🔶 دین و جهان
🔸 نشست سوم (تکهی 3)
لغزش از شناخته نبودن گوهر آدمی برخاسته. اینان ـ این پیروان مادیگری ـ آدمی را همین تن و جان سترسای مادی میشناسند. در حالی که ما میدانیم آدمی تنها تن و جان سترسا نیست و درو دستگاه دیگری بنام روان هست و یکی از بستگان این دستگاهِ روان ، خرد است که داور نیک و بد و راست و کج میباشد و این خرد چیزهای بیرونی را در داوری آن هنایشی نیست.
اینها یک رشته آمیغهای بسیار ارجداریست که فلسفهی مادی از آن ناآگاه مانده و ما آنها را با سادهترین و استوارترین دلیلها نشان دادهایم. (1)
ما دوست میداریم کسانی که از فلسفهی مادی آگاهند و یا پیروی از نوشتههای دکتر ارانی مینمایند این رشته گفتههای ما را بخوانند که اگر سخنی میدارند بگویند. ما نخواهیم رنجید که آنان (اگر توانستند) ایراد بگفتههای ما گیرند.
ما دوست میداریم کسانی که میگویند : «شما خوب برمیاندازید ولی ساختنش را بدانشها واگزارید» ، آن نوشتههای ما را بخوانند تا بدانند ما از دانشها (دانشهایی که آنها میشناسند) ، چند گامی هم پیشتر افتادهایم و یک رشته آمیغهایی را که دانشمندان مادی نشناخته بودند شناختهایم.
دوست میداریم بجای آنکه از دور ایستند و با اینگونه سخنان پوچ که جز از عامیان بیدانش شاینده نیست ما را بیازارند ، پا پیش گزارند و با ما گفتگو کنند.
دکتر مینویسد : «فقط با مغز میتوان فکر کرد. مغز ماده و فکر یکی از خواص این ماده است».
ما میگوییم : آنچه راست و کج و نیک و بد را میشناسد ، خرد است و مغز یکی از افزارهای کار آن میباشد.
مینویسد : «تجربه بما نشان میدهد که اگر محیط مادی (نور ، درجه حرارت ، رطوبت و غیره) تغییر کند در ساختمان و طرز عمل موجود زنده نیز تغییرات نظیر آن بظهور میرسد. مغز نیز کاملاً تابع این قانونست.»
ما میگوییم : این چیزهای بیرونی در سهشهای آدمی ، و در تندی و آهستگی کار مغز هناینده تواند بود. در خرد و داوری آن از این چیزها هنایش نتواند بود و آمیغها هیچگاه دیگر نخواهد گردید.
سخن را با مثلی روشن میگردانم : قرنهاست مشروطه یا سررشتهداری توده در جهان شناخته شده و پایش تا به ایران نیز رسیده. چنین انگارید که پنجاه سال پیش از اینست و شما در ایران نخستبار است که نام مشروطه را میشنوید و چون معنیش را میپرسید پاسخ داده میگویند :
«مشروطه آنست که خود توده کشور را راه برند. بدینسان که نمایندگانی از دانایان و نیکخواهان از میان خود برگزیده ، انجمنی یا مجلسی برای شور در کارهای کشور پدید آورند و سررشتهی کارها را بدست ایشان سپارده خود دیدهبان باشند».
بیگفتگوست که شما آن را شنیده با فرمانروایی خودکامهی پادشاهان خواهید سنجید و جدایی بسیاری را که درمیانهی آنهاست خواهید دریافت و با خرد آزاد ، مشروطه را خواهید پسندید ، و دلبستگی پیدا کرده آرزومند داشتن چنان دستگاهی در کشور خود خواهید بود ، چه شما آن سخن را در تاریکی شب شنوید و چه در روشنایی روز ، چه در سرمای زمستان و چه در گرمای تابستان ، چه آزاد و در خانهی خود باشید و چه زنجیر بگردن و در گوشهی زندان. اینها هیچ یکی هنایشی در داوری خرد شما نخواهد داشت.
آری اگر کسی از دربار خودکامه ستمی دیده از شناختن معنی مشروطه زودتر بتکان خواهد آمد. اگر کسی گردنفراز و آزادیخواه است بیشتر خواهید سهید. از آنسو اگر کسی از دربار خودکامه سود میبرد باآنکه نیکی مشروطه را خواهد دریافت ، خواهای آن نخواهد گردید. اگر کسی تیرهمغز است بدشمنی و کینهتوزی نیز خواهد برخاست.
اینها چیزهاییست که ما آزمودهایم و دیدهایم و میآزماییم و میبینیم و خود جای شگفتست که دانشمندان مادی از اینها ناآگاه ماندهاند.
پابرگی :
1ـ کتاب «ورجاوندْبنیاد» دیده شود. (کسروی)
🔸 نشست سوم (تکهی 3)
لغزش از شناخته نبودن گوهر آدمی برخاسته. اینان ـ این پیروان مادیگری ـ آدمی را همین تن و جان سترسای مادی میشناسند. در حالی که ما میدانیم آدمی تنها تن و جان سترسا نیست و درو دستگاه دیگری بنام روان هست و یکی از بستگان این دستگاهِ روان ، خرد است که داور نیک و بد و راست و کج میباشد و این خرد چیزهای بیرونی را در داوری آن هنایشی نیست.
اینها یک رشته آمیغهای بسیار ارجداریست که فلسفهی مادی از آن ناآگاه مانده و ما آنها را با سادهترین و استوارترین دلیلها نشان دادهایم. (1)
ما دوست میداریم کسانی که از فلسفهی مادی آگاهند و یا پیروی از نوشتههای دکتر ارانی مینمایند این رشته گفتههای ما را بخوانند که اگر سخنی میدارند بگویند. ما نخواهیم رنجید که آنان (اگر توانستند) ایراد بگفتههای ما گیرند.
ما دوست میداریم کسانی که میگویند : «شما خوب برمیاندازید ولی ساختنش را بدانشها واگزارید» ، آن نوشتههای ما را بخوانند تا بدانند ما از دانشها (دانشهایی که آنها میشناسند) ، چند گامی هم پیشتر افتادهایم و یک رشته آمیغهایی را که دانشمندان مادی نشناخته بودند شناختهایم.
دوست میداریم بجای آنکه از دور ایستند و با اینگونه سخنان پوچ که جز از عامیان بیدانش شاینده نیست ما را بیازارند ، پا پیش گزارند و با ما گفتگو کنند.
دکتر مینویسد : «فقط با مغز میتوان فکر کرد. مغز ماده و فکر یکی از خواص این ماده است».
ما میگوییم : آنچه راست و کج و نیک و بد را میشناسد ، خرد است و مغز یکی از افزارهای کار آن میباشد.
مینویسد : «تجربه بما نشان میدهد که اگر محیط مادی (نور ، درجه حرارت ، رطوبت و غیره) تغییر کند در ساختمان و طرز عمل موجود زنده نیز تغییرات نظیر آن بظهور میرسد. مغز نیز کاملاً تابع این قانونست.»
ما میگوییم : این چیزهای بیرونی در سهشهای آدمی ، و در تندی و آهستگی کار مغز هناینده تواند بود. در خرد و داوری آن از این چیزها هنایش نتواند بود و آمیغها هیچگاه دیگر نخواهد گردید.
سخن را با مثلی روشن میگردانم : قرنهاست مشروطه یا سررشتهداری توده در جهان شناخته شده و پایش تا به ایران نیز رسیده. چنین انگارید که پنجاه سال پیش از اینست و شما در ایران نخستبار است که نام مشروطه را میشنوید و چون معنیش را میپرسید پاسخ داده میگویند :
«مشروطه آنست که خود توده کشور را راه برند. بدینسان که نمایندگانی از دانایان و نیکخواهان از میان خود برگزیده ، انجمنی یا مجلسی برای شور در کارهای کشور پدید آورند و سررشتهی کارها را بدست ایشان سپارده خود دیدهبان باشند».
بیگفتگوست که شما آن را شنیده با فرمانروایی خودکامهی پادشاهان خواهید سنجید و جدایی بسیاری را که درمیانهی آنهاست خواهید دریافت و با خرد آزاد ، مشروطه را خواهید پسندید ، و دلبستگی پیدا کرده آرزومند داشتن چنان دستگاهی در کشور خود خواهید بود ، چه شما آن سخن را در تاریکی شب شنوید و چه در روشنایی روز ، چه در سرمای زمستان و چه در گرمای تابستان ، چه آزاد و در خانهی خود باشید و چه زنجیر بگردن و در گوشهی زندان. اینها هیچ یکی هنایشی در داوری خرد شما نخواهد داشت.
آری اگر کسی از دربار خودکامه ستمی دیده از شناختن معنی مشروطه زودتر بتکان خواهد آمد. اگر کسی گردنفراز و آزادیخواه است بیشتر خواهید سهید. از آنسو اگر کسی از دربار خودکامه سود میبرد باآنکه نیکی مشروطه را خواهد دریافت ، خواهای آن نخواهد گردید. اگر کسی تیرهمغز است بدشمنی و کینهتوزی نیز خواهد برخاست.
اینها چیزهاییست که ما آزمودهایم و دیدهایم و میآزماییم و میبینیم و خود جای شگفتست که دانشمندان مادی از اینها ناآگاه ماندهاند.
پابرگی :
1ـ کتاب «ورجاوندْبنیاد» دیده شود. (کسروی)
🔶 دفتر «شعر در ایران»
🔸 شعر در ایران تکهی 14
ایران آینده باید جز از ایران گذشته باشد. (دو از دو)
این را هم باید گفت که بسیاری از جوانان شعرسرای امروزی اگر هیچ شعر نگویند برای خود و دیگران بهتر خواهد بود. شعر جربزهی خدادادی میخواهد و این جربزه را هر کسی ندارد و بیشتر جوانان امروزی با نداشتن جربزه زبان بشعر میگشایند و اینست که خود را رسوا میگردانند.
اینان میپندارند همین که چند جملهای بهم بافتند و وزن و قافیه برای آنها درست گردانیدند آن جملهها شعر بشمار است و آن بافنده شاعر ، دیگر نمیگویند آیا نتیجهی آن چیست؟! آیا چه سودی برای گوینده یا شنونده دارد؟!
اگرچه گناه این جوانان امروز بگردن روزنامههاست که بهوای پر کردن ستونهای خود هر چرندی را از نظم یا نثر چاپ مینمایند و هر جوانی چون شعر خود را در روزنامهای چاپ شده یافت هرچه دلیرتر گردیده شب و روز یاوهبافی مینماید و بدینسان هوش و مغز خود را هدر میسازد!
کمتر کسی است که در آغاز جوانی هوس شاعری دامنگیر او نشود. ولی فیروزبخت آن کسی که خویشتن پی بزیان کار برده یا خردمندی او را از آن زیان آگاه گرداند.
شگفتتر از همه آنکه در بیشتر شهرهای ایران و افغانستان انجمنهای ادبی برپا گردیده و بسیاری از این انجمنها کاری جز آن ندارد که جوانان بلکه کودکان را بشعرسرایی برانگیزد و هفتهای یکبار که گرد هم میآیند غزلهای تازه خوانده پیر و جوان راپورت[=گزارش] عشق بازیهای هفتگی خود را (عشقبازی دروغی با دلبر پنداری) با نظم بآگاهی دیگران میرساند و هر شعری که خوانده شد نیک یا بد ، آن را پسندیده دست میزنند و بدینسان جوانان را بشعرگویی دلیرتر میگردانند ـ آیا این رسم خردمندیست؟!
در پایان گفتار دوباره میگوییم که مقصود ما از این گفتار و دیگر گفتارهایی که داریم جز فیروزی و سرفرازی ایران نیست و هر آنچه میگوییم دلیل آن را همراه میآوریم. با اینهمه اگر کسانی ایراد بر گفتههای ما دارند یا خطایی بر ما گرفتهاند آنان نیز بنویسند که ما خودمان نگارش ایشان را چاپ مینماییم ـ اما آن بدگوییها و پردهدریها که در پشت سر و در این گوشه و آن گوشه کرده شود ما آنها را جز نشان پستی و فرومایگی آن کسان نمیدانیم و اینک پاسخ آنان را با این چند سطر پیام میفرستیم.
پایان
✨ خوانندگانی را که میخواهند در این زمینه بیشتر بدانند به کتاب «در پیرامون شعر و صوفیگری» از همین نویسنده راه مینماییم.
🔸 شعر در ایران تکهی 14
ایران آینده باید جز از ایران گذشته باشد. (دو از دو)
این را هم باید گفت که بسیاری از جوانان شعرسرای امروزی اگر هیچ شعر نگویند برای خود و دیگران بهتر خواهد بود. شعر جربزهی خدادادی میخواهد و این جربزه را هر کسی ندارد و بیشتر جوانان امروزی با نداشتن جربزه زبان بشعر میگشایند و اینست که خود را رسوا میگردانند.
اینان میپندارند همین که چند جملهای بهم بافتند و وزن و قافیه برای آنها درست گردانیدند آن جملهها شعر بشمار است و آن بافنده شاعر ، دیگر نمیگویند آیا نتیجهی آن چیست؟! آیا چه سودی برای گوینده یا شنونده دارد؟!
