پاکدینی ـ احمد کسروی
7.54K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.29K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
شادروان شهیدی از پشتیبانان پیمان
🔶 دین و جهان

🔸 نشست دوم (تکه‌ی 9)

می‌گویند : «دیگر بخدا چه نیاز است؟!. مگر آنان که بخدا باور نمی‌دارند کارشان نمی‌گذرد؟!.». می‌گویم : «به نیروی کشش چه نیازی می‌بوده؟!. مگر مردم عامی که آن را نمی‌شناختند و نمی‌شناسند و هیچگاه پروای چنین چیزها را نمی‌دارند ، کارشان نمی‌گذرد؟!.». اینان نمی‌دانند که گفتگو در زمینه‌ی فهمیدن و نافهمیدنست ، نه در زمینه‌ی نیاز داشتن و نداشتن.

آنگاه نیاز هم هست : زیرا جستجو از گردش جهان و از گرداننده‌ی آن در نهاد آدمی نهاده که اگر یک راه خردپذیر و روشن باز نباشد ، پندارهای بیپای بسیار بمیان آید. دانشها نیز در این باره کاری نتواند کرد.

باید «فرمول خردپذیری» درمیان باشد تا درِ پنداربافی (برای آینده) بسته گردد و از آنسو گمراهیهای بسیاری که امروز بدستاویز همان خداشناسی در جهانست ، از میان برخیزد.

ما اگر نام «خدا» می‌بریم و بآفریدگار راست جهان باور می‌داریم در برابر آن با صد گونه نادانی و گمراهی ـ از بت‌پرستی و گنبدپرستی و پنداربافیهای پست صوفیان و یاوه‌سراییهای خراباتیان و بسیار مانند اینها ـ می‌نبردیم.

اگر تنها برای نبرد با این گمراهیها هم بودی ما بایستی از خدا سخن رانیم و آنچه را که در این زمینه راستست و با دلیل توان پذیرفت نشان دهیم. چنانکه پیش از این هم گفته‌ایم برای بیرون کردن پندارهای بیپا از دلها باید آمیغها را روشن گردانید.

گذشته از همه‌ی اینها ، شما نیک می‌دانید که خواست ما از خدا و از دین یک چیز است ، و آن اینکه زندگانی از روی خرد باشد.

زندگانی آدمیان بدو گونه تواند بود : یکی آنکه مردمان معنی جهان و زندگانی را ندانند و هر کسی تنها سود خود خواهد. یکه‌ها باهم در نبرد و توده‌ها با یکدیگر در جنگ باشند. دیگری آنکه مردمان معنی جهان و زندگی را بفهمند و هر کسی در کارها و کوششهای خود دربند دیگران باشد. چه توده‌ها و چه یکه‌ها باهم همدستی نمایند و درمیانه آیینی باشد.

این دو زندگانی یکی نیست و از هم بسیار جداست. آن یکی زندگانی جانورانه‌ی از روی خودخواهیست و این یکی زندگانی آدمیانه‌ی از راه خرد می‌باشد.

ما خواهای این زندگانی آدمیانه‌ایم و این کوششها همه در آن راهست. اینکه دین می‌گوییم و نام خدا می‌بریم جز این نتیجه را نمی‌خواهیم.

ما می‌گوییم : باید چشم باز کرد و بجهان با دیده‌ی بیناتری نگریست. می‌گوییم دانشها افزارهایی بدست آدمیان داده و آنان را به سپهر چیره گردانیده. ولی این تنها بس نیست ، و راهی نیز باید بود که آدمیان بخود چیره گردند و جلو بدیهای خود را گیرند و چنین راهیست که دین می‌نامیم.

ما می‌گوییم : این هنری از ‎آدمیست که اقیانوسها را درنوردیده از این سر بآن سر می‌رود. هنری از آدمیست که سوار هواپیما گردیده در بالای ابرها به پرواز می‌پردازد. ولی می‌باید از این هنرها سودی برداشت و زندگانی را بهتر و خوشتر و جهان را آبادتر و خرمتر گردانید. این سودی نیست که اقیانوسها کشتارگاه باشد و هزارها آدمی خوراک ماهیان گردد. سودی نیست که هواپیماها افزار ویرانی شهرها باشد.

اینها را در جاهای خود گفته‌ایم. در اینجا می‌خواهیم بگوییم سخنی که ما از خدا می‌رانیم در این راهست ، در راه زندگانیست. پس چه زشتست که کسانی اینها را نافهمیده تنها از شنیدن نام خدا بزباندرازی پردازند! چه زشتست که کسانی خود نکوشند و بآنان که می‌کوشند گستاخی و بیفرهنگی دریغ نگویند!.

چه زشتست که کسانی پدران و مادران خود را فرورفته در لجنزار مرده‌پرستی و گنبدپرستی یابند و کمترین تکانی ندهند ، و زنان و خواهران خود را گرفتار فالگیران و دعانویسان و جادوگران بینند و پروایی ننمایند ، و اینهمه ملایان و روضه‌خوانان را درمیان توده تماشا کنند و اندوهی نخورند ، ولی شنیدن نام پاکْ‌آفریدگار را بخود هموار نگردانند و خیره‌رویانه زبان بایراد گشایند.
🔶 دفتر «شعر در ایران»

🔸 شعر در ایران تکه‌ی 10


پلیدا آن کسانی که خدا را «شاهد» بخوانند! (یک از دو)

سیاهکاری دیگری که شعرای ایران داشته‌اند آنکه کسانی پندارهای بی‌پای صوفیگری را با اصطلاحات میخانه بهم درآمیخته یک رشته سخنان زشت اندر زشتی پدید آورده‌اند. صوفیگری در آغاز پیدایش خود «دل از جهان کندن و از خود گذشتن و آزار بکسی نرسانیدن و این گونه ستوده‌کاریها» بوده. ولی سپس کسانی آن را مایه‌ی فریب مردم ساخته و یک رشته پندارهای بی‌سر و بن زشتی از وحدت وجود و پیوستن بخدا و مانند اینها بآن درآمیخته‌اند و اینست یک دسته صوفیانی پیدا شده‌اند که براستی از خدا و دین بیگانه و خود دشمنان بزرگ مسلمانی بوده‌اند و زشت‌ترین بدعتها را در میان مسلمانان پدید آورده‌اند. اینان بیکاری و گدایی را که ننگ آدمیگریست پیشه‌ی خود داشته نابکاری با پسران ساده‌رو را که در اسلام از پلیدترین گناهان است روا شمرده و پیران ایشان خود را از پیغمبران بالاتر دانسته دعویهایی می‌کرده‌اند که هیچ پیغمبری نکرده.

