🔶 دین و جهان
🔸 نشست سوم (تکهی 8)
از اینها میگذریم. ما هم پذیرفتیم که زردشت را بآن کوششها و نبردها با نادانیها و بتپرستیها نیازمندی ایرانیان بکشاورزی برانگیخته و آن دینی که بنیاد گزارده جز باین آهنگ نبوده ، ولی میپرسیم : آنهمه آمیغها را باو که یاد داده بود؟!.
این که جهان یک دستگاهست و درو تنها یک نیرو کارگر میباشد ، امروز چیز ساده و آشکاریست. ولی در آنزمان کسی این را نمیدانسته (1) و جای پرسشست که زردشت که بگفتهی اینان یک تن همچون دیگران میبوده ، آن را از کجا دانسته؟!.
همچنین پذیرفتیم که پیغمبر اسلام آرزویی جز ایمن شدن عربستان و فزونی سود قریش که نگاهبانان کعبه میبودند نمیداشته و تنها برای این خواست کوچک بآن کوششهای بزرگ برخاسته. لیکن میپرسیم : او آن نیرو را از کجا آورده؟!. آیا این کار آسانیست که کسی در برابر همگی ایستد و راه تازهای برای زندگی باز کند و آیین نوی بنیاد گزارد؟!. پس چرا دیگران مانندهی آن نتوانستند کرد؟!.
پیروان مادیگری این نخواستهاند که گامی پیش گزارند و داستان دینها را از نزدیک بسنجند و بفهمند. از دور ایستاده باینگونه سخنان بسیار خام پرداختهاند.
این داوریهای دکتر ارانی دربارهی دینها و بنیادگزاران آنها درست مانندهی اینست که کسانی از جوانان بیمایه که کوششهای ما را میبینند و سخنانی را دربارهی شعر و رُمان و فرهنگ و دیگر زمینهها میگوییم ، میشنوند از دور ایستاده با خود چنین میگویند : «بلی دیگر! مقصودشان شهرتست!».
این بتازگی رخ داده که یکی از آنان در نشستی نشسته و چنین میسروده : «در کتاب دوستیابی هم نوشته یکی از عواملی که انسانها را بکوشش وامیدارد آرزوی شهرت و بزرگیست. کسانی که از شعرا بد میگویند مقصودشان همینست و میخواهند از این راه شناخته و بنام گردند ...». یکی از شنوندگان پاسخ داده و چنین گفته : «آیا کسی هم بآرزوی شهرت خود را با هرگونه رنج و گزند دچار میگرداند؟!. مگر برای شناخته شدن راههای آسانتر دیگری نیست؟!. آنگاه گرفتم که سخن تو راستست و این دسته را بدشمنی با حافظ و خیام و سعدی آرزوی شهرت برانگیخته ، ولی بسخنانشان چه بگوییم که همه از روی دلیلست؟!. آیا اینها را نیز آرزوی شهرت یاد داده؟!.».
پابرگی :
1ـ نه تنها نمیدانسته بلکه چنانکه نویسنده نیز بازنموده ، پیشامدهای آخشیجِ[=ضدِ] هم ، همچون زایش و بالش کودک از یکسو و بیماری و مرگ او از سوی دیگر یا سر برآوردن و روییدن گیاه و از آنسو بارش تگرگ و کوفته و نابود شدن آن ، بیش از همه این اندیشه را میپرورده که اینها از نیروهای آخشیج هم سر میزند.
🔸 نشست سوم (تکهی 8)
از اینها میگذریم. ما هم پذیرفتیم که زردشت را بآن کوششها و نبردها با نادانیها و بتپرستیها نیازمندی ایرانیان بکشاورزی برانگیخته و آن دینی که بنیاد گزارده جز باین آهنگ نبوده ، ولی میپرسیم : آنهمه آمیغها را باو که یاد داده بود؟!.
این که جهان یک دستگاهست و درو تنها یک نیرو کارگر میباشد ، امروز چیز ساده و آشکاریست. ولی در آنزمان کسی این را نمیدانسته (1) و جای پرسشست که زردشت که بگفتهی اینان یک تن همچون دیگران میبوده ، آن را از کجا دانسته؟!.
همچنین پذیرفتیم که پیغمبر اسلام آرزویی جز ایمن شدن عربستان و فزونی سود قریش که نگاهبانان کعبه میبودند نمیداشته و تنها برای این خواست کوچک بآن کوششهای بزرگ برخاسته. لیکن میپرسیم : او آن نیرو را از کجا آورده؟!. آیا این کار آسانیست که کسی در برابر همگی ایستد و راه تازهای برای زندگی باز کند و آیین نوی بنیاد گزارد؟!. پس چرا دیگران مانندهی آن نتوانستند کرد؟!.
پیروان مادیگری این نخواستهاند که گامی پیش گزارند و داستان دینها را از نزدیک بسنجند و بفهمند. از دور ایستاده باینگونه سخنان بسیار خام پرداختهاند.
این داوریهای دکتر ارانی دربارهی دینها و بنیادگزاران آنها درست مانندهی اینست که کسانی از جوانان بیمایه که کوششهای ما را میبینند و سخنانی را دربارهی شعر و رُمان و فرهنگ و دیگر زمینهها میگوییم ، میشنوند از دور ایستاده با خود چنین میگویند : «بلی دیگر! مقصودشان شهرتست!».
این بتازگی رخ داده که یکی از آنان در نشستی نشسته و چنین میسروده : «در کتاب دوستیابی هم نوشته یکی از عواملی که انسانها را بکوشش وامیدارد آرزوی شهرت و بزرگیست. کسانی که از شعرا بد میگویند مقصودشان همینست و میخواهند از این راه شناخته و بنام گردند ...». یکی از شنوندگان پاسخ داده و چنین گفته : «آیا کسی هم بآرزوی شهرت خود را با هرگونه رنج و گزند دچار میگرداند؟!. مگر برای شناخته شدن راههای آسانتر دیگری نیست؟!. آنگاه گرفتم که سخن تو راستست و این دسته را بدشمنی با حافظ و خیام و سعدی آرزوی شهرت برانگیخته ، ولی بسخنانشان چه بگوییم که همه از روی دلیلست؟!. آیا اینها را نیز آرزوی شهرت یاد داده؟!.».
پابرگی :
1ـ نه تنها نمیدانسته بلکه چنانکه نویسنده نیز بازنموده ، پیشامدهای آخشیجِ[=ضدِ] هم ، همچون زایش و بالش کودک از یکسو و بیماری و مرگ او از سوی دیگر یا سر برآوردن و روییدن گیاه و از آنسو بارش تگرگ و کوفته و نابود شدن آن ، بیش از همه این اندیشه را میپرورده که اینها از نیروهای آخشیج هم سر میزند.
🔶 دفتر «ادبیات منظوم ایران»
🔸 در پیرامون سخن (تکهی یک از دو)
یکی از خوانندگان پیمان مینگارد : این عبارت را مکرر آوردهاید (سخن چیز جداگانه نیست) خوبست در اطراف آن شرحی بدهید. اینگونه مطالب کمتر بگوشها خورده اینست که باید دامنهدارتر باشد تا در ذهنها جا گیرد.
میگوییم : بسیاری از کارها اینحال را دارد که ما آنها را برای کارهای دیگری بجا میآوریم وگرنه خود آنها مقصود ما نیست. مثلاً خوردن از اینگونه کارهاست. خود آن مقصود ما نیست. بلکه برای آن میخوریم که تندرست باشیم و زنده بمانیم. از اینجاست که ما در خوردن آزاد نیستیم که هر زمان بخوریم و بیاندازه بخوریم و هرچه باشد بخوریم. بلکه ناگزیریم که جز هنگام گرسنگی نخوریم و بیش از اندازه نخوریم و آنچه را که زیان به تندرستی دارد نخوریم. اینست میگوییم : « خوردن کار جداگانهای نیست»
اگر کسی خوردن را یک کار جداگانهای بشناسد و هر زمان که بیکار است بچیز خوردن پردازد و هر خوراک خوبی که دید از خوبی آن نگذشته بخوردن آغازد چنین کسی پیروی از چهارپایان کرده و بزودی تندرستی خود را فدای نادانی خود خواهد ساخت.
سخن نیز همین حال را دارد. زیرا ما خودِ آن را دربایست نداریم بلکه برای فهمانیدن معنیهایی که در دل داریم نیاز بآن پیدا میکنیم. از اینجاست که در سخن راندن هم آزاد نیستیم که هر زمان که بیکار شدیم جملههایی بهم بافیم و هرگونه سخنی توانستیم برانیم. بلکه باید در بند معنی و نیاز و اندازه بوده جز از روی معنی سخن نرانیم و بهنگام نیاز برانیم و باندازهی نیاز بسنده کنیم. اینست که میگوییم : « سخن چیز جداگانهای نیست».
سخن هرچه بهنگامتر گرانبهاتر. چرا گفتههای طبیب آنهمه ارج دارد که جمله بجمله با پول میخرند؟.. نه برای آنست که سخن بهنگام میراند و از روی نیاز میراند؟.. اگر طبیبی بجای چارهی درد بیمار غزل شیوایی بگوش او بخواند آیا باز ارجی خواهد داشت و پولی خواهد دریافت؟..
در رشتههای دیگر زندگانی نیز اگر کسی دل بحال مردم سوزانیده گرفتاریهای آنان را دریابد و راه چاره بایشان بنماید گفتههای او ارج بیاندازه دارد. ولی آنکه از بیکاری لب بسخن باز میکند و یا جملههایی برای خوشایند این و آن میسراید گفتههای او پاک بیارج میباشد.
ببینید : راستی یکی از چهار پایهی دین میباشد و خود درخور هرگونه ستایش میباشد. ولی فرض میکنیم دشمن بیک شهری رو آورده و مردم انجمن کرده گفتگو از جلوگیری دشمن دارند و کسانی ترس کرده دلیری خود را از دست دادهاند شما هم در انجمن بوده بجای آنکه گفتگو از دلیری و گردنفرازی برانید و آن کسانی را از ترس بیرون آورید لب باز کرده گفتاری در ستایش راستگویی بپردازید کار بسیار بیجایی کرده آبروی خود را ریختهاید. پس ارج سخن بیشتر از اینست که بهنگام خود سروده شود.
بدانسان خوراک بهنگام نیاز مایهی زندگیست و چون نابهنگام بخوری از تندرستی میکاهد و چه بسا که مایهی مرگ باشد سخن نیز اگر بهنگام سروده شود چه بسا که ارزش دُر و گوهر دارد. ولی سخن نابهنگام مغز را میفرساید و بدترین گزند را بخرد میرساند. آنانکه سخن نه از روی نیاز میرانند و سخن را چیز جداگانه شمرده هر زمان که خواستند و هر سخنی که خواستند میپردازند بیگمان کوتاه خرد میباشند.
🔸 در پیرامون سخن (تکهی یک از دو)
یکی از خوانندگان پیمان مینگارد : این عبارت را مکرر آوردهاید (سخن چیز جداگانه نیست) خوبست در اطراف آن شرحی بدهید. اینگونه مطالب کمتر بگوشها خورده اینست که باید دامنهدارتر باشد تا در ذهنها جا گیرد.
میگوییم : بسیاری از کارها اینحال را دارد که ما آنها را برای کارهای دیگری بجا میآوریم وگرنه خود آنها مقصود ما نیست. مثلاً خوردن از اینگونه کارهاست. خود آن مقصود ما نیست. بلکه برای آن میخوریم که تندرست باشیم و زنده بمانیم. از اینجاست که ما در خوردن آزاد نیستیم که هر زمان بخوریم و بیاندازه بخوریم و هرچه باشد بخوریم. بلکه ناگزیریم که جز هنگام گرسنگی نخوریم و بیش از اندازه نخوریم و آنچه را که زیان به تندرستی دارد نخوریم. اینست میگوییم : « خوردن کار جداگانهای نیست»
اگر کسی خوردن را یک کار جداگانهای بشناسد و هر زمان که بیکار است بچیز خوردن پردازد و هر خوراک خوبی که دید از خوبی آن نگذشته بخوردن آغازد چنین کسی پیروی از چهارپایان کرده و بزودی تندرستی خود را فدای نادانی خود خواهد ساخت.