اگرچه گناه این جوانان امروز بگردن روزنامههاست که بهوای پر کردن ستونهای خود هر چرندی را از نظم یا نثر چاپ مینمایند و هر جوانی چون شعر خود را در روزنامهای چاپ شده یافت هرچه دلیرتر گردیده شب و روز یاوهبافی مینماید و بدینسان هوش و مغز خود را هدر میسازد!
کمتر کسی است که در آغاز جوانی هوس شاعری دامنگیر او نشود. ولی فیروزبخت آن کسی که خویشتن پی بزیان کار برده یا خردمندی او را از آن زیان آگاه گرداند.
شگفتتر از همه آنکه در بیشتر شهرهای ایران و افغانستان انجمنهای ادبی برپا گردیده و بسیاری از این انجمنها کاری جز آن ندارد که جوانان بلکه کودکان را بشعرسرایی برانگیزد و هفتهای یکبار که گرد هم میآیند غزلهای تازه خوانده پیر و جوان راپورت[=گزارش] عشق بازیهای هفتگی خود را (عشقبازی دروغی با دلبر پنداری) با نظم بآگاهی دیگران میرساند و هر شعری که خوانده شد نیک یا بد ، آن را پسندیده دست میزنند و بدینسان جوانان را بشعرگویی دلیرتر میگردانند ـ آیا این رسم خردمندیست؟!
در پایان گفتار دوباره میگوییم که مقصود ما از این گفتار و دیگر گفتارهایی که داریم جز فیروزی و سرفرازی ایران نیست و هر آنچه میگوییم دلیل آن را همراه میآوریم. با اینهمه اگر کسانی ایراد بر گفتههای ما دارند یا خطایی بر ما گرفتهاند آنان نیز بنویسند که ما خودمان نگارش ایشان را چاپ مینماییم ـ اما آن بدگوییها و پردهدریها که در پشت سر و در این گوشه و آن گوشه کرده شود ما آنها را جز نشان پستی و فرومایگی آن کسان نمیدانیم و اینک پاسخ آنان را با این چند سطر پیام میفرستیم.
پایان
✨ خوانندگانی را که میخواهند در این زمینه بیشتر بدانند به کتاب «در پیرامون شعر و صوفیگری» از همین نویسنده راه مینماییم.
Telegram
کتابخانه پاکدینی (کتابهای احمد کسروی و یاران او)
🔸 در پیرامون شعر و صوفیگری
✍️ احمد کسروی
📊 شمار ساتها : ۱۰۹ (اصلی) + ۴
بازپسین پراکنش : فروردین ۱۴۰۴
🔷 کتابخانهی پاکدینی
🔸 این دفتر از سوی «باهَمادِ پاکدینان» و بدست «کوشادِ تلگرام» پراکنده میگردد.
🌹
✍️ احمد کسروی
📊 شمار ساتها : ۱۰۹ (اصلی) + ۴
بازپسین پراکنش : فروردین ۱۴۰۴
🔷 کتابخانهی پاکدینی
🔸 این دفتر از سوی «باهَمادِ پاکدینان» و بدست «کوشادِ تلگرام» پراکنده میگردد.
🌹
🔶 کتاب «پندارها» (احمد کسروی)
🔸 گفتار یکم : آیا توان پیشگویی کرد؟.. (تکهی 16)
3ـ ستارهشماری : (شش از شش)
چنانکه گفتهایم ستارهشماری یا منجمی ، همچون فال و دیگر پیشگوییها بیبنیاد است. فلان گردنده با فلان گردنده در فلان برج گرد آمده و این دلیل است که در روی زمین فلان پادشاه خواهد مرد.
نخست باید گفت : آن دو ستاره بدیدهی شما نزدیک بهم و در یک جا میآید ، و هزارها فرسنگ از هم دور است. آن برجی که میگویید جز پندار نیست. در آسمان راستی را برجی یا خانهای نمیباشد.
از این گذشته گرد آمدن دو یا چند ستاره در یک برجی در آسمان چه کار بمردن یک پادشاهی بروی زمین دارد؟!.. یک پادشاهی یا هر کس دیگری هنگامی میمیرد که بیمار گردد و یا کسی او را بکشد. مایهی مرگ این چیزها تواند بود. بستارگان هیچ بستگی ندارد.
برخی از اینان که مسلمان میبودهاند چنین گفتهاند : «ما گردش ستارگان یا اوضاع آنها را منشأ اثری در جهان نمیدانیم. ولی مشیت خدا علاقه گرفته باینکه اگر ستارگان در آسمان فلان حال را پیدا کردند در روی زمین فلان حادثه رخ دهد».
میگوییم : شما این را از کجا میگویید؟!.. چه دلیل باین سخن خود میدارید؟!.. یک چیزی از خود بافتهاید و میگویید.
باری با آن فریفتگی که مردم زمانهای پیش بمنجمان میداشتند و سخنان آنها را بیدلیل میپذیرفتند و اگرهم دروغ درمیآمد بتأویل میپرداختند و پرده میکشیدند ، چون کارشان بیبنیاد میبوده بارها رسوا گردیدهاند و در تاریخ داستانهای بسیاری از رسوایی آنان توان پیدا کرد. من در اینجا یکی از آنها را میآورم :
پادشاهان عثمانی همچون پادشاهان صفوی پابند منجمان میبودند و آنان را در دربار خود نگه داشته از نزدیکان میگردانیدند. حسینافندی منجمباشی در زمان سلطانمراد و سلطانابراهیم از نزدیکان آن دو پادشاه میبود که در هر کاری شور ازو خواستندی ، و از این راه داراک [=مال] اندوخته توانگر گردیده بود. با اینحال پیشامدی نام و آوازهی او را هرچه بیشتر گردانیده بجایگاهش بسیار افزود ، و آن اینکه چون سلطانابراهیم را کشتند او چنین گفت : من این را از پیش میدانستم و آگاهی داده بودم و تقویم خود را نشان داد که درمیان ستایش پادشاه سطرها را چنان فروچیده که چون حرف نخست هر یکی را بگیرند جملهی «وفات ابراهیم» درمیآید. میگفت چون نمیبایست آشکاره نویسم از این راه فهمانیدم.
از این داستان نام و آوازهی او چند برابر گردیده در دستگاه دولت جایگاه بلندی یافت. چون پس از سلطانابراهیم پسرش سلطانمحمد جانشین شده بود این در پیش او نیز از نزدیکان شمرده میشد ولی پس از دو یا سه سال کسانی در تقویم او در ستایش سلطانمحمد با همان ترتیب سطربندی جملهی «وفات محمد» یافتند و بپادشاه آگاهی دادند.
راستی این بوده که منجم هر سالی به یک رمز دیگری که جز خودش نمیفهمیده مرگ پادشاه زمان را در جملههای تقویم میگنجانیده است که اگر راست درنیامد همچنان پنهان بماند و اگر راست درآمد آن را بآشکار آورد و بخود بالد. چیزی که بود در این سال کسانی رمز او را دریافتند و رسوایش کردند.
چون راز او دانسته گردید از استانبول بیرونش راندند که در یک دهی بنشیند و زندگی بسر دهد.
ولی بدبخت خونگرفته در آنجا خاموش ننشست و نامههایی دربارهی کار خود نوشت و این نتیجه آن را داد که شیخالاسلام فتوا بکشتنش داد و کسی را فرستادند در آنجا سرش را برید. کسی که از مرگ دیگران پیشگویی میکرد خود را بدینسان بکشتن داد.
🔸 گفتار یکم : آیا توان پیشگویی کرد؟.. (تکهی 16)
3ـ ستارهشماری : (شش از شش)
چنانکه گفتهایم ستارهشماری یا منجمی ، همچون فال و دیگر پیشگوییها بیبنیاد است. فلان گردنده با فلان گردنده در فلان برج گرد آمده و این دلیل است که در روی زمین فلان پادشاه خواهد مرد.
نخست باید گفت : آن دو ستاره بدیدهی شما نزدیک بهم و در یک جا میآید ، و هزارها فرسنگ از هم دور است. آن برجی که میگویید جز پندار نیست. در آسمان راستی را برجی یا خانهای نمیباشد.
از این گذشته گرد آمدن دو یا چند ستاره در یک برجی در آسمان چه کار بمردن یک پادشاهی بروی زمین دارد؟!.. یک پادشاهی یا هر کس دیگری هنگامی میمیرد که بیمار گردد و یا کسی او را بکشد. مایهی مرگ این چیزها تواند بود. بستارگان هیچ بستگی ندارد.
برخی از اینان که مسلمان میبودهاند چنین گفتهاند : «ما گردش ستارگان یا اوضاع آنها را منشأ اثری در جهان نمیدانیم. ولی مشیت خدا علاقه گرفته باینکه اگر ستارگان در آسمان فلان حال را پیدا کردند در روی زمین فلان حادثه رخ دهد».
میگوییم : شما این را از کجا میگویید؟!.. چه دلیل باین سخن خود میدارید؟!.. یک چیزی از خود بافتهاید و میگویید.
باری با آن فریفتگی که مردم زمانهای پیش بمنجمان میداشتند و سخنان آنها را بیدلیل میپذیرفتند و اگرهم دروغ درمیآمد بتأویل میپرداختند و پرده میکشیدند ، چون کارشان بیبنیاد میبوده بارها رسوا گردیدهاند و در تاریخ داستانهای بسیاری از رسوایی آنان توان پیدا کرد. من در اینجا یکی از آنها را میآورم :
پادشاهان عثمانی همچون پادشاهان صفوی پابند منجمان میبودند و آنان را در دربار خود نگه داشته از نزدیکان میگردانیدند. حسینافندی منجمباشی در زمان سلطانمراد و سلطانابراهیم از نزدیکان آن دو پادشاه میبود که در هر کاری شور ازو خواستندی ، و از این راه داراک [=مال] اندوخته توانگر گردیده بود. با اینحال پیشامدی نام و آوازهی او را هرچه بیشتر گردانیده بجایگاهش بسیار افزود ، و آن اینکه چون سلطانابراهیم را کشتند او چنین گفت : من این را از پیش میدانستم و آگاهی داده بودم و تقویم خود را نشان داد که درمیان ستایش پادشاه سطرها را چنان فروچیده که چون حرف نخست هر یکی را بگیرند جملهی «وفات ابراهیم» درمیآید. میگفت چون نمیبایست آشکاره نویسم از این راه فهمانیدم.
از این داستان نام و آوازهی او چند برابر گردیده در دستگاه دولت جایگاه بلندی یافت. چون پس از سلطانابراهیم پسرش سلطانمحمد جانشین شده بود این در پیش او نیز از نزدیکان شمرده میشد ولی پس از دو یا سه سال کسانی در تقویم او در ستایش سلطانمحمد با همان ترتیب سطربندی جملهی «وفات محمد» یافتند و بپادشاه آگاهی دادند.
راستی این بوده که منجم هر سالی به یک رمز دیگری که جز خودش نمیفهمیده مرگ پادشاه زمان را در جملههای تقویم میگنجانیده است که اگر راست درنیامد همچنان پنهان بماند و اگر راست درآمد آن را بآشکار آورد و بخود بالد. چیزی که بود در این سال کسانی رمز او را دریافتند و رسوایش کردند.
چون راز او دانسته گردید از استانبول بیرونش راندند که در یک دهی بنشیند و زندگی بسر دهد.
ولی بدبخت خونگرفته در آنجا خاموش ننشست و نامههایی دربارهی کار خود نوشت و این نتیجه آن را داد که شیخالاسلام فتوا بکشتنش داد و کسی را فرستادند در آنجا سرش را برید. کسی که از مرگ دیگران پیشگویی میکرد خود را بدینسان بکشتن داد.
🔶 دین و جهان
🔸 نشست سوم (تکهی 4)
اگر راستی را بخواهیم این پابندی که پیروان مادیگری بپای خود زده و چنین خواستهاند که جز ماده و نمایشهای آن (و یا هنایشهای آن) بچیز دیگری گردن نگزارند ، میدان را بآنان بسیار تنگ و خود ناچارشان گردانیده در بسیار جاها از آمیغها چشم پوشند.
ما نمیگوییم همچون پیروان کیشها همهی کارها را بپشت سر سپهر اندازیم. نمیگوییم خدا را در آسمان نشانده ملیونها فرشته در زیر دست او گزاریم که یکایک کارها را با دستور جداگانه بانجام رساند.
ولی این هم راست نیست که در مادیگری پافشاری را بیرون از اندازه گردانیده ، پیروی از دلیل هم ننماییم. راست نیست که از آمیغها نیز چشم پوشیم.
ما میگوییم : باید پیروی از دلیل کرد که به هر کجا برد ، رفت. آن پنداربافیهای بیبند و رَسَن در خداشناسی و این پافشاری بیش از اندازه در مادیگری هر دو بیپاست.
ما گاهی سخنانی از این پیروان مادیگری میبینیم که جز پنداربافی نمیباشد و در دوری از خرد همپای پنداربافیهای کشیشان و ملایان میباشد. مثلاً یکی از پیروان مادیگری که بسیار کوشیده برای سامانها و آراستگیهای جهان ، شُوندهایی از خود آن یاد کند ، خود را بسختیها انداخته و بسخنان شگفتی پرداخته.
