روزی دریابند. زشت‌تر از همه آنکه کسانی ستایشگر ستمکاران و نابکاران باشند و بجای نکوهش زبان بستایش آنان باز کنند.

2ـ این سخنوران شیوازبان که همیشه زبان بستایش ستمگران باز داشته و برای هر کار زشتی از آنان عذری می‌تراشیده‌اند از یکسوی پادشاهان و فرمانروایان را بستم دلیر ساخته آن چشمه‌ی دادپروری را که در دل برخی از ایشان بوده پاک کور می‌گردانیده‌اند از سوی دیگر مردم را بستم بردبار ساخته و حس بیزاری از ستم را که در سرشت هر کسی است ناتوان و نابود می‌نموده‌اند. بعبارت دیگر اینان با یاوه‌گوییهای خود رنج پیغمبران را هدر ساخته‌اند و بنیادهایی را که آن فرستادگان خدا نهاده بوده‌اند برانداخته‌اند.

3ـ اینان که دست پادشاه را ابر یا دریا خوانده سر او را که بیش از یک ذرع و نیم بلندتر از زمین نبوده بآسمان می‌رسانیده‌اند و هر روز پی گزافه‌ی تازه‌ای می‌گردیده‌اند نتیجه‌ی زشتکاری ایشان است که امروز زبان فارسی پر از گزافه گردیده و کلمه‌ها بیکبار معنی خود را از دست داده‌اند. اینکه در زبان ایران «یک ، هزار است و هزار هیچ» عیبی است که هیچ زبان دیگری گرفتار آن نمی‌باشد و این عیب همانا نتیجه‌ی گزافه‌گوییهای شعراست.

4ـ اینان که برای ستودن و بزرگ نمودن پادشاهان و دیگران هر روز پی معنی تازه‌ای می‌گردیده‌اند و بمغز فرسوده‌ی خود فشار می‌آورده‌اند کارشان بسرسام‌گویی انجامیده و یک رشته معنیهایی از خود در آورده‌اند که جز سرسام چیز دیگری نیست : آسمان در برابر ناصرالدین شاه بسجده افتاده و اینست که قامتش دوتاست. بهرام غلامِ شاه ، عطارد دبیر او و تیر پیک اوست.

نه کرسی فلک نهد اندیشه زیر پای تا بوسه بر رکاب قزل ارسلان زند

اینها همه سرسام است. بدا مردمی که کارشان باین سرسامها بکشد!
🔶 کتاب «پندارها» (احمد کسروی)

🔸 گفتار یکم : آیا توان پیشگویی کرد؟.. (تکه‌ی 8)


٢ـ فالگیری : (یک از سه)

فالگیری خود بخشی از پیشگوییست. پیشگویی به دو گونه است : یکی بی‌افزار (که از آن سخن راندیم). دیگری با افزار که یکی از آنها فال است. فالگیران می‌خواهند بگویند ما از راههایی پی به ناپیدا توانیم برد و آینده را توانیم دانست.

درباره‌ی سرچشمه‌ی فالگیری و تاریخچه‌ی آن ، آنچه ما بدست آورده‌ایم اینست که در زمانهای باستان که مردم بت‌پرست می‌بودند ، هر مردمی چند خدای پنداری برای خود می‌داشتند که برای هر یکی بتکده برافراشته و پرستاران گمارده بودند. ما در تاریخ چنین می‌یابیم که این پرستاران که «کاهن» نامیده شدندی دعوای گفتگو با خدایان می‌داشته‌اند و اینبوده که میانه‌ی مردم با خدایان میانجی می‌شده‌اند و بپرسشهایی که مردم از خدایان می‌کرده‌اند پاسخ گرفته بآنان می‌رسانیده‌اند و از زبان آنها از آینده آگاهی می‌داده‌اند.

یک نکته‌ی دانستنی آنست که مردم آن خدایان یا بتها را چندان والاتر از جنس آدمیان نگرفته آنان را باشندگانی [=موجوداتی] نزدیک بآدمی و دارای هوس و کینه و رشک و اینگونه خیمها می‌شمارده ، بلکه دارای زنان و فرزندان می‌انگاشته‌اند. اینبوده سزاوار می‌شمارده‌اند که در هر پیشامدی بخدایان بازگشته از ایشان شور خواهند و بکاری که خواهند برخاست نتیجه‌اش را از پیش بپرسند. چیزی که هست بایستی یک قربانی برای خدا بگزارند و ارمغانی برای کاهن ببرند تا بتوانند پاسخ گیرند.

از آنسوی جنس پاسخهای خدایان را نیز می‌دانیم که جمله‌های دوپهلویی می‌بوده که کمتر دروغ درمی‌آمده. چنانکه کرزوس را می‌دانیم که چون می‌خواست با پادشاه هخامنشی بجنگ پردازد از کاهن دلفی دستور خواست و کاهن از خدای خود چنین پاسخ گرفت : «اگر جنگ کنی دولت بزرگی را نابود خواهی کرد».

کرزوس از این چنان فهمید که دولت هخامنشی را نابود خواهد کرد ، و با امید و دلگرمی بکار برخاست. ولی شکست خورد و سراسر کشورش بدست پادشاه هخامنشی افتاد ، و در این هنگام گفتند : «خواست خدا نابودی دولت خود کرزوس می‌بوده ، و چنین می‌خواسته او را از جنگ بازدارد. ولی او خواست خدا را نفهمیده».