سخن نیز همین حال را دارد. زیرا ما خودِ آن را دربایست نداریم بلکه برای فهمانیدن معنیهایی که در دل داریم نیاز بآن پیدا میکنیم. از اینجاست که در سخن راندن هم آزاد نیستیم که هر زمان که بیکار شدیم جملههایی بهم بافیم و هرگونه سخنی توانستیم برانیم. بلکه باید در بند معنی و نیاز و اندازه بوده جز از روی معنی سخن نرانیم و بهنگام نیاز برانیم و باندازهی نیاز بسنده کنیم. اینست که میگوییم : « سخن چیز جداگانهای نیست».
سخن هرچه بهنگامتر گرانبهاتر. چرا گفتههای طبیب آنهمه ارج دارد که جمله بجمله با پول میخرند؟.. نه برای آنست که سخن بهنگام میراند و از روی نیاز میراند؟.. اگر طبیبی بجای چارهی درد بیمار غزل شیوایی بگوش او بخواند آیا باز ارجی خواهد داشت و پولی خواهد دریافت؟..
در رشتههای دیگر زندگانی نیز اگر کسی دل بحال مردم سوزانیده گرفتاریهای آنان را دریابد و راه چاره بایشان بنماید گفتههای او ارج بیاندازه دارد. ولی آنکه از بیکاری لب بسخن باز میکند و یا جملههایی برای خوشایند این و آن میسراید گفتههای او پاک بیارج میباشد.
ببینید : راستی یکی از چهار پایهی دین میباشد و خود درخور هرگونه ستایش میباشد. ولی فرض میکنیم دشمن بیک شهری رو آورده و مردم انجمن کرده گفتگو از جلوگیری دشمن دارند و کسانی ترس کرده دلیری خود را از دست دادهاند شما هم در انجمن بوده بجای آنکه گفتگو از دلیری و گردنفرازی برانید و آن کسانی را از ترس بیرون آورید لب باز کرده گفتاری در ستایش راستگویی بپردازید کار بسیار بیجایی کرده آبروی خود را ریختهاید. پس ارج سخن بیشتر از اینست که بهنگام خود سروده شود.
بدانسان خوراک بهنگام نیاز مایهی زندگیست و چون نابهنگام بخوری از تندرستی میکاهد و چه بسا که مایهی مرگ باشد سخن نیز اگر بهنگام سروده شود چه بسا که ارزش دُر و گوهر دارد. ولی سخن نابهنگام مغز را میفرساید و بدترین گزند را بخرد میرساند. آنانکه سخن نه از روی نیاز میرانند و سخن را چیز جداگانه شمرده هر زمان که خواستند و هر سخنی که خواستند میپردازند بیگمان کوتاه خرد میباشند.
🔶 کتاب «پندارها» (احمد کسروی)
🔸 گفتار دوم : آیا توان از جادو هودهای برداشت؟.. (تکهی 3)
۳ـ دعانویسی : (یک از دو)
دعانویسی راه دیگری از جادوست. این را دینداران پدید آورده چنین خواستهاند که کارهایی را که جادوگران با جادو میکنند ، اینان با دعا کنند. با دعا به بیماریها چاره کنند ، بیچیزان را بتوانگری رسانند ، وامداران را از وام آسوده گردانند.
نخست ملایان باین کار برخاسته در کتابهای خود برای هر دردی یا هر نیازی دعایی نوشتهاند. دعای امداود ، دعای امالصِبیان ، جوشن کبیر ، جوشن صغیر ، حِرز جواد و مانند اینها که یکایک نتوان شمرد. ملایان بسیار بنامی از سید بن طاوس و مجلسی و ملا محسن فیض و دیگران کتابها در این زمینه پرداختهاند. سپس دعانویسانی آن را پیشه گرفتهاند و در هر زمانی و در هر شهری یک یا چند تنی از اینان بودهاند.
انبوهی از زنان و مردان بدعانویسان دلبستگی بسیار میدارند. کسانی که بدر خانهی فالگیر یا جادوگر نروند از رفتن بدر خانهی دعانویس بازنایستند. این بدتر که این کار را از دینداری و خداشناسی پنداشته چنین میگویند : «ما چاره بدردهای خود از خدا میخواهیم».
ملایان بالای منبر زبان نکوهش بمردم گشاده چنین میگویند : «شما بخدا کمعقیده شدهاید. هر وقت ناخوش شدید بدر خانهی حکیم میروید. چرا با دعا معالجه نمیکنید؟!.»
ببینید نادانی تا چه اندازه است. اینان نمیدانند خدا برای هر کاری راهی نشان داده که باید پیروی کرد. نمیدانند که خدا چارهی بیماری را درمان کردن و دارو خوردن گردانیده. اینان گستاخانه میخواهند که خدا آیین خود را دیگر گرداند و بدلخواه اینان رفتار کند.
کسانی ایراد گرفته چنین میگویند : «شما همه چیز را انکار میکنید». میگویم : داستان من با شما داستان کسیست که بدهکار میبود و نمیداد ؛ و طلبکار که بدر خانهاش میآمد خشم گرفته میگفت : «تو هر روز بدر خانهی من میآیی!». طلبکار پاسخ داده گفت : «پس چه کار کنم؟!.. مگر میخواهی پولم را ندهی و من هم هر روز نیایم؟!..». من نیز میگویم : «پس چه کار کنم؟!.. مگر میخواهید آنهمه نادانیها را که در مغزهای خود جا دادهاید ما زبان بسته خاموش باشیم؟!.. یا یکی را گفته از یکی چشم پوشیم؟!.. این گناه شماست که آنهمه نادان و گمراه میباشید و ما ناچار شدهایم به هر کاری از شما ایراد گیریم».
میگویند : «پس چرا آنهمه علما نفهمیدهاند؟!..». میگویم : «باید این را از خودشان پرسید. باید از خودشان پرسید که چرا اینها را نفهمیدهاند؟!..».
نادانی ملایان در این زمینه بآن سادگی که پنداشته میشود نیست. همین نادانی دلیل روشنی به بیدینی ایشانست. زیرا دین برای شناختن آیین خدا و زیستن از روی آن آیین میباشد. راستی را دین برای اینست که مردمان جهان و زندگی را نیک شناسند و به هر کار از راهش درآیند. برای اینست که بجای درمان بجادو و دعا نپردازند. پس دعا خواندن و دعا نوشتن بجای درمان ، و آن را چاره پنداشتن خود بیدینیست ، و شما میبینید که ملایان همین را از دین میشمارند.
آن ملایی که بالای منبر میگوید : «شما بخدا کمعقیده شدهاید. هر وقت ناخوش شدید بدر خانهی حکیم میروید ...» ، این سخن معنایش آنست که «اینجهان و آیین آن از خدا نیست. اینکه داروها بیماری را از میان میبرد و بیمار را به بهبود میرساند نهادهی خدا نمیباشد». آیا چنین پنداری خداناشناسی و بیدینی نیست؟!..
دعانویسی یا دعاخوانی یا تببندی یا طلسمنویسی و یا هرچه مانندهی اینهاست همه بیپا و بیهوده میباشد. اینها گذشته از اینکه گمراهی و نادانیست زیانهایی نیز دربر دارد. چهبسا بیمارانی که باینها دلگرم شده پی درمان و دارو نرفته بدرود زندگی گفتهاند. چهبسا نافهمانی که دل بدعا بسته و بکاری یا پیشهای نپرداخته دچار بدبختیها گردیدهاند.
از آنسوی یکی از انگیزههای سستی شرقیان در کار زندگانی اینگونه امیدها و دلگرمیهای بیپا بوده. دیگران بمانند ، پادشاهان و سررشتهداران گرفتار این نادانیها میبودهاند و میباشند.
🔸 گفتار دوم : آیا توان از جادو هودهای برداشت؟.. (تکهی 3)
۳ـ دعانویسی : (یک از دو)
دعانویسی راه دیگری از جادوست. این را دینداران پدید آورده چنین خواستهاند که کارهایی را که جادوگران با جادو میکنند ، اینان با دعا کنند. با دعا به بیماریها چاره کنند ، بیچیزان را بتوانگری رسانند ، وامداران را از وام آسوده گردانند.
نخست ملایان باین کار برخاسته در کتابهای خود برای هر دردی یا هر نیازی دعایی نوشتهاند. دعای امداود ، دعای امالصِبیان ، جوشن کبیر ، جوشن صغیر ، حِرز جواد و مانند اینها که یکایک نتوان شمرد. ملایان بسیار بنامی از سید بن طاوس و مجلسی و ملا محسن فیض و دیگران کتابها در این زمینه پرداختهاند. سپس دعانویسانی آن را پیشه گرفتهاند و در هر زمانی و در هر شهری یک یا چند تنی از اینان بودهاند.
انبوهی از زنان و مردان بدعانویسان دلبستگی بسیار میدارند. کسانی که بدر خانهی فالگیر یا جادوگر نروند از رفتن بدر خانهی دعانویس بازنایستند. این بدتر که این کار را از دینداری و خداشناسی پنداشته چنین میگویند : «ما چاره بدردهای خود از خدا میخواهیم».
ملایان بالای منبر زبان نکوهش بمردم گشاده چنین میگویند : «شما بخدا کمعقیده شدهاید. هر وقت ناخوش شدید بدر خانهی حکیم میروید. چرا با دعا معالجه نمیکنید؟!.»
ببینید نادانی تا چه اندازه است. اینان نمیدانند خدا برای هر کاری راهی نشان داده که باید پیروی کرد. نمیدانند که خدا چارهی بیماری را درمان کردن و دارو خوردن گردانیده. اینان گستاخانه میخواهند که خدا آیین خود را دیگر گرداند و بدلخواه اینان رفتار کند.
کسانی ایراد گرفته چنین میگویند : «شما همه چیز را انکار میکنید». میگویم : داستان من با شما داستان کسیست که بدهکار میبود و نمیداد ؛ و طلبکار که بدر خانهاش میآمد خشم گرفته میگفت : «تو هر روز بدر خانهی من میآیی!». طلبکار پاسخ داده گفت : «پس چه کار کنم؟!.. مگر میخواهی پولم را ندهی و من هم هر روز نیایم؟!..». من نیز میگویم : «پس چه کار کنم؟!.. مگر میخواهید آنهمه نادانیها را که در مغزهای خود جا دادهاید ما زبان بسته خاموش باشیم؟!.. یا یکی را گفته از یکی چشم پوشیم؟!.. این گناه شماست که آنهمه نادان و گمراه میباشید و ما ناچار شدهایم به هر کاری از شما ایراد گیریم».
میگویند : «پس چرا آنهمه علما نفهمیدهاند؟!..». میگویم : «باید این را از خودشان پرسید. باید از خودشان پرسید که چرا اینها را نفهمیدهاند؟!..».
نادانی ملایان در این زمینه بآن سادگی که پنداشته میشود نیست. همین نادانی دلیل روشنی به بیدینی ایشانست. زیرا دین برای شناختن آیین خدا و زیستن از روی آن آیین میباشد. راستی را دین برای اینست که مردمان جهان و زندگی را نیک شناسند و به هر کار از راهش درآیند. برای اینست که بجای درمان بجادو و دعا نپردازند. پس دعا خواندن و دعا نوشتن بجای درمان ، و آن را چاره پنداشتن خود بیدینیست ، و شما میبینید که ملایان همین را از دین میشمارند.
آن ملایی که بالای منبر میگوید : «شما بخدا کمعقیده شدهاید. هر وقت ناخوش شدید بدر خانهی حکیم میروید ...» ، این سخن معنایش آنست که «اینجهان و آیین آن از خدا نیست. اینکه داروها بیماری را از میان میبرد و بیمار را به بهبود میرساند نهادهی خدا نمیباشد». آیا چنین پنداری خداناشناسی و بیدینی نیست؟!..
دعانویسی یا دعاخوانی یا تببندی یا طلسمنویسی و یا هرچه مانندهی اینهاست همه بیپا و بیهوده میباشد. اینها گذشته از اینکه گمراهی و نادانیست زیانهایی نیز دربر دارد. چهبسا بیمارانی که باینها دلگرم شده پی درمان و دارو نرفته بدرود زندگی گفتهاند. چهبسا نافهمانی که دل بدعا بسته و بکاری یا پیشهای نپرداخته دچار بدبختیها گردیدهاند.
از آنسوی یکی از انگیزههای سستی شرقیان در کار زندگانی اینگونه امیدها و دلگرمیهای بیپا بوده. دیگران بمانند ، پادشاهان و سررشتهداران گرفتار این نادانیها میبودهاند و میباشند.