مثلاً دربارهی درخت زردآلو چنین نوشته : این درخت چون خواهای آنست که نژادش برنیفتد و همیشه بماند از آنرو میوههای خود را زرد و درخشان میگرداند که از میان برگهای سبز نمایان باشند و میوهخواران آنها را دیده ، بچینند و بخورند و هستهها را بزمین اندازند که از آنها نهالهای نو سر برآورد.
مرد دانشمند برای آنکه دست آفریدگار را در کارهای جهان نپذیرد برای درخت زردآلو هوش و فهم و اندیشه بیشتر از آدمیان ستوده است. ما میپرسیم : آیا این پنداربافی نیست؟!. آیا چه دلیل با خود میدارد؟!.
در این نوشتههای دکتر ارانی نیز ما بچنان تکههایی بسیار برمیخوریم. من از خواندن برخی از سخنان دکتر بیاد داستانی افتادم که چند سال پیش برای یکی از دوستانم رخ داده بوده.
چند سال پیش یکی از دوستانم شبانه دزدی بخانهاش آمده کالا و کاچال[=اثاث] بسیار برده بود. میگوید : بامدادگاه که از پیشامد آگاه شدیم برخاستم و بکلانتری شتافتم و از آنجا یک پاسبان و یک بازجو همراه گردانیدند که بخانه آمده بازرسیها کنند ، و اینان چون بخانه آمدند و در و دیوار را بازجستند و از کالا و کاچال که بدزدی رفته بود بازپرسیدند ، بجای همه چیز بخودنمایی و برتریفروشی پرداخته بمن ایرادها میگرفتند و پرخاشها میکردند. یکی گفت : «تقصیر خودتست. چرا سگ نگاه نمیداری؟!.» دیگری گفت : «چرا این دیوارها را بلند نمیکنید که دزد نتواند بالا بیاید؟!.» باز آن یکی با پرخاش گفت : «چه خواب سنگین داشتید که دزد آمده و اینهمه مال برده ، بیدار نشدهاید؟!.». آن یکی نوبه را از دست نداده گفت : «گناه خودتانست که در اینجا خانه خریدهاید. بنده خدا اینجا آخر دنیاست».
میگوید : این ایرادگیریها چندان شد که من بستوه آمده گفتم : «پس دانسته شد دزد هیچ گناه نداشته. پس دیگر بازجویی و بازرسی چه میخواهد؟!.». این را گفته از خانه بیرونشان کردم.
دکتر نیز در این نوشتههای خود برداشتی برمیدارد که میباید گفت : آدمی هیچ نیرو (نیروی مغزی) نداشته و چه در نیکیها و چه در بدیها از خود دارای اختیار نبوده. در جهان هرچه کرده و میکند این کوهها و درهها و بیابانها بهمدستی نیازمندیهاست.
🔸 نشست سوم (تکهی 4)
اگر راستی را بخواهیم این پابندی که پیروان مادیگری بپای خود زده و چنین خواستهاند که جز ماده و نمایشهای آن (و یا هنایشهای آن) بچیز دیگری گردن نگزارند ، میدان را بآنان بسیار تنگ و خود ناچارشان گردانیده در بسیار جاها از آمیغها چشم پوشند.
ما نمیگوییم همچون پیروان کیشها همهی کارها را بپشت سر سپهر اندازیم. نمیگوییم خدا را در آسمان نشانده ملیونها فرشته در زیر دست او گزاریم که یکایک کارها را با دستور جداگانه بانجام رساند.
ولی این هم راست نیست که در مادیگری پافشاری را بیرون از اندازه گردانیده ، پیروی از دلیل هم ننماییم. راست نیست که از آمیغها نیز چشم پوشیم.
ما میگوییم : باید پیروی از دلیل کرد که به هر کجا برد ، رفت. آن پنداربافیهای بیبند و رَسَن در خداشناسی و این پافشاری بیش از اندازه در مادیگری هر دو بیپاست.
ما گاهی سخنانی از این پیروان مادیگری میبینیم که جز پنداربافی نمیباشد و در دوری از خرد همپای پنداربافیهای کشیشان و ملایان میباشد. مثلاً یکی از پیروان مادیگری که بسیار کوشیده برای سامانها و آراستگیهای جهان ، شُوندهایی از خود آن یاد کند ، خود را بسختیها انداخته و بسخنان شگفتی پرداخته.
مثلاً دربارهی درخت زردآلو چنین نوشته : این درخت چون خواهای آنست که نژادش برنیفتد و همیشه بماند از آنرو میوههای خود را زرد و درخشان میگرداند که از میان برگهای سبز نمایان باشند و میوهخواران آنها را دیده ، بچینند و بخورند و هستهها را بزمین اندازند که از آنها نهالهای نو سر برآورد.
مرد دانشمند برای آنکه دست آفریدگار را در کارهای جهان نپذیرد برای درخت زردآلو هوش و فهم و اندیشه بیشتر از آدمیان ستوده است. ما میپرسیم : آیا این پنداربافی نیست؟!. آیا چه دلیل با خود میدارد؟!.
در این نوشتههای دکتر ارانی نیز ما بچنان تکههایی بسیار برمیخوریم. من از خواندن برخی از سخنان دکتر بیاد داستانی افتادم که چند سال پیش برای یکی از دوستانم رخ داده بوده.
چند سال پیش یکی از دوستانم شبانه دزدی بخانهاش آمده کالا و کاچال[=اثاث] بسیار برده بود. میگوید : بامدادگاه که از پیشامد آگاه شدیم برخاستم و بکلانتری شتافتم و از آنجا یک پاسبان و یک بازجو همراه گردانیدند که بخانه آمده بازرسیها کنند ، و اینان چون بخانه آمدند و در و دیوار را بازجستند و از کالا و کاچال که بدزدی رفته بود بازپرسیدند ، بجای همه چیز بخودنمایی و برتریفروشی پرداخته بمن ایرادها میگرفتند و پرخاشها میکردند. یکی گفت : «تقصیر خودتست. چرا سگ نگاه نمیداری؟!.» دیگری گفت : «چرا این دیوارها را بلند نمیکنید که دزد نتواند بالا بیاید؟!.» باز آن یکی با پرخاش گفت : «چه خواب سنگین داشتید که دزد آمده و اینهمه مال برده ، بیدار نشدهاید؟!.». آن یکی نوبه را از دست نداده گفت : «گناه خودتانست که در اینجا خانه خریدهاید. بنده خدا اینجا آخر دنیاست».
میگوید : این ایرادگیریها چندان شد که من بستوه آمده گفتم : «پس دانسته شد دزد هیچ گناه نداشته. پس دیگر بازجویی و بازرسی چه میخواهد؟!.». این را گفته از خانه بیرونشان کردم.
دکتر نیز در این نوشتههای خود برداشتی برمیدارد که میباید گفت : آدمی هیچ نیرو (نیروی مغزی) نداشته و چه در نیکیها و چه در بدیها از خود دارای اختیار نبوده. در جهان هرچه کرده و میکند این کوهها و درهها و بیابانها بهمدستی نیازمندیهاست.
Forwarded from کتابخانه پاکدینی (کتابهای احمد کسروی و یاران او)
از دمکراسی چه مي دانيم - فرهيخت.pdf
262.3 KB
🔸 از دمکراسی چه میدانیم؟
✍ فرهیخت
⭐️ کتابها و گفتارهای آزادگان
✍ فرهیخت
⭐️ کتابها و گفتارهای آزادگان
🔶 دفتر «ادبیات منظوم ایران»
🔸 چند سخنی از دفتر ـ بخش 1 ، تکهی یک از دو
با آنکه بارها گفتیم که ما گفتگو را در زمینهی شعر بپایان رسانیدهایم باز میبینیم کسانی از بدکرداران که نام خود را شاعر گزاردهاند ولی شعرا از بیآبروگریهای آنان بیزاری دارند رشتهی سخن را رها نکرده بدستاویز حافظ و سعدی پیاپی بر پیمان میتازند.
میگوییم : ای بدنامان از حافظ و سعدی بشما چه؟! شما چرا دربند زشتکاریهای خودتان نیستید؟! شما بدبختان که زبان بهجو همدیگر آلوده عیبهای خود را از گندیدگی دهان تا دزدی دیوان بر سر زبانها انداختهاید شما را چه پیوستگی با حافظ و سعدی؟! نادانی را ببینید خردهگیریها یا پرسشهایی که در پیمان شده نام آن را «فحش» میگزارند و بیآزرمانه مینویسند : «پیمان بر بزرگان شعرا فحش داده» ولی دشنامهای زشتی را که خودشان بهمدیگر میدهند آن را «ادبیات» میشمارند و بیخردانه چنین میپندارند که بدینسان خاک بچشم مردم پاشیدهاند.
بارها گفتیم و دوباره میگوییم که اینان از معنی ادبیات آگاهی ندارند و اینست که هرگاه پرسیده شود : « ادبیات چیست و آیا کدام شعرها را میتوان از ادبیات شمرد؟» بیگمان در برابر این پرسش درمیمانند و پاسخی نمیتوانند! و از اینجاست که بیخردانه میپندارند آن یاوهبافیهایی که خودشان دارند از ادبیات بشمار است و ارجی بآن گفتههای پوچ و بیمغز خود میگزارند.
ما هرگز نمیخواهیم نادانی مردم را برویشان بکشیم. ولی در جایی که نادانان ستیزهرویی نموده خواستند بر دانایان چیرگی کنند در آنجاست که ناگزیر باید نادانی ایشان را آشکار گردانیده رسوای جهانشان گردانید اینست که دوباره میگوییم این کسانی که امروز بدشمنی پیمان کوشیده مقالهها مینویسند و پیاپی عبارتهای «ادبیات» و «عرفان» و «فلسفه» را تکرار میکنند یقین بدانید که معنی این عبارتها را نمیدانند و اگر پرسیده شود درمیمانند. زیرا گذشته از آنکه ما آنان را میشناسیم و میدانیم که بیچارگان در چهل یا پنجاه سال زندگانی خویش مایهی دانشی در دست نکردهاند از خود گفتارهای ایشان پیداست که نه تنها معنی ادبیات و عرفان را نمیدانند معنی خود « شعر» را هم نمیدانند و چنین میپندارند که هر آنچه دارای سجع و قافیه بود شعر است و گویندهی آن را باید ادیب و شاعر یا استاد نامید.
اگر میدانند بنویسند تا بدانیم که میدانند. ولی میدانیم که نخواهند نوشت و هرگز این پیشنهادها را بروی خود نخواهند آورد. چنانکه مانندهی این داستان در پارسال روی داد که کسانی عبارتهای «تمدن» و «اصول اجتماعی» و «ترقی» و اینگونه کلمهها را دستاویز خود ساخته بر پیمان ایراد میگرفتند ما برای آزمایش بارها پیشنهاد کردیم که معنی این عبارتها را روشن کنید همگی درماندند و این نوشتههای ما را بروی خود نیاوردند. ولی این نتیجه هم بدست آمد که دیگر دست از گریبان این عبارتها برداشتند و امروز کمتر نشانی از آنها در روزنامهها دیده میشود.
🔸 چند سخنی از دفتر ـ بخش 1 ، تکهی یک از دو
با آنکه بارها گفتیم که ما گفتگو را در زمینهی شعر بپایان رسانیدهایم باز میبینیم کسانی از بدکرداران که نام خود را شاعر گزاردهاند ولی شعرا از بیآبروگریهای آنان بیزاری دارند رشتهی سخن را رها نکرده بدستاویز حافظ و سعدی پیاپی بر پیمان میتازند.
میگوییم : ای بدنامان از حافظ و سعدی بشما چه؟! شما چرا دربند زشتکاریهای خودتان نیستید؟! شما بدبختان که زبان بهجو همدیگر آلوده عیبهای خود را از گندیدگی دهان تا دزدی دیوان بر سر زبانها انداختهاید شما را چه پیوستگی با حافظ و سعدی؟! نادانی را ببینید خردهگیریها یا پرسشهایی که در پیمان شده نام آن را «فحش» میگزارند و بیآزرمانه مینویسند : «پیمان بر بزرگان شعرا فحش داده» ولی دشنامهای زشتی را که خودشان بهمدیگر میدهند آن را «ادبیات» میشمارند و بیخردانه چنین میپندارند که بدینسان خاک بچشم مردم پاشیدهاند.
بارها گفتیم و دوباره میگوییم که اینان از معنی ادبیات آگاهی ندارند و اینست که هرگاه پرسیده شود : « ادبیات چیست و آیا کدام شعرها را میتوان از ادبیات شمرد؟» بیگمان در برابر این پرسش درمیمانند و پاسخی نمیتوانند! و از اینجاست که بیخردانه میپندارند آن یاوهبافیهایی که خودشان دارند از ادبیات بشمار است و ارجی بآن گفتههای پوچ و بیمغز خود میگزارند.