در میان مسلمانان گروهی دروغگوتر از اینان نبوده چنانکه اگر کتابهای آنان را ببینیم بی‌شک نُه بهر از ده بهر آنها جز دروغ و گزافه نیست.

شیخ عطار در تذکرة الاولیاء داستانی آورده که یکی از بزرگان صوفیان درویشی را که علاقه به تربیت او داشت سه سال در بازارها بگدایی واداشت. چنانکه نوشته‌اند راهنمای خود عطار هم بصوفیگری ، یک گدایی بوده و براهنمایی او شیخ از سوداگری که مایه‌ی گردنفرازی و بهترین طاعت است دست کشیده بتنبلی و گدایی افتاده است.

از صوفیگری در جای دیگری باید گفتگو کرد. (1) در اینجا مقصود آنست که شعرا چنین پندارهای بی‌بنیاد و نازیبایی را از صوفیان گرفته و آن را با اصطلاحات میخانه بهم آمیخته اشعار بسیاری در این زمینه سروده‌اند و الحق آبروی خود و اسلام و ایران را در یکجا بباد داده‌اند. زهی بی‌شرمی آن کسانی که خدا را «شاهد» (2) بخوانند.

زهی پلیدی آن نامردانی که پیغمبران را «پیر میکده» نامند. تفو! بر این نادانان تفو!

این سیاهکاری از آنجا برخاسته که صوفیان دسته دسته در خانقاهها گرد می‌آمدند و چون همه مفت خورده گردن ستبر می‌ساختند و هرگز غمی از روزگار بر دل نداشتند این بود که بکامگزاری برخاسته روزانه چند بار حلقه زده درویش بچگان را در میان انداخته با دف و آواز دست افشانده پای می‌کوبیدند. ولی برای فریب مردم که نانشان بریده نشود این رقص و کامگزاری را عبادت جلوه می‌دادند و بی‌شرمانه دعوی عشق بخدا کرده خدا را معشوق و دلبر می‌نامیدند.

برخی شعرا هم که میخوارگی را پیشه داشته و آنچه را که بنام صله‌ی‌ شعر از این و از آن در می‌یافتند در میخانه‌های ارمنیان یا زردشتیان صرف باده و ساده می‌کردند ، اینان اگرچه کسان تردامن و بی‌پروایی بوده و درپی آبرو نبوده‌اند و پاره‌ای از ایشان با صوفیان دشمنی می‌نموده‌اند با آنهمه این درس را از صوفیان یاد گرفته‌اند که آنان نیز پرده‌ی خداپرستی بروی سیاهکاریهای خود بکشند و اینست که خدا را بمیخانه‌ها کشانیده و میخواری را عبادت جلوه داده و در شعرهای خود آن ننگین‌کاریها را پدید آورده‌اند :

زاهد بخرابات بیا راست مترس ترسی که در این راه خطرهاست؟ مترس
آن کس که ز ترس او نیایی بر ما پنهان ز تو در خرابه‌ی ماست مترس

پیداست که نخست این کار خاص چند شاعر بی‌ننگ و عاری بوده ولی کم‌کم زشتی آن از میان برخاسته و هر شاعری کم و بیش آلوده‌ی آن گردیده. بلکه شعرا آن را دلیل «حکمت» و «عرفان» گرفته‌اند که هر شاعری که می‌خواسته خود را حکیم و عارف جلوه دهد شعرهای خود را بدان اصطلاحات ننگین می‌آلوده.

کار بآنجا کشیده که مردی که او را «حکیم بزرگ» ایران میخوانند درباره‌ی خدا چنین میگوید :

با که توان گفت این سخن که نگارم شاهد هرجایی است و پرده‌نشین است

خاک بر سر حکیمی که خدا را «شاهد هرجایی» بخواند. تو گویی قحط عبارت بوده که نیاز بچنان عبارت زشتی افتاده!

پابرگی :
1ـ کتاب صوفیگری دیده شود.
2ـ از شاهد در زبان صوفیان و شعرا بچه‌های نابکار مقصود است. ـ پیمان
🔶 کتاب «پندارها» (احمد کسروی)

🔸 گفتار یکم : آیا توان پیشگویی کرد؟.. (تکه‌ی 12)


3ـ ستاره‌شماری : (دو از شش)

یک چیز دیگری که گذشته از اینها برواج ستاره‌شماری افزوده و مایه‌ی فریب مردم گردیده ، اینست که همیشه ستاره‌شماری با ستاره‌شناسی توأم می‌بوده.

چنانکه گفتم ستاره‌شناسی (هیئت) خود یکی از دانشهای گرانبهاست و بنیاد استواری دارد. این نیز از زمانهای باستان شناخته بوده ، و از همان زمانها دانشمندان بنامی بآن پرداخته‌اند که اگرچه در بیشتر جاها لغزش پیدا کرده بودند در برخی چیزها فیروز می‌بودند. از جمله حساب گردش ستارگان را از روی درستی کرده و جایگاه هر یکی از آنها را بدست آورده بودند. اینست می‌بینیم از سه‌هزار سال پیش دانشمندان این فن چگونگی گرفتن ماه و خورشید و انگیزه‌ی آنها را دانسته و از پیش آگاهی می‌داده‌اند.