🔶 دین و جهان
🔸 نشست سوم (تکهی 8)
دکتر ارانی دلیل میآورد که زردشت که مردم را بمهربانی با سگ و گاو و ارج گزاردن بآب و پروردن درختها واداشته تنها از روی نیازمندی میبوده. میگوید : «اگر صرف ترحم بموجودات زنده از نظر اخلاق مورد توجه زردشت بود ممکن بود بجای سگ و گاو مثلاً سوسمار و وزغ را برای احترام پیشنهاد کند».
نمیدانم چرا دکتر نیندیشیده که زردشت و دیگر دینگزاران بآبادی جهان و نیکی زندگانی آدمیان میکوشیدهاند و آرمانشان این میبوده. اینست سگ و گاو را چون بآن آرمان سودمند میدیدهاند مردمان را بمهربانی با آنان وامیداشتهاند. از وزغ و سوسمار چه سودی بآبادی جهان و نیکی زندگانی آدمیان توانستی بود؟!.
«بخشایش یا دلسوزی به باشندگان زنده» عنوانی در نزد خرد نمیدارد. درمیان باشندگان زنده چیزهایی هست که با آبادی جهان و نیکی زندگانی آدمیان نمیسازد و باید نابودشان ساخت.
میخواهم بگویم : زردشت و دیگر دینگزاران به یک آرمان بسیار بزرگ میکوشیدهاند و خود ترازویی برای شناختن نیک از بد در دست میداشتهاند. هیچگاه زبون چیزهای بیرونی (یا محیط) نشدهاند. هیچگاه نیازمندیهای مادی سرچشمهای برای اندیشه و کار ایشان نبوده.
زردشت و دیگران آدمیان را به نیکوکاریهایی واداشتهاند که هیچ انگیزهای از نیازمندیهای مادی برای آنها نتوان شناخت. بنیاد همهی دینها بر اینست که آدمی جلو آز و هوس خود را گیرد و در کارها و کوششها خرد را راهنمای خود گرداند. این آموزاکها چه انگیزهای از نیازمندیهای مادی تواند داشت؟!.
یک مَثَل دیگر از کتاب دکتر که سستی گفتارهای او را نیک میرساند جملههاییست که دربارهی منصور حلاج مینویسد بدینسان : «منصور حلاج از طبقهی متوسط بود و «أنا الحق» گفتن او حقیقتاً ادعای خدایی نبود. بلکه قیام بر علیه قدرت و اهمیت مخصوص خدا بود و اگر یک مرکز مقتدر خلافت بدست حامد بن ابیالعباس وزیر خلیفه مقتدر عباسی اقدام بکشتن وی میکند (سال 309 هجری) کاملاً برای حفظ قدرت مرکز خلافت است».
آیا این راستست؟!.. آیا داستان حلاج چنین رنگ سیاسی داشته؟!.. آیا از یک جملهی «أنا الحق» که گاهی حلاج و شِبلی ، نیمهنهانی ، بزبان میراندهاند از چیرگی و توانایی خلیفههای اسلامی توانستی کاست؟!. آیا اینها را توان پذیرفت؟!. آیا در شگفت نباید بود که دانشمندی بچنین گزارشهایی بیدلیل پردازد؟!. در شگفت نباید بود که دانشمندی از داستان روشنی چشم پوشد؟!.
🔸 نشست سوم (تکهی 8)
دکتر ارانی دلیل میآورد که زردشت که مردم را بمهربانی با سگ و گاو و ارج گزاردن بآب و پروردن درختها واداشته تنها از روی نیازمندی میبوده. میگوید : «اگر صرف ترحم بموجودات زنده از نظر اخلاق مورد توجه زردشت بود ممکن بود بجای سگ و گاو مثلاً سوسمار و وزغ را برای احترام پیشنهاد کند».
نمیدانم چرا دکتر نیندیشیده که زردشت و دیگر دینگزاران بآبادی جهان و نیکی زندگانی آدمیان میکوشیدهاند و آرمانشان این میبوده. اینست سگ و گاو را چون بآن آرمان سودمند میدیدهاند مردمان را بمهربانی با آنان وامیداشتهاند. از وزغ و سوسمار چه سودی بآبادی جهان و نیکی زندگانی آدمیان توانستی بود؟!.
«بخشایش یا دلسوزی به باشندگان زنده» عنوانی در نزد خرد نمیدارد. درمیان باشندگان زنده چیزهایی هست که با آبادی جهان و نیکی زندگانی آدمیان نمیسازد و باید نابودشان ساخت.
میخواهم بگویم : زردشت و دیگر دینگزاران به یک آرمان بسیار بزرگ میکوشیدهاند و خود ترازویی برای شناختن نیک از بد در دست میداشتهاند. هیچگاه زبون چیزهای بیرونی (یا محیط) نشدهاند. هیچگاه نیازمندیهای مادی سرچشمهای برای اندیشه و کار ایشان نبوده.
زردشت و دیگران آدمیان را به نیکوکاریهایی واداشتهاند که هیچ انگیزهای از نیازمندیهای مادی برای آنها نتوان شناخت. بنیاد همهی دینها بر اینست که آدمی جلو آز و هوس خود را گیرد و در کارها و کوششها خرد را راهنمای خود گرداند. این آموزاکها چه انگیزهای از نیازمندیهای مادی تواند داشت؟!.
یک مَثَل دیگر از کتاب دکتر که سستی گفتارهای او را نیک میرساند جملههاییست که دربارهی منصور حلاج مینویسد بدینسان : «منصور حلاج از طبقهی متوسط بود و «أنا الحق» گفتن او حقیقتاً ادعای خدایی نبود. بلکه قیام بر علیه قدرت و اهمیت مخصوص خدا بود و اگر یک مرکز مقتدر خلافت بدست حامد بن ابیالعباس وزیر خلیفه مقتدر عباسی اقدام بکشتن وی میکند (سال 309 هجری) کاملاً برای حفظ قدرت مرکز خلافت است».
آیا این راستست؟!.. آیا داستان حلاج چنین رنگ سیاسی داشته؟!.. آیا از یک جملهی «أنا الحق» که گاهی حلاج و شِبلی ، نیمهنهانی ، بزبان میراندهاند از چیرگی و توانایی خلیفههای اسلامی توانستی کاست؟!. آیا اینها را توان پذیرفت؟!. آیا در شگفت نباید بود که دانشمندی بچنین گزارشهایی بیدلیل پردازد؟!. در شگفت نباید بود که دانشمندی از داستان روشنی چشم پوشد؟!.
Forwarded from کتابخانه پاکدینی (کتابهای احمد کسروی و یاران او)
قانون دادگری.pdf
1.6 MB
🔶 قانون دادگری
🖌 احمد کسروی
🔍 خردهگیری از قانونها و شیوهی کار دادگستری و پیشنهاد اصلاح آنها
📊 شمار ساتها : 64
بازپسین پراکنش : فروردین 1399
🔷 کتابخانهی پاکدینی
🔸 این کتاب از سوی «باهَماد پاکدینان» و بدست «کوشاد تلگرام» پراکنده میگردد.
🖌 احمد کسروی
🔍 خردهگیری از قانونها و شیوهی کار دادگستری و پیشنهاد اصلاح آنها
📊 شمار ساتها : 64
بازپسین پراکنش : فروردین 1399
🔷 کتابخانهی پاکدینی
🔸 این کتاب از سوی «باهَماد پاکدینان» و بدست «کوشاد تلگرام» پراکنده میگردد.
🔶 دفتر «ادبیات منظوم ایران»
🔸 در پیرامون سخن (تکهی دو از دو)
همان مثل خوردن را برای روشن کردن معنای ادبیات هم میتوان بکار برد : بدانسان که اختیار خوردن دست خود ما نیست بلکه ناگزیریم که بهنگام گرسنگی بخوریم و چون سیر شدیم دست نگهداریم ولی میتوانیم خوراکی را که بهنگام گرسنگی بخوریم دقت در آن بکار برده چیز پاکیزه پیدا کنیم و آن را پخته و بر روی سفرهی پاکیزه بگزاریم و با قاشق و چنگال بخوریم همچنین سخنی که بهنگام نیاز میرانیم میتوانیم آن را آراسته برانیم و مثالها برای روشنی آن یاد نماییم و اگر بیجا نباشد آن را برشتهی نظم بکشیم که همین آراستگی را «ادبیات» مینامیم.
اینست میدانی که میتوان برای ادبیات باز کرد. ولی اینکه کسانی نابهنگام بنشینند و سخنانی پیوسته یا پراکنده(۱) بسازند چنین کاری با خرد سازش ندارد و اینست که چنان سخنانی را جز « یاوهگویی» نمیتوان شمرد و نام ادبیات بآنها نمیتوان داد.
این نکته را در جای دیگری یاد کردهایم سخن گفتن دیوانگان را کار جداگانه است. بعبارت دیگر دیوانه از خود سخن گفتن لذت میبرد و اینست که پیاپی زبانش کار میکند و سخنانی نابجا دمادم بیرون میریزد. ولی خردمند جز بهنگام نیاز زبان بکار نمیبرد و از سخن نابجا لذت نمیبرد.
یکی از آزمایشهایی که بدان اندازهی خردمندی کسی را میتوان دانست همینست که سخن را جز در جای نیاز نگوید و بیش از اندازهی نیاز نگوید. راستی را کسانی که سخن نابجا میرانند و با سخن بازی میکنند خردمند نمیتوان شناخت.
کسانی هم میپندارند اگر بگوشهای بنشینند و اندرزهایی درست کنند باکی بایشان نخواهد بود. ولی بهترین راه اندرز اینست که چون کسی را در گمراهی مییابی یا گرفتار گناهی میبینی در روبرو زبان باندرز گشایی. مگر در جایی که تودهی انبوهی گمراه یا گناهکار باشند که در این هنگام ناگزیر باید با نوشتن براهنمایی برخاست. بهمه حال این نکته فراموش نکردنیست که باید بچارهی گرفتاریهای آنروزی کوشید. مثلاً امروز اگر کسی آهنگ اندرز و راهنمایی دارد باید دردهای امروزی را به پیش چشم آرد و بچارهی آنها بکوشد. درست مانند طبیب که درد را شناخته درمان آن را میگوید یا مینویسد.
آن کسانی که شبانه در گوشهای مینشینند و سخنانی بنام اندرز بدلخواه خود بهم میبافند این کار بدان میماند که طبیبی شبانه نشسته بدلخواه نسخههایی بنویسد و فردا میانهی مردم پراکنده نماید.
گذشته از آنکه اندرز گفتن شرطهایی دارد. اندرزگو باید پاکدامن باشد و آنچه میگوید خویشتن بکار بندد. کسان تردامن و دزد و دغل و گدا و چاپلوس را چه جای اندرز گفتن است.
نیز از جوانان اندرز گفتن شایستگی ندارد. اینکه امروز جوانانی در ایران سخنانی میسرایند و یا مینگارند بسیار ساختگی و بسیار خنک است.
در این زمینه همین بس که از ایران در قرنهای گذشته ملیونها اندرزگو برخاسته ـ میگویم ملیونها ـ هزارها کتاب پر از سخنان اندرزآمیز در دست بوده. با اینهمه میدانیم که گرفتاری ایرانیان چه بوده. جز از خاندانهای دیندار دیگران دچار صد سیاهکاری بودهاند.
مؤلفان و نویسندگان و گویندگان بماند. واعظان که بر منبر میروند با آنکه بیشتر آیهی قرآن میخوانند و گفتههای پیغمبر بزرگوار اسلام را یاد میکنند با اینحال آیا چه اثری از وعظهای ایشان پدیدار است؟.. اگر اینان سخن از دردهای امروزه برانند و با زبان سادهی تودهفهمی معنای دین و سودهای آن را بمردم باز نمایند آن زمان خواهید دید که چه اثری بر گفتههای ایشان بار است.
پابرگی :
۱ـ پیوسته و پراکنده = نظم و نثر
🔸 در پیرامون سخن (تکهی دو از دو)
همان مثل خوردن را برای روشن کردن معنای ادبیات هم میتوان بکار برد : بدانسان که اختیار خوردن دست خود ما نیست بلکه ناگزیریم که بهنگام گرسنگی بخوریم و چون سیر شدیم دست نگهداریم ولی میتوانیم خوراکی را که بهنگام گرسنگی بخوریم دقت در آن بکار برده چیز پاکیزه پیدا کنیم و آن را پخته و بر روی سفرهی پاکیزه بگزاریم و با قاشق و چنگال بخوریم همچنین سخنی که بهنگام نیاز میرانیم میتوانیم آن را آراسته برانیم و مثالها برای روشنی آن یاد نماییم و اگر بیجا نباشد آن را برشتهی نظم بکشیم که همین آراستگی را «ادبیات» مینامیم.
