🔸 شادروان جلال فرزانه
نوشتهی پرچم دربارهی این یار دیرین ما (1322) :
آقای جلال فرزانه که از سالهای نخست پیمان با آن آشنا گردیده در این چند سال از این نیکمرد کوششهای فراوان دیده شده و با آنکه در جای دور و تاریکی همچون شهر کرد میزیند و در چنان جایی هواداری از پیمان مایهی هر گونه گزند و آسیب توانستی بود ترسی بخود راه نداده همیشه برواج مهنامه در آنجا کوشیدهاند و کنون نیز میکوشند.
این نمونهای از پاکدلی هر کسی تواند بود که بیهیچ سودی برای خود بآنهمه رنجها شکیبایی نماید.
نوشتهی پرچم دربارهی این یار دیرین ما (1322) :
آقای جلال فرزانه که از سالهای نخست پیمان با آن آشنا گردیده در این چند سال از این نیکمرد کوششهای فراوان دیده شده و با آنکه در جای دور و تاریکی همچون شهر کرد میزیند و در چنان جایی هواداری از پیمان مایهی هر گونه گزند و آسیب توانستی بود ترسی بخود راه نداده همیشه برواج مهنامه در آنجا کوشیدهاند و کنون نیز میکوشند.
این نمونهای از پاکدلی هر کسی تواند بود که بیهیچ سودی برای خود بآنهمه رنجها شکیبایی نماید.
🔶 دین و جهان
🔸 نشست سوم (تکهی 12)
همان صوفیگری (صوفیگری بمعنی شناختهاش) که خود دکتر یاد کرده مثل نیک دیگری باین سخن میباشد. چنانکه گفتم صوفیگری پدید آمده از پندار است. پلوتینوس و دیگران چون دربارهی روان راه بآمیغها نیافتهاند دنبال پندار را گرفتهاند. ولی بیگمان در رواج این پندار و در پیشرفت آن درمیان مردم چیزهایی از بیرون کارگر بوده.
صوفیگری خود با هوسبازی و خودخواهی و تنبلی آدمی سازگار است. چنانکه گفتم این بکسانی خوشایند است که خود را با خدا یکی پندارند و آنگاه بدستاویز پاک گردانیدن روان (تزکیهی نفس) خود را بخانقاه کشانند و دستگاه مفتخوری درچینند. با یک رشته سخنان پوچی ، هم بمردم برتری فروشند و هم پولهاشان از دستشان ربایند.
از آنسوی در صدههای دوم و سوم هجری که صوفیگری در بغداد ، تختگاه عباسیان ، پدیدار گردیده رو برواج نهاد ، گروهی بدستاویز آنکه عباسیند و از خاندان خلافت میباشند ، و دستهای بنام اینکه علویند و بازماندگان پیغمبر شمرده میشوند ، و کسانی بعنوان اینکه فقیه یا خطیب یا واعظند ، درمیان توده جایگاه برتری برای خود باز کرده بودند و در برابر ایشان صوفیگری دستاویز نیکی برای شِبلیها و بایزیدها و معروفها و حلاجها میبود که اینان نیز برتری پیدا کنند و درمیان توده دستهی برگزیدهای باشند.
اینها مایهی پیشرفت صوفیگری درمیان مسلمانان میگردید و زمان بزمان برواج آن میافزود تا داستان دلگداز تاخت مغول رخ داد ، و این داستان زمینهی گشادهتر دیگری برای پیشرفت و رواج آن (بویژه در ایران که آسیب بیشتر یافته بود) آماده گردانید. زیرا پس از آن داستان ایرانیان و مسلمانان بحالی افتادند که یا بایستی دست بهم دهند و به یک رشته کوششها و جانفشانیهای بزرگ تاریخی برخیزند و مردانه بمغولان درآویخته بکشند و کشته شوند و آنان را از کشور خود بیرون رانند و کینهی ملیونها کشتگان را از ایشان بازجویند و ملیونها زنان و دختران را که مغولان ببردگی برده بودند بازرهانند و یا یکبار چشم از مردانگی و جانفشانی پوشیده و یوغ زیردستی مغولان را بگردن کشیده با پنداربافیها و بهانهسازیهایی ـ از صوفیگری و خراباتیگری و جبریگری و مانند اینها ـ بخود دلداری دهند و اندوههای خود را فراموش گردانند و زندگی بسر برند. بایستی یا آن باشند یا این. چون پیشوایان جانباز و غیرتمندی که آنان را بمردانگی برانگیزند ، نمیداشتند و از اینسو صوفیگری و خراباتیگری و جبریگری زمینههای آماده میداشت ، خواه و ناخواه این یکی را پذیرفتند و خود را بدامن این اندیشههای پوچ و پست انداختند.
از اینگونه مثالها فراوانست. ولی سخن ما در این نشست بدرازی انجامید. بهتر است بهمین دو مثال بس کنیم و سخن را بپایان رسانیم.
🔸 نشست سوم (تکهی 12)
همان صوفیگری (صوفیگری بمعنی شناختهاش) که خود دکتر یاد کرده مثل نیک دیگری باین سخن میباشد. چنانکه گفتم صوفیگری پدید آمده از پندار است. پلوتینوس و دیگران چون دربارهی روان راه بآمیغها نیافتهاند دنبال پندار را گرفتهاند. ولی بیگمان در رواج این پندار و در پیشرفت آن درمیان مردم چیزهایی از بیرون کارگر بوده.
صوفیگری خود با هوسبازی و خودخواهی و تنبلی آدمی سازگار است. چنانکه گفتم این بکسانی خوشایند است که خود را با خدا یکی پندارند و آنگاه بدستاویز پاک گردانیدن روان (تزکیهی نفس) خود را بخانقاه کشانند و دستگاه مفتخوری درچینند. با یک رشته سخنان پوچی ، هم بمردم برتری فروشند و هم پولهاشان از دستشان ربایند.
از آنسوی در صدههای دوم و سوم هجری که صوفیگری در بغداد ، تختگاه عباسیان ، پدیدار گردیده رو برواج نهاد ، گروهی بدستاویز آنکه عباسیند و از خاندان خلافت میباشند ، و دستهای بنام اینکه علویند و بازماندگان پیغمبر شمرده میشوند ، و کسانی بعنوان اینکه فقیه یا خطیب یا واعظند ، درمیان توده جایگاه برتری برای خود باز کرده بودند و در برابر ایشان صوفیگری دستاویز نیکی برای شِبلیها و بایزیدها و معروفها و حلاجها میبود که اینان نیز برتری پیدا کنند و درمیان توده دستهی برگزیدهای باشند.
اینها مایهی پیشرفت صوفیگری درمیان مسلمانان میگردید و زمان بزمان برواج آن میافزود تا داستان دلگداز تاخت مغول رخ داد ، و این داستان زمینهی گشادهتر دیگری برای پیشرفت و رواج آن (بویژه در ایران که آسیب بیشتر یافته بود) آماده گردانید. زیرا پس از آن داستان ایرانیان و مسلمانان بحالی افتادند که یا بایستی دست بهم دهند و به یک رشته کوششها و جانفشانیهای بزرگ تاریخی برخیزند و مردانه بمغولان درآویخته بکشند و کشته شوند و آنان را از کشور خود بیرون رانند و کینهی ملیونها کشتگان را از ایشان بازجویند و ملیونها زنان و دختران را که مغولان ببردگی برده بودند بازرهانند و یا یکبار چشم از مردانگی و جانفشانی پوشیده و یوغ زیردستی مغولان را بگردن کشیده با پنداربافیها و بهانهسازیهایی ـ از صوفیگری و خراباتیگری و جبریگری و مانند اینها ـ بخود دلداری دهند و اندوههای خود را فراموش گردانند و زندگی بسر برند. بایستی یا آن باشند یا این. چون پیشوایان جانباز و غیرتمندی که آنان را بمردانگی برانگیزند ، نمیداشتند و از اینسو صوفیگری و خراباتیگری و جبریگری زمینههای آماده میداشت ، خواه و ناخواه این یکی را پذیرفتند و خود را بدامن این اندیشههای پوچ و پست انداختند.
از اینگونه مثالها فراوانست. ولی سخن ما در این نشست بدرازی انجامید. بهتر است بهمین دو مثال بس کنیم و سخن را بپایان رسانیم.
Forwarded from کتابخانه پاکدینی (کتابهای احمد کسروی و یاران او)
چرا کسروی را کشتند؟.pdf
3.3 MB
🔶 چرا کسروی را کشتند؟
🖌 نویساد
🔍 چگونگی و انگیزههای کشتن کسروی و دستاندرکاران این جنایت
📊 شمار ساتها : ۷۵
بازپسین پراکنش : اردیبهشت ۱۳۹۹
🔷 کتابخانهی پاکدینی
🔸 این کتاب از سوی «باهَماد پاکدینان» و بدست «کوشاد تلگرام» پراکنده میگردد.
🖌 نویساد
🔍 چگونگی و انگیزههای کشتن کسروی و دستاندرکاران این جنایت
📊 شمار ساتها : ۷۵
بازپسین پراکنش : اردیبهشت ۱۳۹۹
🔷 کتابخانهی پاکدینی
🔸 این کتاب از سوی «باهَماد پاکدینان» و بدست «کوشاد تلگرام» پراکنده میگردد.
🔶 دفتر «ادبیات منظوم ایران»
🔸 پشیمانیها و شکوهها
چون بسیاری از چامهبافان سخنفروشی را سرمایهی زندگی خود قرار داده بودند ، هروقت بواسطهی نبودن خریدار (ممدوح خام!) بازارشان از رونق میافتاد زبان بنکوهش «دوران دونپرور» و «روزگار ناسازگار» میگشادند و ای بسا که از کردهی خود پشیمان شده برگذشتهی خویش افسوسها میخوردند و شکوهها و ندبهها میکردند.
دربارهی این نالهها و دریغها شرح زیرین را در صفحهی 116 و 117 ترجمهی کتاب موضوع یادداشت مییابیم «... چنانکه دیوان ظهیر ، انوری ، سلمان پر است از اینگونه شکایات و بالاخره از این صدمات و ناملایمات ، در شعرا از پیشه و شغلشان یک حس تنفری پیدا شده دیدند اگر نتیجهی شعر و شاعری گفتن مدیحه و گرفتن صله است باید آن را جزء رذلترین و سستترین پیشههای دنیا شمرد. اثیرالدین اومانی در یک قصیدهای چنین گفته :
یا رب این قاعدهی شعر بگیتی که نهاد
که چو جمع شعرا خیر دو گیتیش مباد
ای برادر بجهان بدتر از این کاری نیست
هان و هان تا نکنی تکیه بر این بیبنیاد
خود از آن کس چه بکاهد که تو گوئیش بخیل
یا بر آنکس چه فزاید که تواش گوئی راد
کاغذی پر کنی از حشو فرستی بکسی
پس برنجی که مرا کاغذ زر نفرستاد
آن نه خود حجت شرعی نه خط دیوانی است
پس از آن خط بتو چیزیش چرا باید داد
وین چه ژاژ است دگر باره که ابیات مدیح
گر بود هفت فرستی به تقاضا هفتاد
پس بدین هم نشوی قانع و از پی تازی
بسوی خانهی ممدوح چو تیری ز گشاد
همچو آئینه نهی بر در او پیشانی
از تو او شرم کند همچو عروس از داماد
آنچه مقصود ز شعر است چو در گیتی نیست
شاعران را همه زین کار ، خدا توبه دهاد!