این داستان گرفتن ماه و خورشید و آگاهی دادن از آن از روی حساب می‌باشد و خود از جُستارهای ستاره‌شناسیست. یک دانشمند ستاره‌شناس از روی حساب تواند دانست که در فلان روز و فلان ساعت و فلان دقیقه خورشید و ماه و زمین چنان خواهند بود که خورشید و ماه در روبروی یکدیگر ، و زمین درمیان آنها باشد و سایه‌ی زمین بروی ماه بیفتد و آن را تاریک گرداند. این را از روی حساب تواند دانست و از روی پیش‌بینی آگاهی تواند داد.

این یکی از کارهای دانش است. ولی مردم چون نمی‌دانند آن را دلیل ناپیدادانی منجم شمارند ، و جدایی میانه‌ی این کار و دیگر پیشگوییهای او که همه از روی پندار است نگزارده آنها را نیز راست پندارند.

هنوز در زمان ما نیز عامیان چنین گویند : «منجم اگر یک چیزهایی نمی‌داند پس چطور گرفتن ماه و آفتاب را خبر می‌دهد و راست درمی‌آید؟!.» از زمان باستان این یکی از انگیزه‌های فریب خوردن مردم بوده. همچنین درآمدن ماه نو ، و دیده شدن و نشدن آن ، و آغاز سال نو و مانند اینها که همه از روی حسابست در نزد مردم دلیل ناپیدادانی منجمان می‌باشد!..

بدینسان ستاره‌شماری پدید آمده و شناخته گردیده ، و چون در قرن دوم و سوم اسلام ، فلسفه‌ی یونان و دیگر دانشهای یونانی و رومی بشرق آمده و در اینجا رواج بی‌اندازه یافته ، این نیز درمیان آنها بوده و آنچه ما می‌دانیم از همان زمان تا یک‌هزار سال در اوج رواج خود بوده که گذشته از مردم عامی پادشاهان و فرمانروایان بآن گرویده و هر کدام از آنان یک یا چند ستاره‌شمار (منجم) در دربار خود داشته‌اند. یک پادشاه اگر می‌خواسته بتخت نشیند و یا بجنگ رود ، و یا سرایی بنیاد‌‌ گزارد ، و یا زنی بگیرد ، یا به هر کار بزرگ دیگری پردازد ، می‌بایست منجم برای آن ، ساعت برگزیند. در این دوره ستاره‌شماران جانشین بتکده‌ی دلفی می‌بوده‌اند و ما در تاریخ داستانهای بسیار شگفتی پیدا می‌کنیم که اینک برخی از آنها را برای گواهی در اینجا یاد می‌کنیم :

پادشاهان صفوی باور بسیار بمنجمان می‌داشتند و در دربار خود از آنان نگه می‌داشتند. در زمان شاه‌‌عباس یک داستان شگفتی رخ داد. بدینسان که منجمان چنین گفتند : «اوضاع کواکب می‌رساند که در این سال یک پادشاهی از میان خواهد رفت». از آنسوی درباره‌ی شاه‌عباس گفتند : «تربیع نحسین در خانه‌ی طالع واقع شده و اختر طالع در حضیض زوال و وبالست». از این دو سخن چنین نتیجه می‌گرفتند که بشاه‌‌عباس بیم یک آسیبی یا گزندی می‌رود.

چون گمان دروغ در گفتار خود نمی‌داشتند ملا جلال یزدی که یکی از ایشان می‌بود چنین پیشنهاد کرد که سه روز شاه‌‌عباس خود را از پادشاهی برکنار گردانیده تاج و تخت را به یک کسی از زندانیان کشتنی بازگزارد که در آن سه روز همگی وزیران و سپاهیان و دیگران در فرمان آن باشند و پس از سه روز او را بکشد و از این راه بلای رسیده را از خود دور گرداند.

شاه‌‌عباس که از ترس جان فرمانبر منجمان شده بود این پیشنهاد را پذیرفت و چون در آن سال چند تن از درویشان را بنام بیدینی گرفته و بزندان سپرده بودند چنین نهادند که ملا یوسفی نامی را از آنان بپادشاهی رسانیده سپس بکشند.

👇
در عالم‌آرا این داستان را چنین می‌نویسد : «یوسفی مزبور را به اردو آورده حضرت اعلی خود را از سلطنت و پادشاهی خلع فرمود و اسم پادشاهی بر آن خون‌گرفته اطلاق فرمودند و تاج شاهی بر سرش نهاده اثواب فاخره در او پوشیدند و در روز کوچ بر استر بردعی با زین و لگام مرصع سوار کرده اعلام پادشاهی را بر سرش افراشتند و جمیع امرا و مقربان و اهل خدمت با لشکر و قشون بآیین مقرر در ملازمتش کمر بسته بمنزل می‌رسانیدند و در دیوانخانه‌ی همایون فروآورده اطعمه و اشربه می‌کشیدند و شب قورچیان عظام و عساکر منصوره بکشیک قیام می‌نمودند و آن بیچاره عاقبت کار خود را فهمیده آن سه روز را بفراغت گذرانید ... و حضرت اعلی در آن سه روز با دو سه نفر جلودار و خدمتکاری که سوار گردیده اصلاً بتمشیت امور سلطنت نمی‌پرداختند. مولانا یوسفی در سر سواری جناب مولانا جلال منجم را دیده باو گفته بود ایحضرت ملا چه بخون ما کمر بسته ... مجملا بعد از سه روز از لباس مستعار حیات عریان گشته از تخت افتاد. بعد از واقعه‌ی مزبور حضرت اعلی مجدداً بر مسند فرماندهی جلوس فرمودند».
🔶 دین و جهان

🔸 نشست دوم (تکه‌ی 10)

این را هم بگویم : ولتر و دیگران که پیشروان بیدینی و خداناشناسی بوده‌اند ، آنان کشاکششان با کشیشان می‌بوده و آن خدا را نپذیرفته‌اند که گفته‌ی کشیشانست (خدایی که ما نیز نپذیرفته‌ایم). اگر ولتر و همراهانش بخدای راست راه یافتندی هرآینه پذیرفتندی و بازنایستادندی. (1)

اما مادیگری ، راستست که این فلسفه جهان هستی را جز این دستگاه سترسای مادی نشناخته می‌گوید : «ماده است و نمایشهای آن و چیز دیگری نیست». ولی این فلسفه راه بجایی نتوانسته برد و جهان را از گرویدن بخدا ، بی‌نیاز نتوانسته گردانید.