ما هرگز نمیخواهیم نادانی مردم را برویشان بکشیم. ولی در جایی که نادانان ستیزهرویی نموده خواستند بر دانایان چیرگی کنند در آنجاست که ناگزیر باید نادانی ایشان را آشکار گردانیده رسوای جهانشان گردانید اینست که دوباره میگوییم این کسانی که امروز بدشمنی پیمان کوشیده مقالهها مینویسند و پیاپی عبارتهای «ادبیات» و «عرفان» و «فلسفه» را تکرار میکنند یقین بدانید که معنی این عبارتها را نمیدانند و اگر پرسیده شود درمیمانند. زیرا گذشته از آنکه ما آنان را میشناسیم و میدانیم که بیچارگان در چهل یا پنجاه سال زندگانی خویش مایهی دانشی در دست نکردهاند از خود گفتارهای ایشان پیداست که نه تنها معنی ادبیات و عرفان را نمیدانند معنی خود « شعر» را هم نمیدانند و چنین میپندارند که هر آنچه دارای سجع و قافیه بود شعر است و گویندهی آن را باید ادیب و شاعر یا استاد نامید.
اگر میدانند بنویسند تا بدانیم که میدانند. ولی میدانیم که نخواهند نوشت و هرگز این پیشنهادها را بروی خود نخواهند آورد. چنانکه مانندهی این داستان در پارسال روی داد که کسانی عبارتهای «تمدن» و «اصول اجتماعی» و «ترقی» و اینگونه کلمهها را دستاویز خود ساخته بر پیمان ایراد میگرفتند ما برای آزمایش بارها پیشنهاد کردیم که معنی این عبارتها را روشن کنید همگی درماندند و این نوشتههای ما را بروی خود نیاوردند. ولی این نتیجه هم بدست آمد که دیگر دست از گریبان این عبارتها برداشتند و امروز کمتر نشانی از آنها در روزنامهها دیده میشود.
🔶 کتاب «پندارها» (احمد کسروی)
🔸 گفتار یکم : آیا توان پیشگویی کرد؟.. (تکهی 17)
4ـ چهرهبینی و کفبینی : (یک از یک)
یکی هم از راههای پیشگویی چهرهبینی و دیگری کفبینی است. چهرهبینی از نخست میبوده و در کتابهای عربی و فارسی بسیار یاد شده. کسانی از نگاه کردن بچهرهی کسی بگمان خود بآیندهی او پی میبردهاند. مثلاً میگفتهاند : فلان آدم پیشانیش گشاده است و توانگر خواهد بود. بَهمان کس ابروهایش پیوسته است دانشمندی خواهد گردید.
اما کفبینی از اروپا آمده و خود یک چیز تازهایست. بگفتهی کسی «فال فرنگی» است. کسانی از اروپاییان از سنجش خطهای کف دست هر کسی بآیندهی او پی میبرند و برای این کار قاعدهها گزاردهاند. کتابهایی در این باره نوشتهاند که برخی از آنها بفارسی نیز ترجمه گردیده. کسانی از مردم هرچه از اروپا باشد آن را کالای گرانبهایی میپندارند. این است بفالگیریهای آنها نیز ارج گزارده و بمیان ایرانیان آوردهاند.
ولی همهی اینها بیپاست. چنانکه گفتهایم از هیچ راهی پی بآینده نتوان برد. آنگاه کارهای جهان انگیزههای دیگری دارد و هیچگونه بهمبستگی درمیان آنها با خطوط کف دست یا با چگونگی این گوشه و آن گوشهی چهره نتوان پنداشت. مثلاً توانگری هر کس بسته بآن است که از راهش کوشد ، وآنگاه پیشامدها نیز با خواست او سازگار درآید. یک کشاورز هنگامی توانگر گردد که در کار خود کوشا باشد و گندم و جو و دیگر چیزها را بسیار بکارد و از آنسوی زمستان بسیار سرد نباشد که به کشت او آسیب رساند و یا سر سال ناایمنی نباشد که کردان یا لران یا شاهسَوَنان خرمن او را تاراج کنند. از این راهست که توانگر تواند گردید و اینها چه بهمبستگی با چگونگی پیشانی یا خطهای کف دست دارد؟!..
همین کفبینی با آنکه تازه به ایران رسیده ، ما یک زیان بزرگی از آن سراغ میداریم. دو سال پیش جوانی در دانشکدهی افسری درس میخوانده و درمیان همدرسانش یک کفبینی میبوده که کف او را دیده و چنین گفته : «تو همیشه بدبخت و بینوا خواهی بود». جوان ناآزموده که آرزوهای بسیاری برای آینده میداشته (از جمله آرزوی زناشویی با دختر یک توانگری را در دل میپرورده) از شنیدن آن سخن بیکبار نومید گردیده و در روز دیگر خود را کشته است. (چون پدر او از تبریزیان است و با من آشنا میباشد من از داستانش آگاه گردیدهام).
چنانکه گفتهایم راههای پیشگویی یا فالگیری بیشمار است و ما نخواهیم توانست یکایک آنها را نام بریم و گفتگو نماییم. از جمله کسانی در ایران ، از دیوانهای شاعران فال میگیرند. کسانی از ورقهای بازی این سود را میجویند. یک جمله باید گفت : همهی اینها بیپاست و پرداختن باینها جز نشان سبکمغزی نتواند بود. باید بجای اینها هوش و خرد را بکار برد و راههایی را که مایهی آسانی زندگانی و خوشی آن تواند بود پیش گرفت. ما را هیچ نیازی بدانستن آینده نیست. بلکه دانستن آینده ، اگر توانستنی بودی ، نابسامانیها در زندگانی پدید آوردی. اینها کارهای آن کسانیست که از راه راست رفتن نمیتوانند و همیشه خود را براههای کج میزنند.
🔸 گفتار یکم : آیا توان پیشگویی کرد؟.. (تکهی 17)
4ـ چهرهبینی و کفبینی : (یک از یک)
یکی هم از راههای پیشگویی چهرهبینی و دیگری کفبینی است. چهرهبینی از نخست میبوده و در کتابهای عربی و فارسی بسیار یاد شده. کسانی از نگاه کردن بچهرهی کسی بگمان خود بآیندهی او پی میبردهاند. مثلاً میگفتهاند : فلان آدم پیشانیش گشاده است و توانگر خواهد بود. بَهمان کس ابروهایش پیوسته است دانشمندی خواهد گردید.
اما کفبینی از اروپا آمده و خود یک چیز تازهایست. بگفتهی کسی «فال فرنگی» است. کسانی از اروپاییان از سنجش خطهای کف دست هر کسی بآیندهی او پی میبرند و برای این کار قاعدهها گزاردهاند. کتابهایی در این باره نوشتهاند که برخی از آنها بفارسی نیز ترجمه گردیده. کسانی از مردم هرچه از اروپا باشد آن را کالای گرانبهایی میپندارند. این است بفالگیریهای آنها نیز ارج گزارده و بمیان ایرانیان آوردهاند.
ولی همهی اینها بیپاست. چنانکه گفتهایم از هیچ راهی پی بآینده نتوان برد. آنگاه کارهای جهان انگیزههای دیگری دارد و هیچگونه بهمبستگی درمیان آنها با خطوط کف دست یا با چگونگی این گوشه و آن گوشهی چهره نتوان پنداشت. مثلاً توانگری هر کس بسته بآن است که از راهش کوشد ، وآنگاه پیشامدها نیز با خواست او سازگار درآید. یک کشاورز هنگامی توانگر گردد که در کار خود کوشا باشد و گندم و جو و دیگر چیزها را بسیار بکارد و از آنسوی زمستان بسیار سرد نباشد که به کشت او آسیب رساند و یا سر سال ناایمنی نباشد که کردان یا لران یا شاهسَوَنان خرمن او را تاراج کنند. از این راهست که توانگر تواند گردید و اینها چه بهمبستگی با چگونگی پیشانی یا خطهای کف دست دارد؟!..
همین کفبینی با آنکه تازه به ایران رسیده ، ما یک زیان بزرگی از آن سراغ میداریم. دو سال پیش جوانی در دانشکدهی افسری درس میخوانده و درمیان همدرسانش یک کفبینی میبوده که کف او را دیده و چنین گفته : «تو همیشه بدبخت و بینوا خواهی بود». جوان ناآزموده که آرزوهای بسیاری برای آینده میداشته (از جمله آرزوی زناشویی با دختر یک توانگری را در دل میپرورده) از شنیدن آن سخن بیکبار نومید گردیده و در روز دیگر خود را کشته است. (چون پدر او از تبریزیان است و با من آشنا میباشد من از داستانش آگاه گردیدهام).
چنانکه گفتهایم راههای پیشگویی یا فالگیری بیشمار است و ما نخواهیم توانست یکایک آنها را نام بریم و گفتگو نماییم. از جمله کسانی در ایران ، از دیوانهای شاعران فال میگیرند. کسانی از ورقهای بازی این سود را میجویند. یک جمله باید گفت : همهی اینها بیپاست و پرداختن باینها جز نشان سبکمغزی نتواند بود. باید بجای اینها هوش و خرد را بکار برد و راههایی را که مایهی آسانی زندگانی و خوشی آن تواند بود پیش گرفت. ما را هیچ نیازی بدانستن آینده نیست. بلکه دانستن آینده ، اگر توانستنی بودی ، نابسامانیها در زندگانی پدید آوردی. اینها کارهای آن کسانیست که از راه راست رفتن نمیتوانند و همیشه خود را براههای کج میزنند.
🔶 دین و جهان
🔸 نشست سوم (تکهی 5)
مثلاً داستان برخاستن زردشت که ما در نشست پیش بکوتاهی یاد کردیم ، دکتر ارانی چنین میستاید :
«از اختصاصات مهم اوضاع طبیعی ایران تضاد زیاد آب و هوای آن بر حسب زمان و مکانست. در یک محل در دو فصل کاملاً متفاوت حتا در ساعتهای مختلف یک شبانهروز آب و هوا کاملاً متفاوت و در یک زمان در دو محل بالنسبه نزدیک نیز اوضاع جوی و طبیعی نیز بکلی مختلف دیده میشود. از طرف دیگر خشکی و کمآبی قسمت اعظم این سرزمین و محدود بودن درههای مساعد و خوشآبوهوا نیز از اختصاصات طبیعی ایرانست.
واضحست اختصاصات در وهلهی اول در طرز تفکر و زندگی ایرانیان تأثیر اساسی داشته است. شرایط طبیعی سابقالذکر چنانکه میدانیم موجب زندگانی ایلاتی و چادرنشینی است.
بهمین جهت چادرنشینی هنوز هم در ایلات ایران باقیست. تبدیل شدن چادرنشینی بزندگانی دهقانی و شهری یک قدم ترقی در زندگانی ایرانی باید محسوب شود. عقاید زردشت (تولد بیش از 600 سال قبل از میلاد) یک عامل ترقی برای آنزمان بوده است و مردم را بزندگانی دهقانی و شهرنشینی ، محبت به حیوانات اهلی مفید (سگ و گاو) و احترام بآب و درخت و زراعت دعوت میکرده است و لازم نیست ما شرح دهیم چگونه این مذهب نیز کاملاً در تحت تأثیر شرایط مادی محیط ظاهر شده است.
احترام سگ برای پاسبانی گله ، احترام گاو برای زراعت و احترام بآب و درخت در سرزمین گرم و خشک صرف بواسطهی احتیاج مادیست. اگر صرف ترحم بموجودات زنده از نظر اخلاق مورد توجه زردشت بوده ممکن بود بجای سگ و گاو مثلاً سوسمار و وزغ را برای احترام پیشنهاد کند. چون مذهب زردشت مادیست اصولاً عاری از عناصر عرفانست. منتها این مذهب نیز مانند سایر مذاهب بعدها دستخوش پیشامدهای تاریخ شده است».
ببینید چگونه آقای دکتر از بسیار چیزها چشم میپوشد تا سخن خود را بکرسی نشاند. چنانکه گفتیم در زمانهای باستان یک گرفتاری بزرگ مردمان بتپرستی میبود که چون جهان را یک دستگاهی نمیشناختند نیروهای بسیاری را در آن کارگر میپنداشتند و خدایانی از پندار خود پدید آورده میپرستیدند. زردشت با آن نادانیها به نبرد برخاسته و این روشن گردانیده که جهان یک دستگاه است و درو جز یک نیرو کارگر نمیباشد و آن نیرو یا خدا (یا بگفتهی خود زردشت : آهورامزدا) در بیرون از این جهان میباشد. این پایهی بزرگی در دین زردشت میبوده.
نیز زردشت سخن از نیکیها و بدیها رانده این روشن گردانیده که در جهان (و همچنین در کالبد آدمی) نیکیها و بدیها توأم است و هر آدمی باید خواهای نیکیها باشد تا تواند خود را از بدیها دور گرداند. تا آنجا که ما دانستهایم پیش از زردشت این داستان (داستان نیک و بد) هم در پردهی تاریکی میبوده و آدمیان نیازی بآنکه خود را نیک گردانند نمیدیدهاند.
دکتر از همهی اینها چشم میپوشد و تاریخ را نیز بکنار گزارده چنین وامینماید که ایرانیان تا زمان زردشت کوچنشین میبوده و زردشت برخاسته تنها برای اینکه آنان را بدیهنشینی و کشاورزی وادارد ، و از آیین زردشت تنها ارج گزاردن بآب و درخت و گاو و سگ را بمیان میآورد.