ظهیر فاریابی در قدرناشناسی از شعر و شاعری مرثیهای با سوز و گدازی که گفته ، دل سنگ را آب میکند :
گهی لقب نهم آشفته زنگیی را حور
گهی خطاب کنم مست سفلهی را راد
مرا از آنچه که شیرین بسی است در کشمیر
مرا از آنچه که نوشین لبی است در نوشاد
گلی که بشکفد از شعر حاصلش این است
که بنده خوانم خود را و سرو را آزاد
در این زمانه چو فریادرس نمییابم
مرا رسد که رسانم بر آسمان فریاد
انوری در مذمت از شعر و شاعری اشعاری که گفته ما در شرح حال او آن را ذکر نمودیم. در این جا از تذکار این مطلب ناچاریم که تمام این شعرا در مذمت و نکوهش از شعر و شاعری علتی که ذکر کردهاند این است که آن وسیلهی تحصیل مال و ثروت نیست و از آن نمیشود استفادهی مادی نمود و زر بدست آورد ولی افسوس که این نکته بر آنها مخفی بود و نمیدانستند لطیفهای که اطلاق شعر و شاعری بر آن میشود هیچ مربوط بصله و انعام نیست بلکه آن یک آتشی است بخودی خود مشتعل میشود ... ابداً بتحسین و آفرین و بصله و انعام علاقه و ارتباطی ندارد.
البته بر این آقایان بعد از این شکست و ناکامی لازم بود از مدیحهسرائی بکلی صرف نظر کرده خط بطلان روی آن بکشند. لیکن معالتأسف به اثر پستی همت یک طریقهی بدتری بجای آن اختیار نمودند و آن اینست که وقتی که صله و انعام نمییافتند بوسیلهی شعر آن را تقاضا میکردند چنانچه تیرشان از این راه هم بسنگ میخورد شروع بهجو مینمودند. شما انوری را ذیلاً ملاحظه کنید بممدوح خود چه میگوید :
سه بیت رسم بود شاعران طامع را
یکی مدیح دوم قطعهی تقاضائی
اگر بداد ، سوم شکر ور نداد هجا
من آن دو بیت بگفتم دگر چه فرمائی
کمال اسماعیل هجا را وسیلهی کامیابی قرار داده است :
هر آن شاعری کو نباشد هجاگو
چو شیری است چنگال و دندان ندارد
این هجوگوئی در ابتدای امر بهمان شوخی و ظرافت و بذلهگوئی محدود بوده است. مثلاً یک شاعر در هجو طبیبی میگوید :
ملک الموت بشکایت نزد خدا رفت که من یکی را قبض روح میکنم و آقای دکتر جان ده نفر را میگیرد علیهذا :
یا مرا عزل کن از این خدمت
یا ورا خدمتی دگر فرما
لیکن همین ظرافت و بذلهگوئی رفته رفته بالفاظ رکیک و فحش و ناسزا رسید و جای بسی تأسف است که بسیاری از مشاهیر شعرای ایران شهرتشان از همین راه بوده است! ...»
پیمان : بارها میگفتند شبلی نعمانی دربارهی شعر و شاعری بنگارشهای پیمان نزدیک آمده و خواهش میکردند ستایش از آن کتاب در پیمان کرده شود و چون آقای فیضی این یک رشته گفتار را فرستادند بسیار خرسند شدیم و بچاپ آن آغاز کردیم تا در پایان اگر سخنی باشد بنگاریم.
👇
🔸 پشیمانیها و شکوهها
چون بسیاری از چامهبافان سخنفروشی را سرمایهی زندگی خود قرار داده بودند ، هروقت بواسطهی نبودن خریدار (ممدوح خام!) بازارشان از رونق میافتاد زبان بنکوهش «دوران دونپرور» و «روزگار ناسازگار» میگشادند و ای بسا که از کردهی خود پشیمان شده برگذشتهی خویش افسوسها میخوردند و شکوهها و ندبهها میکردند.
دربارهی این نالهها و دریغها شرح زیرین را در صفحهی 116 و 117 ترجمهی کتاب موضوع یادداشت مییابیم «... چنانکه دیوان ظهیر ، انوری ، سلمان پر است از اینگونه شکایات و بالاخره از این صدمات و ناملایمات ، در شعرا از پیشه و شغلشان یک حس تنفری پیدا شده دیدند اگر نتیجهی شعر و شاعری گفتن مدیحه و گرفتن صله است باید آن را جزء رذلترین و سستترین پیشههای دنیا شمرد. اثیرالدین اومانی در یک قصیدهای چنین گفته :
یا رب این قاعدهی شعر بگیتی که نهاد
که چو جمع شعرا خیر دو گیتیش مباد
ای برادر بجهان بدتر از این کاری نیست
هان و هان تا نکنی تکیه بر این بیبنیاد
خود از آن کس چه بکاهد که تو گوئیش بخیل
یا بر آنکس چه فزاید که تواش گوئی راد
کاغذی پر کنی از حشو فرستی بکسی
پس برنجی که مرا کاغذ زر نفرستاد
آن نه خود حجت شرعی نه خط دیوانی است
پس از آن خط بتو چیزیش چرا باید داد
وین چه ژاژ است دگر باره که ابیات مدیح
گر بود هفت فرستی به تقاضا هفتاد
پس بدین هم نشوی قانع و از پی تازی
بسوی خانهی ممدوح چو تیری ز گشاد
همچو آئینه نهی بر در او پیشانی
از تو او شرم کند همچو عروس از داماد
آنچه مقصود ز شعر است چو در گیتی نیست
شاعران را همه زین کار ، خدا توبه دهاد!
ظهیر فاریابی در قدرناشناسی از شعر و شاعری مرثیهای با سوز و گدازی که گفته ، دل سنگ را آب میکند :
گهی لقب نهم آشفته زنگیی را حور
گهی خطاب کنم مست سفلهی را راد
مرا از آنچه که شیرین بسی است در کشمیر
مرا از آنچه که نوشین لبی است در نوشاد
گلی که بشکفد از شعر حاصلش این است
که بنده خوانم خود را و سرو را آزاد
در این زمانه چو فریادرس نمییابم
مرا رسد که رسانم بر آسمان فریاد
انوری در مذمت از شعر و شاعری اشعاری که گفته ما در شرح حال او آن را ذکر نمودیم. در این جا از تذکار این مطلب ناچاریم که تمام این شعرا در مذمت و نکوهش از شعر و شاعری علتی که ذکر کردهاند این است که آن وسیلهی تحصیل مال و ثروت نیست و از آن نمیشود استفادهی مادی نمود و زر بدست آورد ولی افسوس که این نکته بر آنها مخفی بود و نمیدانستند لطیفهای که اطلاق شعر و شاعری بر آن میشود هیچ مربوط بصله و انعام نیست بلکه آن یک آتشی است بخودی خود مشتعل میشود ... ابداً بتحسین و آفرین و بصله و انعام علاقه و ارتباطی ندارد.
البته بر این آقایان بعد از این شکست و ناکامی لازم بود از مدیحهسرائی بکلی صرف نظر کرده خط بطلان روی آن بکشند. لیکن معالتأسف به اثر پستی همت یک طریقهی بدتری بجای آن اختیار نمودند و آن اینست که وقتی که صله و انعام نمییافتند بوسیلهی شعر آن را تقاضا میکردند چنانچه تیرشان از این راه هم بسنگ میخورد شروع بهجو مینمودند. شما انوری را ذیلاً ملاحظه کنید بممدوح خود چه میگوید :
سه بیت رسم بود شاعران طامع را
یکی مدیح دوم قطعهی تقاضائی
اگر بداد ، سوم شکر ور نداد هجا
من آن دو بیت بگفتم دگر چه فرمائی
کمال اسماعیل هجا را وسیلهی کامیابی قرار داده است :
هر آن شاعری کو نباشد هجاگو
چو شیری است چنگال و دندان ندارد
این هجوگوئی در ابتدای امر بهمان شوخی و ظرافت و بذلهگوئی محدود بوده است. مثلاً یک شاعر در هجو طبیبی میگوید :
ملک الموت بشکایت نزد خدا رفت که من یکی را قبض روح میکنم و آقای دکتر جان ده نفر را میگیرد علیهذا :
یا مرا عزل کن از این خدمت
یا ورا خدمتی دگر فرما
لیکن همین ظرافت و بذلهگوئی رفته رفته بالفاظ رکیک و فحش و ناسزا رسید و جای بسی تأسف است که بسیاری از مشاهیر شعرای ایران شهرتشان از همین راه بوده است! ...»
پیمان : بارها میگفتند شبلی نعمانی دربارهی شعر و شاعری بنگارشهای پیمان نزدیک آمده و خواهش میکردند ستایش از آن کتاب در پیمان کرده شود و چون آقای فیضی این یک رشته گفتار را فرستادند بسیار خرسند شدیم و بچاپ آن آغاز کردیم تا در پایان اگر سخنی باشد بنگاریم.
👇
در اینجا همین اندازه مینویسیم که گفتههای ما دربارهی شعر بر سر جای خود هست و هرگز جملهای را ناسنجیده نراندهایم و از آن نخواهیم برگشت برادر ما فیضی که خود شاعر و یکی از فرزندان پاکدل ایرانست نیز همیشه با ما هماندیشه بودهاند و چنین نیست که ما یا ایشان از هر باره با گفتههای شبلی همداستان باشیم.
🔶 کتاب «پندارها» (احمد کسروی)
🔸 گفتار سوم : آیا چیزهایی خوششکون یا بدشکون تواند بود؟.. (تکهی 4)
به پندارهایی که ستارهشماران پدید آوردهاند باور مردم بیشتر میباشد. چون بنام دانش میباشد و از روی کتاب گفته میشود گمان دیگر کمتر میبرند. ولی میباید گفت : اینها بیپا اندر بیپاست.
در آسمان نه کژدمی هست و نه ماه در آن باشد. دوازده برجی که مینامند داستانش آنست که این فضای بیپایان که بدیدهها همچون تاق کبودی مینماید و ستارگان در آن میخکوب پنداشته میشوند ، چون ماه و خورشید و ستارگان گردنده میگردند ، و هر زمان جای خود را درمیان ستارگان عوض میکنند ، ستارهشناسان باستان برای نشان دادن جایگاه اینان ، کمربندمانندی را از میان آن تاق کبود (یا بگفتهی مردم : آسمان) بدیده گرفته و آن را بدوازده بخش کرده ، و به هر کدام نامی از بره و گاو و شیر و کژدم و دَلو و مانند اینها دادهاند.
اینکه گفته میشود : «قمر در عقرب است» برای نشان دادن جایگاه ماه میباشد ، وگرنه چنانکه گفتیم در آسمان کژدمی نیست ، و آن برج جز انگاری[=فرضی] نمیباشد. ماه نیز هزارها فرسنگ از آن دور است. پس از همهی اینها بودن ماه در فلان برج چه هنایش در کارهای اینجهانی تواند داشت؟!.. چرا باید در آن هنگام بکارهایی نپرداخت؟!.. آیا جز زورگویی و بیشرمی چه دلیلی باینها تواند بود؟!..
در این زمینه بیشرمی شگفتی از نصیرالدین طوسی سر زده که باید همچون دیگر بدنهادیهای [بدذاتی] او بیادها آورده شود. این مرد خود بستارهشماری باوری نمیداشته و بهمین عنوان بهنگامی که هلاکو از همدان آهنگ رفتن بشهر بغداد کرده بود و منجمی با بهانههایی میکوشید او را از رفتن بازدارد ، این مرد با او در پیش هلاکو بسخن پرداخته و دلیلها به بیپایی ستارهشماری یاد کرد و هلاکو را برفتن واداشت. با اینحال خود او کتاب در ستارهشماری نوشته و شعرهایی سروده :
گر کنی میل رفتن حمام
ماه بایست بود در بهرام
بچیزی که باور نمیداشته برای خودنمایی و یا بهر گمراه گردانیدن مردم کتاب دربارهی آن نوشته.