چنانکه گفتیم ما اینجهان را جداسر[= مستقل] نمی‌توانیم شناخت. این گردش و دیگر گردیدن و این سامان و آراستگی را از خود او نمی‌توانیم دانست. از اینجاست که ناچار شده می‌گوییم : در پشت سر این دستگاه سَتَرسَنده‌ی مادی ، دستگاهی دیگر هست. فلسفه‌ی مادی در این زمینه کاری نتوانسته و گرهی از رشته‌ی اندیشه‌ها نگشاده.

مثلاً لاپلاس و دیگران درباره‌ی آغاز زمین و خورشید و دیگر کره‌ها چنین پنداشته‌اند : «روزی بوده که اینها توده‌ی بخاری می‌بوده و در فضا آرام می‌ایستاده. ولی ناگهان بتکان آمده بگرد خود چرخیدن آغاز کرده و از آن چرخیدن کره‌ی خورشید پدید آمده ...».

بگفته‌ی خودشان این یک پندار [انگار؟] (تئوری) است. ما نیز ایراد نگرفته می‌پذیریم. ولی ناچار شده می‌اندیشیم : آیا آن نیرو که توده‌ی بخار را بتکان آورده و جهانی را باین آراستگی پدید آورده در خود آن توده می‌بوده؟!. آیا چنین گمانی توان برد؟!. در اینجاست که ناچار شده به هستی آفریدگاری در پشت سر اینجهان گردن می‌گزاریم.

پابرگی :
1ـ ولتر باآنکه از دین روگردانی می‌نمود ، هوادار خداپرستی ساده بود. این سخن او شناخته است : «اگر خدا نباشد باید آن را اختراع کنید». (دائرة‌المعارف مُصاحِب).
🔶 دفتر «شعر در ایران»

🔸 شعر در ایران تکه‌ی 11


پلیدا آن کسانی که خدا را «شاهد» بخوانند! (دو از دو)

این نکته را هم بگویم که بیشتر اینان نافهمیده سخن رانده‌اند و بیش از این نمی‌خواسته‌اند که بوی «وحدت وجود» از سخنان ایشان برآید و نزد مردم بعرفان و حکمت معروف شوند و اینست که بیشتر شعرهای ایشان معنای درستی ندارد که اگر خودشان زنده بودند نمی‌توانستند از عهده‌ی معنی آن برآیند. چیزی که هست مردم این شعرها را خوانده و بزور اندیشه و پندار معنی برای هر یکی درست می‌نمایند و چه بسا که نافهمیده و با معنیهای ناروشن آنها را بیاد می‌سپارند و این خود بدترین کاریست که می‌کنند.

اینکه توده‌ی انبوه در ایران بیشتر چیزها را نافهمیده می‌پذیرند همانا یکی از علتهای آن رواج آن گونه شعرهای بی‌معنی است. اگر در هزار سال پیش کسی در ایران برخاسته دعوی می‌کرد : «من غیب منیع لایدرک» هستم مردم هرگز او را رها نکرده پافشاری می‌کردند که مقصود خود را از آن عبارت آشکار سازد و چون مقصود او را درمی‌یافتند که دعوی خدایی دارد خیو (1) برویش می‌انداختند که مردک تو که همچون دیگران از زنی زاییده شدی و همچون دیگران سراپا نیازی ـ تو که از بیم جان از شهری بشهری گریخته‌ای تو که از ترس مردم بارها سخن خود را عوض کرده‌ای ـ چنین تویی چگونه خدا تواند بود؟!

ولی زشتکاریهای صوفیان و پاره‌ای شعرا که پندار بی‌سر و ته «وحدت وجود» را بازاری ساخته و دلهای همه را پر از آن گردانیده‌اند و از آنسوی مردم را بپذیرفتن چیزهای نافهمیده عادت داده‌اند این نتیجه را پدید آورده که در زمان ما چنان مردکی پیدا شده و خود را «من غیب منیع لایدرک» خواند و هزار کسان بی‌آنکه مقصود او را بدانند سخن او را پذیرفتند. صدها کسان هم مقصود را دریافتند با این همه ایرادی بَرو نگرفتند! این یکی از نتیجه‌های آن سیاهکاریهای صوفیان و شعرا بوده.

پابرگی :
1ـ خیو (xayu) = تُف (ویراینده)
🔶 کتاب «پندارها» (احمد کسروی)

🔸 گفتار یکم : آیا توان پیشگویی کرد؟.. (تکه‌ی 13)


3ـ ستاره‌شماری : (سه از شش)

داستان دوم نیز از پادشاهان صفویست : چون در سال ١٠٧٧ شاه‌عباس دوم درگذشت پسر او صفی‌‌میرزا را بجانشینی برداشتند. منجمان ساعت برگزیدند و شاه جوان در آن ساعت تاج بسر گزارده بتخت نشست.

ولی در سال یکم و دوم پادشاهی او آشوبهای بسیاری برخاست. زیرا از یکسو ترکمانان و ازبکان بتاخت و تاراج آمدند و زیان بسیار رسانیدند و از یکسو در شیروان و آن پیرامونها زمین‌لرز سختی رخ داد و آسیب بسیار پدید آورد. مردم روی خوشی نمی‌دیدند و از پادشاه ناخشنودی می‌نمودند.