اینست میدانی که میتوان برای ادبیات باز کرد. ولی اینکه کسانی نابهنگام بنشینند و سخنانی پیوسته یا پراکنده(۱) بسازند چنین کاری با خرد سازش ندارد و اینست که چنان سخنانی را جز « یاوهگویی» نمیتوان شمرد و نام ادبیات بآنها نمیتوان داد.
این نکته را در جای دیگری یاد کردهایم سخن گفتن دیوانگان را کار جداگانه است. بعبارت دیگر دیوانه از خود سخن گفتن لذت میبرد و اینست که پیاپی زبانش کار میکند و سخنانی نابجا دمادم بیرون میریزد. ولی خردمند جز بهنگام نیاز زبان بکار نمیبرد و از سخن نابجا لذت نمیبرد.
یکی از آزمایشهایی که بدان اندازهی خردمندی کسی را میتوان دانست همینست که سخن را جز در جای نیاز نگوید و بیش از اندازهی نیاز نگوید. راستی را کسانی که سخن نابجا میرانند و با سخن بازی میکنند خردمند نمیتوان شناخت.
کسانی هم میپندارند اگر بگوشهای بنشینند و اندرزهایی درست کنند باکی بایشان نخواهد بود. ولی بهترین راه اندرز اینست که چون کسی را در گمراهی مییابی یا گرفتار گناهی میبینی در روبرو زبان باندرز گشایی. مگر در جایی که تودهی انبوهی گمراه یا گناهکار باشند که در این هنگام ناگزیر باید با نوشتن براهنمایی برخاست. بهمه حال این نکته فراموش نکردنیست که باید بچارهی گرفتاریهای آنروزی کوشید. مثلاً امروز اگر کسی آهنگ اندرز و راهنمایی دارد باید دردهای امروزی را به پیش چشم آرد و بچارهی آنها بکوشد. درست مانند طبیب که درد را شناخته درمان آن را میگوید یا مینویسد.
آن کسانی که شبانه در گوشهای مینشینند و سخنانی بنام اندرز بدلخواه خود بهم میبافند این کار بدان میماند که طبیبی شبانه نشسته بدلخواه نسخههایی بنویسد و فردا میانهی مردم پراکنده نماید.
گذشته از آنکه اندرز گفتن شرطهایی دارد. اندرزگو باید پاکدامن باشد و آنچه میگوید خویشتن بکار بندد. کسان تردامن و دزد و دغل و گدا و چاپلوس را چه جای اندرز گفتن است.
نیز از جوانان اندرز گفتن شایستگی ندارد. اینکه امروز جوانانی در ایران سخنانی میسرایند و یا مینگارند بسیار ساختگی و بسیار خنک است.
در این زمینه همین بس که از ایران در قرنهای گذشته ملیونها اندرزگو برخاسته ـ میگویم ملیونها ـ هزارها کتاب پر از سخنان اندرزآمیز در دست بوده. با اینهمه میدانیم که گرفتاری ایرانیان چه بوده. جز از خاندانهای دیندار دیگران دچار صد سیاهکاری بودهاند.
مؤلفان و نویسندگان و گویندگان بماند. واعظان که بر منبر میروند با آنکه بیشتر آیهی قرآن میخوانند و گفتههای پیغمبر بزرگوار اسلام را یاد میکنند با اینحال آیا چه اثری از وعظهای ایشان پدیدار است؟.. اگر اینان سخن از دردهای امروزه برانند و با زبان سادهی تودهفهمی معنای دین و سودهای آن را بمردم باز نمایند آن زمان خواهید دید که چه اثری بر گفتههای ایشان بار است.
پابرگی :
۱ـ پیوسته و پراکنده = نظم و نثر
🔶 کتاب «پندارها» (احمد کسروی)
🔸 گفتار دوم : آیا توان از جادو هودهای برداشت؟.. (تکهی 4)
3ـ دعانویسی : (دو از دو)
شگفتتر از همه دروغهاییست که در این باره گفتهاند و میگویند. اگر در نشستی گفتگویی بمیان آید داستانها از «تأثیر فلان دعا و مجرب بودن آن» گفته خواهد شد. کسان آبرومندی از دروغسازی در این باره خودداری نکنند. امیر عبدالرحمان پادشاه بنام افغانستان در یادداشتهای خود که بچاپ رسیده داستان شگفتی میسراید : شیخی دعایی باو داده که اگر با خود دارد گلوله باو کار نکند. امیر عبدالرحمان میگوید : برای آزمایش آن را بگردن گوسفندی بستم و گلولهای زدم و کارگر نیفتاد.
ببینید یک پادشاه بنام چه دروغ بزرگی میگوید. اگر چنان دعایی بودی امیر عبدالرحمان توانستی با هزار تن سپاه انگلیسیان را از هندوستان دور راند و یک پادشاهی بسیار بزرگی بنیاد گزارد. چه به هر یکی از سپاهیان یک نسخه از آن دعا دادی که با خود دارد و گلوله باو کار نکند ، و هرچه دشمنان انداختند بزمین افتد و هرچه اینان انداختند دشمنان را از پا اندازد. اگر این داستان راست بوده پس چرا امیر عبدالرحمان بسودجویی از آن برنخاسته؟!..
آنگاه شیخی که چنان دعایی میدانسته خود میتوانسته که پادشاه بزرگی گردد ، میتوانسته که آسیا و اروپا و آمریکا را بگیرد ، میتوانسته همهی گنجهای جهان را بچنگ آورد. پس چه شده که نکرده و دست نیاز بسوی امیر عبدالرحمان دراز گردانیده.
این داستان یک چیز را نیک میرساند ، و آن اینکه امیر عبدالرحمان همچون بسیاری از شاهان ایران و هند و افغان ، پندارپرست میبوده و با شیخان فریبکار و درویشان ویلگرد آمیزش میداشته ، و خود جای پرسشست که یک پادشاهی با چنین حالی آیا میتوانسته افزارهای نگهداری کشور را چندان که میبایسته ، آماده گرداند؟!.. آیا اینها مایهی سستی اندیشه و آهنگ او نمیبوده؟!..
داستانی نیز در ایران بنام فتحعلیشاه و حاجی میرزا محمد اخباری شناخته گردیده. گفته میشود هنگامی که فتحعلیشاه با روسیان میجنگید و کار به ایرانیان دشوار شده بود ، حاجی میرزا محمد اخباری که یکی از ملایان میبوده بگردن گرفته که با چلهنشینی و دعا سردار روس را که ایرانیان «ایشپِخدِر» مینامیدند بکشد که چهلروزه سر او به تهران رسد ، و این کار را کرده است. در ناسخالتواریخ این داستان را با آب و تاب بسیاری سروده چنین مینویسد : «از پس این واقعه امنای دولت از حاجی میرزا محمد خواستار شدند که بهتر از این قتل پادشاه روس است. فرمود پادشاهان را نتوان چنین سهل و آسان زیان کرد. هم در کیفر قتل ایشپِخدِر که سرداری بزرگ و نفسی قوی بود مرا مقتول خواهند ساخت ...».
ولی بیگمان این داستان بدانسان که نوشته شده راست نیست. بیگمان دروغهایی بآن افزوده گردیده. چنانکه گفتهایم دروغنگویان نیز در این زمینهها دروغ گویند. امیر عبدالرحمانها نیز افسانه بافند. از این داستان نیز تنها آن توان فهمید که فتحعلیشاه پندارپرست میبوده ، و بجای کوشیدن به بسیج سپاه و افزار باینگونه کارها دل میبسته است.
این گفتار را هم بپایان رسانیم. ما را برای بیپایی این پندارها یک دلیل بسیار استوار همگانی هست : کشوری که حاجی میرزا محمدها داشته ، صدها قطب آمده و رفته ، هزارها نایب امام ، مظهر خدا ، رکن رابع ، ولی امر از آن نان خورده ، صدها گنبدهای امام و امامزاده از آن سر برافراشته ، صدها کتابهای دعا تألیف گردیده ـ چنین کشوری امروز در این گرفتاری و زبونیست که همه میدانیم ، و این روشنترین دلیل است که از هیچ یکی از آنها سودی نبوده و نمیباشد و نخواهد بود.
🔸 گفتار دوم : آیا توان از جادو هودهای برداشت؟.. (تکهی 4)
3ـ دعانویسی : (دو از دو)
شگفتتر از همه دروغهاییست که در این باره گفتهاند و میگویند. اگر در نشستی گفتگویی بمیان آید داستانها از «تأثیر فلان دعا و مجرب بودن آن» گفته خواهد شد. کسان آبرومندی از دروغسازی در این باره خودداری نکنند. امیر عبدالرحمان پادشاه بنام افغانستان در یادداشتهای خود که بچاپ رسیده داستان شگفتی میسراید : شیخی دعایی باو داده که اگر با خود دارد گلوله باو کار نکند. امیر عبدالرحمان میگوید : برای آزمایش آن را بگردن گوسفندی بستم و گلولهای زدم و کارگر نیفتاد.
ببینید یک پادشاه بنام چه دروغ بزرگی میگوید. اگر چنان دعایی بودی امیر عبدالرحمان توانستی با هزار تن سپاه انگلیسیان را از هندوستان دور راند و یک پادشاهی بسیار بزرگی بنیاد گزارد. چه به هر یکی از سپاهیان یک نسخه از آن دعا دادی که با خود دارد و گلوله باو کار نکند ، و هرچه دشمنان انداختند بزمین افتد و هرچه اینان انداختند دشمنان را از پا اندازد. اگر این داستان راست بوده پس چرا امیر عبدالرحمان بسودجویی از آن برنخاسته؟!..
آنگاه شیخی که چنان دعایی میدانسته خود میتوانسته که پادشاه بزرگی گردد ، میتوانسته که آسیا و اروپا و آمریکا را بگیرد ، میتوانسته همهی گنجهای جهان را بچنگ آورد. پس چه شده که نکرده و دست نیاز بسوی امیر عبدالرحمان دراز گردانیده.
این داستان یک چیز را نیک میرساند ، و آن اینکه امیر عبدالرحمان همچون بسیاری از شاهان ایران و هند و افغان ، پندارپرست میبوده و با شیخان فریبکار و درویشان ویلگرد آمیزش میداشته ، و خود جای پرسشست که یک پادشاهی با چنین حالی آیا میتوانسته افزارهای نگهداری کشور را چندان که میبایسته ، آماده گرداند؟!.. آیا اینها مایهی سستی اندیشه و آهنگ او نمیبوده؟!..
داستانی نیز در ایران بنام فتحعلیشاه و حاجی میرزا محمد اخباری شناخته گردیده. گفته میشود هنگامی که فتحعلیشاه با روسیان میجنگید و کار به ایرانیان دشوار شده بود ، حاجی میرزا محمد اخباری که یکی از ملایان میبوده بگردن گرفته که با چلهنشینی و دعا سردار روس را که ایرانیان «ایشپِخدِر» مینامیدند بکشد که چهلروزه سر او به تهران رسد ، و این کار را کرده است. در ناسخالتواریخ این داستان را با آب و تاب بسیاری سروده چنین مینویسد : «از پس این واقعه امنای دولت از حاجی میرزا محمد خواستار شدند که بهتر از این قتل پادشاه روس است. فرمود پادشاهان را نتوان چنین سهل و آسان زیان کرد. هم در کیفر قتل ایشپِخدِر که سرداری بزرگ و نفسی قوی بود مرا مقتول خواهند ساخت ...».
ولی بیگمان این داستان بدانسان که نوشته شده راست نیست. بیگمان دروغهایی بآن افزوده گردیده. چنانکه گفتهایم دروغنگویان نیز در این زمینهها دروغ گویند. امیر عبدالرحمانها نیز افسانه بافند. از این داستان نیز تنها آن توان فهمید که فتحعلیشاه پندارپرست میبوده ، و بجای کوشیدن به بسیج سپاه و افزار باینگونه کارها دل میبسته است.
این گفتار را هم بپایان رسانیم. ما را برای بیپایی این پندارها یک دلیل بسیار استوار همگانی هست : کشوری که حاجی میرزا محمدها داشته ، صدها قطب آمده و رفته ، هزارها نایب امام ، مظهر خدا ، رکن رابع ، ولی امر از آن نان خورده ، صدها گنبدهای امام و امامزاده از آن سر برافراشته ، صدها کتابهای دعا تألیف گردیده ـ چنین کشوری امروز در این گرفتاری و زبونیست که همه میدانیم ، و این روشنترین دلیل است که از هیچ یکی از آنها سودی نبوده و نمیباشد و نخواهد بود.