🔸 گفتار سوم : آیا چیزهایی خوششکون یا بدشکون تواند بود؟.. (تکهی 4)
به پندارهایی که ستارهشماران پدید آوردهاند باور مردم بیشتر میباشد. چون بنام دانش میباشد و از روی کتاب گفته میشود گمان دیگر کمتر میبرند. ولی میباید گفت : اینها بیپا اندر بیپاست.
در آسمان نه کژدمی هست و نه ماه در آن باشد. دوازده برجی که مینامند داستانش آنست که این فضای بیپایان که بدیدهها همچون تاق کبودی مینماید و ستارگان در آن میخکوب پنداشته میشوند ، چون ماه و خورشید و ستارگان گردنده میگردند ، و هر زمان جای خود را درمیان ستارگان عوض میکنند ، ستارهشناسان باستان برای نشان دادن جایگاه اینان ، کمربندمانندی را از میان آن تاق کبود (یا بگفتهی مردم : آسمان) بدیده گرفته و آن را بدوازده بخش کرده ، و به هر کدام نامی از بره و گاو و شیر و کژدم و دَلو و مانند اینها دادهاند.
اینکه گفته میشود : «قمر در عقرب است» برای نشان دادن جایگاه ماه میباشد ، وگرنه چنانکه گفتیم در آسمان کژدمی نیست ، و آن برج جز انگاری[=فرضی] نمیباشد. ماه نیز هزارها فرسنگ از آن دور است. پس از همهی اینها بودن ماه در فلان برج چه هنایش در کارهای اینجهانی تواند داشت؟!.. چرا باید در آن هنگام بکارهایی نپرداخت؟!.. آیا جز زورگویی و بیشرمی چه دلیلی باینها تواند بود؟!..
در این زمینه بیشرمی شگفتی از نصیرالدین طوسی سر زده که باید همچون دیگر بدنهادیهای [بدذاتی] او بیادها آورده شود. این مرد خود بستارهشماری باوری نمیداشته و بهمین عنوان بهنگامی که هلاکو از همدان آهنگ رفتن بشهر بغداد کرده بود و منجمی با بهانههایی میکوشید او را از رفتن بازدارد ، این مرد با او در پیش هلاکو بسخن پرداخته و دلیلها به بیپایی ستارهشماری یاد کرد و هلاکو را برفتن واداشت. با اینحال خود او کتاب در ستارهشماری نوشته و شعرهایی سروده :
گر کنی میل رفتن حمام
ماه بایست بود در بهرام
بچیزی که باور نمیداشته برای خودنمایی و یا بهر گمراه گردانیدن مردم کتاب دربارهی آن نوشته.
🔶 دین و جهان
🔸 نشست چهارم (تکهی 1)
در نشست گذشته از کتاب دکتر ارانی ، از رویهی دانشی آن ، سخن راندیم. ولی آن کتاب رویهی دیگری نیز میدارد.
اینکه چیزهای بیرونی در باورهای آدمیان هنایش دارد ، از فلسفهی مادی برخاسته ، و همانا تاریخچهاش آنست که چون در اروپا دانشها پیش رفته و دربارهی زمین و خورشید و ماه و ابر و باران و برف و تگرگ و سرما و گرما و زایش آدمی و رویش کشت و بسیار مانند اینها آگاهیهای روشنی بدست آمده ، دانشمندان دیدهاند اینجهان دستگاهیست همه چیزش از خودش ، و هر کاری در اینجهان پدید آمده از کارهای دیگری میباشد. دیدهاند کارهایی که مردم از خدا میشمارند و بنام او میخوانند (از بارانیدن برف و باران و تگرگ و زایانیدن بچه و بسیار مانند اینها) از خود اینجهان است و سرچشمهی آنها جز در این دستگاه مادی نمیباشد.
از اینجا تکانی در اندیشهها پدید آمده و دیگرگونیهای سختی رخ داده. چیزی که هست کسانی اندکی هم تندتر رفته چنین گفتهاند : «باورها و اندیشههای آدمی نیز چنینست. سرچشمهی آنها نیز از بیرونست». آنگاه رویهی دانشی باین سخن دادهاند و چنانکه دکتر ارانی هم نوشته است بدینسان دلیل آوردهاند :
«فقط با مغز میتوان فکر کرد. مغز ماده و فکر یکی از خواص این ماده است. تجربه بما نشان میدهد اگر محیط مادی (نور ، درجه حرارت ، رطوبت و غیره) تغییر کند ، در ساختمان و طرز عمل موجود زنده نیز تغییرات نظیر آن بظهور میرسد. مغز نیز کاملاً تابع این قانونست».
چون اینان دربارهی دینها بدبین میبودند و آن ناسازگاری آشکار که درمیانهی دینها با دانشهاست ، از ارج دین در نزد اینان بیکبار کاسته بوده ، از اینجا دربارهی دین بسخن درآمده و از روی قاعده خود آنها را نیز پدیدآمده از پیشامدها و سودجوییها و مانند اینها شمردهاند.
سپس چون جنبش کمونیستی نیرو گرفته و دانشمندان و نویسندگان از این گروه پدید آمدهاند ، چون در نزد اینان همهی کوششها و کشاکشهای جهان در راه بسیج دربایستهای زندگانی ، یا بهتر گوییم : در راه خوردن و نوشیدن و پوشیدن و خوابیدن و بهره از خوشیهای زندگی یافتنست و همهی پیشامدهای جهان را جز از این راه نمیشمارند ، در این زمینه نیز همان اندیشه را دنبال کرده دین و فلسفه و صوفیگری و هرچه از اینگونه است بیآنکه جدایی درمیانشان گزارند ، پدیدآمده از نیازمندیهای مادی دانستهاند.
دکتر ارانی نیز در این کتاب پیروی از آن اندیشه کرده و مثلاً باور داشتن بجاویدانی روان و زندگی در جهان دیگر را که درمیان یونانیان پدید آمده بوده ، نتیجهی بینوایی و سختی زندگانی گروه بردگان یونانی شمارده که چون در اینجهان از خوشیها بیبهره میبودهاند ، با این پندارها دلهای خود را خوش گردانیده ، از اندوه خود میکاستهاند. باینمعنی که وادارندهی آنان بچنین باوری همان بینوایی و سختی زندگانیشان میبوده. همچنان پیدایش زردشت و موسا و عیسا و پیغمبر اسلام و هرچه از اینگونه است ، در نزد دکتر پدیدآمده از نیازمندیهای مادی بوده.
🔸 نشست چهارم (تکهی 1)
در نشست گذشته از کتاب دکتر ارانی ، از رویهی دانشی آن ، سخن راندیم. ولی آن کتاب رویهی دیگری نیز میدارد.
اینکه چیزهای بیرونی در باورهای آدمیان هنایش دارد ، از فلسفهی مادی برخاسته ، و همانا تاریخچهاش آنست که چون در اروپا دانشها پیش رفته و دربارهی زمین و خورشید و ماه و ابر و باران و برف و تگرگ و سرما و گرما و زایش آدمی و رویش کشت و بسیار مانند اینها آگاهیهای روشنی بدست آمده ، دانشمندان دیدهاند اینجهان دستگاهیست همه چیزش از خودش ، و هر کاری در اینجهان پدید آمده از کارهای دیگری میباشد. دیدهاند کارهایی که مردم از خدا میشمارند و بنام او میخوانند (از بارانیدن برف و باران و تگرگ و زایانیدن بچه و بسیار مانند اینها) از خود اینجهان است و سرچشمهی آنها جز در این دستگاه مادی نمیباشد.
از اینجا تکانی در اندیشهها پدید آمده و دیگرگونیهای سختی رخ داده. چیزی که هست کسانی اندکی هم تندتر رفته چنین گفتهاند : «باورها و اندیشههای آدمی نیز چنینست. سرچشمهی آنها نیز از بیرونست». آنگاه رویهی دانشی باین سخن دادهاند و چنانکه دکتر ارانی هم نوشته است بدینسان دلیل آوردهاند :
«فقط با مغز میتوان فکر کرد. مغز ماده و فکر یکی از خواص این ماده است. تجربه بما نشان میدهد اگر محیط مادی (نور ، درجه حرارت ، رطوبت و غیره) تغییر کند ، در ساختمان و طرز عمل موجود زنده نیز تغییرات نظیر آن بظهور میرسد. مغز نیز کاملاً تابع این قانونست».
چون اینان دربارهی دینها بدبین میبودند و آن ناسازگاری آشکار که درمیانهی دینها با دانشهاست ، از ارج دین در نزد اینان بیکبار کاسته بوده ، از اینجا دربارهی دین بسخن درآمده و از روی قاعده خود آنها را نیز پدیدآمده از پیشامدها و سودجوییها و مانند اینها شمردهاند.
سپس چون جنبش کمونیستی نیرو گرفته و دانشمندان و نویسندگان از این گروه پدید آمدهاند ، چون در نزد اینان همهی کوششها و کشاکشهای جهان در راه بسیج دربایستهای زندگانی ، یا بهتر گوییم : در راه خوردن و نوشیدن و پوشیدن و خوابیدن و بهره از خوشیهای زندگی یافتنست و همهی پیشامدهای جهان را جز از این راه نمیشمارند ، در این زمینه نیز همان اندیشه را دنبال کرده دین و فلسفه و صوفیگری و هرچه از اینگونه است بیآنکه جدایی درمیانشان گزارند ، پدیدآمده از نیازمندیهای مادی دانستهاند.
دکتر ارانی نیز در این کتاب پیروی از آن اندیشه کرده و مثلاً باور داشتن بجاویدانی روان و زندگی در جهان دیگر را که درمیان یونانیان پدید آمده بوده ، نتیجهی بینوایی و سختی زندگانی گروه بردگان یونانی شمارده که چون در اینجهان از خوشیها بیبهره میبودهاند ، با این پندارها دلهای خود را خوش گردانیده ، از اندوه خود میکاستهاند. باینمعنی که وادارندهی آنان بچنین باوری همان بینوایی و سختی زندگانیشان میبوده. همچنان پیدایش زردشت و موسا و عیسا و پیغمبر اسلام و هرچه از اینگونه است ، در نزد دکتر پدیدآمده از نیازمندیهای مادی بوده.
🔶 دفتر «ادبیات منظوم ایران»
🔸 بدآموزیها و اندیشههای کج (تکهی یک از چهار)
ناگفته پیداست که مردم کوتاهخرد همیشه با حرف از میدان درمیروند و بیآنکه دست بکنه مطلبی ببرند همینکه چند بار آن را شنیدند خواه ناخواه میپذیرند و اینست که اینگونه کسان در معرض خطر از گفتههای شعرا هستند و از اینکه خردِ توانا ندارند سخنی را که از شاعر میشنوند
«وحی منزل» و «اصل مسلم» میشمارند و ای بسا بیراهیهایی که از این رهگذر بتودهی ما راه یافته و هرکس هرگفته را از یک شاعری که موافق اندیشهی کج خویش یافته ورد زبان خود ساخته است. انکار نکردنی است که جسته جسته شعرهای خوب و سودآور درمیان دیوانهای چامهسرایان ما پیدا میشود ولی دریغ که از یکسو شمارهی این قبیل شعرها خیلی کم و نسبت بچامههای زیانآور غیرقابل اعتناست و از سوی دیگر چون غالب گویندگان با پستی همت و سستی خلق درمیان مردم شهرت یافتهاند از این رو گفتههای ایشان ولو بگفتهی خودشان در شاهوار هم باشد هیچگونه فایدهی نخواهد داشت. مثلاً این شعر :
چون گدائی چیز دیگر نیست جز خواهندگی
هرکه خواهد گر سلیمان است و گر قارون گداست
انصاف را یکی از بهترین و برگزیدهترین ابیات دیوانهای فارسی است ولی افسوس که خود گوینده یک عمر با بیهمتی و سستی و پستی بسر داده و یک دیوان در تملق و چاپلوسی و خواهندگی و گدائی و فحش و ناسزا و دروغ و افترا پرداخته با این حال آیا وقعی بگفتهی او میتوان گزاشت؟!...