اینست نمونه‌ای از پاسخهای خدایان. همانا فالگیری از اینجا آغاز شده ، و چنانکه می‌بینید نخست عنوان آن پرسش از خدایان می‌بوده که با دست کاهنان انجام می‌گرفته و پاسخهای زبانی داده می‌شده. لیکن سپس براههای دیگری افتاده و خدایان خواست خود را بمردم از راههای گوناگون دیگر نیز می‌فهمانیده‌اند. مثلاً چون قربانی می‌گزارده‌اند کاهنان از چگونگی روده‌های شکم آن بخشمناکی یا خشنودی خدایان پی می‌برده‌اند. مرغانی بنام خدایان نگه می‌داشته‌اند و از دانه خوردن و نخوردن آنها چیزهایی می‌فهمیده‌اند و به هر جنبشی از آنها معنایی می‌داده‌اند. از اینگونه راهها برای دانستن خشم یا خشنودی خدایان ، و پی بردن بآینده بسیار بوده است.

سپس نیز نیازی بکاهنان نمانده و هر کسی خود ، از پریدن مرغان ، و از آواز جانوران ، و از جست و خیز چهارپایان ، و از وزش بادها ، و از رویهم چیده شدن ابرها ، و از دوباره شکوفیدن درختها ، و از لرزشهای زیرپوستی که در تن آدمی پیدا شود (اختلاج) ، و از خوابهای پریشانی که هر کس هر شب بیند ، و از پیدایش ستاره‌ی دنباله‌دار ، و از صد راه دیگر بدانستن آینده و پی بردن بسرگذشت خود یا دیگری پرداخته‌اند. اینها همه از گونه‌های فال است. چیزی که هست در فارسی اینها را «مُروا» یا «مُرغُوا» نامند که ما جداگانه گفتگو خواهیم کرد.
🔶 دین و جهان

🔸 نشست دوم (تکه‌ی 6)

از کتابهای دینی شما توریت را بگیرید. ما می‌دانیم که این کتاب که بنام موسا خوانده می‌شود پس ازو نوشته شده و چیزهای بسیاری بآن افزوده گردیده. با آنحال این کتاب در زمان خود بسیار سودمند بوده و مایه‌ی پیشرفت اندیشه‌ها گردیده. چنانکه گفتیم مردمان در آنزمان درباره‌ی جهان و گرداننده‌ی آن اندیشه‌های بسیار خام و پست می‌داشتند. مثلاً در مصر که کانون تمدن بشمار می‌رفت مردمان گاوی را با نشانه‌های ویژه برگزیده بآن می‌پرستیده‌اند و با همه‌ی آدمیگری در برابر گاوی گردن کج کرده فروتنیها می‌نموده‌اند. اگر گاوی می‌مرده می‌بایسته کاهنان دیه بدیه بگردند و گاو دیگری را بآن نشانه پیدا کنند و برای پرستش با خود بیاورند.

در چنان هنگامی اگر مردی برخاسته چنین گفته : «اینها همه نادانیست. گرداننده‌ی اینجهان یکی بیش نیست ، آن هم در بیرون از این گیتی و در آسمانهاست» و بدینسان مردمان را از پندارهای بسیار پست آزاد گردانیده ، بیگفتگوست که کاری بسیار بزرگ کرده. در آنروز بیش از این نتوانستی بود و نبایستی بود.

لیکن در همان حال اگر کسانی بخواهند امروز با اینهمه پیشرفت در دانشها همان توریت را پیش کشند و گفته‌های آن را بگوشها رسانند ناچاریست که بشنوندگان خوش نخواهد افتاد و مایه‌ی بی‌ارجی و خواری آن کتاب و همه‌ی کتابهای دینی دیگر خواهد گردید.

سخن را بدینسان دراز می‌گردانیم تا زمینه روشن گردد و گوشه‌ای تاریک نماند. جدایی میانه‌ی ما با دیگران همینست که ما در هر چیزی درپی راست آن می‌باشیم و می‌خواهیم ریشه‌اش بدست آید. ولی دیگران باین بس می‌کنند که از دور ایستند و فهمیده و نافهمیده بریشخند پردازند و با جمله‌های پوچی خودفروشی[=خودنمایی بی‌اندازه] نمایند.

در کجروی ایشان همین بس که به برانگیختگان که نیکخواهان جهان بوده‌اند و هر یکی در زمان خود جهانیان را چند گامی پیش برده‌اند ، ریشخند می‌کنند و از زباندرازی بازنمی‌ایستند. ولی با ملایان و کشیشان و هاخامان و مانندگانشان که همگی می‌دانیم بدخواهان جهانند و جهانیان را از پیشرفت بازمی‌دارند ، راه می‌روند و در یک توده زندگی می‌کنند. بلکه بیشترشان در خانواده‌های خود کشیش و ملا و هاخام می‌دارند. دوباره می‌گویم : در کجروی ایشان همین بس.
✴️ گفت و شنید (1)
تکه‌ی دهم

🔸مانند همین داستان از مسلمانان در دستست. اینان همینکه کسی مُرد و به زیر خاکش سپردند یکی بالا سرش ایستد و با زبان عربی دین باو آموخته چنین گوید :

«اگر دو فرشته آمدند و پرسیدند پروردگارت کیست نترس و باک مدار و بگو پروردگارم خداست ...» یک دور دین را باو یاد دهد ، و

🔸چه دلیل بهتر از این که آنان دین را جز یاد گرفتن نامهایی و بر زبان راندن آنها نمی‌شناسند. وگرنه یک کس اگر در زندگیش دین داشته چه نیاز است که بدانسان یادش دهند؟!. و اگر نداشته چه سودی از یاد گرفتن آنها پس از مرگ در دست باشد؟!.

اکنون اگر اینها را بگویید پیشوایانشان بگردن نگیرند و به بهانه‌هایی برخیزند. ولی با این دلیلهای روشن چه جای بهانه آوردنست.