از آنسوی خود پادشاه جوان ناتوان می‌بود ، و چون همیشه با زنان در گردش و آمیزش بوده در باده‌خواری و کامگزاری اندازه نمی‌شناخت روز بروز ناتندرست‌تر می‌گردید و بناتوانیش می‌افزود.

پزشک درباری (یا حکیم‌باشی) بسیار می‌کوشید و هر چاره بکار می‌برد. ولی با آن ناپرهیزی پادشاه نتیجه نمی‌داد. از آنسوی مادر شاه بجای آنکه پسرش را بپرهیز وادارد پزشک را گناهکار می‌گرفت و او را نادان می‌خواند. چون در یک دربار خودکامه نتیجه‌ی این کار کشته شدن پزشک و گرفته شدن دارایی او بودی وی سخت می‌ترسید و اینبود برای رهایی جان و دارایی خود چنین پراکند که منجم‌باشی در برگزیدن ساعت برای تخت‌نشینی پادشاه دچار نافهمی گردیده و این ناخوشی پادشاه و آن ناایمنی کشور و آن زمین‌لرز و دیگر آسیبها همگی نتیجه‌ی خوش نبودن ساعت تخت‌نشینی می‌باشد.

این سخن چون پراکنده شد درباریان بیخردانه آن را باور کردند. شاردن فرانسوی که آن زمان در ایران می‌بوده و ما این داستان را در سیاحتنامه‌ی او می‌یابیم ، چنین می‌نویسد :

«پادشاه و مادرش پیش از دیگران این یاوه‌گویی را باور کردند. زنهای اعلیحضرت نیز گناه منجم را بیگمان دانستند. خواجگان و دیگر درباریان چاپلوس که جز رأی پادشاه رأیی ندارند بآن باور گرویدند. بدینسان پزشک کار را پیش برد و از این راه جان و دارایی و آبروی خود را بازخرید. منجم‌باشی هرچه دلیل به بیگناهی خود آورد سودی نداد و کار بجایی رسید که از ترس جان نه تنها خاموشی گزید ناگزیر گردیده بنافهمی خود اقرار کرد. در اینحال می‌بایست لغزش گذشته را جبران کنند و برای این کار پس از اندیشه‌ی بسیار راهی جز آن نیافتند که پادشاه دوباره تخت‌نشینی و تاجگزاری کند ، و چون مردم «صفی» را خوش‌یمن ندانسته می‌گفتند در زمان شاه‌‌صفی نخست نیز بدیهایی در ایران رخ داده ، در نتیجه‌ی این چنان نهادند که دوباره ساعتی گزینند و پادشاه با نام دیگری دوباره تاجگزاری کند. اینبود منجمان با رنج بسیار ساعتی برگزیدند که در آن ساعت بار دیگر آیین تاجگزاری بکار بسته شد و پادشاه بنام شاه‌‌سلیمان بار دیگر تاج بسر گزارده بتخت نشست.»

شاردن این داستان را بدرازی نوشته شگفتی می‌نماید از اینکه ایرانیان بچنین کار بیهوده‌ای برخاستند ، و چنانکه او می‌نویسد و ما نیز از تاریخ می‌دانیم این کار هیچ نتیجه‌ای نداشت و هَنایشی (1) از آن در کارها پدیدار نگردید.

پابرگی (از ویراینده) :
1ـ هنایش (همچون همایش) = اثر
🔶 دین و جهان

🔸 نشست سوم (تکه‌ی 1)

در نشستهای گذشته از ایرادهایی که کسانی بنام بی‌دینی بما می‌گیرند سخن راندیم و می‌خواهم در این نشست بزمینه‌ی دیگری درآیم :

باشد شما شنیده‌اید که دکتر اَرانی گفتاری در مهنامه‌ی «دنیا» زیر عنوان «عرفان و اصول مادی» نوشته بوده که بتازگی در دفتری جداگانه بچاپ رسیده و چون در این گفتار سخنانیست که با گفته‌های ما ناسازگار می‌باشد ، کسانی خواستار شده‌اند در آن باره هم گفتگویی کنیم.

نخست باید بگویم : دکتر ارانی جوان دانشمندی می‌بود و من با او دوستی می‌داشتم. بویژه در سال آخر آزادیش که بارها در اداره‌اش با او دیدار می‌کردم و گفتگوهایی نیز گاهی درمیانه می‌رفت. همچنان در دیوان جنایی که محاکمه‌ی او و همراهانش می‌رفت من چون یکی از وکلا می‌بودم هر روز او را می‌دیدم و آنچه می‌توانستم دوستی و مهربانی دریغ نمی‌داشتم و سپس که مرگش را شنیدم افسوس بسیار خوردم. ایران بچنان جوانان دانشمند نیاز بسیار می‌دارد.

دوم از این نوشته‌ی دکتر خشنود گردیدم. زیرا آنچه در این دفتر نوشته شده سخنانیست که از اروپا از سرچشمه‌ی مادیگری برخاسته و آوازه‌اش به ایران نیز رسیده ، که من بارها آنها را از این و آن (ولی با زبانهای عامیانه) می‌شنیدم و خود آرزومند می‌بودم که در کتابی بخوانم و یا از زبان دانشمندی بشنوم که نیک آگاه گردم ، و اگر بپاسخی نیاز بود پاسخ دهم. از اینرو همانکه از نوشته‌ی دکتر آگاه گردیدم ، نسخه‌اش را از آقای اسلامی گرفته با خوشی خواندم و چون برخی بخشهایش بپاسخ نیازمند است ، در اینجا بآن می‌پردازم :

ما دوست می‌داریم از هر راهی که توانیم بسخن درآییم و آمیغها را هرچه روشنتر گردانیم ، و این زمینه بسیار ارجدار می‌باشد و خود مایه‌ی خشنودیست که گفتگومان با دانشمندانست.