همشهریان گرامی من میدانند که نویسنده سالها ستایشگر «صائب تبریزی» بوده و از ایراد خطابه و نوشتن مقاله و حتا ترتیب مسابقههای شعری بنام صائب خودداری نکردهام و در سایهی این کوششها بوده که غالب گوشها بکلمهی صائب آشنا شد و امروزه چندین دبستان و کوچه و مؤسسه و کتابخانه در شهرهای مختلف آذربایجان بنام این شاعر نامیده شده.
چرا این کوششها را میکردم؟ برای اینکه در دیوان او بهترین شعرها را ـ بگمان خودم ـ یافته بودم :
لب سئوال سزاوار بخیه بیشتر است
عبث بخرقهی خود بخیه میزند درویش
دست طمع که پیش کسان باز[دراز؟] میکنی
پل بسته[ای] که بگذری از آبروی خویش
سر زلف تو نباشد سر زلف دگری
از برای دل ما قحط پریشانی نیست
فغان که کاسهی زرین بینیازی را
گرسنهچشمی ما کاسهی گدائی کرد
کنون را قضاوت با خوانندگان ارجمند است که چگونه از این شاعر سلب عقیده کردم و از گفته و کردهی خویش نادم آمدم هنگامی که دیدم «شاعر بلند همت ما» که از محبوب خود نیز ناز کشیدن را عار میپنداشت اجازه داده مرد برای شراب آبروی خود را بریزد.
مریز آبروی خود را مگر برای شراب!
🔸 بدآموزیها و اندیشههای کج (تکهی یک از چهار)
ناگفته پیداست که مردم کوتاهخرد همیشه با حرف از میدان درمیروند و بیآنکه دست بکنه مطلبی ببرند همینکه چند بار آن را شنیدند خواه ناخواه میپذیرند و اینست که اینگونه کسان در معرض خطر از گفتههای شعرا هستند و از اینکه خردِ توانا ندارند سخنی را که از شاعر میشنوند
«وحی منزل» و «اصل مسلم» میشمارند و ای بسا بیراهیهایی که از این رهگذر بتودهی ما راه یافته و هرکس هرگفته را از یک شاعری که موافق اندیشهی کج خویش یافته ورد زبان خود ساخته است. انکار نکردنی است که جسته جسته شعرهای خوب و سودآور درمیان دیوانهای چامهسرایان ما پیدا میشود ولی دریغ که از یکسو شمارهی این قبیل شعرها خیلی کم و نسبت بچامههای زیانآور غیرقابل اعتناست و از سوی دیگر چون غالب گویندگان با پستی همت و سستی خلق درمیان مردم شهرت یافتهاند از این رو گفتههای ایشان ولو بگفتهی خودشان در شاهوار هم باشد هیچگونه فایدهی نخواهد داشت. مثلاً این شعر :
چون گدائی چیز دیگر نیست جز خواهندگی
هرکه خواهد گر سلیمان است و گر قارون گداست
انصاف را یکی از بهترین و برگزیدهترین ابیات دیوانهای فارسی است ولی افسوس که خود گوینده یک عمر با بیهمتی و سستی و پستی بسر داده و یک دیوان در تملق و چاپلوسی و خواهندگی و گدائی و فحش و ناسزا و دروغ و افترا پرداخته با این حال آیا وقعی بگفتهی او میتوان گزاشت؟!...
همشهریان گرامی من میدانند که نویسنده سالها ستایشگر «صائب تبریزی» بوده و از ایراد خطابه و نوشتن مقاله و حتا ترتیب مسابقههای شعری بنام صائب خودداری نکردهام و در سایهی این کوششها بوده که غالب گوشها بکلمهی صائب آشنا شد و امروزه چندین دبستان و کوچه و مؤسسه و کتابخانه در شهرهای مختلف آذربایجان بنام این شاعر نامیده شده.
چرا این کوششها را میکردم؟ برای اینکه در دیوان او بهترین شعرها را ـ بگمان خودم ـ یافته بودم :
لب سئوال سزاوار بخیه بیشتر است
عبث بخرقهی خود بخیه میزند درویش
دست طمع که پیش کسان باز[دراز؟] میکنی
پل بسته[ای] که بگذری از آبروی خویش
سر زلف تو نباشد سر زلف دگری
از برای دل ما قحط پریشانی نیست
فغان که کاسهی زرین بینیازی را
گرسنهچشمی ما کاسهی گدائی کرد
کنون را قضاوت با خوانندگان ارجمند است که چگونه از این شاعر سلب عقیده کردم و از گفته و کردهی خویش نادم آمدم هنگامی که دیدم «شاعر بلند همت ما» که از محبوب خود نیز ناز کشیدن را عار میپنداشت اجازه داده مرد برای شراب آبروی خود را بریزد.
مریز آبروی خود را مگر برای شراب!
🔶 کتاب «پندارها» (احمد کسروی)
🔸 گفتار چهارم : آیا در خواب آینده را توان دید؟.. (تکهی 1)
یکی دیگر از گرفتاریهای مردمان خواب دیدنست. انبوه مردم چنین میدانند که چیزهایی که در خواب میبینند نشان کارهاییست که در بیداری رخ خواهد داد. مثلاً اگر کسی در خواب میبیند که دندانش کنده شد نشان آنست که یکی از خویشانش خواهد مرد. اگر یکی در خواب دید میپرد نشان آنست که بسفر خواهد رفت یا بجایگاه بلندی خواهد رسید.
چنین پیداست که آدمیان از روزی که بودهاند این باور را دربارهی خواب میداشتهاند. و اینست ما داستانهای بسیاری در توریت و کتابهای باستان دیگر در این زمینه مییابیم.
ولی باید دانست خواب یا نمودهایی که پس از خوابیدن ، آدمی را پیدا شود بیشتر دنبالهی اندیشههاییست که پیش از خواب در سر میداشته. بارها رخ دهد که کسی داستانی را که سر شب شنیده و یا دربارهی آن اندیشیده در خواب همان را بیند. کسی که یک جُستار[=مبحث] دشواری را باندیشه سپارده و در دل آن را دنبال میکند ، اگر در همان حال خوابش گیرد چهبسا که در خواب هم آن را دنبال کند ، و چهبسا که به نتیجههای درستی رسد. این را من خود بارها آزمودهام.
گاهی نیز خواب چیزهاییست که آدمی دیده و یا شنیده و چنانست که در بیداری آن را بیاد نمیآورد ، ولی در خواب بخود پدیدار میگردد. چهبسا چند چیز جداگانه بهم آمیخته ، نمود بس شگفتی پیدا کند. بویژه اگر کسی را ترس یا اندوه سختی رو داده که خوابهایش هرچه پریشانتر خواهد گردید.
یک رشته خوابهایی نیز نتیجهی خواهشها و سَهِشهای[=احساساتِ] تنی آدمیست. مردانی که خواهای زنانند بارها در خواب زن بینند. کسی که به یکی خشمناکست بارها در خواب با او به پیکار پردازد.
بیشتر خوابها از اینگونه است. با اینحال (اگر دانشها بپذیرد) ما دور نمیدانیم که کسانی خواب راستی هم ببینند. دور نمیدانیم که در آدمیان (یا در برخی از آنان) یک نیروی نهانی برای دریافت پیشامدهای نزدیک باشد ، و این نیرو گاهی در خواب بکار افتد.
چیزی که هست اینگونه خواب (اگر باشد) از صد ، بلکه از هزار یکیست. آنگاه خواب که راست و ناراست ، هر دو تواند درآمد چه دلگرمی بآن توان داشت؟!.. چنین انگارید [=فرض کنید] کسی در خواب دیده فلان خویشاوند او از سفر آمده ، آیا توان بیگمان بود که خواب راستست و آن خویشاوند از سفر خواهد آمد؟!.. نه آنست که باید بیوسید (1) و دید که آیا او میآید و یا نه ، وآنگاه راست یا ناراست بودن خواب را دانست؟!.. چنین چیزی چه ارجی تواند داشت؟!.. یک مرد خردمند چه دل باین تواند بست؟!..
اینهاست آنچه ما دربارهی خواب میدانیم. ما نمیدانیم خواب چگونه پدید میآید؟!.. نمیدانیم آنچه میخوابد جان یا روان آدمیست. باید این رازها را دانشها روشن گردانند. ما این میدانیم که بخواب ارجی نتوان گزاشت و باوری بآن نتوان داشت.
پابرگی :
1ـ بیوسیدن (biusidan) = انتظار کشیدن = منتظر بودن ـ ویراینده
🔸 گفتار چهارم : آیا در خواب آینده را توان دید؟.. (تکهی 1)
یکی دیگر از گرفتاریهای مردمان خواب دیدنست. انبوه مردم چنین میدانند که چیزهایی که در خواب میبینند نشان کارهاییست که در بیداری رخ خواهد داد. مثلاً اگر کسی در خواب میبیند که دندانش کنده شد نشان آنست که یکی از خویشانش خواهد مرد. اگر یکی در خواب دید میپرد نشان آنست که بسفر خواهد رفت یا بجایگاه بلندی خواهد رسید.
چنین پیداست که آدمیان از روزی که بودهاند این باور را دربارهی خواب میداشتهاند. و اینست ما داستانهای بسیاری در توریت و کتابهای باستان دیگر در این زمینه مییابیم.
ولی باید دانست خواب یا نمودهایی که پس از خوابیدن ، آدمی را پیدا شود بیشتر دنبالهی اندیشههاییست که پیش از خواب در سر میداشته. بارها رخ دهد که کسی داستانی را که سر شب شنیده و یا دربارهی آن اندیشیده در خواب همان را بیند. کسی که یک جُستار[=مبحث] دشواری را باندیشه سپارده و در دل آن را دنبال میکند ، اگر در همان حال خوابش گیرد چهبسا که در خواب هم آن را دنبال کند ، و چهبسا که به نتیجههای درستی رسد. این را من خود بارها آزمودهام.
گاهی نیز خواب چیزهاییست که آدمی دیده و یا شنیده و چنانست که در بیداری آن را بیاد نمیآورد ، ولی در خواب بخود پدیدار میگردد. چهبسا چند چیز جداگانه بهم آمیخته ، نمود بس شگفتی پیدا کند. بویژه اگر کسی را ترس یا اندوه سختی رو داده که خوابهایش هرچه پریشانتر خواهد گردید.
یک رشته خوابهایی نیز نتیجهی خواهشها و سَهِشهای[=احساساتِ] تنی آدمیست. مردانی که خواهای زنانند بارها در خواب زن بینند. کسی که به یکی خشمناکست بارها در خواب با او به پیکار پردازد.
بیشتر خوابها از اینگونه است. با اینحال (اگر دانشها بپذیرد) ما دور نمیدانیم که کسانی خواب راستی هم ببینند. دور نمیدانیم که در آدمیان (یا در برخی از آنان) یک نیروی نهانی برای دریافت پیشامدهای نزدیک باشد ، و این نیرو گاهی در خواب بکار افتد.