اینکه میگوید : «چون مذهب زردشت مادیست اصولاً عاری از عناصر عرفانست ...» ، همانا خواستش اینست که گفتگو از آهورامزدا و مانند اینها را دیگران به دین زردشت افزودهاند. ولی این سخنیست که تاریخ و جستجوهای دانشمندان اروپا و آمریکا بیپا بودنش را بازنمودهاند. دوباره میگویم : داستان آهورامزدا و گفتگو از نیکیها و بدیها پایههای بزرگی در دین زردشت میبوده.
🔸 نشست سوم (تکهی 5)
مثلاً داستان برخاستن زردشت که ما در نشست پیش بکوتاهی یاد کردیم ، دکتر ارانی چنین میستاید :
«از اختصاصات مهم اوضاع طبیعی ایران تضاد زیاد آب و هوای آن بر حسب زمان و مکانست. در یک محل در دو فصل کاملاً متفاوت حتا در ساعتهای مختلف یک شبانهروز آب و هوا کاملاً متفاوت و در یک زمان در دو محل بالنسبه نزدیک نیز اوضاع جوی و طبیعی نیز بکلی مختلف دیده میشود. از طرف دیگر خشکی و کمآبی قسمت اعظم این سرزمین و محدود بودن درههای مساعد و خوشآبوهوا نیز از اختصاصات طبیعی ایرانست.
واضحست اختصاصات در وهلهی اول در طرز تفکر و زندگی ایرانیان تأثیر اساسی داشته است. شرایط طبیعی سابقالذکر چنانکه میدانیم موجب زندگانی ایلاتی و چادرنشینی است.
بهمین جهت چادرنشینی هنوز هم در ایلات ایران باقیست. تبدیل شدن چادرنشینی بزندگانی دهقانی و شهری یک قدم ترقی در زندگانی ایرانی باید محسوب شود. عقاید زردشت (تولد بیش از 600 سال قبل از میلاد) یک عامل ترقی برای آنزمان بوده است و مردم را بزندگانی دهقانی و شهرنشینی ، محبت به حیوانات اهلی مفید (سگ و گاو) و احترام بآب و درخت و زراعت دعوت میکرده است و لازم نیست ما شرح دهیم چگونه این مذهب نیز کاملاً در تحت تأثیر شرایط مادی محیط ظاهر شده است.
احترام سگ برای پاسبانی گله ، احترام گاو برای زراعت و احترام بآب و درخت در سرزمین گرم و خشک صرف بواسطهی احتیاج مادیست. اگر صرف ترحم بموجودات زنده از نظر اخلاق مورد توجه زردشت بوده ممکن بود بجای سگ و گاو مثلاً سوسمار و وزغ را برای احترام پیشنهاد کند. چون مذهب زردشت مادیست اصولاً عاری از عناصر عرفانست. منتها این مذهب نیز مانند سایر مذاهب بعدها دستخوش پیشامدهای تاریخ شده است».
ببینید چگونه آقای دکتر از بسیار چیزها چشم میپوشد تا سخن خود را بکرسی نشاند. چنانکه گفتیم در زمانهای باستان یک گرفتاری بزرگ مردمان بتپرستی میبود که چون جهان را یک دستگاهی نمیشناختند نیروهای بسیاری را در آن کارگر میپنداشتند و خدایانی از پندار خود پدید آورده میپرستیدند. زردشت با آن نادانیها به نبرد برخاسته و این روشن گردانیده که جهان یک دستگاه است و درو جز یک نیرو کارگر نمیباشد و آن نیرو یا خدا (یا بگفتهی خود زردشت : آهورامزدا) در بیرون از این جهان میباشد. این پایهی بزرگی در دین زردشت میبوده.
نیز زردشت سخن از نیکیها و بدیها رانده این روشن گردانیده که در جهان (و همچنین در کالبد آدمی) نیکیها و بدیها توأم است و هر آدمی باید خواهای نیکیها باشد تا تواند خود را از بدیها دور گرداند. تا آنجا که ما دانستهایم پیش از زردشت این داستان (داستان نیک و بد) هم در پردهی تاریکی میبوده و آدمیان نیازی بآنکه خود را نیک گردانند نمیدیدهاند.
دکتر از همهی اینها چشم میپوشد و تاریخ را نیز بکنار گزارده چنین وامینماید که ایرانیان تا زمان زردشت کوچنشین میبوده و زردشت برخاسته تنها برای اینکه آنان را بدیهنشینی و کشاورزی وادارد ، و از آیین زردشت تنها ارج گزاردن بآب و درخت و گاو و سگ را بمیان میآورد.
اینکه میگوید : «چون مذهب زردشت مادیست اصولاً عاری از عناصر عرفانست ...» ، همانا خواستش اینست که گفتگو از آهورامزدا و مانند اینها را دیگران به دین زردشت افزودهاند. ولی این سخنیست که تاریخ و جستجوهای دانشمندان اروپا و آمریکا بیپا بودنش را بازنمودهاند. دوباره میگویم : داستان آهورامزدا و گفتگو از نیکیها و بدیها پایههای بزرگی در دین زردشت میبوده.
🔶 دفتر «ادبیات منظوم ایران»
🔸 چند سخنی از دفتر ـ بخش 1 ، تکهی دو از دو
ما بایرانیان چه میگوییم؟ میگوییم برادران خدا آدمیان را که آفریده خِرد بآنان بخشیده تا سود از زیان بازشناسند و گرد کارهای بیهوده نگردند. میگوییم : تودهای که بکارهای بیهوده پرداخت از دیگران باز پس مانده از آسایش و خرسندی بهره کمتر مییابد. میگوییم نباید شرافت آدمیگری را پایمال هوسهای کودکانه نمود.
میگوییم سخن چه شعر و چه نثر باید جز برای معنی نباشد و جز بهنگام نیاز گزارده نشود. با سخن بازی نمودن جز کار بیخردان نمیباشد.
میگوییم : ایران امروزی را نشاید که پیروی از زمان سنجر و ارغون بکند و ایرانیان هوش و جربزهی خود را در راه شعرهای بیهوده هدر سازند. شعر خوبست در جایی که معنای خوبی را دربر داشته باشد و بخوانندگان سودی بخشد وگرنه جز سخن بیهوده نمیتواند بود!
آیا این دلسوزیهای ما بیاثر خواهد بود؟.. نه هرگز! شما هرگاه بر سر راهی ایستاده راهروانی را ببینید که راه را کج کردهاند و دلسوزانه فریاد بر آرید : « برادران شما راه را کج کردهاید» بیگمان این فریاد اثر خود را بخشیده دستهای بیدرنگ بشاهراه خواهند برگشت دستهای اندکی ایستاده سپس سخن شما را خواهند پذیرفت. دستهای شاید لجبازی کرده گوش بسخنان شما ندهند. ولی اینان نیز که چند گامی برداشتند دیگر پایهای ایشان یاری نخواهد نمود و خواه و ناخواه بسوی شاهراه خواهند برگشت. آن تیرهدلانی که همچنان راه کج خود را دنبال نمایند از صد تن یکی نخواهد بود! اینست اثر گفتاری که دلسوزانه و بنام خدا گزارده شود.
گفتههای ما نیز دربارهی شعر اثر خود را بخشیده و صدها کسان از خود شاعران با ما همداستان گردیدهاند و اگر کسانی ایستادگی مینمایند آنان نیز پس از دیری بما خواهند پیوست. اگر دستهای لجبازی نمایند و همچنان بیهودهگویی را دنبال کنند بیگمان پس از زمانی پشیمان خواهند بود و غزل و قصیده بآن آسانی که میسرودند دیگر نخواهند توانست سرود. بعبارت دیگر خواه ناخواه جربزهی ایشان یاری نخواهد کرد. مگر کسانی بیاندازه تیرهدرون باشند و بتوانند ایستادگی از خود نمایند. اینان نیز جز رسوایی بهرهی دیگری نخواهند برد.
اینست گواه پاکدلی ما. اینست نشان پشتیبانیای که خدا از ما دارد.
🔸 چند سخنی از دفتر ـ بخش 1 ، تکهی دو از دو
ما بایرانیان چه میگوییم؟ میگوییم برادران خدا آدمیان را که آفریده خِرد بآنان بخشیده تا سود از زیان بازشناسند و گرد کارهای بیهوده نگردند. میگوییم : تودهای که بکارهای بیهوده پرداخت از دیگران باز پس مانده از آسایش و خرسندی بهره کمتر مییابد. میگوییم نباید شرافت آدمیگری را پایمال هوسهای کودکانه نمود.
میگوییم سخن چه شعر و چه نثر باید جز برای معنی نباشد و جز بهنگام نیاز گزارده نشود. با سخن بازی نمودن جز کار بیخردان نمیباشد.
میگوییم : ایران امروزی را نشاید که پیروی از زمان سنجر و ارغون بکند و ایرانیان هوش و جربزهی خود را در راه شعرهای بیهوده هدر سازند. شعر خوبست در جایی که معنای خوبی را دربر داشته باشد و بخوانندگان سودی بخشد وگرنه جز سخن بیهوده نمیتواند بود!
آیا این دلسوزیهای ما بیاثر خواهد بود؟.. نه هرگز! شما هرگاه بر سر راهی ایستاده راهروانی را ببینید که راه را کج کردهاند و دلسوزانه فریاد بر آرید : « برادران شما راه را کج کردهاید» بیگمان این فریاد اثر خود را بخشیده دستهای بیدرنگ بشاهراه خواهند برگشت دستهای اندکی ایستاده سپس سخن شما را خواهند پذیرفت. دستهای شاید لجبازی کرده گوش بسخنان شما ندهند. ولی اینان نیز که چند گامی برداشتند دیگر پایهای ایشان یاری نخواهد نمود و خواه و ناخواه بسوی شاهراه خواهند برگشت. آن تیرهدلانی که همچنان راه کج خود را دنبال نمایند از صد تن یکی نخواهد بود! اینست اثر گفتاری که دلسوزانه و بنام خدا گزارده شود.
گفتههای ما نیز دربارهی شعر اثر خود را بخشیده و صدها کسان از خود شاعران با ما همداستان گردیدهاند و اگر کسانی ایستادگی مینمایند آنان نیز پس از دیری بما خواهند پیوست. اگر دستهای لجبازی نمایند و همچنان بیهودهگویی را دنبال کنند بیگمان پس از زمانی پشیمان خواهند بود و غزل و قصیده بآن آسانی که میسرودند دیگر نخواهند توانست سرود. بعبارت دیگر خواه ناخواه جربزهی ایشان یاری نخواهد کرد. مگر کسانی بیاندازه تیرهدرون باشند و بتوانند ایستادگی از خود نمایند. اینان نیز جز رسوایی بهرهی دیگری نخواهند برد.
اینست گواه پاکدلی ما. اینست نشان پشتیبانیای که خدا از ما دارد.
🔶 کتاب «پندارها» (احمد کسروی)
🔸 گفتار یکم : آیا توان پیشگویی کرد؟.. (تکهی 18)
5ـ استخاره : (یک از یک)
استخاره فال آخوندیست. استخاره آنست که کسی که میخواهد بسفری رود ، یا خانهای خَرَد ، یا زنی گیرد ؛ بنزد ملایی رود ، و او بدستیاری استخاره از خدا بپرسد که آیا آن کار نیکست یا بد خواهد درآمد. یکی از کارهای ملایان در ایران استخاره کردنست. انبوه مردم باوری باستخاره میدارند و از خداشناسی دور میشمارند که در کارهای خود از خدا شور نخواهند. ولی شما اگر نیک نگرید این همان رفتاریست که بتپرستان یونان با خدایان خود داشتهاند و در کارها از آنها شور میخواستهاند. (چنانکه داستان پرستشگاه دلفی را آوردیم).
برای استخاره راههای گوناگونی هست و شناختهترین آنها دو تاست : استخاره با تسبیح ، استخاره با قرآن. و چون آن را گفتگویی با خدا میشمارند و از این گذشته باید جملهای بعربی بزبان رانند : «استخیر منک یا الله» از اینرو استخارهکن باید یکی از ملایان ، یا خود نیمهملایی باشد.
بسیار دیدنیست هنگامی که مردی یا زنی در خیابان یا در کوچه بملایی میرسد و چنین میگوید : «آقا یک استخاره بکنید». آقا در همانجا میایستد و بیدرنگ دست ببغل برده تسبیح را بیرون میآورد ، و آنگاه دعایی خوانده چشمها را رویهم گزارده دست میاندازد و دانههای تسبیح را میگیرد و آنها را شمارده چنین میگوید : «بد است» یا «نیکست» و سپس خرامان و بخودبالان راه میافتد.
دیدنیتر از آن استخاره با قرآنست. آقا چون قرآن را باز کرد آیه را میخواند و سپس رو باستخارهخواه کرده میگوید : «مؤمن آیهی بهشت آمده بسیار خوبست» یا «آیهی عذاب آمده بسیار بد است».