🔸خواستم از این گفته‌ها آنست که اینان از معنایی که ما به دین می‌دهیم ناآگاهند. این معنی هرگز بگوش آنان برنخورده. از آنسوی داستان پیشرفت جهان و اینکه هر زمان زندگی برنگ دیگر می‌افتد و هر زمان گرفتاریها و گمراهیهای دیگری پیش می‌آید ، و اینست دین هم که برای جلوگیری از گمراهیها و باز داشتن راهی برای رستگاریست باید در پیشرفت همگام جهان باشد ، هیچگاه باندیشه‌شان نرسیده.
اینست با چشم بسته و دل تاریک بکارهایی برمی‌خیزند که صد دشواری پدید می‌آورد و شما و هزاران دیگران را بایراد گرفتن و بد گفتن برمی‌انگیزند و چون پاسخی نیز بایرادها نمی‌توانند اینست از در پرخاش می‌آیند و ایراد گیرنده را بیدین خوانده با آتش دوزخ بیم می‌دهند.

شما می‌گویید : ما با هواداریها که از دین می‌نماییم بآنان یاری می‌کنیم و بر دلیریشان می‌افزاییم ولی راستی آنست که

🔸با بازنمودن معنی راست دین ریشه‌ی آنان را برمی‌اندازیم و زود خواهد رسید آن روزی که مردم از همه‌ی آنان رو گردانند و بیکبار بازگردند.

ایراد دیگر شما اینست که داستان جدا شدن زمین از آفتاب و پیدایش آدمی و جانوران و درختان در آن و دیگر داستانها که دانشها آنها را برای ما روشن گردانیده چرا در توریت و دیگر کتابهای دینی یادی از اینها نیست. ما جایی برای این ایراد بازنگزارده‌ایم. زیرا گفته‌ایم دانش راهش جدا و دین راهش جداست. دانش باید با دست دانشمندان پیش رود و این نه شگفتست که خدا نخواسته همه چیز را بیک دسته دهد و هر یک رشته از پیشرفت جهان را بدست کسان دیگری سپرده. اینها با باورهای عامیان نسازد. زیرا چنانکه گفتیم آنان یک برانگیخته یا پیغمبر را با خدا همنشین و با او همباز[=شریک] می‌شمارند و او را دارای همه‌ی دانشها می‌پندارند.

ولی اگر نیک اندیشید خواهید دید آنان خدا و دستگاه او را بسیار کوچک می‌دانند و اینست آن را بسر این و آن می‌چرخانند. اینها باورهای بسیار بیهوده است و ما نیک می‌دانیم که هر برانگیخته‌ای تنها در کار خود که شناختن معنی جهان و زندگانی و رسانیدن جهانیان براه رستگاریست دارای نیروی خدایی باشد و در دیگر دانشها جز پایه‌ی همزمانان خود را ندارد. دوباره می‌گویم : این نه شگفتست که خدا نخواسته همه‌ی پیشرفتها با دست یک دسته باشد.

🔸[پنجم] در پایان ایرادهای خود گفتید : امروز دین بمن چه تواند یاد داد؟! این پرسش از آنجا است که شما از یکسو بدانشها ارجی بیرون از اندازه می‌نهید و چنان می‌دانید همه چیز از آنها برآید ، و از یکسو دین را جز از آنچه کشیشان می‌نمایند نمی‌دانید ، و آن را بسیار خوار می‌دارید. من می‌گویم :

🔸دین بشما معنی آدمیگری و آیین زندگی تواند یاد داد و اینها چیزی است که دانشها از آن ناآگاهست.

دانشها بجهان هیاهوی «نبرد» انداخته و برداشت همگی این است که زندگی جز نبرد زندگان باهمدیگر نیست و جهان جز نبردگاهی نمی‌باشد و بدینسان آدمیان را که توانند از راه همدستی با خوشی و آسایش زیند بجان همدیگر می‌اندازد.

🔸از روزی که این هیاهو بمیان افتاده سختی زندگی چند برابر گردیده. در این کشورِ ما در سی و اند سال این هیاهو آتش افروخته و هزاران کسان را از مردمی بی‌بهره گردانیده و بی‌آنکه نیازی باشد به نادرستی و پستی برانگیخته است. پیمان شش سالست پراکنده می‌شود و کمتر شماره‌ای از آن خواهید یافت که با این اژدهاـ‌گرفتاری روبرو نشده و جنگی با آن نکرده.
🔶 دفتر «شعر در ایران»

🔸 شعر در ایران تکه‌ی 7


آنکه ستمگری را می‌ستاید بدتر از ستمگر است. (دو از دو)

5ـ اینان که گزافه‌ها و سرسامهای خود را هنری می‌پنداشته‌اند و بگمان خود «دُر و گوهر از دریای طبع بیرون می‌ریخته‌اند» و از اینجا همیشه از پادشاهان بخششهای گزاف چشم می‌داشته‌اند و بچنان بخششهایی نمی‌رسیده‌اند (بایستی هم نرسند) اینست که همواره زبان بشکایت از روزگار باز می‌کرده‌اند و فلک را غدار و چرخ را شعبده‌باز و گردون را دون و جهان را بی‌مهر و گیتی را پیر زال جادو می‌خوانده‌اند. از اینجاست که زبان فارسی را آلوده‌ی یک رشته عبارتهای بسیار ننگین و بی‌معنایی ساخته‌اند که کمتر زبانی مانند آنها را دارد. عبارتهایی که دلیل تنبلی و بداندیشی یک مردم بشمار است. عبارتهایی که خرد و آزادگی از آنها گریزان است.

اگر زیانهایی را که این یک دسته شعرای ستایشگر بایران و ایرانیگری رسانیده‌اند درست شرح دهیم کتاب جداگانه دربایست است : مرا شگفت می‌آید از کسانی که این شاعران را از بزرگان ایران شمرده در کتابها نامهای آنان را می‌نگارند! آیا اینان چه نیکی از خود بیادگار گزارده‌اند؟!.