چیزی که هست اینگونه خواب (اگر باشد) از صد ، بلکه از هزار یکیست. آنگاه خواب که راست و ناراست ، هر دو تواند درآمد چه دلگرمی بآن توان داشت؟!.. چنین انگارید [=فرض کنید] کسی در خواب دیده فلان خویشاوند او از سفر آمده ، آیا توان بیگمان بود که خواب راستست و آن خویشاوند از سفر خواهد آمد؟!.. نه آنست که باید بیوسید (1) و دید که آیا او میآید و یا نه ، وآنگاه راست یا ناراست بودن خواب را دانست؟!.. چنین چیزی چه ارجی تواند داشت؟!.. یک مرد خردمند چه دل باین تواند بست؟!..
اینهاست آنچه ما دربارهی خواب میدانیم. ما نمیدانیم خواب چگونه پدید میآید؟!.. نمیدانیم آنچه میخوابد جان یا روان آدمیست. باید این رازها را دانشها روشن گردانند. ما این میدانیم که بخواب ارجی نتوان گزاشت و باوری بآن نتوان داشت.
پابرگی :
1ـ بیوسیدن (biusidan) = انتظار کشیدن = منتظر بودن ـ ویراینده
🔶 دین و جهان
🔸 نشست چهارم (تکهی 2)
در نشست گذشته در این زمینه سخن رانده آنچه بایستی گفت ، گفتیم و شما بیاد میدارید. اکنون سخن در آنست که یک دسته این نوشتههای دکتر را به رخ ما کشیده ، میخواهند چنین فهمانند که چون سرچشمهی نادانیها و گمراهیهای آدمیان همان نیازمندیها بوده ، ما اگر بزندگانی سامانی دهیم و نیازمندیها را از میان برداریم ، چارهی نادانیها و گمراهیها نیز خواهد بود و بکوشش دیگری نیاز نمیباشد.
بارها دیده شده که با یکی از یاران ما بگفتگو پرداخته ، چنین میگویند : «باید وضعیت اقتصادی مردم را اصلاح کرد. دیگر چیزها خود بخود اصلاح خواهد شد» .. بدینسان میخواهند کوششهای ما را که با گمراهیها و آلودگیهای توده میکنیم و رنجها که میکشیم ، بیهوده نشان داده ، خودشان را که بهیچ کوششی نپرداختهاند ، والاتر و فهمیدهتر از ما بازنمایند. اینست رویهی دیگر گفتگو در پیرامون آن کتاب که باید در این نشست بآن پردازیم.
چنانکه پیداست کوششهای ما باین کسان خوش نمیافتد و اینست هر زمان بهانهی دیگری برای خردهگیری پیدا میکنند. به هر حال این سخنان نیز راست نیست و از چند راه بآن ایراد توان گرفت.
نخست ، چنانکه گفتیم این نه راستست که سرچشمهی گمراهیها و نادانیهایی که ایرانیان و دیگران گرفتارند ، نیازمندیهای مادی یا نابسامانی زندگانیشان بوده. ما بار دیگر یادآوری میکنیم که سرچشمهی گمراهیها در خود آدمیانست. چیزی را که ندانستند بجای آنکه خاموش ایستند یا از راهش بجستجو برخیزند ، به پنداربافی پردازند و خود را دچار گمراهیها و نادانیها گردانند. در برابر آنها کسانی باید آمیغها را بازنمایند و با آن پندارها به نبرد کوشیده از میان برند.
آن سخن را که دکتر ارانی و دیگران گفتهاند ، ما اگر وارونه گردانیده چنین گوییم : «سرچشمهی نیازمندیهای مادی و بینواییهای مردم و نابسامانی زندگانی ایشان گمراهیها و نادانیها بوده که دچار بودهاند (و یا میباشند)» هرآینه براستی نزدیکتر خواهد بود. زیرا چنانکه بارها گفتهایم سرچشمهی بدبختی مردمان ، بیش از همه ، نشناختن آمیغهای زندگانی و نداشتن یک راه خردمندانه است.
دوم ، اگر چنین انگاریم که گفتههای دکتر ارانی و دیگران راستست و این گمراهیها و نادانیها که مردم گرفتارند از نابسامانی زندگانی و از بینواییها پدید آمده ، باز گفتن اینکه «باید وضعیت اقتصادی مردم را اصلاح کرد. دیگر چیزها خودبخود اصلاح خواهد شد» بیجاست. زیرا نادانیها و گمراهیها ، شُوند پیدایش آنها هرچه بوده باشد ، چون درمیان مردم رواج یافته و در زندگانی ریشه دوانیدهاند ، اینست هیچگاه بسامان یافتن زندگانی و از میان برخاستن بینواییها در آنها نخواهد هنایید.
بلکه اگر راستی را خواهیم این نادانیها جلوگیر سامان یافتن زندگانی و از میان برخاستن بینواییها خواهد بود. این چیزها چندان روشنست که من در شگفتم چگونه کسانی اینها را درنمییابند.
🔸 نشست چهارم (تکهی 2)
در نشست گذشته در این زمینه سخن رانده آنچه بایستی گفت ، گفتیم و شما بیاد میدارید. اکنون سخن در آنست که یک دسته این نوشتههای دکتر را به رخ ما کشیده ، میخواهند چنین فهمانند که چون سرچشمهی نادانیها و گمراهیهای آدمیان همان نیازمندیها بوده ، ما اگر بزندگانی سامانی دهیم و نیازمندیها را از میان برداریم ، چارهی نادانیها و گمراهیها نیز خواهد بود و بکوشش دیگری نیاز نمیباشد.
بارها دیده شده که با یکی از یاران ما بگفتگو پرداخته ، چنین میگویند : «باید وضعیت اقتصادی مردم را اصلاح کرد. دیگر چیزها خود بخود اصلاح خواهد شد» .. بدینسان میخواهند کوششهای ما را که با گمراهیها و آلودگیهای توده میکنیم و رنجها که میکشیم ، بیهوده نشان داده ، خودشان را که بهیچ کوششی نپرداختهاند ، والاتر و فهمیدهتر از ما بازنمایند. اینست رویهی دیگر گفتگو در پیرامون آن کتاب که باید در این نشست بآن پردازیم.
چنانکه پیداست کوششهای ما باین کسان خوش نمیافتد و اینست هر زمان بهانهی دیگری برای خردهگیری پیدا میکنند. به هر حال این سخنان نیز راست نیست و از چند راه بآن ایراد توان گرفت.
نخست ، چنانکه گفتیم این نه راستست که سرچشمهی گمراهیها و نادانیهایی که ایرانیان و دیگران گرفتارند ، نیازمندیهای مادی یا نابسامانی زندگانیشان بوده. ما بار دیگر یادآوری میکنیم که سرچشمهی گمراهیها در خود آدمیانست. چیزی را که ندانستند بجای آنکه خاموش ایستند یا از راهش بجستجو برخیزند ، به پنداربافی پردازند و خود را دچار گمراهیها و نادانیها گردانند. در برابر آنها کسانی باید آمیغها را بازنمایند و با آن پندارها به نبرد کوشیده از میان برند.
آن سخن را که دکتر ارانی و دیگران گفتهاند ، ما اگر وارونه گردانیده چنین گوییم : «سرچشمهی نیازمندیهای مادی و بینواییهای مردم و نابسامانی زندگانی ایشان گمراهیها و نادانیها بوده که دچار بودهاند (و یا میباشند)» هرآینه براستی نزدیکتر خواهد بود. زیرا چنانکه بارها گفتهایم سرچشمهی بدبختی مردمان ، بیش از همه ، نشناختن آمیغهای زندگانی و نداشتن یک راه خردمندانه است.
دوم ، اگر چنین انگاریم که گفتههای دکتر ارانی و دیگران راستست و این گمراهیها و نادانیها که مردم گرفتارند از نابسامانی زندگانی و از بینواییها پدید آمده ، باز گفتن اینکه «باید وضعیت اقتصادی مردم را اصلاح کرد. دیگر چیزها خودبخود اصلاح خواهد شد» بیجاست. زیرا نادانیها و گمراهیها ، شُوند پیدایش آنها هرچه بوده باشد ، چون درمیان مردم رواج یافته و در زندگانی ریشه دوانیدهاند ، اینست هیچگاه بسامان یافتن زندگانی و از میان برخاستن بینواییها در آنها نخواهد هنایید.
بلکه اگر راستی را خواهیم این نادانیها جلوگیر سامان یافتن زندگانی و از میان برخاستن بینواییها خواهد بود. این چیزها چندان روشنست که من در شگفتم چگونه کسانی اینها را درنمییابند.
🔶 دفتر «ادبیات منظوم ایران»
🔸 بدآموزیها و اندیشههای کج (تکهی دو از چهار)
همچنین بجعفرخان وزیر اعظم هندوستان نوشته که احسان آن است که در حق من کنید که اکنون را دور از شمایم و الا شاعران نزدیک بشما البته که مورد لطف و عنایت خواهند بود :
دوردستان را باحسان یاد کردن همت است
ورنه هر نخلی بپای خود ثمر میافکند
شرح بیشتر از این را بهنگام دیگر و فرصت بیشتر میگذارم کنون را نوشتهی مؤلف شعر العجم را دربارهی این بدآموزیها و علل آن با اندک کوتاهی میآورم :
«... سلاطین اکثر مطلقالعنان و فعال مایشاء بودند. قوانین مدونه در کار نبود. گاهی اشخاص مظلوم و بیگناه را حکم اعدام میدادند و زمانی مجرمین سخت را که جزای آنها اعدام بود معاف میکردند. این خودسریها بتدریج جزء صفات شاهانه قرار گرفته تا این حد که شعراء آن را جز صفات کمالیهی خدا هم شمردهاند :
به تهدید اگر برکشد تیغ حکم
بمانند کروبیان صمّ و بکم
وگر دردهد یک صلای کرم
عزازیل گوید نصیبی برم
شیخ بعقیدهی خودش بزرگترین صفات خدا را در اینجا ذکر نموده لیکن شما غور کنید که این صفات صفات یک شخصی عادل و دادگستر است یا صفات چنگیز و هولاکو؟... غرض ، طرز حکومت استبدادی و غیر عادلانهی سلاطین اثر بسیار بدی بشاعری بخشیده لباس زشتی بآن پوشانید. شعرا در مثنویات اخلاقی خود هرجا که از قواعد و رسوم درباری و تحبیب و جلب نظر سلطان و تحصیل قرب و منزلت ذکری میشد کلیةً این را خاطر نشان میکردند که اگر پادشاه روز را گفت شب است شما هم بگوئید آری شب است.
اگر شه روز را گوید شب است این
بباید گفت اینک ماه و پروین
اسدی توسی راجع بدربار سلاطین اصول و مراسم آداب ذیل را بما خاطر نشان میکند.
دم پادشاهان امید است و بیم
یکی را سموم و یکی را نسیم
چو رفتی بر شه پرستنده باش
کمر بسته فرمانش را بنده باش
اگرچه نداری گنه پیش شاه
چنان باش پیشش که مرد گناه
اگر دید گستاخوارت به پیش
چنان ترس از او کز بداندیش خویش
همه خوی و کردار او را ستای
چنان دشمنش را نکوهش فزای
نباید شد از خندهی شه دلیر
نه خنده است دندان نمودن ز شیر
آری تعلیم این نوع رقیت و غلامی نتیجهی طرز حکومتی است که بسر بردن در قلمرو آن بغیر این طریقه صعب و دشوار بوده است.