🔶 دین و جهان
🔸 نشست سوم (تکهی 9)
تاریخچهی پیدایش صوفیگری را درمیان اسلامیان خود دکتر چنین یاد کرده که پندارهایی که بنام «وحدت وجود» یا «اتحاد و حلول» از زمان افلاطون و ارسطو پیدا شده همراه فلسفهی یونان بمیان مسلمانان آمده ، و در اینجا شُوَند[=سبب] پیدایش صوفیگری اسلامی گردیده. اگر راستتر از آن خواهیم این صوفیگری پدید آمده از گفتههای پلوتینوس (1) بوده. این فیلسوف رومی سخنانی با زبان فلسفه میگفته که کوتاهشدهی آنها اینست : «در جهان آنچه هست همه یک چیز است. خداست و چیزهای دیگر از آن جدا شدهاند. روان باینجهان آمده و گرفتار ماده شده ، اینست همیشه باید از اینجهان و از خوشیهایش گریزان و در آرزوی پیوستن بآن سرچشمه یا میهن نخست خود باشد. در اینجهان نیز اگر کسی از خود بیخود گردد بآن سرچشمهی هستی (خدا) تواند پیوست».
اینها فشردهی گفتههای پلوتینوس است و ما نمیخواهیم بگوییم اینها از کجا برخاسته. نمیخواهیم همه چیز را در اینجا روشن گردانیم. این سخنان چون در قرن دوم اسلامی بمیان مسلمانان آمده به یک دسته بسیار خوش افتاده. کسانی از شنیدن اینکه «ما خداییم و با خدا یکی میباشیم» بشور آمده دیوانهوار بجملههایی از «أنا الله» (2) و «لَیسَ فی جُبَّتی اِلا الله» (3) و مانند اینها برخاستهاند و از خود پندارهایی بآن پندارهای پلوتینوس میافزودهاند. یکی از آن کسان حسین (یا منصور) (4) حلاج بوده که دیوانهوار میگردیده و به برخی جملههای پا در هوا زبان میگشاده. اگر دکتر داستان حلاج را در تاریخ طبری و ابنمسکویه خوانده بودی این دانستی که کارهای او پایهای جز هوس نداشته و آن معنایی که دکتر به «أنا الحق» گفتن او میدهد هیچ نمیزیبد. همچنین حامد بن ابیالعباس کسی که دارای چنان دوراندیشی و باریکبینی باشد و از «أنا الحق» گفتن حلاج بیمی برای آیندهی خلافت کند نمیبوده. باین سخنان دکتر عنوانی جز پندار نتوان شناخت.
برای کاستن از توانایی خلافت ، کوششهای دوراندیشانهی دیگری و دستاویزهای هنایندهی دیگری میبایست. در جایی همچون بغداد ، بیپرده «أنا الحق» گفتن و خود را بشکنجههای جانگزا سپردن جز یک خودکشی بسیار بیخردانه شمرده نتواند بود.
اگر دکتر ارانی این سخن را دربارهی باطنیان که یک دستهی سیاسی میبودند و راستیرا به برانداختن خلافت بلکه اسلام میکوشیدند گفته بودی جای ایراد نبودی.
پابرگیها (همه از ویراینده) :
1ـ Plotinus یا فلوطین
2ـ معنی : من خدایم.
3ـ معنی : در رختم چیزی جز خدا نیست.
4ـ منصور پدرش بوده. (بریتانیکا)
🔸 نشست سوم (تکهی 9)
تاریخچهی پیدایش صوفیگری را درمیان اسلامیان خود دکتر چنین یاد کرده که پندارهایی که بنام «وحدت وجود» یا «اتحاد و حلول» از زمان افلاطون و ارسطو پیدا شده همراه فلسفهی یونان بمیان مسلمانان آمده ، و در اینجا شُوَند[=سبب] پیدایش صوفیگری اسلامی گردیده. اگر راستتر از آن خواهیم این صوفیگری پدید آمده از گفتههای پلوتینوس (1) بوده. این فیلسوف رومی سخنانی با زبان فلسفه میگفته که کوتاهشدهی آنها اینست : «در جهان آنچه هست همه یک چیز است. خداست و چیزهای دیگر از آن جدا شدهاند. روان باینجهان آمده و گرفتار ماده شده ، اینست همیشه باید از اینجهان و از خوشیهایش گریزان و در آرزوی پیوستن بآن سرچشمه یا میهن نخست خود باشد. در اینجهان نیز اگر کسی از خود بیخود گردد بآن سرچشمهی هستی (خدا) تواند پیوست».
اینها فشردهی گفتههای پلوتینوس است و ما نمیخواهیم بگوییم اینها از کجا برخاسته. نمیخواهیم همه چیز را در اینجا روشن گردانیم. این سخنان چون در قرن دوم اسلامی بمیان مسلمانان آمده به یک دسته بسیار خوش افتاده. کسانی از شنیدن اینکه «ما خداییم و با خدا یکی میباشیم» بشور آمده دیوانهوار بجملههایی از «أنا الله» (2) و «لَیسَ فی جُبَّتی اِلا الله» (3) و مانند اینها برخاستهاند و از خود پندارهایی بآن پندارهای پلوتینوس میافزودهاند. یکی از آن کسان حسین (یا منصور) (4) حلاج بوده که دیوانهوار میگردیده و به برخی جملههای پا در هوا زبان میگشاده. اگر دکتر داستان حلاج را در تاریخ طبری و ابنمسکویه خوانده بودی این دانستی که کارهای او پایهای جز هوس نداشته و آن معنایی که دکتر به «أنا الحق» گفتن او میدهد هیچ نمیزیبد. همچنین حامد بن ابیالعباس کسی که دارای چنان دوراندیشی و باریکبینی باشد و از «أنا الحق» گفتن حلاج بیمی برای آیندهی خلافت کند نمیبوده. باین سخنان دکتر عنوانی جز پندار نتوان شناخت.
برای کاستن از توانایی خلافت ، کوششهای دوراندیشانهی دیگری و دستاویزهای هنایندهی دیگری میبایست. در جایی همچون بغداد ، بیپرده «أنا الحق» گفتن و خود را بشکنجههای جانگزا سپردن جز یک خودکشی بسیار بیخردانه شمرده نتواند بود.
اگر دکتر ارانی این سخن را دربارهی باطنیان که یک دستهی سیاسی میبودند و راستیرا به برانداختن خلافت بلکه اسلام میکوشیدند گفته بودی جای ایراد نبودی.
پابرگیها (همه از ویراینده) :
1ـ Plotinus یا فلوطین
2ـ معنی : من خدایم.
3ـ معنی : در رختم چیزی جز خدا نیست.
4ـ منصور پدرش بوده. (بریتانیکا)
✴️ کتاب «زندگانی من» ✴️
کوشاد تلگرام : چون ما از دیرباز به کار ویرایش و پراکندن کتابهای کسروی ، آن پاکمرد ایرانی برخاسته و بسیاری از کتابهای او را با بهترین کیفیت بدست هممیهنانمان رسانیدهایم ، جا داشت کتاب «زندگانی من» را نیز برویهی تازه با پیکرههای باکیفیت و شرحهای روشنگر فراهم گردانیم. اینک نوید میدهیم که تا چند روز دیگر ویرایش تازه و بیغلط این کتاب را در کانال خواهیم گزارد.
این کتاب ، همراه با داستان زندگانی نویسنده ، خواننده را به سالهای پرجنب و جوش ایران میبرد ـ از جمله به جنبش پرارج مشروطه و جانفشانی گُردان آزادی ، به دورهی جنگ جهانی یکم و سالهای اشغال ایران بدست روس و انگلیس و عثمانی. سالهای قحطی و مرگ از گرسنگی ، وبا و تیفوس. دورهی ملوکالطوایفی ، خیزش شیخ محمد خیابانی ، کودتای اسفند 1299 ، زورآزمایی ملایان با عدلیه (دادگستری) ، برآمدن سردارسپه ، سرکشیهای شیخ خزعل در خوزستان و فرجام کار او. کتاب از بدیها و نارساییهای عدلیه و همچنین نیرو و سامان یافتن آن در نخستین سالهای پادشاهی رضاشاه داستانها دارد.
این کتاب در سه بخش است. بخش یکم از کودکی تا سی سالگی ، بخش دوم دوازده سال کار در عدلیه و بخش سوم داستان بیرون آمدن از آنجا.
کتاب با بیش از 120 پیکره که بیشتر از برجستگان توده و دولت میباشند و همچنین پنج نقشهی محلات شهر تبریز و راههای شمال و غرب کشور آراسته گردیده. چهار پیوست و بیش از 350 شرح کوتاه و دراز نکتههای زبانی ، تاریخی ، جغرافیایی و حقوقی را روشن میگرداند. سه فهرست اعلام در پایان کتاب کار جستجو و بازخواندن را آسان نموده.
این کتابیست که ما آرزومندیم هر ایرانی آن را دست کم یک بار بخواند. زیرا سرشارست از نکتههای گرانمایه و دشواریاب زندگانی. کتابیست روان و پرکشش و مهمتر از همه : آموزنده.
کوشاد تلگرام : چون ما از دیرباز به کار ویرایش و پراکندن کتابهای کسروی ، آن پاکمرد ایرانی برخاسته و بسیاری از کتابهای او را با بهترین کیفیت بدست هممیهنانمان رسانیدهایم ، جا داشت کتاب «زندگانی من» را نیز برویهی تازه با پیکرههای باکیفیت و شرحهای روشنگر فراهم گردانیم. اینک نوید میدهیم که تا چند روز دیگر ویرایش تازه و بیغلط این کتاب را در کانال خواهیم گزارد.
این کتاب ، همراه با داستان زندگانی نویسنده ، خواننده را به سالهای پرجنب و جوش ایران میبرد ـ از جمله به جنبش پرارج مشروطه و جانفشانی گُردان آزادی ، به دورهی جنگ جهانی یکم و سالهای اشغال ایران بدست روس و انگلیس و عثمانی. سالهای قحطی و مرگ از گرسنگی ، وبا و تیفوس. دورهی ملوکالطوایفی ، خیزش شیخ محمد خیابانی ، کودتای اسفند 1299 ، زورآزمایی ملایان با عدلیه (دادگستری) ، برآمدن سردارسپه ، سرکشیهای شیخ خزعل در خوزستان و فرجام کار او. کتاب از بدیها و نارساییهای عدلیه و همچنین نیرو و سامان یافتن آن در نخستین سالهای پادشاهی رضاشاه داستانها دارد.
این کتاب در سه بخش است. بخش یکم از کودکی تا سی سالگی ، بخش دوم دوازده سال کار در عدلیه و بخش سوم داستان بیرون آمدن از آنجا.
کتاب با بیش از 120 پیکره که بیشتر از برجستگان توده و دولت میباشند و همچنین پنج نقشهی محلات شهر تبریز و راههای شمال و غرب کشور آراسته گردیده. چهار پیوست و بیش از 350 شرح کوتاه و دراز نکتههای زبانی ، تاریخی ، جغرافیایی و حقوقی را روشن میگرداند. سه فهرست اعلام در پایان کتاب کار جستجو و بازخواندن را آسان نموده.
این کتابیست که ما آرزومندیم هر ایرانی آن را دست کم یک بار بخواند. زیرا سرشارست از نکتههای گرانمایه و دشواریاب زندگانی. کتابیست روان و پرکشش و مهمتر از همه : آموزنده.
🔶 دفتر «ادبیات منظوم ایران»
🔸 چند سخنی از دفتر (3)
گاهی میشود کتابهایی را نزد ما فرستاده میخواهند در پیمان ستایش از آنها بنگاریم. چنانکه یکی از دوستان کتاب شبلی نعمان را که بتازگی بفارسی ترجمه و چاپ یافته فرستاده و چنین پیام داده :
این کتاب گفتههای شما را دربارهی شعر تصدیق میکند بهتر است در پیمان تقریظی برآن بنگارید.
هم کسانی دیوان پروین خانم اعتصامی را یادآوری میکنند که دلخواه پیمانست. زیرا این خانم نه غزلی سروده و نه زبان بستایش این و آن گشاده و نه بسخنان ناروا پرداخته.
نیز کسانی کتابهایی را از تبریز فرستادهاند که در پیمان یادی از آنها کرده شود.