برخی از آنان دکان رنگینتری باز کردهاند. بدینسان که باید پرسش را در کاغذی نویسند و آن را در پاکتی گزارده و سرش را بسته با دو سه ریال پول برای آقا فرستند و او بیآنکه در پاکت را باز کند (که دانسته نیست تا چه اندازه راستست) از قرآن استخاره گیرد و پاسخ را روی پاکت نوشته بازفرستد. در بیشتر شهرها از این دکانداران یکی دو تن میباشند و سخنها از راست درآمدن استخارههای ایشان بسر زبانها میباشد.
چنانکه گفتیم این شیوهی مردمست که از فالگیر یا ستارهشمار یا از استخارهفروش اگر ده دروغ ببینند فراموش کنند. ولی اگر یک گفتهشان راست درآمد آن را عنوانی سازند.
هزاران کسان از استخاره زیان بینند و بتأویل پرداخته چنین گویند : «صلاحم بوده که این ضرر را بکشم» ولی اگر یکی در یک جا کاری با استخاره کرد و سودی دید آن را داستانی گرداند و در اینجا و آنجا نشسته چنین گوید : «من باستخارهی فلان آقا عقیده دارم. خودم تجربه کردهام».
برخی از مردم دیوانهی استخارهاند و باید به هر کار کوچکی استخاره بخواهند. از آنسوی ملایان این را بایایی[وظیفه] برای خود میشمارند ، و چنین میدانند که دست مردم را میگیرند و کارهای ایشان را راه میاندازند که همین خود نمونهای از کودنی و خداناشناسی ایشانست.
یکی نمیپرسد : کی خدا این پیمان را بسته است که شما هر پرسشی کردید پاسخ دهد؟!.. کی این رمز را با شما گزارده که با دانههای تسبیح یا با آیههای قرآن با شما سخن گوید؟!.. بگویید ببینیم چه پاسخی میدارید؟!..
آنگاه شما تاکنون چرا ندانستهاید که خدا بمردمان فهم و خرد داده که نیک و بد و سود و زیان را خود بفهمند؟!.. چرا ندانستهاید که باید در زندگانی هر کسی خرد را بکار اندازد؟!.. شما که اینها را ندانستهاید چه سزاست که بمردم پیشوایی کنید و آنان را از راه برید؟!..
یکی از یاران سخن خوبی میدارد. میگوید : «خدا برای شناختن نیک از بد خرد بآدمیان داده. اگر چنان بودی که نیک و بد را از راه استخاره و با دانههای تسبیح بشناسند خردی بآدمیان ندادی و بجای آن یک تسبیح گوشتی در تن آدمی آفریدی ، که هر زمان نیاز پیدا کرد دست برد و با طاق و جفت ، نیک و بد را بشناسد».
به هر حال استخاره بدتر از فالست. زیرا در اینجا دروغ آشکار بخدا بسته میشود. از آنسوی مردم بفال چندان نگروند که باستخاره ، اینست زیان این بیشتر از فالست. اگر کسی بجوید هزارها کار سراپا زیان که با استخاره انجام گرفته. هزارها دختران که خواستاران نیکی میداشتهاند چون پدرانشان پابستگی باستخاره نمودهاند زناشویی رخ نداده. هزارها کارهای نیک که چون تسبیحِ کور راه نداده از آنها چشم پوشیده شده.
🔸 گفتار یکم : آیا توان پیشگویی کرد؟.. (تکهی 18)
5ـ استخاره : (یک از یک)
استخاره فال آخوندیست. استخاره آنست که کسی که میخواهد بسفری رود ، یا خانهای خَرَد ، یا زنی گیرد ؛ بنزد ملایی رود ، و او بدستیاری استخاره از خدا بپرسد که آیا آن کار نیکست یا بد خواهد درآمد. یکی از کارهای ملایان در ایران استخاره کردنست. انبوه مردم باوری باستخاره میدارند و از خداشناسی دور میشمارند که در کارهای خود از خدا شور نخواهند. ولی شما اگر نیک نگرید این همان رفتاریست که بتپرستان یونان با خدایان خود داشتهاند و در کارها از آنها شور میخواستهاند. (چنانکه داستان پرستشگاه دلفی را آوردیم).
برای استخاره راههای گوناگونی هست و شناختهترین آنها دو تاست : استخاره با تسبیح ، استخاره با قرآن. و چون آن را گفتگویی با خدا میشمارند و از این گذشته باید جملهای بعربی بزبان رانند : «استخیر منک یا الله» از اینرو استخارهکن باید یکی از ملایان ، یا خود نیمهملایی باشد.
بسیار دیدنیست هنگامی که مردی یا زنی در خیابان یا در کوچه بملایی میرسد و چنین میگوید : «آقا یک استخاره بکنید». آقا در همانجا میایستد و بیدرنگ دست ببغل برده تسبیح را بیرون میآورد ، و آنگاه دعایی خوانده چشمها را رویهم گزارده دست میاندازد و دانههای تسبیح را میگیرد و آنها را شمارده چنین میگوید : «بد است» یا «نیکست» و سپس خرامان و بخودبالان راه میافتد.
دیدنیتر از آن استخاره با قرآنست. آقا چون قرآن را باز کرد آیه را میخواند و سپس رو باستخارهخواه کرده میگوید : «مؤمن آیهی بهشت آمده بسیار خوبست» یا «آیهی عذاب آمده بسیار بد است».
برخی از آنان دکان رنگینتری باز کردهاند. بدینسان که باید پرسش را در کاغذی نویسند و آن را در پاکتی گزارده و سرش را بسته با دو سه ریال پول برای آقا فرستند و او بیآنکه در پاکت را باز کند (که دانسته نیست تا چه اندازه راستست) از قرآن استخاره گیرد و پاسخ را روی پاکت نوشته بازفرستد. در بیشتر شهرها از این دکانداران یکی دو تن میباشند و سخنها از راست درآمدن استخارههای ایشان بسر زبانها میباشد.
چنانکه گفتیم این شیوهی مردمست که از فالگیر یا ستارهشمار یا از استخارهفروش اگر ده دروغ ببینند فراموش کنند. ولی اگر یک گفتهشان راست درآمد آن را عنوانی سازند.
هزاران کسان از استخاره زیان بینند و بتأویل پرداخته چنین گویند : «صلاحم بوده که این ضرر را بکشم» ولی اگر یکی در یک جا کاری با استخاره کرد و سودی دید آن را داستانی گرداند و در اینجا و آنجا نشسته چنین گوید : «من باستخارهی فلان آقا عقیده دارم. خودم تجربه کردهام».
برخی از مردم دیوانهی استخارهاند و باید به هر کار کوچکی استخاره بخواهند. از آنسوی ملایان این را بایایی[وظیفه] برای خود میشمارند ، و چنین میدانند که دست مردم را میگیرند و کارهای ایشان را راه میاندازند که همین خود نمونهای از کودنی و خداناشناسی ایشانست.
یکی نمیپرسد : کی خدا این پیمان را بسته است که شما هر پرسشی کردید پاسخ دهد؟!.. کی این رمز را با شما گزارده که با دانههای تسبیح یا با آیههای قرآن با شما سخن گوید؟!.. بگویید ببینیم چه پاسخی میدارید؟!..
آنگاه شما تاکنون چرا ندانستهاید که خدا بمردمان فهم و خرد داده که نیک و بد و سود و زیان را خود بفهمند؟!.. چرا ندانستهاید که باید در زندگانی هر کسی خرد را بکار اندازد؟!.. شما که اینها را ندانستهاید چه سزاست که بمردم پیشوایی کنید و آنان را از راه برید؟!..
یکی از یاران سخن خوبی میدارد. میگوید : «خدا برای شناختن نیک از بد خرد بآدمیان داده. اگر چنان بودی که نیک و بد را از راه استخاره و با دانههای تسبیح بشناسند خردی بآدمیان ندادی و بجای آن یک تسبیح گوشتی در تن آدمی آفریدی ، که هر زمان نیاز پیدا کرد دست برد و با طاق و جفت ، نیک و بد را بشناسد».
به هر حال استخاره بدتر از فالست. زیرا در اینجا دروغ آشکار بخدا بسته میشود. از آنسوی مردم بفال چندان نگروند که باستخاره ، اینست زیان این بیشتر از فالست. اگر کسی بجوید هزارها کار سراپا زیان که با استخاره انجام گرفته. هزارها دختران که خواستاران نیکی میداشتهاند چون پدرانشان پابستگی باستخاره نمودهاند زناشویی رخ نداده. هزارها کارهای نیک که چون تسبیحِ کور راه نداده از آنها چشم پوشیده شده.
✴️ پیشرفت حقایق
آقای کسروی دارندهی نامهی پرچم
کسانی در این کشور با فراغت و آسودگی زندگی نموده و خود را رهبر توده معرفی کرده ولی بنا بطبع خائن خود در نهان و آشکاره میکوشند این ملت هرگز از خواب بیدار نشده و همواره آلوده به بدیها باشند تا ایشان حداکثر استفاده را ببرند. این قبیل اشخاص چون همیشه بتاریکی جهل عادت نمودهاند همینکه پرچم را میخوانند روشنی حقیقت چشم ایشان را خیره نموده و نميتوانند آن را درک نمایند لذا عصبی شده بزمین و زمان دشنام داده و با دارندهی پرچم کینه میورزند.
از اینجاست که هو و جنجال بمیان انداخته و میخواهند بدین وسیله اذهان عمومی را مشوّب نمایند. خراباتیان را که از زمانهای پیش زمینه را برای مقاصد ایشان مساعد نمودهاند بزرگترین رهبر جامعه نشان داده و از نامردانی که با اشعار پوچ خود این ملت را بسستی و کاهلی سوق داده و با لجاجت بسیار کوشیدهاند ما را بمیهن بیعلاقه نموده و با باده و میخانه سر ما را مشغول نمایند ، بعنوان مفاخر ملی طرفداری مینمایند. ما از ایشان سئوال مینماییم بفرمایید این پیشوایان کدام خدمت بمیهن و ملت انجام دادهاند که سزاوار این مقام شدهاند.
آقایان افتخار دونان را بما نسبت ندهید ما ازایشان بیزاریم ولی میتوانید بخودتان که خدماتی هم در پیشرفت مرام خائنانهی شما انجام داده و همچنان که شما میکوشید این ملت همیشه و مست و بخواب اندر باشند آنها هم همین را میخواستهاند ، نسبت داده و مفتخر بوجودشان باشید.
این را بدانید که ما آزادگان برهنمایی پرچم بحقایق آشنا شده و بمقاصد شوم و پلید شما پی بردهایم و بیاری خدا روزی را برگزیده در همهی شهرها بکتابهای مفاخر شما که مایهی بدبختی ایرانیان است آتش زده و نسل آینده را از مضرات آنها حفظ خواهیم کرد.
در خاتمه از آقای کسروی خواهشمندیم که با دلگرمی تمام در نشر حقایق از هیچگونه کوشش دریغ نفرمایند که خدا پشتیبان حقیقت است.
از تبریز حسن تقویمی
(پرچم روزانه شمارهی 197)
آقای کسروی دارندهی نامهی پرچم
کسانی در این کشور با فراغت و آسودگی زندگی نموده و خود را رهبر توده معرفی کرده ولی بنا بطبع خائن خود در نهان و آشکاره میکوشند این ملت هرگز از خواب بیدار نشده و همواره آلوده به بدیها باشند تا ایشان حداکثر استفاده را ببرند. این قبیل اشخاص چون همیشه بتاریکی جهل عادت نمودهاند همینکه پرچم را میخوانند روشنی حقیقت چشم ایشان را خیره نموده و نميتوانند آن را درک نمایند لذا عصبی شده بزمین و زمان دشنام داده و با دارندهی پرچم کینه میورزند.
از اینجاست که هو و جنجال بمیان انداخته و میخواهند بدین وسیله اذهان عمومی را مشوّب نمایند. خراباتیان را که از زمانهای پیش زمینه را برای مقاصد ایشان مساعد نمودهاند بزرگترین رهبر جامعه نشان داده و از نامردانی که با اشعار پوچ خود این ملت را بسستی و کاهلی سوق داده و با لجاجت بسیار کوشیدهاند ما را بمیهن بیعلاقه نموده و با باده و میخانه سر ما را مشغول نمایند ، بعنوان مفاخر ملی طرفداری مینمایند. ما از ایشان سئوال مینماییم بفرمایید این پیشوایان کدام خدمت بمیهن و ملت انجام دادهاند که سزاوار این مقام شدهاند.
آقایان افتخار دونان را بما نسبت ندهید ما ازایشان بیزاریم ولی میتوانید بخودتان که خدماتی هم در پیشرفت مرام خائنانهی شما انجام داده و همچنان که شما میکوشید این ملت همیشه و مست و بخواب اندر باشند آنها هم همین را میخواستهاند ، نسبت داده و مفتخر بوجودشان باشید.
این را بدانید که ما آزادگان برهنمایی پرچم بحقایق آشنا شده و بمقاصد شوم و پلید شما پی بردهایم و بیاری خدا روزی را برگزیده در همهی شهرها بکتابهای مفاخر شما که مایهی بدبختی ایرانیان است آتش زده و نسل آینده را از مضرات آنها حفظ خواهیم کرد.