این نوع خیالات و این سنخ عقاید و افکار در شعر و شاعری از سرچشمهی دیگر نیز آب خورده و آن این است که زمانی که بنیامیه شروع باستبداد و حکومت ظالمانه نمودند طبایع سرکش اعراب نتوانستند تحمل کنند ناچار از هر طرف علم طغیان برافراشته بنای آشوب را گذاشتند برای فرو نشاندن نایرهی انقلاب از طرفی مثل حجاج ظالم و سفاکی را روی کار درآوردند و از طرف دیگر پیشوایان ظاهر الصلاح را تعارف و رشوه دادند که مسئلهی قضا و قدر را درمیان مردم اشاعت و انتشار دهند و بعامه تزریق کنند که آنچه در این عالم واقع میشود طبق مشیت و حکم الهی است و از اینرو شکایت از آن شکایت از خداست و همین سبب گردید که معتزله مسئلهی عقل را پیش کشیده بنای ترویج آن را گذاشتند و گفتند خدا عادل است هیچوقت برخلاف عقل کاری نمیکند ... بالاخره اشاعره غالب آمده تعلیمات آنها در تمام دنیای اسلام انتشار پیدا نمود. اصول تعلیمات فرقهی مزبوره از جمله این بود که : « عدل بر خدا لازم نیست ، خلیفه یا امیر مظهر و نمایندهی خداست. تجلیل از او تجلیل از خدا و توهین وی توهین از خدا میباشد». هیچ محتاج بذکر نیست که این تعلیمات آزادی ، دلاوری ، حقیقت و راستگوئی و بالاخره علو نفس و بلندهمتی را که مرکوز طبایع است خاتمه داده بکلی از بین برد. راست است که کتب و رسایل مهمهی اخلاقی در نظم تألیف یافته لیکن مباحث و موضوعات اخلاقی که در اطراف آنها سخنفرسائی یا طبعآزمائی شده فقط و فقط عبارت است از احسان ، تواضع ، حلم ، عفو ، سخاوت ، توبه ، قناعت ، رضا ، تسلیم ، عزلت و انزوا و مانند آن اما در تمام این رسایل و کتب اخلاقی بابی یا عنوانی از حریت و آزادی فکر و حقگوئی و حقیقتجوئی نمیتوان پیدا کرد. همه میدانند که در بیثباتی دنیا و موعظت صدها هزار شعر گفته شده لیکن در آزادیخواهی و شهامت و جسارت و پردلی اگر معانیای پیدا شود انگشتشمار است.
🔸 بدآموزیها و اندیشههای کج (تکهی دو از چهار)
همچنین بجعفرخان وزیر اعظم هندوستان نوشته که احسان آن است که در حق من کنید که اکنون را دور از شمایم و الا شاعران نزدیک بشما البته که مورد لطف و عنایت خواهند بود :
دوردستان را باحسان یاد کردن همت است
ورنه هر نخلی بپای خود ثمر میافکند
شرح بیشتر از این را بهنگام دیگر و فرصت بیشتر میگذارم کنون را نوشتهی مؤلف شعر العجم را دربارهی این بدآموزیها و علل آن با اندک کوتاهی میآورم :
«... سلاطین اکثر مطلقالعنان و فعال مایشاء بودند. قوانین مدونه در کار نبود. گاهی اشخاص مظلوم و بیگناه را حکم اعدام میدادند و زمانی مجرمین سخت را که جزای آنها اعدام بود معاف میکردند. این خودسریها بتدریج جزء صفات شاهانه قرار گرفته تا این حد که شعراء آن را جز صفات کمالیهی خدا هم شمردهاند :
به تهدید اگر برکشد تیغ حکم
بمانند کروبیان صمّ و بکم
وگر دردهد یک صلای کرم
عزازیل گوید نصیبی برم
شیخ بعقیدهی خودش بزرگترین صفات خدا را در اینجا ذکر نموده لیکن شما غور کنید که این صفات صفات یک شخصی عادل و دادگستر است یا صفات چنگیز و هولاکو؟... غرض ، طرز حکومت استبدادی و غیر عادلانهی سلاطین اثر بسیار بدی بشاعری بخشیده لباس زشتی بآن پوشانید. شعرا در مثنویات اخلاقی خود هرجا که از قواعد و رسوم درباری و تحبیب و جلب نظر سلطان و تحصیل قرب و منزلت ذکری میشد کلیةً این را خاطر نشان میکردند که اگر پادشاه روز را گفت شب است شما هم بگوئید آری شب است.
اگر شه روز را گوید شب است این
بباید گفت اینک ماه و پروین
اسدی توسی راجع بدربار سلاطین اصول و مراسم آداب ذیل را بما خاطر نشان میکند.
دم پادشاهان امید است و بیم
یکی را سموم و یکی را نسیم
چو رفتی بر شه پرستنده باش
کمر بسته فرمانش را بنده باش
اگرچه نداری گنه پیش شاه
چنان باش پیشش که مرد گناه
اگر دید گستاخوارت به پیش
چنان ترس از او کز بداندیش خویش
همه خوی و کردار او را ستای
چنان دشمنش را نکوهش فزای
نباید شد از خندهی شه دلیر
نه خنده است دندان نمودن ز شیر
آری تعلیم این نوع رقیت و غلامی نتیجهی طرز حکومتی است که بسر بردن در قلمرو آن بغیر این طریقه صعب و دشوار بوده است.
این نوع خیالات و این سنخ عقاید و افکار در شعر و شاعری از سرچشمهی دیگر نیز آب خورده و آن این است که زمانی که بنیامیه شروع باستبداد و حکومت ظالمانه نمودند طبایع سرکش اعراب نتوانستند تحمل کنند ناچار از هر طرف علم طغیان برافراشته بنای آشوب را گذاشتند برای فرو نشاندن نایرهی انقلاب از طرفی مثل حجاج ظالم و سفاکی را روی کار درآوردند و از طرف دیگر پیشوایان ظاهر الصلاح را تعارف و رشوه دادند که مسئلهی قضا و قدر را درمیان مردم اشاعت و انتشار دهند و بعامه تزریق کنند که آنچه در این عالم واقع میشود طبق مشیت و حکم الهی است و از اینرو شکایت از آن شکایت از خداست و همین سبب گردید که معتزله مسئلهی عقل را پیش کشیده بنای ترویج آن را گذاشتند و گفتند خدا عادل است هیچوقت برخلاف عقل کاری نمیکند ... بالاخره اشاعره غالب آمده تعلیمات آنها در تمام دنیای اسلام انتشار پیدا نمود. اصول تعلیمات فرقهی مزبوره از جمله این بود که : « عدل بر خدا لازم نیست ، خلیفه یا امیر مظهر و نمایندهی خداست. تجلیل از او تجلیل از خدا و توهین وی توهین از خدا میباشد». هیچ محتاج بذکر نیست که این تعلیمات آزادی ، دلاوری ، حقیقت و راستگوئی و بالاخره علو نفس و بلندهمتی را که مرکوز طبایع است خاتمه داده بکلی از بین برد. راست است که کتب و رسایل مهمهی اخلاقی در نظم تألیف یافته لیکن مباحث و موضوعات اخلاقی که در اطراف آنها سخنفرسائی یا طبعآزمائی شده فقط و فقط عبارت است از احسان ، تواضع ، حلم ، عفو ، سخاوت ، توبه ، قناعت ، رضا ، تسلیم ، عزلت و انزوا و مانند آن اما در تمام این رسایل و کتب اخلاقی بابی یا عنوانی از حریت و آزادی فکر و حقگوئی و حقیقتجوئی نمیتوان پیدا کرد. همه میدانند که در بیثباتی دنیا و موعظت صدها هزار شعر گفته شده لیکن در آزادیخواهی و شهامت و جسارت و پردلی اگر معانیای پیدا شود انگشتشمار است.
🔶 کتاب «پندارها» (احمد کسروی)
🔸 گفتار چهارم : آیا در خواب آینده را توان دید؟.. (تکهی 2)
ولی چنانکه گفتیم انبوه مردمان بخواب ارج گزارند و هر خوابی که شبانه دیدند روزانه بازگویند که خود یا دیگری به گزارش (تعبیر) پردازد و معنیها از آن درآورد. بسیاری از آنان خوابها دیدن و معنیها بآن دادن را عنوانی برای خودستایی و فزونیفروشی ساخته چنین گویند : «من خوابم راست درمیآید. من دلم پاکست». بارها این دعوا از کسان آلوده و بدکار شنیده گردیده.
بیشتر از همه زنان بخواب ارج گزارند. در اینجا نیز اگر صد خواب ببینند و دروغ درآید فراموش کنند ، و همانکه یک خواب راست درآمد و یا راست پنداشتند همان را دستاویزی سازند و در دست خود دلیل گیرند.
بسیاری نیز خوابی را که دیدهاند و خود چیزهای بیارج و پریشانی بوده پیرایهها بآن بندند و دروغهایی افزایند تا یک چیز بسامان[=منظم] و درستی نشان دهند.
بسیاری نیز هر داستانی که رخ دهد چنین گویند : «من میدانستم که رخ خواهد داد. خوابش را دیده بودم».
اگر در نشستی یکی خوابی بازگوید ، دیگران بهوس افتاده خوابها سازند و گویند ، و هر یکی کوشد که خواب او شگفتتر و ارجدارتر باشد.
رویهمرفته یکی از چیزهایی که به رگ سست آدمی برمیخورد این داستان خوابست ، و هر کسی هرچه خودخواهتر و سستخردتر ، دلبستگیش بخواب دیدن و خواب گفتن بیشتر باشد.
کسانی نیز چنین پندارند که مردگان بخواب آدمی آیند و با او سخن گویند و هرچه گفتند راست باشد. بسیاری از ملایان امامان را در خواب دیده از آنان پرسشها کردهاند ، و چنین میدانند که چون شیطان نتواند رویهی (1) امام بخود گیرد آن خوابها بیگمان راست بوده و خود امامان دیده شدهاند.
میباید گفت : اینها همه بیپاست. آنچه در خواب نمایان میشود از پندار خود آدمیست. در بیرون چیزی نیست که امام یا شیطان باشد.
چنانکه گفتیم یک مرد باخرد باید بخواب ارج نگزارد و دربند آن نباشد و آنچه شب دیده روز فراموش گرداند ، و اگر کسی خواب روشنی دید و از آن معنایی فهمید بهتر است پوشیده دارد تا دستاویز بدست گزافگویان ندهد.
پابرگی :
1ـ رویه (همچون مویه) = صورت ، ظاهر ـ ویراینده
🔸 گفتار چهارم : آیا در خواب آینده را توان دید؟.. (تکهی 2)
ولی چنانکه گفتیم انبوه مردمان بخواب ارج گزارند و هر خوابی که شبانه دیدند روزانه بازگویند که خود یا دیگری به گزارش (تعبیر) پردازد و معنیها از آن درآورد. بسیاری از آنان خوابها دیدن و معنیها بآن دادن را عنوانی برای خودستایی و فزونیفروشی ساخته چنین گویند : «من خوابم راست درمیآید. من دلم پاکست». بارها این دعوا از کسان آلوده و بدکار شنیده گردیده.
بیشتر از همه زنان بخواب ارج گزارند. در اینجا نیز اگر صد خواب ببینند و دروغ درآید فراموش کنند ، و همانکه یک خواب راست درآمد و یا راست پنداشتند همان را دستاویزی سازند و در دست خود دلیل گیرند.
بسیاری نیز خوابی را که دیدهاند و خود چیزهای بیارج و پریشانی بوده پیرایهها بآن بندند و دروغهایی افزایند تا یک چیز بسامان[=منظم] و درستی نشان دهند.
بسیاری نیز هر داستانی که رخ دهد چنین گویند : «من میدانستم که رخ خواهد داد. خوابش را دیده بودم».
اگر در نشستی یکی خوابی بازگوید ، دیگران بهوس افتاده خوابها سازند و گویند ، و هر یکی کوشد که خواب او شگفتتر و ارجدارتر باشد.