باید بگویم : پیمان برای این کارها نیست. ما اگر دو سه کتابی را در پیمان ستودیم آنها ارتباط با موضوع پیمان داشت. وانگاه اگر ما هر کتاب نیک را بستاییم دربارهی کتابهای بد نیز همان چشم را از ما خواهند داشت. کیست که کتاب خود را نیک نداند و از هرکس چشم ستایش نداشته باشد؟!
...
اگر نعمان شبلی تصدیق گفتههای ما را کرده باشد (چون کتاب او را درست نخواندهایم) خردمندی خود را نشان داده. هرکس که بهره از خرد و غیرت دارد باید گفتههای ما را در زمینهی شعر بپذیرد و براست دارد.
اما خانم پروین اینکه ایشان غزلی نسروده و زبان بستایش این و آن نیالودهاند کار شگفتی نیست. دختر آقای اعتصامی جز چنان نبایستی بود و جز چنین نشایستی کرد. غزل جز بیهودهگوئی نیست. ستایش نیز جز از کسان فرومایه سر نمیزند. اگر کسی دامن از زشتیها درچیده پاکنهادی خود را نشانداده و نیاز بستایش از دیگران ندارد.
آقای صیرفیزاده که از شاگردان برجستهی دانشکدهی افسری و خود جوان دانشوری هستند کنفرانسی در دانشکده با بودن چند تن از افسران دادهاند در این زمینه « چگونه روح جنگجوئی از ایرانیان گرفته شده است و کنون چگونه میتوان آن را بازگشت داد» و با یک رشته دلیلهایی نشاندادهاند که در این کار بیش از همه شعرای بیهودهگو دخالت داشتهاند. از جمله این شعر را بگواهی یاد کردهاند :
چون زهرهی شیران بدرد نعرهی کوس
زنهار مده جان گرامی بفسوس
با هر که خصومت نتوان کرد بساز
دستی که بدندان نتوان برد ببوس
با اینحال رشتهی انصاف را از دست نهشته از چند سخن اندکی که از پارهای شعرا سرزده و سودمند بوده چشمپوشی نکرده از جمله شعرهای مشهور خانم نیمتاج را یادآوری نمودهاند :
ایرانیان که فر کیان آرزو کنند
باید نخست کاوهی خود جستجو کنند
آزادیت بقبضهی شمشیر بستهاند
مردان همیشه تکیهی خود را بدو کنند
یکی از دوستان نسخهی کنفرانس را برای ما فرستاده خواهش چاپ آن را کرده ولی با همهی خرسندی و شادمانی از خواندن آن گفتار سودمند از چاپ خودداری نمودیم زیرا نمیخواهیم در اینسال بار دیگر بگفتگو از شعر پردازیم به هر حال بر جوان آزاده صیرفیزاده آفرین میفرستیم.
آقای شریف گفتاری بعنوان « این چه عزاییست که مردهشور هم گریه میکند؟» فرستاده که در آن شعرهای فرصت شیرازی را در نکوهش شعرا بگواهی میآورد از جمله این یک شعر :
منم از جمله ایشان یک تن
که خدا خُرد کند گردن من
از چاپ این گفتار نیز به همان جهت بالایین چشم پوشیدیم.
🔸 چند سخنی از دفتر (3)
گاهی میشود کتابهایی را نزد ما فرستاده میخواهند در پیمان ستایش از آنها بنگاریم. چنانکه یکی از دوستان کتاب شبلی نعمان را که بتازگی بفارسی ترجمه و چاپ یافته فرستاده و چنین پیام داده :
این کتاب گفتههای شما را دربارهی شعر تصدیق میکند بهتر است در پیمان تقریظی برآن بنگارید.
هم کسانی دیوان پروین خانم اعتصامی را یادآوری میکنند که دلخواه پیمانست. زیرا این خانم نه غزلی سروده و نه زبان بستایش این و آن گشاده و نه بسخنان ناروا پرداخته.
نیز کسانی کتابهایی را از تبریز فرستادهاند که در پیمان یادی از آنها کرده شود.
باید بگویم : پیمان برای این کارها نیست. ما اگر دو سه کتابی را در پیمان ستودیم آنها ارتباط با موضوع پیمان داشت. وانگاه اگر ما هر کتاب نیک را بستاییم دربارهی کتابهای بد نیز همان چشم را از ما خواهند داشت. کیست که کتاب خود را نیک نداند و از هرکس چشم ستایش نداشته باشد؟!
...
اگر نعمان شبلی تصدیق گفتههای ما را کرده باشد (چون کتاب او را درست نخواندهایم) خردمندی خود را نشان داده. هرکس که بهره از خرد و غیرت دارد باید گفتههای ما را در زمینهی شعر بپذیرد و براست دارد.
اما خانم پروین اینکه ایشان غزلی نسروده و زبان بستایش این و آن نیالودهاند کار شگفتی نیست. دختر آقای اعتصامی جز چنان نبایستی بود و جز چنین نشایستی کرد. غزل جز بیهودهگوئی نیست. ستایش نیز جز از کسان فرومایه سر نمیزند. اگر کسی دامن از زشتیها درچیده پاکنهادی خود را نشانداده و نیاز بستایش از دیگران ندارد.
آقای صیرفیزاده که از شاگردان برجستهی دانشکدهی افسری و خود جوان دانشوری هستند کنفرانسی در دانشکده با بودن چند تن از افسران دادهاند در این زمینه « چگونه روح جنگجوئی از ایرانیان گرفته شده است و کنون چگونه میتوان آن را بازگشت داد» و با یک رشته دلیلهایی نشاندادهاند که در این کار بیش از همه شعرای بیهودهگو دخالت داشتهاند. از جمله این شعر را بگواهی یاد کردهاند :
چون زهرهی شیران بدرد نعرهی کوس
زنهار مده جان گرامی بفسوس
با هر که خصومت نتوان کرد بساز
دستی که بدندان نتوان برد ببوس
با اینحال رشتهی انصاف را از دست نهشته از چند سخن اندکی که از پارهای شعرا سرزده و سودمند بوده چشمپوشی نکرده از جمله شعرهای مشهور خانم نیمتاج را یادآوری نمودهاند :
ایرانیان که فر کیان آرزو کنند
باید نخست کاوهی خود جستجو کنند
آزادیت بقبضهی شمشیر بستهاند
مردان همیشه تکیهی خود را بدو کنند
یکی از دوستان نسخهی کنفرانس را برای ما فرستاده خواهش چاپ آن را کرده ولی با همهی خرسندی و شادمانی از خواندن آن گفتار سودمند از چاپ خودداری نمودیم زیرا نمیخواهیم در اینسال بار دیگر بگفتگو از شعر پردازیم به هر حال بر جوان آزاده صیرفیزاده آفرین میفرستیم.
آقای شریف گفتاری بعنوان « این چه عزاییست که مردهشور هم گریه میکند؟» فرستاده که در آن شعرهای فرصت شیرازی را در نکوهش شعرا بگواهی میآورد از جمله این یک شعر :
منم از جمله ایشان یک تن
که خدا خُرد کند گردن من
از چاپ این گفتار نیز به همان جهت بالایین چشم پوشیدیم.
🔶 کتاب «پندارها» (احمد کسروی)
🔸 گفتار سوم : آیا چیزهایی خوششکون یا بدشکون تواند بود؟.. (تکهی 1)
رشتهی دیگری از پندارها چیزهایی را خوششکون یا بدشکون دانستن است که در فارسی «مُروا» یا «مُرغُوا» نامند. «مُروا» آنست که چیزی را خوششکون شمارند و از آن شادمانی و خشنودی کنند. «مُرغُوا» آخشیج[=ضد] آن میباشد.
این پندارها نیز درمیان توده رواج بیاندازه میدارد و یکی از گرفتاریهای مردم همینها میباشد.
از روزهای هفته برخی خوششکونست و به هر کاری که در آن روز پردازند نیک درآید ، و برخی بدشکونست که بکاری در آن روز نباید آغازید.
از ماهها صفر بدشکونست و نباید در آن بعروسی یا بکاری از آنگونه پرداخت.
از شمارهها سیزده بدشکونست و باید روز سیزده نوروز را از شهر بیرون رفت و بدشکونی را از خود دور گردانید. روز سیزده صفر دو بدشکونی را در یکجا گرد آورده. در آن روز بهیچ کاری نباید پرداخت. پیش از جنبش مشروطه روز سیزده صفر بازارها بسته شدی.
از مرغها بوم[=جغد] شوم است و به هر کجا نشیند در آنجا مرگی رو خواهد داد ، و کشکرَک خوششکون و مژدهآور میباشد.
از چهارپایان خرگوش بدشکونست و کسی که سفر میکند اگر نخست خرگوش دید آن سفر با خوشی نخواهد گذشت. ولی گرگ خوششکونست و سفر با خوشی خواهد گذشت.
کسی که میخواهد از خانه بیرون آید و یا بکاری پردازد ، اگر عطسهای زده شد نشانست که نتیجهی خوبی نخواهد بود و باید از رفتن و یا از پرداختن بکار چشم پوشید و یا کمی درنگ کرد و دست نگه داشت.
بچهای که زاییده میشود برخی از آنها خوشقدم است و برخی بدقدم باشد.
عروسی که بخانه آورده میشود برخی قدمش نیک و برخی بد باشد.
درختی که در پاییز گل کرده «آمد و نیامد» دارد و باید برای جلوگیری سر گوسفندی برید.
ماکیانی که همچون خروس بانگ میکند بدشکونست و باید بخانهی سیدی فرستاد.
برخی کسان چشمهاشان شور است و به هر که یا به هر چیزی نگریستند آسیب توانند رسانید. باید برای جلوگیری خرمهره از خود آویخت و یا «وَ إِن یکاد» نویساند و نگه داشت.
از اینگونه چندانست که بشمار نیاید. یکی از دانشهایی که پیرزنان و پیرمردان دارند و در خانوادهها از «وجود» ایشان بهره توان جست همین رشته پندارهاست. در هر خانهای یک «کلثومننهای» یا «خالهجانآغایی» باید بود.
🔸 گفتار سوم : آیا چیزهایی خوششکون یا بدشکون تواند بود؟.. (تکهی 1)
رشتهی دیگری از پندارها چیزهایی را خوششکون یا بدشکون دانستن است که در فارسی «مُروا» یا «مُرغُوا» نامند. «مُروا» آنست که چیزی را خوششکون شمارند و از آن شادمانی و خشنودی کنند. «مُرغُوا» آخشیج[=ضد] آن میباشد.
این پندارها نیز درمیان توده رواج بیاندازه میدارد و یکی از گرفتاریهای مردم همینها میباشد.
از روزهای هفته برخی خوششکونست و به هر کاری که در آن روز پردازند نیک درآید ، و برخی بدشکونست که بکاری در آن روز نباید آغازید.
از ماهها صفر بدشکونست و نباید در آن بعروسی یا بکاری از آنگونه پرداخت.
از شمارهها سیزده بدشکونست و باید روز سیزده نوروز را از شهر بیرون رفت و بدشکونی را از خود دور گردانید. روز سیزده صفر دو بدشکونی را در یکجا گرد آورده. در آن روز بهیچ کاری نباید پرداخت. پیش از جنبش مشروطه روز سیزده صفر بازارها بسته شدی.
از مرغها بوم[=جغد] شوم است و به هر کجا نشیند در آنجا مرگی رو خواهد داد ، و کشکرَک خوششکون و مژدهآور میباشد.
از چهارپایان خرگوش بدشکونست و کسی که سفر میکند اگر نخست خرگوش دید آن سفر با خوشی نخواهد گذشت. ولی گرگ خوششکونست و سفر با خوشی خواهد گذشت.
کسی که میخواهد از خانه بیرون آید و یا بکاری پردازد ، اگر عطسهای زده شد نشانست که نتیجهی خوبی نخواهد بود و باید از رفتن و یا از پرداختن بکار چشم پوشید و یا کمی درنگ کرد و دست نگه داشت.
بچهای که زاییده میشود برخی از آنها خوشقدم است و برخی بدقدم باشد.
عروسی که بخانه آورده میشود برخی قدمش نیک و برخی بد باشد.
درختی که در پاییز گل کرده «آمد و نیامد» دارد و باید برای جلوگیری سر گوسفندی برید.
ماکیانی که همچون خروس بانگ میکند بدشکونست و باید بخانهی سیدی فرستاد.