اگر گفته شود اینان گذشته از ستایش این و آن شعرهایی نیز در پند و اندرز سروده‌اند. می‌گوییم چه اثری از آن پندها بار است؟.. آری قطران تبریزی می‌گوید :

مرا از شکستن چنان عار ناید که از ناکسان خواستن مومیایی

ولی در جایی که خود او یک عمر باین در و آن در می‌دویده و آبروی خود را می‌ریخته این گفته‌ی او چه اثری در دلها خواهد داشت؟! مگر هرچه گفتی و نیک گفتی پند است؟!

اگر گفته شود اینان چون هنرمندانند از بهر هنرشان آنان را از بزرگان می‌شماریم. می‌گوییم : مگر هر هنرمند از بزرگان است؟! یا مگر هر هنرمند را باید در کتابها یاد کرد و نامش را زنده نگاه داشت؟! و آنگاه چه هنری از اینان جز سخن‌بافی بازمانده؟! نادانا مردمی که سخن‌بافی را هنری بشمارند!

اینان رسوایی را بآنجا رسانیده‌اند که گاهی پادشاهان هم از شنیدن چکامه‌های آنان پرهیز جسته و ستایشهای آنان را ننگ خود می‌شمارده‌اند. چنانکه شاه تهماسب صفوی قصیده‌ای را که محتشم در ستایش او گفته بود نپذیرفته غدغن کرد که دیگر او را بقصیده نستایند.

آن داستان هم معروف است که شاعری در مازندران در ستایش داعی کبیر گفت :

الله فرد و ابن زید فرد

داعی خشمناک شده شاعر را چوب زد و الحق کار بسیار خوبی کرد. اگر چند تن از پادشاهان هر یکی در زمان خود جلوگیری از گزاف‌بافی شعرا می‌کرد ایران این همه گزند از دست آنان نمی‌دید.

کسانی هنوز هم در نمی‌یابند که این چامه‌سرایان چه زیانی بایران رسانیده‌اند. ولی ما بی‌پرده می‌گوییم که برای زبونی ایرانیان یکی از بزرگترین علتها این شعرای چاپلوس و بی‌آبرو بوده‌اند.

درباره‌ی اینان آن بس که چنگیزخان و پسرانش آن همه آتش بایران زدند که قرنها بایستی زبانزد مردم باشد و سوگواریها نمایند از آن همه شعرای ایران یکی نبوده که قصیده‌ای درباره‌ی آن حادثه بسراید یا مثنوی تألیف نماید! در حادثه‌ی تیمور گورکان که آن همه کشتارها را در ایران کرد نه تنها شاعری نکوهش او نکرد بلکه کتابها در ستایش او و کارهای او پرداختند و پس از مرگش ماده‌‌ تاریخها سروده او را روانه‌ی «بهشت جاویدان» گردانیدند.
🔶 کتاب «پندارها» (احمد کسروی)

🔸 گفتار یکم : آیا توان پیشگویی کرد؟.. (تکه‌ی 9)


٢ـ فالگیری : (دو از سه)

در زمان ما فال راههای ویژه‌ی دیگری دارد که گویا در زمانهای بسیار باستان نبوده. این راهها نیز گوناگون و بیشمار است. کسانی با کتاب فال گیرند و هر کسی راه دیگری دارد. مثلاً در آغاز کتاب حرفهای ابجد را در خانه‌های شطرنجی گزارده فالخواه باید چشم ببندد و انگشت بروی یک خانه‌ای گزارد و آن خانه در کتاب شرحهایی دارد که فالگیر برایش خواهد خواند. این ساده‌ترین راه آنست.

پیره‌زنان با نخد فال می‌گیرند. نخدها را با ترتیبی چیده و از آنها معناهایی درآورند. درمیان اروپاییان فال با برگهای بازی رواج دارد.

در پنجاه سال پیش در مشهد ، در «قتلگاه» در یک اتاقی سنگی می‌بوده که می‌گفته‌اند هر که بردارد «ولد الزنا» نیست و کسان بسیاری پاکی نژاد خود را با آن می‌سنجیده‌اند.

چند سال پیش در یزد جوانی را دیدم که مرغی را در قفس می‌داشت و با آن فالگیری می‌کرد. بدینسان که تکه‌های بسیاری را از کاغذ بریده و روی هر یکی جمله‌ای از اینگونه : «انجامش نیک خواهد بود» یا «سفر خواهی رفت» یا «پشیمان خواهی شد» یا «بتو سحر کرده‌اند» نوشته و همه را در قفس جا داده بود و چون یک فالخواهی پیدا می‌شد و یک پولی از او می‌گرفت با تکان سر و دست بمرغ می‌فهمانید و آن با نُک خود یکی از کاغذها را برداشته بفالگیر می‌داد و او گشاده بفالخواه می‌خواند. چون این یک شیوه‌ی نوینی می‌بود خواهندگان بسیار می‌داشت و مردم از راستگویی آن فالگیر داستانها می‌گفتند.

باید دانست که هنر این فالگیران در جمله‌هاییست که برمی‌گزینند. مثلاً :

«در بدن تو یک علامتی هست». کیست که در بدنش نشانی از خال یا جای زخم یا نشان آبله نباشد؟!.

«تو نیکی برای مردم می‌خواهی ولی مردم بدی برای تو می‌خواهند» این باوریست که بیشتر کسان درباره‌ی خود دارند.

«تو در آرزوی یک سفری هستی». کیست که در آرزوی سفر نباشد؟!..

«در چهارسالگی یک قِرانی (با زیر قاف) از تو رد شده». «قِران» چیست و چگونه رد شده؟ هر کس می‌تواند یک چیزی از خود بیندیشد.

«دانیال پیغمبر می‌گوید تو به یک مقام بزرگی خواهی رسید». کیست که از این مژده بدش آید؟!.. کیست که در راستگویی دانیال پیغمبر بدگمان باشد؟!..