در خاتمه از آقای کسروی خواهشمندیم که با دلگرمی تمام در نشر حقایق از هیچگونه کوشش دریغ نفرمایند که خدا پشتیبان حقیقت است.
از تبریز حسن تقویمی
(پرچم روزانه شمارهی 197)
شادروان یحیا افتخارزاده
پرچم نیمهماهه دربارهی او چنین مینویسد :
آقای یحیا افتخارزاده از سه سال باز به پیمان و راه آن آشنا گردیده و در این زمان کم پیشرفت شایانی کرده و از آزمایشهایی درگذشتهاند.
این جوان با فهم و آگاهی که ازو پدیدار است درخور آن میباشد که از کوششهای بخردانهی او هودههای بس ارجداری بدست آید.
این نیکمردان و جوانان که تنها بنام پاکدرونی و آمیغپژوهی خود را به رنج میاندازند بیگمان کوششهای ایشان بیهوده نخواهد ماند و بزودی هودهی اینها پدیدار خواهد گردید.
پرچم نیمهماهه دربارهی او چنین مینویسد :
آقای یحیا افتخارزاده از سه سال باز به پیمان و راه آن آشنا گردیده و در این زمان کم پیشرفت شایانی کرده و از آزمایشهایی درگذشتهاند.
این جوان با فهم و آگاهی که ازو پدیدار است درخور آن میباشد که از کوششهای بخردانهی او هودههای بس ارجداری بدست آید.
این نیکمردان و جوانان که تنها بنام پاکدرونی و آمیغپژوهی خود را به رنج میاندازند بیگمان کوششهای ایشان بیهوده نخواهد ماند و بزودی هودهی اینها پدیدار خواهد گردید.
🔶 دین و جهان
🔸 نشست سوم (تکهی 6)
من در شگفتم چرا این دانشمندان از آمیغها [=حقایق] چشم میپوشند؟!. چیزیست بسیار آشکار : آدمی دارای نیروهای مغزی بسیار است که یکی از آنها پندار است ، دیگری اندیشه است ، دیگری خرد است.
پندار آنست که کسی بنشیند و از مغز خود چیزهایی پدید آورد که خود پذیرد و بدیگران نیز بازگوید. افسانهی گاوماهی پنداری بوده : مردم چون چگونگی زمین را نمیدانستهاند یکی با خود نشسته و چنین گفته : زمین بروی شاخ گاو ، و گاو بروی پشت ماهی و ماهی بروی آب دریا ایستاده. این را پنداشته و بمیان مردمان انداخته است.
اندیشه آنست که کسی از چیزی بچیز دیگری پی برد و از یک دانسته به یک نادانسته راه یابد. اینکه اسحاق نیوتن از افتادن سیبی به نیروی کشش (قوهی جاذبه) راه یافت نتیجهی اندیشه میبود.
خرد شناسندهی راست و کج ، و نیک و بد ، و راهنمای آدمی بسوی آمیغهاست. اینکه نیوتن میدانست که در جهان چیزی یا کاری بیشُوند [=بیسبب] نتواند بود و بهمین عنوان از افتادن سیب باندیشه فرورفت و شُوند آن را جست ، نتیجهی خرد میبود.
این نیروها همچون دیگر نیروهای آدمی همیشه در کار است ، و آنهمه نادانیها و دانشها که درمیان بوده بیش از هر چیزی نتیجهی اینهاست.
پندار یکی از گرفتاریهای آدمی میباشد. اگر این نیرو در آدمیان نبودی زندگانی بسیار بهتر از این بودی.
ما چون بگذشتهی جهان مینگریم میبینیم همیشه نادانیها و گمراهیهایی که نتیجهی پندار میبوده آدمیان را گرفتار میداشته ، و هر زمان یک بار کسی یا کسانی برخاسته با پشتیبانی خرد با آن نادانیها به نبرد میپرداخته. مثلاً چنانکه گفتیم در زمانهای باستان بتپرستی یکی از گرفتاریها میبوده. انبوه مردمان ، جهان را یک دستگاه نشناخته نیروهای بسیاری را در آن کارگر میپنداشتهاند و از پندار خود خدایانی پدید آورده و تندیسهایی[مجسمه] ساخته خود را گرفتار آنها میگردانیدهاند. از اینسو در برابر ایشان زردشت و موسا و دیگران برخاسته و خردها و اندیشهها را بتکان آورده برهانیدن مردمان از بتپرستیها میکوشیدند.
اینست آنچه ما میبینیم ولی پیروان مادیگری از اینها ناآگاهند (و یا خود را بناآگاهی میزنند) و به یک رشته سخنان بیدلیل و زورکی میپردازند.
🔸 نشست سوم (تکهی 6)
من در شگفتم چرا این دانشمندان از آمیغها [=حقایق] چشم میپوشند؟!. چیزیست بسیار آشکار : آدمی دارای نیروهای مغزی بسیار است که یکی از آنها پندار است ، دیگری اندیشه است ، دیگری خرد است.
پندار آنست که کسی بنشیند و از مغز خود چیزهایی پدید آورد که خود پذیرد و بدیگران نیز بازگوید. افسانهی گاوماهی پنداری بوده : مردم چون چگونگی زمین را نمیدانستهاند یکی با خود نشسته و چنین گفته : زمین بروی شاخ گاو ، و گاو بروی پشت ماهی و ماهی بروی آب دریا ایستاده. این را پنداشته و بمیان مردمان انداخته است.
اندیشه آنست که کسی از چیزی بچیز دیگری پی برد و از یک دانسته به یک نادانسته راه یابد. اینکه اسحاق نیوتن از افتادن سیبی به نیروی کشش (قوهی جاذبه) راه یافت نتیجهی اندیشه میبود.
خرد شناسندهی راست و کج ، و نیک و بد ، و راهنمای آدمی بسوی آمیغهاست. اینکه نیوتن میدانست که در جهان چیزی یا کاری بیشُوند [=بیسبب] نتواند بود و بهمین عنوان از افتادن سیب باندیشه فرورفت و شُوند آن را جست ، نتیجهی خرد میبود.
این نیروها همچون دیگر نیروهای آدمی همیشه در کار است ، و آنهمه نادانیها و دانشها که درمیان بوده بیش از هر چیزی نتیجهی اینهاست.
پندار یکی از گرفتاریهای آدمی میباشد. اگر این نیرو در آدمیان نبودی زندگانی بسیار بهتر از این بودی.
ما چون بگذشتهی جهان مینگریم میبینیم همیشه نادانیها و گمراهیهایی که نتیجهی پندار میبوده آدمیان را گرفتار میداشته ، و هر زمان یک بار کسی یا کسانی برخاسته با پشتیبانی خرد با آن نادانیها به نبرد میپرداخته. مثلاً چنانکه گفتیم در زمانهای باستان بتپرستی یکی از گرفتاریها میبوده. انبوه مردمان ، جهان را یک دستگاه نشناخته نیروهای بسیاری را در آن کارگر میپنداشتهاند و از پندار خود خدایانی پدید آورده و تندیسهایی[مجسمه] ساخته خود را گرفتار آنها میگردانیدهاند. از اینسو در برابر ایشان زردشت و موسا و دیگران برخاسته و خردها و اندیشهها را بتکان آورده برهانیدن مردمان از بتپرستیها میکوشیدند.
اینست آنچه ما میبینیم ولی پیروان مادیگری از اینها ناآگاهند (و یا خود را بناآگاهی میزنند) و به یک رشته سخنان بیدلیل و زورکی میپردازند.
🔶 دفتر «ادبیات منظوم ایران»
🔸 چند سخنی از دفتر ـ بخش 2 ، تکههای یک و دو از چهار
ـ1ـ
دوازده شماره درست[=کامل] است که ما گفتگو از شعر میداریم. راستی را که سخن بدرازا انجامیده و بیش از این نمیتوان این گفتگو را دنبال نمود.
ما تخمهایی را پراکنده کردیم که بیاری خدا در زمین دلها روییدن گرفته در اندک زمانی درختهای باروری خواهد گردید و در آن هنگام است که ما گفتگوهای دیگری را در این زمینه خواهیم راند.
ما سخن را بزمینهی بسیار روشنی کشانیدیم : «ادبیات چگونگی سخن است که تا سخن نباشد نیازی به آن نخواهیم داشت. سخن نیز قالب معنی است که تا معنی نباشد زبان بآن باز نخواهیم کرد. معنی نیز فرع پیشامد است که تا کاری در میان نباشد و اندیشه در دل پدید نیاید معنی پیدا نخواهد شد.» اینست معنی درست ادبیات.
اگر کسانی با این گفته همداستانند دیگر چه ایرادی بسخنان ما دارند؟!.. و اگر همداستان نیستند پس بگویند ادبیات چیست! آیا سخن میتواند کار جداگانهای باشد و کسانی آن را پیشهی خود سازند؟! بگویید تا ما نیز بدانیم!
ـ2ـ
رفتار ناهنجار کسانی ما را ناگزیر میسازد این مثل را (مثلی که هرگز روا نمیدیدیم) در اینجا یاد کنیم : کسی بیگانهای را در باغ خود دیده پرسید : در باغ من چه کار میکنی؟! بیگانه بجای آنکه پاسخ آن را بدهد زبان بایراد گشاده چنین گفت :
تو چرا برای زنت کفش قرمز نخریدی؟!
این مثل نمونهایست که چگونه در گفتگو سخن را پیچ داده از زمینهی خود بیرون میکشند.
ما ادبیات را معنی کرده گفتیم : با اینحال شعرهایی که امروز سروده میشود و کسانی از شعرا همه دم از باده و ساده زده یاد محمود و ایاز و لیلی و مجنون و خضر و اسکندر میکنند از ادبیات بشمار نیست و هرآینه باید ترک آنها گفت و بیش از این عمر خود و دیگران را تباه نساخت. گفتیم در این دورهی فیروزی ایران که ما باید جبران تباهکاریهای هزار ساله را بکنیم جوانان را براه بیهودهگویی کشانیدن و مغزهای آنان را فرسوده گردانیدن ، خیانت بایران است و باید هرچه زودتر دست از آن برداشت. گفتیم اگر مقصود شعر سرودنست راهش این نیست که شما پیش گرفتهاید. گفتیم شعر سخن آراسته است و سخن نیز از بهر معنی باید بود نه آنکه کسانی آن را چیز جداگانه بینگارند و به بیهودهگویی برخیزند.
کسانی بجای آنکه این سخنان دلسوزانهی ما را بپذیرند و یا اگر عذری دارند باز نمایند این زمینه را در اینجا رها کرده داستان عطار و مولوی را پیش میآورند! آیا این فریبکاری نیست؟! آیا این گریختن از پاسخ ایراد نیست؟! کسانی که ما گناهان ایشان را میشماریم آیا نبایستی نخست بخود پرداخته اگر عذری دارند بنمایند وگرنه بگناه خستو بوده و پشیمانی نمایند!
صوفیانْ دریوزهگردی را یکی از ریاضتهای بزرگ میشماردند و در همهی کتابهای صوفی یاد آن کرده شده پس آیا ما بد کردهایم که دو تن صوفی را گدا نام دادهایم؟!
🔸 چند سخنی از دفتر ـ بخش 2 ، تکههای یک و دو از چهار
ـ1ـ
دوازده شماره درست[=کامل] است که ما گفتگو از شعر میداریم. راستی را که سخن بدرازا انجامیده و بیش از این نمیتوان این گفتگو را دنبال نمود.
ما تخمهایی را پراکنده کردیم که بیاری خدا در زمین دلها روییدن گرفته در اندک زمانی درختهای باروری خواهد گردید و در آن هنگام است که ما گفتگوهای دیگری را در این زمینه خواهیم راند.
ما سخن را بزمینهی بسیار روشنی کشانیدیم : «ادبیات چگونگی سخن است که تا سخن نباشد نیازی به آن نخواهیم داشت. سخن نیز قالب معنی است که تا معنی نباشد زبان بآن باز نخواهیم کرد. معنی نیز فرع پیشامد است که تا کاری در میان نباشد و اندیشه در دل پدید نیاید معنی پیدا نخواهد شد.» اینست معنی درست ادبیات.
اگر کسانی با این گفته همداستانند دیگر چه ایرادی بسخنان ما دارند؟!.. و اگر همداستان نیستند پس بگویند ادبیات چیست! آیا سخن میتواند کار جداگانهای باشد و کسانی آن را پیشهی خود سازند؟! بگویید تا ما نیز بدانیم!
ـ2ـ
رفتار ناهنجار کسانی ما را ناگزیر میسازد این مثل را (مثلی که هرگز روا نمیدیدیم) در اینجا یاد کنیم : کسی بیگانهای را در باغ خود دیده پرسید : در باغ من چه کار میکنی؟! بیگانه بجای آنکه پاسخ آن را بدهد زبان بایراد گشاده چنین گفت :
تو چرا برای زنت کفش قرمز نخریدی؟!
این مثل نمونهایست که چگونه در گفتگو سخن را پیچ داده از زمینهی خود بیرون میکشند.