برخی کسان چشمهاشان شور است و به هر که یا به هر چیزی نگریستند آسیب توانند رسانید. باید برای جلوگیری خرمهره از خود آویخت و یا «وَ إِن یکاد» نویساند و نگه داشت.
از اینگونه چندانست که بشمار نیاید. یکی از دانشهایی که پیرزنان و پیرمردان دارند و در خانوادهها از «وجود» ایشان بهره توان جست همین رشته پندارهاست. در هر خانهای یک «کلثومننهای» یا «خالهجانآغایی» باید بود.
🔶 دین و جهان
🔸 نشست سوم (تکهی 10)
بسخن بیش از این دامنه نمیدهم. باورهایی که از نخست درمیان آدمیان پدید آمده ، چه راست و چه دروغ ، و چه سودمند و چه زیانمند ، سرچشمهی آنها خرد و اندیشه و فهم و یا پندار بوده. این نه راستست که همهی باورها از هنایش چیزهای بیرونیست. نه راستست که در جهان آمیغها نیست.
دوباره میگویم : پندار یکی از گرفتاریهای آدمی است و نادانیها و گمراهیها بیش از همه نتیجهی آن میباشد. از اینسو در برابر آن ، خرد و اندیشه و فهم راهنمای آدمیان بآمیغهاست و چارهی گمراهیها و نادانیها را با اینها توان کرد.
در جهان تاکنون این دو چیز در نبرد بودهاند. همیشه پنداربافیها و گمراهیهایی بمیان آمده و از اینسو آمیغهایی رو نموده و آنها را از میان برده. این نبرد همیشه در کار بوده و اکنون هم در کار است.
با اینحال ما نمیگوییم نیازمندیهای مادی یا پیشامدها یا چیزهای دیگر بیکبار بیهنایش است. چنین سخن را هیچگاه نباید گفت. ما میگوییم : چیزهای بیرونی و نیازمندیها و پیشامدها تنها در فزونی رواج و تندی پیشرفت یک پندار یا باور تواند هنایید. بویژه پندار که رواج آن بیش از همه از این راه باشد. گمراهیها و نادانیهای گوناگون که درمیان مردمان رواج یافته ، بیشتر آنها چنانست که یا خود خوشایند مردم بوده و یا زمینه برای رواجش آماده گردیده.
برای مثل میگویم : شعرسازی یا شاعری در ایران از قرنها رواج میداشت و ما دیدیم که در زمان ما ناگهان برواجش افزوده بجایی رسید که میتوان گفت پنجاه درصد جوانان درسخوانده بشاعری گراییدند و در هر شهری از ایران «انجمن ادبی» که انجمن شاعران میبود ، برپا گردانیدند. حکمرانان در شهرها بجستجو از گورهای شاعران کهن برخاسته گنبدها بروی آنها افراشتند. هزارهی فردوسی و جشن هفتصدسالهی سعدی گرفته شد.
چگونگی آنست که شعر ساختن ، یا بهتر گویم : بازی کردن با سخن و قافیه جفت کردن چیزیست که خوشایند کسان میباشد. بسیار کسانی دوست دارند که بنشینند و با پهلوی هم گزاردن واژهها و پیش و پس گردانیدن آنها شعری سازند و «مضمونی» پدید آورند. از ساختن شعر و از خواندن آن بدیگران لذت میبرند. در نهاد آدمی چنین هوسی هست و در ایرانیان نیز میبوده ، و چون در عرب شعر رواج میداشت ، ایرانیان نیز پیروی کردند و شاعران بسیاری در این کشور هم پدید آمدند. بویژه در زمان مغول و پس از آن که دورهی ناتوانی خردها و پستی اندیشهها میبود و هیچگونه جلوگیری از اینگونه هوسبازیها و یاوهکاریها درمیان نمیبود.
بدینسان میگذشت و شاعران پیاپی آمده میرفتند تا در زمان ما ناگهان پیشامدی بشاعری رنگ دیگری داد و رواج شعر را چند برابر فزون گردانید. داستان آنکه چون در ایران جنبش مشروطه برخاست و چند سال در این کشور شور و تکان درمیان میبود و ایرانیان از خواب چند هزارساله بیدار شده جستجوی آزادی میکردند و سخن از پیشرفت و فیروزی میگفتند و آرزوی همسری با تودههای پیشرفتهی بزرگ اروپا ـ از فرانسه و انگلیس و آلمان ـ میکردند ، و چند سال این شور و تکان درمیان میبود و جنگها میرفت و خونها ریخته میشد و از میان تودهی انبوه ستارخانها و باقرخانها و حیدر عمواُغلیها و یارمحمدخانها و یِفرِمخانها و عباسآقاها پدیدار میگشت ـ این شور و بیداری ایرانیان به یک دسته از وزیران و سررشتهداران خوش نمیافتاد و این جوش و جنب را مایهی بهم خوردن دستگاه خود میدانستند. بویژه که در ایران دبیرستانها فراوان گردیده نورسان بدرس خواندن پرداخته بودند و این بسیار بیمآور میبود که این جوانان همان شور و جوش را فراگیرند و چون از دبیرستان بیرون میآیند یک دستهی آزادیخواه بادانش پدید آورند و بکارهایی بسیار بزرگتر از کارهای حیدر عمواُغلیها و یِفرِمخانها برخیزند.
بویژه در سال 1329 (قمری) که چون داستان بازگشت محمدعلیمیرزا رخ داد و دمکراتها در برابر آن پافشاری مردانه نمودند و شایندگی از خود نشان داده با آنهمه نیرنگها که از درون و بیرون بکار زده میشد ، رشتهی ایستادگی را از دست نهِشته محمدعلیمیرزا را از راهی که آمده بود بازگردانیدند ، این شایندگیها از آزادیخواهان نیک نشان داد که شورش در ایران ریشه دوانیده و آن هنایشی را که بایستی داشت داشته ، و این داستان دستهی بدخواهان را بترس سختی انداخت و اینبود در راه چارهجویی بکوشش افزودند.
🔸 نشست سوم (تکهی 10)
بسخن بیش از این دامنه نمیدهم. باورهایی که از نخست درمیان آدمیان پدید آمده ، چه راست و چه دروغ ، و چه سودمند و چه زیانمند ، سرچشمهی آنها خرد و اندیشه و فهم و یا پندار بوده. این نه راستست که همهی باورها از هنایش چیزهای بیرونیست. نه راستست که در جهان آمیغها نیست.
دوباره میگویم : پندار یکی از گرفتاریهای آدمی است و نادانیها و گمراهیها بیش از همه نتیجهی آن میباشد. از اینسو در برابر آن ، خرد و اندیشه و فهم راهنمای آدمیان بآمیغهاست و چارهی گمراهیها و نادانیها را با اینها توان کرد.
در جهان تاکنون این دو چیز در نبرد بودهاند. همیشه پنداربافیها و گمراهیهایی بمیان آمده و از اینسو آمیغهایی رو نموده و آنها را از میان برده. این نبرد همیشه در کار بوده و اکنون هم در کار است.
با اینحال ما نمیگوییم نیازمندیهای مادی یا پیشامدها یا چیزهای دیگر بیکبار بیهنایش است. چنین سخن را هیچگاه نباید گفت. ما میگوییم : چیزهای بیرونی و نیازمندیها و پیشامدها تنها در فزونی رواج و تندی پیشرفت یک پندار یا باور تواند هنایید. بویژه پندار که رواج آن بیش از همه از این راه باشد. گمراهیها و نادانیهای گوناگون که درمیان مردمان رواج یافته ، بیشتر آنها چنانست که یا خود خوشایند مردم بوده و یا زمینه برای رواجش آماده گردیده.
برای مثل میگویم : شعرسازی یا شاعری در ایران از قرنها رواج میداشت و ما دیدیم که در زمان ما ناگهان برواجش افزوده بجایی رسید که میتوان گفت پنجاه درصد جوانان درسخوانده بشاعری گراییدند و در هر شهری از ایران «انجمن ادبی» که انجمن شاعران میبود ، برپا گردانیدند. حکمرانان در شهرها بجستجو از گورهای شاعران کهن برخاسته گنبدها بروی آنها افراشتند. هزارهی فردوسی و جشن هفتصدسالهی سعدی گرفته شد.
چگونگی آنست که شعر ساختن ، یا بهتر گویم : بازی کردن با سخن و قافیه جفت کردن چیزیست که خوشایند کسان میباشد. بسیار کسانی دوست دارند که بنشینند و با پهلوی هم گزاردن واژهها و پیش و پس گردانیدن آنها شعری سازند و «مضمونی» پدید آورند. از ساختن شعر و از خواندن آن بدیگران لذت میبرند. در نهاد آدمی چنین هوسی هست و در ایرانیان نیز میبوده ، و چون در عرب شعر رواج میداشت ، ایرانیان نیز پیروی کردند و شاعران بسیاری در این کشور هم پدید آمدند. بویژه در زمان مغول و پس از آن که دورهی ناتوانی خردها و پستی اندیشهها میبود و هیچگونه جلوگیری از اینگونه هوسبازیها و یاوهکاریها درمیان نمیبود.
بدینسان میگذشت و شاعران پیاپی آمده میرفتند تا در زمان ما ناگهان پیشامدی بشاعری رنگ دیگری داد و رواج شعر را چند برابر فزون گردانید. داستان آنکه چون در ایران جنبش مشروطه برخاست و چند سال در این کشور شور و تکان درمیان میبود و ایرانیان از خواب چند هزارساله بیدار شده جستجوی آزادی میکردند و سخن از پیشرفت و فیروزی میگفتند و آرزوی همسری با تودههای پیشرفتهی بزرگ اروپا ـ از فرانسه و انگلیس و آلمان ـ میکردند ، و چند سال این شور و تکان درمیان میبود و جنگها میرفت و خونها ریخته میشد و از میان تودهی انبوه ستارخانها و باقرخانها و حیدر عمواُغلیها و یارمحمدخانها و یِفرِمخانها و عباسآقاها پدیدار میگشت ـ این شور و بیداری ایرانیان به یک دسته از وزیران و سررشتهداران خوش نمیافتاد و این جوش و جنب را مایهی بهم خوردن دستگاه خود میدانستند. بویژه که در ایران دبیرستانها فراوان گردیده نورسان بدرس خواندن پرداخته بودند و این بسیار بیمآور میبود که این جوانان همان شور و جوش را فراگیرند و چون از دبیرستان بیرون میآیند یک دستهی آزادیخواه بادانش پدید آورند و بکارهایی بسیار بزرگتر از کارهای حیدر عمواُغلیها و یِفرِمخانها برخیزند.
بویژه در سال 1329 (قمری) که چون داستان بازگشت محمدعلیمیرزا رخ داد و دمکراتها در برابر آن پافشاری مردانه نمودند و شایندگی از خود نشان داده با آنهمه نیرنگها که از درون و بیرون بکار زده میشد ، رشتهی ایستادگی را از دست نهِشته محمدعلیمیرزا را از راهی که آمده بود بازگردانیدند ، این شایندگیها از آزادیخواهان نیک نشان داد که شورش در ایران ریشه دوانیده و آن هنایشی را که بایستی داشت داشته ، و این داستان دستهی بدخواهان را بترس سختی انداخت و اینبود در راه چارهجویی بکوشش افزودند.
Forwarded from کتابخانه پاکدینی (کتابهای احمد کسروی و یاران او)
در راه سیاست.pdf
2.6 MB
📘 در راه سیاست
✍ احمد کسروی
🔍 جستار : سه پایهی سیاست ، سرچشمهی نیروی توده ، گمراهیهای سیاسی ، آلودگیهای توده و لزوم چاره به آن ، تأثیر فرهنگ بر سیاست ، رفتار با همسایگان ، احزاب و شایندگان راهبری کشور ، استقلال ، شرط بهرهمندی از پیشرفتهای اندیشهای و دانشی جهان ، جایگاه اقتصاد کشور در کشاکش سرمایهداری و کمونیزم ، تکانی که باید خردها خورند ، همراهی با جنبشهای نیکخواهانهی جهانی ، روزهای نیکی که جهانیان را تواند بود.
📊 شمار ساتها : ۹۵
🖨 بازپسین پراکنش : فروردین 1398
🔶 این کتاب از سوی «باهماد پاکدینان» و بدست «کوشاد تلگرام» پراکنده میگردد.