«درمیان خویشانِ تو یکی با تو دشمن است». کیست که درمیان خویشانش دشمنی ندارد؟!..

می‌باید گفت : رویهم‌رفته از کاهن بتکده‌ی دلفی گرفته تا این فالگیران کوچه‌گرد تهران ، در یک دانشکده درس خوانده‌اند و جنس کردار و گفتارشان یکیست. چنانکه گفتیم اینها همه دروغ و بیپاست. در جهان کسی ناپیدا نداند و آگاهی از آینده نتواند داد ، و این افزارها بسیار بی‌معنی است. آخر برای چه اگر کسی فلان سنگ را نتواند بردارد زاده‌ی زناست؟!.. چه بهمبستگی درمیان آن نتوانستن و این نادرستی تبار است؟!.. دیگر دروغی بیشرمانه‌تر از این چه تواند بود؟!.. برداشتن و برنداشتن سنگ از توانایی و ناتوانی بردارنده است. چه کار بداستان پدر و مادرش دارد؟!..

اینکه نخدها اگر فلان گونه چیده شدند دلیل سفر کردن فالخواه باشد به چه دلیل است؟!.. مگر نخدها فهم دارند و از آینده و سرگذشت هر کس آگاهند و بدلخواه خود آنگونه چیده می‌شوند؟!.. دیگر پنداری بیخردانه‌تر از این چه باشد؟!..
🔶 دین و جهان

🔸 نشست دوم (تکه‌ی 7)

یک ایراد دیگر از آنان درباره‌ی خداست. ما که در نوشته‌های خود نام خدا می‌بریم این را ایرادی بما گردانیده‌اند. در کشوری که صد دستگاه بت‌پرستی برپاست «نواندیشان» چندان بالا رفته‌اند که تاب شنیدن نام خدا را نمی‌دارند و این بدستگاه «نواندیشی» آنان برمی‌خورد که نام خدا بگوششان می‌رسد. افسوس! هزار افسوس!.

نخست ، باید دانست آنان نام خدا را که می‌شنوند چیزهایی را که از پدران و مادرانشان ، یاد گرفته یا از ملایان بی‌فهم و بیدانش شنیده‌اند بیاد می‌آورند. خدا را جز بآن معنی عامیانه نمی‌شناسند. چنانکه گفته‌ایم این گناه بزرگی از ایشان است که نزدیک نمی‌آیند تا بدانند ما چه می‌گوییم و نام خدا که می‌بریم چه معنایی از آن می‌خواهیم.

دوم ، باید دانست سرمایه‌ی ایشان در این زمینه نیز جز چند جمله‌ی پوچی نیست. مثلاً اگر شما از جلو درآمده بگویید : «بردن نام خدا چه ایرادی می‌دارد؟!.» خواهند گفت : «ای بابا ! در قرن بیستم هم خدا می‌شود؟!.». یا خواهند گفت : «دانشها دیگر خدا را از میان برده» ، و اگر شما بازگشته بپرسید : «قرن بیستم با قرنهای دیگر چه جدایی می‌دارد؟!. در قرن بیستم چه رخ داده که خدا دیگر نتواند بود؟!.» ، یا بپرسید : «آن کدام دانشهاست که خدا را از میان برده؟!.» خواهید دید از پاسخ درماندند و سخنی نتوانستند. دوباره می‌گویم : اینان در ایران ، از هر چیزی نامش را یاد گرفته‌اند و در زمینه‌ی خداناشناسی نیز تهیدستند ، و آن سخنانی را که خداناشناسان (یا بهتر گویم : پیروان فلسفه‌ی مادی) می‌دارند یاد نگرفته‌اند.

سوم ، آنان در حال اینکه خدا را انکار می‌کنند ، بیشترشان بجادو و فال و کف‌بینی و دیگر پندارهای پست باور می‌دارند ، و اگر شما در نشستی سخن از بیپایی اینها بمیان آورید خواهید دید بپاسخ برخاستند و با شما چَخیدن[=مجادله] گرفتند. این نمونه‌ای از نادانیهای ایشانست که بدستاویز دانشها خدا را انکار می‌کنند و باین چیزها که آشکاره با دانشها ناسازگار است باور می‌دارند.

به هر حال ما باید باین ایراد پاسخ دهیم. این سخن از جای دیگر آب می‌خورد. چنانکه گفته‌ایم فلسفه‌ی مادی که جهان را همین دستگاه سترسای مادی می‌شناسد خدا را نمی‌پذیرد. این چیزها در ایران پادآواز[=انعکاس] آن فلسفه می‌باشد.
Audio
📣 گفتار گویای «گفت و شنید»

✍ احمد کسروی

🔹 پرچم نیمه‌ماهه
✴️ گفت و شنید (1)
تکه‌ی یازدهم (بخش پایانی)

🔸[پنجم] در پایان ایرادهای خود گفتید : امروز دین بمن چه تواند یاد داد؟! این پرسش از آنجا است که
شما از یکسو بدانشها ارجی بیرون از اندازه می‌نهید و چنان می‌دانید همه چیز از آنها برآید ، و از یکسو دین را جز از آنچه کشیشان می‌نمایند نمی‌دانید ، و آن را بسیار خوار می‌دارید.

من می‌گویم :
🔸دین بشما معنی آدمیگری و آیین زندگی تواند یاد داد و اینها چیزی است که دانشها از آن ناآگاهست.
🔸دانشها بجهان هیاهوی «نبرد» انداخته و برداشت همگی این است که زندگی جز نبرد زندگان باهمدیگر نیست و جهان جز نبردگاهی نمی‌باشد و بدینسان آدمیان را که توانند از راه همدستی با خوشی و آسایش زیند بجان همدیگر می‌اندازد.