ما ادبیات را معنی کرده گفتیم : با اینحال شعرهایی که امروز سروده میشود و کسانی از شعرا همه دم از باده و ساده زده یاد محمود و ایاز و لیلی و مجنون و خضر و اسکندر میکنند از ادبیات بشمار نیست و هرآینه باید ترک آنها گفت و بیش از این عمر خود و دیگران را تباه نساخت. گفتیم در این دورهی فیروزی ایران که ما باید جبران تباهکاریهای هزار ساله را بکنیم جوانان را براه بیهودهگویی کشانیدن و مغزهای آنان را فرسوده گردانیدن ، خیانت بایران است و باید هرچه زودتر دست از آن برداشت. گفتیم اگر مقصود شعر سرودنست راهش این نیست که شما پیش گرفتهاید. گفتیم شعر سخن آراسته است و سخن نیز از بهر معنی باید بود نه آنکه کسانی آن را چیز جداگانه بینگارند و به بیهودهگویی برخیزند.
کسانی بجای آنکه این سخنان دلسوزانهی ما را بپذیرند و یا اگر عذری دارند باز نمایند این زمینه را در اینجا رها کرده داستان عطار و مولوی را پیش میآورند! آیا این فریبکاری نیست؟! آیا این گریختن از پاسخ ایراد نیست؟! کسانی که ما گناهان ایشان را میشماریم آیا نبایستی نخست بخود پرداخته اگر عذری دارند بنمایند وگرنه بگناه خستو بوده و پشیمانی نمایند!
صوفیانْ دریوزهگردی را یکی از ریاضتهای بزرگ میشماردند و در همهی کتابهای صوفی یاد آن کرده شده پس آیا ما بد کردهایم که دو تن صوفی را گدا نام دادهایم؟!
🔶 کتاب «پندارها» (احمد کسروی)
🔸 گفتار دوم : آیا توان از جادو هودهای برداشت؟.. (تکهی 1)
چنانکه گفتیم پندارها بچند رشته است. رشتهی یکم در زمینهی پیشگویی و ناپیدادانی میبود که از آنها سخن راندیم. رشتهی دیگر در زمینهی جادو و کارهای بیرون از آیین سپهر است. چنانکه گفتیم اینجهان از روی یک آیینی میگردد و هر کاری در آن راهی میدارد. مثلاً کسی که بیمار است اگر بهبود خواهد ، باید بنزد پزشک رود و با دارو و درمان بهبود یابد. زنی که خواهان مهر شوهر است و میخواهد با آسایش و خوشی زید ، باید رفتار خود را بهتر گرداند و اگر شوهر بدرفتار است کسانی را به پند دادن باو وادارد. کسی که میخواهد توانگر گردد باید از راه کار و پیشه بکوشد و پول بیشتر بدست آورد. اینهاست راههای کارها.
اکنون باید دید آیا توان بکارهایی بیرون از این راهها برخاست و نتیجهای برداشت؟!.. آیا توان بیماری را با نوشتن دعایی و آویختن ازو به بهبود رسانید؟!.. آیا توان با سوزانیدن استخوانی شوهری را مهربان گردانید؟!.. آیا توان با خواندن دعایی بتوانگری رسید؟!..
باید بهمهی این پرسشها نیز پاسخ «نه» داد. باید گفت : «بیرون از آیین سپهر کاری نتواند بود». چون در این زمینه نیز پندارهای گوناگونی میان مردم روانست از یکایک آنها نیز سخن خواهیم راند.
1ـ جادو :
جادو در زبان مردم آن کارهای شیطانیست که جادوگران برای زنان و دیگران میکنند. آنچه ما دربارهی تاریخچهی جادو دانستهایم آنست که در زمانهای بسیار باستان که دانشها بسیار کم میبوده چون برای بیماریها دارویی یا درمان دیگری نمیشناختهاند هر کسی چیزی به پندارش میرسیده میکرده. مثلاً استخوانی سوزانیده دودش را به بیمار میدادهاند. بگِردش چرخیده گاهی از رویش میجهیدهاند. آبهای گندیده باو میخورانیدهاند. هرگونه کاری از این گونه میکردهاند. سپس کسانی پیدا شدهاند که بسر بیماران میرفتهاند و با اینگونه کارهای پنداری بچارهی بیماری میکوشیدهاند و این پیشهی آنان میبوده. سپس میدان را بزرگتر گردانیده جادو را نه تنها در بیماری ، در جاهای دیگر نیز کارگر[=مؤثر] شماردهاند. در تودههای وحشی جادوگران جایگاه والایی میداشتهاند.
سپس که دانشها پدید آمده و پزشکی رواج یافته ، جادوگری بیکبار از میان نرفته و در این گوشه و آن گوشه بازمانده.
سپس در آغاز اسلام درمیان مسلمانان پندار شگفتی در این زمینه پدید آمده و آن اینکه چون شیطان را دستِ دارنده در کارهای جهان میشماردهاند چنین دانستهاند که هنایش جادو از سوی اوست. در پندار ایشان اگر کسی بشیطان رو آورد و زیردستی او را پذیرفته بکارهای حرامی که دلخواه شیطانست پردازد ، شیطان باو جادو یاد دهد و او را به هر کاری توانا گرداند. از نادانی جادو را کارگر پنداشته و چون نمیتوانستند آن را از خدا دانند از شیطان دانستهاند.
این نادانی هنوز درمیان مسلمانان ، بویژه زنان ، بازمانده. جادو را از خدا ندانند ولی آن را کارگر دانند. جادوگران بکسانی از زنان چنین گویند : «اگر تو میخواهی بمقصودت رسی باید یک کار حرامی کنی».
این اندکی از تاریخچهی جادوست. اما رواج آن ، بیگمان نتیجهی ناتوانی روانها و بیکارگی خردهاست. بیگمان نتیجهی خودخواهیهاست. فلان زن از شوهرش بیمهری میبیند و بجای اینکه آن را نتیجهی بدرفتاری یا ناپیراستگی خودش داند ، چون نمیتواند گمان بدی یا کمی بخود برد ، آن را از جادو میشمارد و دربارهی مادرشوهر و خواهرشوهر و هوو و جاری بدگمان گردیده چاره را نیز از جادو میطلبد. فلان مرد که تنگدستی میکشد چون نمیتواند آن را نتیجهی سستی و یا ناتوانی خود شناسد گناه را بگردن بخت انداخته برای چاره دست بدامن دعاها و طلسمهای بختگشا میزند.
هرچه هست جادو یکی از گرفتاریهای تودههاست. در همین تهران که پایتخت کشور ایرانست جادوگران بسیاری میباشند که از آن راه نان میخورند و برخی نیز بیشرمانه تابلو بدر خانههای خود زدهاند. اینان هم فالگیرند و هم جادوگر. از چند راه بفریفتن مردان و زنان میکوشند.
اگر کسی بجوید صد سیاهکاری از هر یکی تواند یافت. چهبسا زنان و شوهران که کینه و دشمنی بمیانشان انداختهاند. چهبسا بیماران که از رفتن بنزد پزشک بازداشته بدست مرگشان سپاردهاند. چهبسا زنان پاکدامن که براه ناپاکی انداختهاند. چنانکه نوشتیم در دادسرای تهران پروندههایی از سیاهکاریهای اینان هست که نباید در اینجا سخن رانیم.
👇
🔸 گفتار دوم : آیا توان از جادو هودهای برداشت؟.. (تکهی 1)
چنانکه گفتیم پندارها بچند رشته است. رشتهی یکم در زمینهی پیشگویی و ناپیدادانی میبود که از آنها سخن راندیم. رشتهی دیگر در زمینهی جادو و کارهای بیرون از آیین سپهر است. چنانکه گفتیم اینجهان از روی یک آیینی میگردد و هر کاری در آن راهی میدارد. مثلاً کسی که بیمار است اگر بهبود خواهد ، باید بنزد پزشک رود و با دارو و درمان بهبود یابد. زنی که خواهان مهر شوهر است و میخواهد با آسایش و خوشی زید ، باید رفتار خود را بهتر گرداند و اگر شوهر بدرفتار است کسانی را به پند دادن باو وادارد. کسی که میخواهد توانگر گردد باید از راه کار و پیشه بکوشد و پول بیشتر بدست آورد. اینهاست راههای کارها.
اکنون باید دید آیا توان بکارهایی بیرون از این راهها برخاست و نتیجهای برداشت؟!.. آیا توان بیماری را با نوشتن دعایی و آویختن ازو به بهبود رسانید؟!.. آیا توان با سوزانیدن استخوانی شوهری را مهربان گردانید؟!.. آیا توان با خواندن دعایی بتوانگری رسید؟!..
باید بهمهی این پرسشها نیز پاسخ «نه» داد. باید گفت : «بیرون از آیین سپهر کاری نتواند بود». چون در این زمینه نیز پندارهای گوناگونی میان مردم روانست از یکایک آنها نیز سخن خواهیم راند.
1ـ جادو :
جادو در زبان مردم آن کارهای شیطانیست که جادوگران برای زنان و دیگران میکنند. آنچه ما دربارهی تاریخچهی جادو دانستهایم آنست که در زمانهای بسیار باستان که دانشها بسیار کم میبوده چون برای بیماریها دارویی یا درمان دیگری نمیشناختهاند هر کسی چیزی به پندارش میرسیده میکرده. مثلاً استخوانی سوزانیده دودش را به بیمار میدادهاند. بگِردش چرخیده گاهی از رویش میجهیدهاند. آبهای گندیده باو میخورانیدهاند. هرگونه کاری از این گونه میکردهاند. سپس کسانی پیدا شدهاند که بسر بیماران میرفتهاند و با اینگونه کارهای پنداری بچارهی بیماری میکوشیدهاند و این پیشهی آنان میبوده. سپس میدان را بزرگتر گردانیده جادو را نه تنها در بیماری ، در جاهای دیگر نیز کارگر[=مؤثر] شماردهاند. در تودههای وحشی جادوگران جایگاه والایی میداشتهاند.
سپس که دانشها پدید آمده و پزشکی رواج یافته ، جادوگری بیکبار از میان نرفته و در این گوشه و آن گوشه بازمانده.
سپس در آغاز اسلام درمیان مسلمانان پندار شگفتی در این زمینه پدید آمده و آن اینکه چون شیطان را دستِ دارنده در کارهای جهان میشماردهاند چنین دانستهاند که هنایش جادو از سوی اوست. در پندار ایشان اگر کسی بشیطان رو آورد و زیردستی او را پذیرفته بکارهای حرامی که دلخواه شیطانست پردازد ، شیطان باو جادو یاد دهد و او را به هر کاری توانا گرداند. از نادانی جادو را کارگر پنداشته و چون نمیتوانستند آن را از خدا دانند از شیطان دانستهاند.
این نادانی هنوز درمیان مسلمانان ، بویژه زنان ، بازمانده. جادو را از خدا ندانند ولی آن را کارگر دانند. جادوگران بکسانی از زنان چنین گویند : «اگر تو میخواهی بمقصودت رسی باید یک کار حرامی کنی».
این اندکی از تاریخچهی جادوست. اما رواج آن ، بیگمان نتیجهی ناتوانی روانها و بیکارگی خردهاست. بیگمان نتیجهی خودخواهیهاست. فلان زن از شوهرش بیمهری میبیند و بجای اینکه آن را نتیجهی بدرفتاری یا ناپیراستگی خودش داند ، چون نمیتواند گمان بدی یا کمی بخود برد ، آن را از جادو میشمارد و دربارهی مادرشوهر و خواهرشوهر و هوو و جاری بدگمان گردیده چاره را نیز از جادو میطلبد. فلان مرد که تنگدستی میکشد چون نمیتواند آن را نتیجهی سستی و یا ناتوانی خود شناسد گناه را بگردن بخت انداخته برای چاره دست بدامن دعاها و طلسمهای بختگشا میزند.
هرچه هست جادو یکی از گرفتاریهای تودههاست. در همین تهران که پایتخت کشور ایرانست جادوگران بسیاری میباشند که از آن راه نان میخورند و برخی نیز بیشرمانه تابلو بدر خانههای خود زدهاند. اینان هم فالگیرند و هم جادوگر. از چند راه بفریفتن مردان و زنان میکوشند.
اگر کسی بجوید صد سیاهکاری از هر یکی تواند یافت. چهبسا زنان و شوهران که کینه و دشمنی بمیانشان انداختهاند. چهبسا بیماران که از رفتن بنزد پزشک بازداشته بدست مرگشان سپاردهاند. چهبسا زنان پاکدامن که براه ناپاکی انداختهاند. چنانکه نوشتیم در دادسرای تهران پروندههایی از سیاهکاریهای اینان هست که نباید در اینجا سخن رانیم.
👇
یک چیز شگفتتر آنکه این جادوگران بیشترشان لات و بیچیزند و همین بسست که دانسته شود و دعوایشان از ریشه بیپاست. کسی که میتواند با سوزانیدن استخوانی ، یا رنگ کردن کلهی گوسفندی ، یا نوشتن طلسمی ؛ بدلها تکانی دهد و شوهری را بزنش مهربان گرداند ، چرا خود از آن هنر سود نمیجوید؟!.. چرا دلهای توانگران را بسوی خود نمیکشاند؟!.. کسی که میتواند دیگری را بدارایی رساند چرا دربارهی خود آن کار را نمیکند؟!..