✍ احمد کسروی
🔍 جستار : سه پایهی سیاست ، سرچشمهی نیروی توده ، گمراهیهای سیاسی ، آلودگیهای توده و لزوم چاره به آن ، تأثیر فرهنگ بر سیاست ، رفتار با همسایگان ، احزاب و شایندگان راهبری کشور ، استقلال ، شرط بهرهمندی از پیشرفتهای اندیشهای و دانشی جهان ، جایگاه اقتصاد کشور در کشاکش سرمایهداری و کمونیزم ، تکانی که باید خردها خورند ، همراهی با جنبشهای نیکخواهانهی جهانی ، روزهای نیکی که جهانیان را تواند بود.
📊 شمار ساتها : ۹۵
🖨 بازپسین پراکنش : فروردین 1398
🔶 این کتاب از سوی «باهماد پاکدینان» و بدست «کوشاد تلگرام» پراکنده میگردد.
🔶 دفتر «ادبیات منظوم ایران»
🔸 ادبیات منظوم ایران ـ 1
تازگیها بخواندن کتابی توفیق یافتم که نام آن « شعر العجم» یا « ادبیات منظوم ایران» است نویسندهی کتاب پروفسور شبلی نعمانی از فضلا و محققین هند و ترجمان آن آقای فخر داعی گیلانی میباشند که از زبان اردوی هندی بفارسی روان و فصیح برگردانده. موضوع کتاب چنانچه از نام آن پیداست شعر و شاعری ایران است که استادانه مورد خردهگیری نویسندهی فاضل قرار گرفته و خود جلد چهارم از کتابهائی است که در این زمینه نگارش یافته است.
مولف شاعر و شعردوست بوده و همچون فریدالدین عطار جهان را شاعر میداند و مانند نظامی چامهسرایان را در صف کبریا و پشت سر پیامبران جا میدهد و همهی جنبندگان گیتی را زیر نفوذ شاعر میپندارد با این همه از آشکار ساختن زیانهای شاعران خودداری نکرده در این میان منصفانه قضاوت میکند و همین حکمت عادلانهی اوست که نویسنده را بنوشتن این یادداشت واداشته است وگرنه چنین نیست که در همه جا با او هماندیشه باشم.
شکی نیست که (بقول دارندهی دانشور پیمان) طبع شاعری جربزهی خدادادی است که اگر برای سرودن سخنان سودمند بکار رود سودهایی از آن میتوان برداشت و الا نتیجهی آن پاک زیانآور خواهد بود چنانچه اگر روزی بحساب شاعران این سرزمین رسیدگی شود و اندازهی سود و زیانی که از ایشان عاید کشور شاعرپرور ایران و تودهی ادبدوست آن گردیده آشکار آید بدبختانه باین نتیجهی واژگونه خواهم رسید که :
غالب چامهسرایان این بخش گیتی سخن از روی هوی و هوس رانده و بهیچ وجه جلو تخیلات بلهوسانهی خود را نگرفتهاند گو که برخی از شرقشناسان غرب از ایشان جانبداری کنند و سخن سخنوران ایران را به « کیمیای سعادت» ، « اکسیر حیات» ، « نفخهی صور» ، « جذبات عشق» و
« الهامات غیبی» ، (که خود سخنان شاعرانه میباشد) تعبیر نمایند!
اگر گاهی در سبز[ه]زار ادبیات ایران درخت باروری همچون حکیم غزنوی و یا شکوفههای معطری چون شهید بلخی و ابوحنیفه اسکافی و یا اسدی توسی شکفته دریغا که حکم نادر پیدا میکنند و بر نادر نیز حکم نتوان کرد که گفتهاند : « کمیاب مانند نایاب است»
برگردیم بمطلب اصلی : گرد آورندهی « شعر العجم» پس از نگارش شرحی دربارهی شعر و شاعری و نشان دادن اندازهی نیک و بد آن و ایراد مثل برای هر یک از گفتار خود و شمارهی لطایف سخن منظوم (که این همه شصت و هشت صفحه ترجمهی کتاب را گرفته) زیر عنوان « در بکار بردن شعر و شاعری» شرح محققانهای مینویسد که سطرهای پائین نمونهای از آن است :
« قریحهی شعر یک قوهی خدادادی است که بوسیلهی آن میتوان خدمات بس مهم و نمایانی در جامعه انجام داد مشروط بر اینکه در محل خود بکار برده شود. شعر در عرب از رجز ابتدا میشود یعنی در میدان جنگ وقتی که دو حریف باهم مقابل میشدند در فخریه و مباهات جملاتی موزون میسرودند و آن از چهار بیت هم بیشتر نبوده ولی کار طبل و کوس جنگ را میکرد. بعد رثاء شروع گردید ، بعضی از شعرا در تمام مدت عمر جز مرثیه چیز دیگری نگفتند. خنساء زنی است که در فوت برادرش که بغایت ویرا دوست میداشت بقدری متألم شد که در تمام مدت عمرش برثا و سوگواری مشغول بود چنانکه هزاران اشعار از او موجود است که تمام آن را در مرثیهی برادرش گفته است... بعد از مرثیه نوبت بقصیدهسرائی رسید. این شعرا علاوه بر طبع موزون چون دارای شمشیر نیز بودند شرح میدانهای رزم و معرکههای جنگ را در قصاید خود ذکر میکردند. عمرو بن هند یکی از مشاهیر ملوک عرب وقتی که دامنهی نفوذ و اقتدارش بسط پیدا کرد روزی از ندمای خویش پرسید که آیا در قلمرو حکومت من کسی را سراغ دارید که از ربقهی طاعت من خارج باشد؟ گفتند اگر عمرو بن کلثوم شاعر را تحت اطاعت خود بیاورید دیگر کسی نیست بتواند از فرمان تو سرپیچی کند. او این شاعر را با اهل بیتش بپایتخت احضار نمود ، عمرو بعد از ورود بدربار مادرش را که همراه بود باندرون ملک فرستاد و خودش بحضور آمد. مشارٌالیها داخل حرمخانه شد و آمد مقابل مادر ملک نشست. در این بین مادر ملک فرمانی بمادر عمرو داد یعنی اشاره بچیزی کرد و گفت : « آن را بردار و بمن بده» او استنکاف کرد و با صراحت لهجه گفت : « خودت برخیز و بردار» دوباره امر شد باز اعتنائی نکرد ، در دفعه سیم یکدفعه مادر عمرو فریاد کرد : « واتغلباه» این صدا که بگوش عمرو رسید دانست که نسبت بمادرش توهین شده است فوراً شمشیرش را کشیده سر ملک را از بدن جدا کرد و از دربار خارج شد این حادثه سبب اشتعال نایرهی جنگ گردید و هزاران نفوس از طرفین طعمهی شمشیر شدند. عمرو بن کلثوم در یکی از جلسات مسابقهی شعری عکاظ برخاست و قصیدهی خود را که در این خصوص گفته بود خواند.
👇
🔸 ادبیات منظوم ایران ـ 1
تازگیها بخواندن کتابی توفیق یافتم که نام آن « شعر العجم» یا « ادبیات منظوم ایران» است نویسندهی کتاب پروفسور شبلی نعمانی از فضلا و محققین هند و ترجمان آن آقای فخر داعی گیلانی میباشند که از زبان اردوی هندی بفارسی روان و فصیح برگردانده. موضوع کتاب چنانچه از نام آن پیداست شعر و شاعری ایران است که استادانه مورد خردهگیری نویسندهی فاضل قرار گرفته و خود جلد چهارم از کتابهائی است که در این زمینه نگارش یافته است.
مولف شاعر و شعردوست بوده و همچون فریدالدین عطار جهان را شاعر میداند و مانند نظامی چامهسرایان را در صف کبریا و پشت سر پیامبران جا میدهد و همهی جنبندگان گیتی را زیر نفوذ شاعر میپندارد با این همه از آشکار ساختن زیانهای شاعران خودداری نکرده در این میان منصفانه قضاوت میکند و همین حکمت عادلانهی اوست که نویسنده را بنوشتن این یادداشت واداشته است وگرنه چنین نیست که در همه جا با او هماندیشه باشم.
شکی نیست که (بقول دارندهی دانشور پیمان) طبع شاعری جربزهی خدادادی است که اگر برای سرودن سخنان سودمند بکار رود سودهایی از آن میتوان برداشت و الا نتیجهی آن پاک زیانآور خواهد بود چنانچه اگر روزی بحساب شاعران این سرزمین رسیدگی شود و اندازهی سود و زیانی که از ایشان عاید کشور شاعرپرور ایران و تودهی ادبدوست آن گردیده آشکار آید بدبختانه باین نتیجهی واژگونه خواهم رسید که :
غالب چامهسرایان این بخش گیتی سخن از روی هوی و هوس رانده و بهیچ وجه جلو تخیلات بلهوسانهی خود را نگرفتهاند گو که برخی از شرقشناسان غرب از ایشان جانبداری کنند و سخن سخنوران ایران را به « کیمیای سعادت» ، « اکسیر حیات» ، « نفخهی صور» ، « جذبات عشق» و
« الهامات غیبی» ، (که خود سخنان شاعرانه میباشد) تعبیر نمایند!
اگر گاهی در سبز[ه]زار ادبیات ایران درخت باروری همچون حکیم غزنوی و یا شکوفههای معطری چون شهید بلخی و ابوحنیفه اسکافی و یا اسدی توسی شکفته دریغا که حکم نادر پیدا میکنند و بر نادر نیز حکم نتوان کرد که گفتهاند : « کمیاب مانند نایاب است»
برگردیم بمطلب اصلی : گرد آورندهی « شعر العجم» پس از نگارش شرحی دربارهی شعر و شاعری و نشان دادن اندازهی نیک و بد آن و ایراد مثل برای هر یک از گفتار خود و شمارهی لطایف سخن منظوم (که این همه شصت و هشت صفحه ترجمهی کتاب را گرفته) زیر عنوان « در بکار بردن شعر و شاعری» شرح محققانهای مینویسد که سطرهای پائین نمونهای از آن است :
« قریحهی شعر یک قوهی خدادادی است که بوسیلهی آن میتوان خدمات بس مهم و نمایانی در جامعه انجام داد مشروط بر اینکه در محل خود بکار برده شود. شعر در عرب از رجز ابتدا میشود یعنی در میدان جنگ وقتی که دو حریف باهم مقابل میشدند در فخریه و مباهات جملاتی موزون میسرودند و آن از چهار بیت هم بیشتر نبوده ولی کار طبل و کوس جنگ را میکرد. بعد رثاء شروع گردید ، بعضی از شعرا در تمام مدت عمر جز مرثیه چیز دیگری نگفتند. خنساء زنی است که در فوت برادرش که بغایت ویرا دوست میداشت بقدری متألم شد که در تمام مدت عمرش برثا و سوگواری مشغول بود چنانکه هزاران اشعار از او موجود است که تمام آن را در مرثیهی برادرش گفته است... بعد از مرثیه نوبت بقصیدهسرائی رسید. این شعرا علاوه بر طبع موزون چون دارای شمشیر نیز بودند شرح میدانهای رزم و معرکههای جنگ را در قصاید خود ذکر میکردند. عمرو بن هند یکی از مشاهیر ملوک عرب وقتی که دامنهی نفوذ و اقتدارش بسط پیدا کرد روزی از ندمای خویش پرسید که آیا در قلمرو حکومت من کسی را سراغ دارید که از ربقهی طاعت من خارج باشد؟ گفتند اگر عمرو بن کلثوم شاعر را تحت اطاعت خود بیاورید دیگر کسی نیست بتواند از فرمان تو سرپیچی کند. او این شاعر را با اهل بیتش بپایتخت احضار نمود ، عمرو بعد از ورود بدربار مادرش را که همراه بود باندرون ملک فرستاد و خودش بحضور آمد. مشارٌالیها داخل حرمخانه شد و آمد مقابل مادر ملک نشست. در این بین مادر ملک فرمانی بمادر عمرو داد یعنی اشاره بچیزی کرد و گفت : « آن را بردار و بمن بده» او استنکاف کرد و با صراحت لهجه گفت : « خودت برخیز و بردار» دوباره امر شد باز اعتنائی نکرد ، در دفعه سیم یکدفعه مادر عمرو فریاد کرد : « واتغلباه» این صدا که بگوش عمرو رسید دانست که نسبت بمادرش توهین شده است فوراً شمشیرش را کشیده سر ملک را از بدن جدا کرد و از دربار خارج شد این حادثه سبب اشتعال نایرهی جنگ گردید و هزاران نفوس از طرفین طعمهی شمشیر شدند. عمرو بن کلثوم در یکی از جلسات مسابقهی شعری عکاظ برخاست و قصیدهی خود را که در این خصوص گفته بود خواند.
👇