از روزی که این هیاهو بمیان افتاده سختی زندگی چند برابر گردیده. در این کشورِ ما در سی و اند سال این هیاهو آتش افروخته و هزاران کسان را از مردمی [1] بی‌بهره گردانیده و بی‌آنکه نیازی باشد به نادرستی و پستی برانگیخته است. پیمان شش سالست پراکنده می‌شود و کمتر شماره‌ای از آن خواهید یافت که با این اژدهاـ‌گرفتاری روبرو نشده و جنگی با آن نکرده.

🔸گفتم : آدمیان توانند از راه همدستی با خوشی و آسایش زیند.

خواهید پنداشت یک سخن ناسنجیده‌ایست بر زبان می‌رانیم ، و یا اندیشه‌ی شاعرانه‌ایست که با آن دلهای مردم را خوش می‌گردانیم.

خواهید گفت : یک پایه‌ی بزرگی از پایه‌های دانش را نمی‌پذیریم ولی نه چنانست.

🔸شما گفته‌های مرا بسیار استوارتر از این دانید. ما در گفتارها و کوششهای خود آن راه را می‌رویم که دانشها رفته‌اند و به چیزی تا دلیل روشن نداریم نمی‌پردازیم.

🔸خدا راستیها را بروی [2] ما باز کرده. در همین زمینه من بشما بازنمایم که از روی چه دلیل بسیار استواری سخن می‌رانیم و چگونه یک چیز را تا بریشه‌اش می‌رسانیم.

داستان نبرد یا کشاکش که فلسفه‌ی نوین می‌گوید درباره‌ی گیاهان و درختان و جانوران باشد ، ما ایرادی نمی‌کنیم ولی درباره‌ی آدمی بآن سادگی نتوان پذیرفت.

🔸آدمی از دو گوهر جداگانه سرشته شده : گوهر جان و گوهر روان. این دو از هم جداست.

🔸فلسفه تنها گوهر جانی او را شناخته و این است آن را بپای جانوران می‌برد و همچون آنها ناگزیر از نبرد و کشاکش می‌شمارد. لیکن آدمیگری آدمی با گوهر روانی اوست. با این گوهر است که دارای خرد و فهم و اندیشه گردیده. اینها از بستگان روانست.

هم با این گوهر ، آدمی دارای خویهای نیکخواهـی و غمخواری و راستی‌پرستی و آبادی‌دوستی و مانند اینها می‌باشد.

روشنتر گویم : آدمی همه‌ی خویهای جانوران را از رشک و خشم و خودخواهی و مانند اینها داراست و از روی گوهر جانی خود ، همچون جانوران به نبرد و کشاکش گراید. چیزی که هست در پهلوی آن خویهای پست جانوری خویهای ستوده‌ی نیکخواهی و غمخواری و راستی‌پرستی و مانند اینها را دارا می‌باشد. بدینسان که نیکی را چه از خود و چه از دیگران دوست دارد. از دستگیری به ناتوانان خشنود گردد. از گرفتاریهای دیگران غم خورد. راستی را دوست دارد و در راه پیشرفت آن تا جانبازی پیش رود.

🔸 فیلسوفان اینها را نشناخته‌اند.
ولی ما آنها را نیک می‌شناسیم و نیک می‌دانیم که زیستن از روی همدستی و نیکخواهی در سرشت روانی آدمی نهاده و چنین زیستن باو دشوار نخواهد بود و بسیار خوش خواهد بود.

چیزی که هست در اینجا دو کار می‌باید :
یکی آنکه سرشت روانی آدمیان را نیرومند گردانیم و آن را بر سرشت جانی چیره و فرمانروا سازیم. دیگری آنکه برای زیستن باهمدستی راهی باز کنیم. یا روشنتر گویم آیین بخردانه‌ای برای زندگی بنیاد گزاریم و این کاریست که ما بآن برخاسته‌ایم و می‌کوشیم.

شما آن را ببینید که دانشها اینها را هیچ نمی‌شناسند و با یک هیاهوی بیپا که بجهان انداخته روانها و خردها را بسیار ناتوان و کار زندگی را بسیار سخت می‌گردانند.
ما را در این زمینه‌ها نیز نوشته‌هایی هست ، و درباره‌ی دو سرشتی آدمی و داستان روان گفتارهایی هست که کوتاهشده‌ی آنها را در کتابی که بشما دادم خواهید یافت.
(پایان)

[1] : مردمی = تمدن = شهریگری ـ و
[2] : در پرچم هفتگی این واژه را «برای» نوشته ولی ما به نوشته‌ی پیمان گراییدیم ،‌ با آنکه هر دو معنی راست است. ـ و
🔶 دفتر «شعر در ایران»

🔸 شعر در ایران تکه‌ی 8


عشق را با سخن‌سنجی چه پیوستگی در میانست؟! (یک از دو)

یکی از زمینه‌های شعر در ایران غزل است. این یکی از کارهای بسیار شگفت شعرای ایران است که عشق را با طبع شعر بسته‌ی یکدیگر می‌شمارند و اینست هر شاعری بعاشقی هم بر می‌خیزد و صدها غزلهای عاشقانه می‌سراید. بلکه کسانی عشق را یک پیشه‌ای می‌شمارند و اینست که خود را
«شاعر عشق پیشه» می‌ستایند. شگفتا عشق را با سخن‌سنجی چه پیوستگی در میانست؟! عشق یک گرفتاری بلکه یک بیماری است که گاهی برای کسانی روی می‌دهد و پس از دیری رفع می‌شود چه آن کسان سخنور و شاعر باشند و چه جز ازو.