رویهمرفته یکی از چیزهایی که به رگ سست آدمی برمیخورد این داستان خوابست ، و هر کسی هرچه خودخواهتر و سستخردتر ، دلبستگیش بخواب دیدن و خواب گفتن بیشتر باشد.
کسانی نیز چنین پندارند که مردگان بخواب آدمی آیند و با او سخن گویند و هرچه گفتند راست باشد. بسیاری از ملایان امامان را در خواب دیده از آنان پرسشها کردهاند ، و چنین میدانند که چون شیطان نتواند رویهی (1) امام بخود گیرد آن خوابها بیگمان راست بوده و خود امامان دیده شدهاند.
میباید گفت : اینها همه بیپاست. آنچه در خواب نمایان میشود از پندار خود آدمیست. در بیرون چیزی نیست که امام یا شیطان باشد.
چنانکه گفتیم یک مرد باخرد باید بخواب ارج نگزارد و دربند آن نباشد و آنچه شب دیده روز فراموش گرداند ، و اگر کسی خواب روشنی دید و از آن معنایی فهمید بهتر است پوشیده دارد تا دستاویز بدست گزافگویان ندهد.
پابرگی :
1ـ رویه (همچون مویه) = صورت ، ظاهر ـ ویراینده
🔶 دین و جهان
🔸 نشست چهارم (تکهی 3)
برای مثل میگوییم : در ایران یک رشته از گمراهیها و نادانیها بدآموزیهاییست که خراباتیان ـ یا بهتر گویم خیام و حافظ ـ در شعرهای خود گنجانیدهاند : «جهان هیچست و پوچست ، باید پروایش نداشت و ارجی بآن نگزاشت ، باید دربند گذشته و آینده نبود و زندگی را با مستی و سرخوشی بسر برد ، در جهان بودنیها بوده است و کوششها هیچ سودی نتواند داشت ...» اینها از زهرآلودترین نادانیها و بدآموزیهاست. یکی از شُوندهای بدبختی ایرانیان این شعرهای خراباتیان بوده است.
دکتر ارانی یک شعر از حافظ یاد میکند :
غلام همت آنم که زیر چرخ کبود
ز هرچه رنگ تعلق پذیرد آزادست
همین یک شعر نمونه است که آنان تا چه اندازه در نادانی و نافهمی فرورفته بودهاند. شما نیک اندیشید که این شعر چه معنایی را میفهماند. فراموش نمیکنم روزی از خیابان میگذشتم ، دیدم مردم انبوه شدهاند و هایهویی درمیان است. چون نگریستم دیدم جوان بلندبالا و تنومندی همانا خواسته نقش تازهای بکار گدایی خود زند ، و از سر تا پا برهنه گردیده و با همان حال مادرزادی در خیابان پدیدار گردیده که در جلو اتوبوسها میایستد و بگدایی میپردازد و مردم بتماشای او انبوه شدهاند ، و چون پاسبان میخواهد او را بگیرد هایهوی برپا گردیده. از دیدن آن حال من بیاد شعر حافظ افتادم. چه دیدم این گدای بیرگ خود را از هرچه آزاد گردانیده : از کلاه ، از رخت ، از کفش ، از ننگ ، از شرم ، از آزَرم[= شرف]. تنها از بند شکم آزادی نتوانسته.
به هر حال این نادانیها امروز رواج میدارد و بدآموزیهای این دو شاعر در بیشتر مغزها جا گرفته. اکنون سخن ما در آنست که این نادانیها از هر کجا پدید آمده و سرچشمهاش هرچه بوده باشد. ولی اگر در ایران سامانی بزندگانی داده شود و این بینواییها که امروز دامنگیر روستاییان و کارگران و دستههای دیگر میباشد از میان رود ، آیا این بدآموزیهای زهرآلود خود بخود از مغزها بیرون خواهد رفت؟!. آیا دلها خود بخود از آنها تهی خواهد گردید؟!. آیا بچنین چیزی گمان توان برد؟!.
همان صوفیگری که دکتر ارانی سخنان بسیاری دربارهی آن نوشته ، یکی دیگر از گرفتاریهای تودهی بدبخت ایرانست. این پتیارهبدآموزی که زهر خود را بباورها و اندیشهها و آیین زندگانی و خیمها و همه چیز فروریخته ، و تار و پود شعرهای ایران بیش از همه ، بافندگیهای
صوفیانست ، پس از هزارودویست سال هنوز از میان نرفته. امروز در چنین هنگام جهان ، گذشته از آنکه درویشان دستههایی هستند و در مراغه و گُناباد و شیراز و دیگر جاها کانونها میدارند ، کمکسانی را در ایران توان یافت که از بدآموزیهای صوفیگری بیبهره باشند و چیزهایی را از آنها ، دانسته و نادانسته در مغز خود جا داده نباشند.
در این باره هم ما میپرسیم : اگر زندگانی «اقتصادی» ایرانیان سامانی یابد و بدانسان که خواستهی دکتر ارانی و همراهان اوست ، کارگران و رنجبران به «حقوق» خود رسند و از بینوایی و تنگدستی بیرون آیند ، آیا این بدآموزیهای زهرآلود صوفیگری بخودی خود نابود خواهد گردید و مغزها از آنها پیراسته خواهد شد؟!.. آیا بچنین چیزی امید توان بست؟!. (1)
پابرگی :
1ـ کسانی که بتاریخ معاصر آشنایی دارند به بیچیزی و بینوایی مردم از قاجاریان تا سالهایی که نفت ایران به بهای بالایی در جهان فروخته شد (بویژه ده سال پایان پادشاهی محمدرضاشاه) آگاهند. همچنین ایشان میدانند در آن ده سال پول هنگفتی بکشور سرازیر شد. بیشتر بیچیزان از نیازمندیهای سخت رهیدند. توان خرید مردم بالا رفت و از بینواییهای گذشته جز اندکی بازنماند. بااینهمه نه صوفیگری از میان برخاست و نه شیعیگری و خراباتیگری رو به سستی نهاد. بلکه میتوان گفت : بهائیگری و شیعیگری (برای مثال) رواج بیشتری هم یافت. (ویراینده)
🔸 نشست چهارم (تکهی 3)
برای مثل میگوییم : در ایران یک رشته از گمراهیها و نادانیها بدآموزیهاییست که خراباتیان ـ یا بهتر گویم خیام و حافظ ـ در شعرهای خود گنجانیدهاند : «جهان هیچست و پوچست ، باید پروایش نداشت و ارجی بآن نگزاشت ، باید دربند گذشته و آینده نبود و زندگی را با مستی و سرخوشی بسر برد ، در جهان بودنیها بوده است و کوششها هیچ سودی نتواند داشت ...» اینها از زهرآلودترین نادانیها و بدآموزیهاست. یکی از شُوندهای بدبختی ایرانیان این شعرهای خراباتیان بوده است.
دکتر ارانی یک شعر از حافظ یاد میکند :
غلام همت آنم که زیر چرخ کبود
ز هرچه رنگ تعلق پذیرد آزادست
همین یک شعر نمونه است که آنان تا چه اندازه در نادانی و نافهمی فرورفته بودهاند. شما نیک اندیشید که این شعر چه معنایی را میفهماند. فراموش نمیکنم روزی از خیابان میگذشتم ، دیدم مردم انبوه شدهاند و هایهویی درمیان است. چون نگریستم دیدم جوان بلندبالا و تنومندی همانا خواسته نقش تازهای بکار گدایی خود زند ، و از سر تا پا برهنه گردیده و با همان حال مادرزادی در خیابان پدیدار گردیده که در جلو اتوبوسها میایستد و بگدایی میپردازد و مردم بتماشای او انبوه شدهاند ، و چون پاسبان میخواهد او را بگیرد هایهوی برپا گردیده. از دیدن آن حال من بیاد شعر حافظ افتادم. چه دیدم این گدای بیرگ خود را از هرچه آزاد گردانیده : از کلاه ، از رخت ، از کفش ، از ننگ ، از شرم ، از آزَرم[= شرف]. تنها از بند شکم آزادی نتوانسته.
به هر حال این نادانیها امروز رواج میدارد و بدآموزیهای این دو شاعر در بیشتر مغزها جا گرفته. اکنون سخن ما در آنست که این نادانیها از هر کجا پدید آمده و سرچشمهاش هرچه بوده باشد. ولی اگر در ایران سامانی بزندگانی داده شود و این بینواییها که امروز دامنگیر روستاییان و کارگران و دستههای دیگر میباشد از میان رود ، آیا این بدآموزیهای زهرآلود خود بخود از مغزها بیرون خواهد رفت؟!. آیا دلها خود بخود از آنها تهی خواهد گردید؟!. آیا بچنین چیزی گمان توان برد؟!.
همان صوفیگری که دکتر ارانی سخنان بسیاری دربارهی آن نوشته ، یکی دیگر از گرفتاریهای تودهی بدبخت ایرانست. این پتیارهبدآموزی که زهر خود را بباورها و اندیشهها و آیین زندگانی و خیمها و همه چیز فروریخته ، و تار و پود شعرهای ایران بیش از همه ، بافندگیهای
صوفیانست ، پس از هزارودویست سال هنوز از میان نرفته. امروز در چنین هنگام جهان ، گذشته از آنکه درویشان دستههایی هستند و در مراغه و گُناباد و شیراز و دیگر جاها کانونها میدارند ، کمکسانی را در ایران توان یافت که از بدآموزیهای صوفیگری بیبهره باشند و چیزهایی را از آنها ، دانسته و نادانسته در مغز خود جا داده نباشند.