چنانکه دیده می‌شود دکتر ارانی «عرفان» (یا تصوف) را عنوان کرده. ولی اگر کتابش را خوانده‌اید ، خواست او همه‌ی آموزاکهاییست[تعلیمات] که بیرون از مادیگری می‌باشد. دینها نیز از آنهاست.
دکتر تقی ارانی
دین و جهان - نشست 2.pdf
591.3 KB
📚 دین و جهان

🔸 نشست دوم

🔅 همه‌ی تکه‌ها یکجا در یک فایل پی‌دی‌اف
🔶 دفتر «شعر در ایران»

🔸 شعر در ایران تکه‌ی 12


شاعری که بهجو و دشنام زبان بیآلاید پستی و پلیدی خود را نشان داده.

زمینه‌ی دیگری که شعرا برای چامه‌سرایی خود برگزیده‌اند هجو و دشنام است. این کار آن دسته از شعراست که کار گدایی را بقُلدری رسانیده بوده‌اند. چنانکه پاره‌ای‌ گدایان چون بخشش نیافت زبان بدشنام و نفرین باز می‌کند اینان نیز برای آنکه توانگران را بترسانند از هجو و دشنام پرهیز نداشته‌اند. و چون این گونه چامه‌سرایان بسیار کم بوده‌اند ما بسخن دراز درباره‌ی آنان نمی‌پردازیم. ولی از یاد این نکته غفلت نمی‌نماییم که نگهداری هجوهای اینان و اینکه آن زشتگوییها را از دیوانها بیرون نمی‌کنند عیب بزرگی بر ایران است. یک مردمی تا چه اندازه بیراه باشد که دشنام و زشتگویی را نیز جزو «ادبیات» دانسته در کتابها نگاه دارد!

نیز آن دسته شعرایی که نام «غلام» و «شاهد» در شعرهای خود برده‌اند زشت‌ترین خیانت را بایران کرده‌اند. اینان اگر سخن از دُر و گهر می‌سرودند جبران این خیانتکاریشان نمی‌کرد و هرگز شایسته نبود که ایرانیان گفته‌های آنان را نگاه دارند و مایه‌ی سرافکندگی یک کشور کهن همچون ایران را فراهم سازند!
🔶 کتاب «پندارها» (احمد کسروی)

🔸 گفتار یکم : آیا توان پیشگویی کرد؟.. (تکه‌ی 14)


3ـ ستاره‌شماری : (چهار از شش)

یک داستانی هم یکی از آشنایان با منجمی می‌دارد که چون نوشته است کوتاه‌شده‌ی نوشته‌ی او را در اینجا می‌آوریم :

می‌گوید : سه سال پیش از این در ماه رمضان بود یکی از دوستان مرا برای افطار دعوت کرد. چون رفتم و از در وارد شدم و نشستم گذشته از میزبان دو کس دیگر بودند. میزبان بمعرفی پرداخت : این آقای مصور ، رحمانیست. گراورهای خوب می‌سازد. این آقای فلان منجم است ، تقویم ایشان امروز در ایران فرد است. سپس مرا هم بآنان معرفی کرد.

از همین معرفی سر صحبت باز شد. آقای منجم پس از آنکه مقداری از اینسو و آنسو گفتگو کرد ، رو بمن گردانیده چنین گفت : تعجب است شما تا حال تقویم مرا ندیده‌اید. مگر باختیارات مقید نیستید و در کارهای خود سعد و نحس را مراعات نمی‌کنید؟!.. میزبان فرصت نداد که من پاسخی گویم و چنین گفت : آری من حالا یادم می‌افتد که آقای فلان از طرفداران پیمانست و قهراً عقیده بعلم نجوم ندارد. منجم پرسید : پیمان چیست؟. گفت : یک مجله‌ایست که علم نجوم و استخاره و تفأل و کلیه‌ی این امور را منکر است و در شماره‌های اخیر خود مقاله‌های مفصل در این باب نوشته است.

منجم گفت این تازگی ندارد. از قدیم‌زمان هر علمی منکرینی داشته است. علم نجوم را نیز همیشه یک دسته منکر بوده‌اند و کتابها در رد آن نوشته‌اند. میزبان گفت : لیکن پیمان یک چیز تازه هم دارد. زیرا می‌نویسد : اگر این حقیقت دارد که منجم می‌تواند از آینده خبردار باشد پس چرا خود او از این علم استفاده نمی‌کند؟!.. گفت چه استفاده‌ای بکند؟!.. گفت : می‌گوید متاعی را که می‌داند در آینده‌ی نزدیکی ترقی خواهد کرد خریداری کند و ببهای گران بفروشد و از راه تجارت بهره‌ی کافی برداشته دیگر محتاج نباشد که تقویم چاپ کرده یکی یک ریال بفروشد. بعلاوه می‌گوید : اگر کسی بتواند از آینده خبر دهد دولتها مهمترین استفاده را از وجود او کنند و او را ملیونر گردانند.

آقای منجم با یک وقار غریبی گفت : تمام این استفاده‌ها می‌شود. شما چه می‌دانید من بکجاها راه دارم و چه کارهایی می‌کنم. همین چند روز بود که آقای جم (نخست‌وزیر آن روز بود) فرستاد عقب من ، و من چون رفتم از جنگ آلمان با فرانسه و انگلیس می‌پرسید که کی روی خواهد داد. دو ساعت خلوت کرده بود و اینها را می‌پرسید. حاجی محتشم‌السلطنه رییس مجلس چون می‌خواست برای شرکت در جشن تاجگزاری پادشاه انگلیس باروپا رود ، فرستاد عقب من و چون رفتم انحراف قبله‌ی لندن را تحقیق می‌کرد که نمازش در آنجا درست باشد.

من که نباید همه‌ی اسرار را بشما بگویم. هر روز وزراء می‌فرستند از من سؤالها می‌کنند و من جوابها می‌دهم.