این اشتباه از آنجا برخاسته که یکی دو تن از شعرای بنام گرفتار عشق بوده‌اند و بزور سوزش دل غزلهایی سروده‌اند. دیگران که پس از ایشان آمده‌اند مگر پنداشته‌اند که هر شاعری عاشق هم باید بود. اینست که هر کس از آنان غزلهای فراوان سروده‌اند. ولی این درست بدان می‌ماند که کسی بیمار نباشد و بدروغ ناله از درد بیماری نماید. آیا چنین کاری بیخردانه نخواهد بود؟!

شگفت‌تر اینکه اینان که بعشق دروغی غزل می‌سرایند و با دل سرد و تهی ناله از سوزش و درد می‌کنند چون دروغ می‌گویند اینست که می‌بینی بیکبار همه‌ی آن ناله و زاری را رها کرده در اثنای غزل‌ پندگویی می‌آغازند یا فیلسوف دوراندیش گردیده گفتگو از فلسفه می‌نمایند. کسی نمی‌پرسد پس عشقت کو؟...

بلکه بسیاری از آنان سخن از روی قافیه می‌سازند. بدینسان کلمه‌هایی را که قافیه می‌تواند بود پهلوی هم می‌نویسند. مثلاً : هشیار ، بیمار ، معمار ، دیوار ، سردار ، تالار ، دادار ، افشار ، افسار. سپس برای هر یکی از اینها بیتی می‌سازند بی‌آنکه پروای تناسب مطلب را نمایند و آن بیتها را پهلوی هم گزارده غزلی پدید می‌آورند. پس بیجا نیست که ما اینان را سخن‌ساز می‌نامیم و این همه نکوهش بر آنها روا می‌شماریم.

این کار آنان بدان می‌ماند که کسی صد تومان پول برداشته برای تهیه‌ی آذوقه‌ی زمستان ببازار برود ولی بجای آنکه هرچه دربایست دارد آن را بخرد «ذوق ادبی» بخرج داده آنچه را که حرف نخست نام آن سین است از سرمه ، سرکه ، سینی ، سوهان ، سنگ یا مانند اینها خریداری نماید. آیا چنین کسی نادان بشمار نخواهد رفت؟!

اینان می‌پندارند که شعر چندان گرانبهاست که هرچه گزافکاری در زمینه‌ی آن بکنند بخشیده می‌باشد. ولی باید بدانند که شعر این اندازه‌ها ارزش ندارد بدانند که شعر اگر برای سخن آرایش است معنی برای آن بجای روان می‌باشد و آنانکه پروای معنی نکرده شعر می‌سرایند بدان می‌مانند که کسی تن بی‌روانی را آراسته باشد.

سخن کوتاه کنیم : این داستان غزل‌سرایی کار بسیار بیهوده و نابجایی است که هیچ گونه جهت خردپسندی برای آن نتوان پیدا کرد. گذشته از آنکه شعرا در این غزلهای نابجای خود یک رشته زشتکاریهای دیگری را انجام می‌دهند که جز نادانی و بیخردی عنوان دیگری ندارد. کمر را مو ، گودی زنخ را چاه ، ابرو را شمشیر ، مژگان را تیر ، بالا را سرو ، چشم را آهو ، زلف را عقرب یا مار خواندن براستی سرسام است. بگفته‌ی آن شاعر قفقازی اگر این ستایشها براستی در کسی پیدا شود همانا زشت‌ترین پیکری خواهد بود. دریغ از هوش آدمی که در چنین راهی بکار رود. دریغ!

آن شعرا که مرده‌اند ما امروز دسترس بآنان نداریم. من دلم می‌خواست شعرای زنده می‌گفتند که این بیهوده‌کاریها از بهر چیست؟! آیا چه سودی از این غزلهای آنان بمردم یا بخود ایشان می‌تواند رسید؟! آیا از خردمندی سزاست که با سخنان پوچ و بیهوده‌ای عمر خود و دیگران را تباه گرداند؟!

بدترین دشمن آدمی هوسکاریست. خوشا مردمی که در هر کاری هوس را کنار نهاده و سود و زیان آن را بسنجند و سپس بدان بپردازند. کنون ما نیز از شعرای خود می‌پرسیم آیا سود و زیان این کارهای خود را سنجیده‌اند یا تنها از روی هوس بآنها می‌پردازند؟. اگر براستی مایه‌ی کار ایشان هوس نیست و سودی از آن امید دارند چه بهتر که ما را نیز آگاه سازند!
کانال پاکدینی (احمد کسروی و همباورانش)
🔶 کتاب «پندارها» (احمد کسروی)

🔸 گفتار یکم : آیا توان پیشگویی کرد؟.. (تکه‌ی 10)


٢ـ فالگیری : (سه از سه)

آن کتاب فالی که درست کرده‌اند ، و اگر کسی چشم خود را بست و انگشت بروی فلان حرف گزاشت ، سخنانی که در متن کتاب در زیر آن یک حرف نوشته شده سرگذشت وی خواهد بود ، چه دلیلی براستی این داستان است؟!.. چنین کتابی را بایستی خدا ساخته و از آسمان برای فالگیری فرستاده باشد.

اینها نخست بخدا دروغ بستن است و از بزرگترین گناهان بشمار است. دوم مردم را فریب دادن و از کار بازداشتن است. اینجهان برای گردش خود یک آیین استوار می‌دارد و باید هر کسی آن را شناسد و پیروی کند. اینان مردم را گمراه گردانیده به بیرون شدن از آیین سپهر وامی‌دارند. اینان بخدا دروغ می‌بندند و با او می‌جنگند.

مردم آگاه نیستند. صدها آشوب از اینها در خاندانها پدید آید. مردک می‌گوید : «یک زن بالابلند و چشم و ابرو سیاهی با تو دشمنی دارد و بتو جادو کرده». زن ساده‌دل این را باور می‌کند و یکی از مادرشوهر و خواهرشوهر و جاری و هووی خود را بدیده گرفته او را دشمن خود می‌پندارد و این نیز بکینه‌جویی باو جادو می‌کند. این چیزیست که هزارها بار رخ داده.

در بیست سال پیش که در تبریز می‌بودم خانه‌ی یکی از خویشانمان دزدی رخ داد و پول هنگفتی از میان رفت. فالگیری گفت : «یکی از خویشان نزدیک که بالای بلندی می‌دارد این دزدی را کرده». از این گفته ، او به یکی از برادران زن خود بدگمان شد و چون کم‌کم بزبانها افتاد شهربانی نیز باو بدگمان گردید و گرفت و بزندان انداخت. در حالی که پس از یک ماه پول از جای دیگری بدست آمد و دانسته شد که دامن آن برادرزن پاک می‌بوده. در نتیجه‌ی همین داستان کینه‌ی بزرگی میان زن و شوهر افتاد و سالها گرفتار دشمنی بودند.

از این داستان صدها بلکه هزارها توان یافت. هنوز اینها زیانهای ساده‌ایست.

برخی از فالگیران ، فالگیری را افزاری برای فریفتن زنان و دلسرد کردن آنان از شوهرانشان گیرند و به یک کارهای بسیار زشتی پردازند. برخی از آنان میانجی میانه‌ی زنان و مردان بیگانه گردند. یکی از عنوانهای ایشانست که بزنان چون جادو درست کنند چنین گویند : «تو باید یک کار حرامی کنی» و با این عنوان زنان پاکدامن را آلوده گردانند.

گاهی زنان را برای «چال کردن جادو» به بیابانها کشانند و بدست غولان بیابان دهند. اینها از شاهکارهای ایشانست.

در دادسرای تهران پرونده‌هایی از اینگونه فالگیران هست که من سزا نمی‌شمارم داستان آنها را در اینجا بنویسم.
کانال پاکدینی (احمد کسروی و همباورانش)

(کتاب «پندارها»)
🔶 دین و جهان

🔸 نشست دوم (تکه‌ی 8)

شما نیک می‌دانید که ما در این کوششهای خود همان راه را گرفته‌ایم که دانشها گرفته‌اند. ما می‌گوییم : در هر زمینه باید دلیل را جلو انداخت که به هر کجا رفت ، دنبالش رفت و به هر نتیجه رسانید پذیرفت. درباره‌ی خدا نیز همان راه را گرفته‌ایم. این دلیلست که ما را بخدا رسانیده ، از ترس آتش دوزخ نبوده که ما خدا را پذیرفته‌ایم. آن خدایی که ما شناخته‌ایم بزرگتر از آنست که نیازمند شناخته شدن باشد و اگر کسی نشناخت بکینه در آتشش اندازد.

داستان ما در پی‌بردن بخدا داستان دانشمند انگلیسی اسحاق نیوتن در پی‌بردن به نیروی کشش (قوه‌ی جاذبه) است. نیوتن نیروی کشش را چگونه شناخت؟.. چه شد که به بودن چنان نیرویی پی برد؟..

چنانکه نوشته‌اند و همگی خوانده یا شنیده‌ایم اسحاق نیوتن در باغی می‌زیست و روزی که در نزدیکی درخت سیبی نشسته بود دید سیبی از درخت جدا گردیده به پایین افتاد. مرد دانشمند باندیشه فرورفت : «این سیب چرا به پایین افتاد؟.. در جهان هر کاری را شُوندی باید بود ، آیا شُوند این افتادن به پایین چیست؟.. چرا سیب به بالا نمی‌رود و پایین می‌افتد؟..». اندیشیده چنین دریافت که چیزها همه باهم کشش می‌دارند و هر یکی از آنها چیزهای دیگری را بسوی خود می‌کشد و در این میانه آنچه بزرگتر است و این نیرو در آن بیشتر می‌باشد چون زورمندتر است بکوچکترها چیرگی می‌نماید و آنها را کشیده بخود می‌رساند ، و اینکه سیب چون از درخت جدا گردیده بزمین می‌افتد از آنست که زمین آن را بسوی خود می‌کشد. سپس دامنه‌ی اندیشه را تا خورشید و ماه و دیگر کره‌ها رسانیده یکی از پایه‌های دانشی را پدید آورد.

ما نیز همین حال را داشته‌ایم : می‌بینیم جهانی است آراسته و بسامان[=منظم] ، می‌گردد و نمی‌فرساید ، از حالی بحالی می‌افتد و چون می‌اندیشیم ، می‌بینیم آن سامان و آراستگی و این گردیدن و دیگر شدن ، از خودش نتواند بود. اینجهان نه چیزیست که اینها از آن تواند بود. در این جهان یک دسته از باشندگان ماییم که آدمیانیم و بدیگر باشندگان برتری می‌داریم و ما می‌بینیم که کمترین دستی در سامان و آراستگی و یا در گردیدن و دیگر شدن جهان نمی‌داریم و خود ناخواهان آمده و ناخواهان می‌رویم. اینست ناچار شده می‌گوییم : اینجهان را پدیدآورنده و گرداننده‌ای هست و آن را «خدا» می‌نامیم.

در اینجا چون فرصت گفتگو نیست ، بهمین چند جمله بس می‌کنم. اگر کسانی می‌خواهند داستان را هرچه گشاده‌تر و روشنتر بدانند «ورجاوندْبنیاد» را بخوانند.

اینست آنچه ما را بشناختن خدا و خَستُویدن[=اعتراف کردن] به هستی او واداشته. ما اگر «خدا» می‌گوییم این را می‌خواهیم. نمی‌دانم باین چه ایرادی هست؟!. کسانی که بما خرده می‌گیرند بهتر است نزدیک آیند و سخنشان گویند؟!. از دور ایستادن و با جمله‌های پوچی ایراد گرفتن شیوه‌ی عامیانست.