چون این مطالب را می‌گفت بدقت در ما می‌نگریست و گویا ملتفت بود که اقوال او را تصدیق نمی‌کنیم. اینبود بیکبار لحن مطلب را عوض کرده چنین گفت : می‌خواهید برای شما یک حکایت غریبی را نقل کنم؟. و بدون آنکه منتظر جوابی از ما بشود شروع بسخن کرده چنین حکایت نمود :

آن سالی که من باروپا رفتم در پاریس یک پرفسوری بدیدن من آمد و چون شنیده بود که من منجم هستم خواست اندازه‌ی علم مرا تشخیص دهد بعضی سؤالات کرد. من گفتم : باینها چه احتیاج؟!.. شما یک روزی را معین کنید تا من بشما بگویم که در آن روز سر ناهار چه خوراک خورده‌اید. اول قدری تردید داشت و سپس چون قبول کرد و یک روزی را معین نمود من بتفصیل خوراک او را در سر ناهار آن روز آگاهی دادم. پرفسور بسیار خوشحال شد و مرا در آیروپلان[=هواپیما] خود گزاشته در شهرهای اروپا گردش داد و به هر کجا که می‌رسیدیم مرا معرفی می‌کرد و می‌گفت دانشمند بزرگیست.

تا اینجا که دامنه‌ی صحبت کشیده بود من دخالت نداشتم. لیکن اینجا بدروغ‌بافیهای عامیانه‌ی آقای منجم تاب نیاورده گفتم : بهتر است زمینه‌ی گفتگو را تغییر دهیم. آقای منجم بجای آنکه ممنون شود با لحن اعتراض گفت : برای چه؟!.. گفتم : برای آنکه اینها دروغست. گفت : «اینها دروغست؟!.. می‌خواهید بخود شما هم ثابت کنم؟!..» گفتم می‌خواهم همان ترتیبی را که می‌گویید در فرانسه کرده‌اید تکرار نمایید و بگویید من دیشب چه خورده‌ام و برای آنکه صدق و کذب سخنتان دانسته شود اینجا تلفن هست. این آقایان می‌توانند از خانه‌ی ما بپرسند. گفت : چشم ، البته می‌کنم.

چون بر سر افطار بودیم من دیگر خاموش شدم. ولی آقای منجم دنباله‌ی لاف و گزاف را ممتد می‌داشت و در ضمن شعرهای نیشداری می‌خواند و عباراتی از عربی و فارسی می‌سرود.
🔶 دین و جهان

🔸 نشست سوم (تکه‌ی 2)


برداشت سخن از «خوار داشتن جهان و چشم‌پوشی از خوشیهای آن و باور داشتن بجاویدانی روان و امید بستن بزندگانی آینده» است و شما می‌دانید که این چیزها چنانکه در صوفیگریست در دینها نیست. در این چیزها صوفیگری با دینها جدایی بسیار می‌دارد. لیکن پیروان مادیگری جدایی درمیانه‌ی آنها نگزارده همه را به یک دیده می‌بینند.

همه‌ی آموزاکهایی که از خدا و از جهان دیگر و از پابستگی به نیکی و مانند اینها سخن می‌راند چه دین باشد و چه صوفیگری و چه فلسفه ، در اندیشه‌ی پیروان مادیگری پدید آمده از پستی زندگانی و از درماندگی و بریده شدن امید ، و یا برخاسته از سودجویی و نیازمندی می‌باشد.

همین زمینه است که دکتر ارانی در این کتاب عنوان کرده و از یکایک جنبشهای اینچنانی ، چه در یونان و چه در هند و چه در ایران و چه در دیگر جاها بسخن پرداخته و شُوند پیدایش هر یکی را بدانسان که پنداشته‌ی خودش بوده برشته‌ی نوشتن کشیده.

بگفته‌ی اینان همه‌ی اندیشه‌ها و دریافتهایی که در مغز آدمی پدید می‌آید نتیجه‌ی هنایش چیزهاییست که از بیرون با آدمی برخورد می‌دارد. بگفته‌ی خودشان : «نتیجه‌ی تأثیر محیط است». نیازمندی ، ترس ، نومیدی ، سردی یا گرمی ، روشنایی یا تاریکی و هرچه از اینگونه است در کار مغز هنایش می‌دارد و در چگونگی دریافت و اندیشه کارگر می‌باشد.

دکتر در این باره چنین می‌نویسد :

«فقط با مغز می‌توان فکر کرد. مغز ماده و فکر یکی از خواص این ماده است. تجربه بما نشان می‌دهد که اگر محیط مادی (نور ، درجه حرارت ، رطوبت و غیره) تغییر کند ، در ساختمان و طرز عمل موجود زنده نیز تغییرات نظیر آن بظهور می‌رسد. مغز نیز کاملاً تابع این قانونست ...».

این سخنان را ما اگر بشکافیم معنایش آنست که در جهان آمیغی نیست ، نیکی یا بدی نمی‌باشد ، نیرویی در آدمی که نیک را از بد و راست را از کج بشناسد پیدا نتوان کرد.

اگرچه دکتر از دینها و صوفیگری و فلسفه سخن رانده و درباره‌ی آنهاست که بچنین گفتاری برخاسته ، ولی چه جدایی درمیانه‌ی دین و صوفیگری و فلسفه با دیگر چیزهاست؟!. آنچه را که این درباره‌ی دین و صوفیگری و فلسفه می‌گوید و همه را نتیجه‌ی پیشامدها و نیازمندیها می‌شمارد ، در هر چیز دیگری توان گفت و دامنه‌ی سخن را بهمه جا توان کشید.

در اینجاست که گفتگو میانه‌ی ما با پیروان مادیگری آغاز می‌یابد. در اینجاست که ما ناچار می‌شویم بپاسخ پردازیم. این یکی از لغزشهای بزرگ فلسفه‌ی مادیست.
📚 کتابهای سیاسی

📘 از سازمان ملل متحد چه نتیجه تواند بود؟
📘 افسران ما
📘 امروز چاره چیست؟
📘 امروز چه باید کرد؟
📘 دادگاه
📘 در راه سیاست
📘 دفاعیات احمد کسروی
📘 دولت بما پاسخ دهد
📘 سرنوشت ایران چه خواهد بود؟
📘 ما و همسایگانمان

👇👇
🔶 دفتر «شعر در ایران»

🔸 شعر در ایران تکه‌ی 13


ایران آینده باید جز از ایران گذشته باشد. (یک از دو)

سخن کوتاه کنیم : شعرای گذشته‌ی ایران با همه‌ی بیشماری تنها چند تن بشماری از آنان درخور آنست که ایرانیان مایه‌ی سرفرازی خود شمرده نامهای اینان را در کتابها نگاه دارند. و سرآمد اینان هم بی‌گفتگو شاعر گرانمایه‌ی ایران فردوسی است. این مرد غیرتمند زبونی‌ای را که زبان ایران در برابر زبان تازی پیدا کرده بود برنتافته با سی سال رنج شاهنامه را سروده که خود مایه‌ی زندگی زبان فارسی گردیده. این شاعر برگزیده نه غزلهای بیهوده سروده و نه ستایشهای نابجا کرده و در پاکنهادی او این بس که در گله و بدگویی از سلطان محمود هم آن همه پاکزبانی نموده است. هر کسی می‌تواند بر شعرای دیگر ایران نکوهش کرده بگوید : باری چرا فردوسی نبوده‌اند؟!

بهر حال شعرای امروزی ایران باید راههای نوینی برای شعرسرایی در پیش گیرند. ما بارها گفته‌ایم و اینک بار دیگر می‌گوییم : «ایران آینده باید جز از ایران گذشته باشد». امروز باید ایرانیان خطی میانه‌ی گذشته و آینده کشیده در هر کاری خرد را آموزگار خود ساخته بنیاد نوینی بگزارند. در زمینه‌ی شعر هم باید بیکبار از گذشتگان چشم پوشید و هرگز گرد پیروی آنان نگردید و براهنمایی خرد راه نوینی آغاز کرد. ما راهنماییها را که در این باره داریم به اجمال می‌نماییم و امیدواریم شعرایی که با ما همراهی دارند این آرزوی ما بدستیاری آنان انجام خواهد گرفت :

1ـ سخن جز از بهر معنی نباید سرود و از بیهوده‌گویی پاک پرهیز جست. شعر که نه از بهر معنی گفته شود بچیزهای پوچ و بی‌مغز مانسته نشان بی‌مغزی گوینده نیز خواهد بود. سخنی که بهنگام نیاز بآن گفته شود ارج زر و سیم خواهد داشت ولی سخنی که بی‌نیازانه گفته شود بی‌ارجتر از سفال پاره خواهد بود.

2ـ همیشه باید سامان سخن را نگاه داشت و شعری که آن سامان را بهم بزند یا مایه‌ی بیش و کمی معنی باشد باید از آن درگذشت. باید کم گفت و سخنان مغزدار و بسامان گفت.

3ـ باید از ستایشگری سخت پرهیز کرده آزادگی خود را فدای شعر نساخت. از چاپلوسی سخت برکنار بود. بویژه از چاپلوسی بر ستمگران که خود ستمگری را رواج دادن است. شاعر اگر ارج جربزه‌ی خدادادی خود را بداند باید همیشه بنکوهشِ ستم ترزبان باشد.

4ـ باید از گزافه که عیب بزرگی بر زبان فارسی شده کناره جست. نیز گِرد مضمونهای سرسام‌آمیز که شعرای پیشین رواج داده‌اند نگردید.

5ـ باید از غزل که جز بیهوده‌گویی نیست پرهیز کرد و برای جبران سیاهکاریهای شعرای گذشته شعرها در نکوهش شاهدبازی و این گونه پستیها سرود تا ایران را از سرافکندگی درآورد. (1) هم باید مردم را از زیان صوفیگری و پندارهای پوچ صوفیان که در دلها جا گرفته آگاه ساخت.

6ـ بجای هجوها و شعرهای دشنام‌آمیز که شعرای پیشین سروده‌اند باید شعرها در نکوهش دشنام‌گویی و بدزبانی که در ایران سخت شیوع دارد و خود مایه‌ی سرافکندگی است سرود و مردم را از آنها بازداشت.

7ـ ما امروز صدها زمینه‌های سودمند برای سخنوری داریم. باید این زبونی‌ای را که شرقیان در برابر غربیان دارند نکوهش کرد. از رواج بدآموزیهای اروپاییان در شرق جلوگیری کرد. از یک سوی با بی‌دینی و از سوی دیگر با گمراهیهای دینی و با خرافه‌ها و افسانه‌ها نبرد نمود. از ایران بنیاد پراکنده دینی و پراکنده زبانی را برانداخت. زنان را بآنچه شایسته‌ی ایشان است راه نمود. جوانان را از بلهوسیهای پُرگزند بازداشت و صدها مانند اینها.

اگر شعرا دربند آنند که از هنر خدادادی خود سودی بایران برسانند و خود را در میان ایرانیان نام‌آور و گرانمایه گردانند باید در این زمینه‌ها شعر بسرایند وگرنه سخنبازی و آن گونه شعرسازی که امروز هست و در میان جوانان روزبروز بر رواج خود می‌افزاید جز گزند و آسیب بر ایران نتیجه‌ نخواهد داشت.

پابرگی :
1ـ این پند سراسر دلسوزانه‌ی کسروی را بسنجید با دکتر ادبیاتی که دیوانهای شاعران زمان مغول و پس از آن را یکایک جسته و شعرهای سراسر بیشرمانه‌ی ایشان را گرد آورده و از آنها کتاب ساخته و راه روزی برای خود و گمراهی و بدآموزی برای جوانان گردانیده. ـ ویراینده