در این باره هم ما میپرسیم : اگر زندگانی «اقتصادی» ایرانیان سامانی یابد و بدانسان که خواستهی دکتر ارانی و همراهان اوست ، کارگران و رنجبران به «حقوق» خود رسند و از بینوایی و تنگدستی بیرون آیند ، آیا این بدآموزیهای زهرآلود صوفیگری بخودی خود نابود خواهد گردید و مغزها از آنها پیراسته خواهد شد؟!.. آیا بچنین چیزی امید توان بست؟!. (1)
پابرگی :
1ـ کسانی که بتاریخ معاصر آشنایی دارند به بیچیزی و بینوایی مردم از قاجاریان تا سالهایی که نفت ایران به بهای بالایی در جهان فروخته شد (بویژه ده سال پایان پادشاهی محمدرضاشاه) آگاهند. همچنین ایشان میدانند در آن ده سال پول هنگفتی بکشور سرازیر شد. بیشتر بیچیزان از نیازمندیهای سخت رهیدند. توان خرید مردم بالا رفت و از بینواییهای گذشته جز اندکی بازنماند. بااینهمه نه صوفیگری از میان برخاست و نه شیعیگری و خراباتیگری رو به سستی نهاد. بلکه میتوان گفت : بهائیگری و شیعیگری (برای مثال) رواج بیشتری هم یافت. (ویراینده)
Forwarded from کتابخانه پاکدینی (کتابهای احمد کسروی و یاران او)
Kasravi-Tarikhe Mashroteye Iran.pdf
119.5 MB
✴️ تاریخ مشروطهی ایران
🔹 جلد یکم
🖌 احمد کسروی
🔹 جلد یکم
🖌 احمد کسروی
Forwarded from کتابخانه پاکدینی (کتابهای احمد کسروی و یاران او)
Kasravi-Tarikhe Hijdah Saleye Azarbayjan.pdf
55.9 MB
✴️ تاریخ مشروطهی ایران
🔹 جلد دوم (تاریخ هیجده سالهی آذربایجان)
🖌 احمد کسروی
🔹 جلد دوم (تاریخ هیجده سالهی آذربایجان)
🖌 احمد کسروی
🔶 دفتر «ادبیات منظوم ایران»
🔸 بدآموزیها و اندیشههای کج (تکهی سه از چهار)
این روش تا مدتی باقی بود لیکن از وقتی که هجوم تاتار شیرازهی حکومت اسلامی را بکلی از هم پاشید از آنوقت تاکنون مسلمانان سر بلند نکرده و نتوانستند امپراطوری معظمی مثل اول تشکیل داده عظمت اولیه و حیات پر از افتخار گذشته را تجدید نمایند. بالجمله در سطوت و قهاری حکومت رخنه پیدا شده تا درجهای از هیبت حکومت آزاد شدند و از آنرو تصوف قوت گرفته وسعتی بسزا پیدا نمود ... در اشعار فارسی موضوع اخلاق و موعظت و حکمت که از موضوعات مهمه شمرده میشود عبارت است از : بیثباتی دنیا ، انقلاب زمانه ، بیاعتباری روزگار ، شکایت از آسمان ، ترغیب به عنایت ، زهد ، توکل ، رضا و تسلیم و کلام تمام اکابر شعرا خاصه شعرای صوفیه پر است از این معانی بلکه باید گفت که تمام سرمایه و مواد اشعار اخلاقی و پند و اندرز منحصر است بهمینها و آن هم بلاشک از نتایج طرز حکومت و زاییدهی اوضاع و اصول مملکت میباشد. در ایران بلکه در تمام مشرق چون سلطنت روی اصول و قوانین و نظامات مدونه برقرار نبود و تشکیلات منظمی وجود نداشت لذا همیشه دچار انقلاب شدید و سخت میشدند. یکنفر امروز به تخت سلطنت قرار داشت فردا میدیدند سرش را بریده بدربار میبردند ، امروز کسی را میدیدند با خدم و حشم و طبل و علم حرکت میکند فردا همان کس را میدیدند که بزنجیر بسته میآورند ، خاندانی امروز تشکیل یافته خاندان دیگر که سالها روی کار بدند دفعـةً رهسپار فنا و زوال میشوند ، یکنفر تا امروز پشتهی هیزم بر سرگرفته در بازار میفروخت ، حال میبینند مالک تخت و تاج میباشد ، سلاطین سلاجقه و دیالمه که در تمام دنیا معروفند از همین درجهی پست بعظمت و بلندی رسیدهاند. کافور که در حرمین و مصر و شام خطبه بنام او میخواندند در بازار بردهفروشان دو روپیه خریداری شده بود. یعقوب صفار که معرکهآرائیهای او ورد زبانهاست رویگری بیش نبود. نتیجهی حتمی این گونه وقایع و پیشامدها این شد که بیثباتی زمانه و بیاعتباری روزگار در دلها رسوخ پیدا کرد و همین عوامل و اسباب عقاید و افکاری را که ذیلاً ملاحظه میکنید بوجود آورد :
چیست این زندگانی دنیا
گفت خوابی است یا خیالی چند
گفتم از وی چه حاصل است بگو
گفت درد سر و وبالی چند
گفتم اهل ستم چه طایفهاند
گفت گرگ و سگ و شغالی چند
گره بباد مزن گرچه برداد وزد
که این سخن بمثل باد با سلیمان است
بباغ دهر بهار و خزان همآغوش است
زمانه جام بدست و جنازه بر دوش است
بس کن ز کبر و ناز که دیده است روزگار
چین قبای قیصر و طرف کلاه کی
اعتمادی نیست بر دور جهان
بلکه بر گردون گردان نیز هم
پردهداری میکند بر قصر کسرا عنکبوت
جغد نوبت میزند بر گنبد افراسیاب
خوش فرش بوریا و گدائی و خواب امن
کین عیش نیست درخور او رنگ خسروی
🔸 بدآموزیها و اندیشههای کج (تکهی سه از چهار)
این روش تا مدتی باقی بود لیکن از وقتی که هجوم تاتار شیرازهی حکومت اسلامی را بکلی از هم پاشید از آنوقت تاکنون مسلمانان سر بلند نکرده و نتوانستند امپراطوری معظمی مثل اول تشکیل داده عظمت اولیه و حیات پر از افتخار گذشته را تجدید نمایند. بالجمله در سطوت و قهاری حکومت رخنه پیدا شده تا درجهای از هیبت حکومت آزاد شدند و از آنرو تصوف قوت گرفته وسعتی بسزا پیدا نمود ... در اشعار فارسی موضوع اخلاق و موعظت و حکمت که از موضوعات مهمه شمرده میشود عبارت است از : بیثباتی دنیا ، انقلاب زمانه ، بیاعتباری روزگار ، شکایت از آسمان ، ترغیب به عنایت ، زهد ، توکل ، رضا و تسلیم و کلام تمام اکابر شعرا خاصه شعرای صوفیه پر است از این معانی بلکه باید گفت که تمام سرمایه و مواد اشعار اخلاقی و پند و اندرز منحصر است بهمینها و آن هم بلاشک از نتایج طرز حکومت و زاییدهی اوضاع و اصول مملکت میباشد. در ایران بلکه در تمام مشرق چون سلطنت روی اصول و قوانین و نظامات مدونه برقرار نبود و تشکیلات منظمی وجود نداشت لذا همیشه دچار انقلاب شدید و سخت میشدند. یکنفر امروز به تخت سلطنت قرار داشت فردا میدیدند سرش را بریده بدربار میبردند ، امروز کسی را میدیدند با خدم و حشم و طبل و علم حرکت میکند فردا همان کس را میدیدند که بزنجیر بسته میآورند ، خاندانی امروز تشکیل یافته خاندان دیگر که سالها روی کار بدند دفعـةً رهسپار فنا و زوال میشوند ، یکنفر تا امروز پشتهی هیزم بر سرگرفته در بازار میفروخت ، حال میبینند مالک تخت و تاج میباشد ، سلاطین سلاجقه و دیالمه که در تمام دنیا معروفند از همین درجهی پست بعظمت و بلندی رسیدهاند. کافور که در حرمین و مصر و شام خطبه بنام او میخواندند در بازار بردهفروشان دو روپیه خریداری شده بود. یعقوب صفار که معرکهآرائیهای او ورد زبانهاست رویگری بیش نبود. نتیجهی حتمی این گونه وقایع و پیشامدها این شد که بیثباتی زمانه و بیاعتباری روزگار در دلها رسوخ پیدا کرد و همین عوامل و اسباب عقاید و افکاری را که ذیلاً ملاحظه میکنید بوجود آورد :
چیست این زندگانی دنیا
گفت خوابی است یا خیالی چند
گفتم از وی چه حاصل است بگو
گفت درد سر و وبالی چند
گفتم اهل ستم چه طایفهاند
گفت گرگ و سگ و شغالی چند
گره بباد مزن گرچه برداد وزد
که این سخن بمثل باد با سلیمان است
بباغ دهر بهار و خزان همآغوش است
زمانه جام بدست و جنازه بر دوش است
بس کن ز کبر و ناز که دیده است روزگار
چین قبای قیصر و طرف کلاه کی
اعتمادی نیست بر دور جهان
بلکه بر گردون گردان نیز هم
پردهداری میکند بر قصر کسرا عنکبوت
جغد نوبت میزند بر گنبد افراسیاب
خوش فرش بوریا و گدائی و خواب امن
کین عیش نیست درخور او رنگ خسروی
✴️ نسخهی تازهی کتاب «زندگانی من»
🔸تاریخ آموزنده است ، همچنان سرگذشت بزرگان.
بویژه زندگینامههای ایشان همیشه بهترین سرمشق جوانان بوده است.
🔸این آزموده شده : رفتار درست از پند آموزندهترست.
🔸از بزرگان بزرگی آموخته میگردد ، از پاکدامنان پاکی ، از مهربانان مهرورزی ، از شیردلان دلیری ، از خستگیناپذیران کوشش و پشتکار ، از دانشمندان دانشپژوهی ، از کاردانان کاردانی ...
اینست اهمیت زندگینامههای بزرگان.
🔸کتاب «زندگانی منِ» احمد کسروی یکی از ارجدارترین زندگینامههاست.
🔸چنانکه نوید داده بودیم نسخهی تازهی آن آماده گردیده و اکنون آن را ارمغان خوانندگان مینماییم.
خوشا آنکه شما نیز به دوستان و آشنایانتان ارمغان کنید.
کتاب «زندگانی من»
.
🔸تاریخ آموزنده است ، همچنان سرگذشت بزرگان.
بویژه زندگینامههای ایشان همیشه بهترین سرمشق جوانان بوده است.
🔸این آزموده شده : رفتار درست از پند آموزندهترست.
🔸از بزرگان بزرگی آموخته میگردد ، از پاکدامنان پاکی ، از مهربانان مهرورزی ، از شیردلان دلیری ، از خستگیناپذیران کوشش و پشتکار ، از دانشمندان دانشپژوهی ، از کاردانان کاردانی ...
اینست اهمیت زندگینامههای بزرگان.
🔸کتاب «زندگانی منِ» احمد کسروی یکی از ارجدارترین زندگینامههاست.
🔸چنانکه نوید داده بودیم نسخهی تازهی آن آماده گردیده و اکنون آن را ارمغان خوانندگان مینماییم.
خوشا آنکه شما نیز به دوستان و آشنایانتان ارمغان کنید.
کتاب «زندگانی من»
.
👍1
🔶 کتاب «پندارها» (احمد کسروی)
🔸 گفتار چهارم : آیا در خواب آینده را توان دید؟.. (تکهی 3)
خوابگزاری (تعبیر خواب) که خود دستگاه دیگریست و در آن زمینه کتابهای بسیار نوشته شده همچنان بیپاست. خواب که بیپاست گزارشش بیپا اندر بیپاست. این از کجاست که اگر کسی در خواب فلان چیز را (از اسب و شتر و گرمابه و انگور و مانند اینها) دید فلان کار (از سفر رفتن و پول یافتن و شادمان گردیدن و مانند اینها) روی دهد؟!.. این بهمبستگی[=ارتباط] از کجا پیدا شده؟!..
اگر بکتابهایی که در این باره نوشته شده بازگردید خواهید دید جز گزافگویی (یا بهتر بگویم : زورگویی) دلیلی ندارد.
گاهی کسانی دعوای آزمایش میکنند. ولی دروغ و بیپاست. روزی کسی میگفت : من آزمودهام هرگاه که در خواب دیدم میپرم بسفر روم. دیگری گفت : من بارها دیدهام میپرم و بسفر نرفتهام.
در اینجا نیز بگفتهی کسان باوری نتوان داشت. این هم از جاهاییست که دروغنگویان نیز دروغ گویند. بسیار کسانی خود را نیز فریب دهند.
از خواب نیز زیانهای بسیار پدید آید : کسانی که دربند آن باشند گاهی بیهیچ شُوندی اندوهناک باشند و گاهی شادمان گردند. هنگامی امیدهای بیجا بندند ، زمانی بیمهای بیجا دارند. بشُوند یک خواب پریشانی باین و آن بدگمان باشند.
در آغاز جوانیم دوستی میداشتم کمتر روزی بحال سادهاش مییافتم. یک روز شادیها مینمودی. یک روز دلتنگیها نشان دادی. روزی باز اندوهناک میبود. چگونگی را پرسیدم. گفت : «من هر شبی که در خواب انگور سیاه بینم فردایش اندوهی بمن رسد. دیشب نیز انگور سیاه در خواب دیدهام و امروز دلگیر میباشم». گفتم : انگور سیاهی که شب در خواب بینید با اندوهناکی روز چه بهمبستگی درمیان تواند بود؟!.. آیا کدام دانشی این را میپذیرد؟!.. گفت : «من آزمودهام و میبینید که چون دیشب باز انگور سیاه دیدهام امروز اندوهناکم».
از این گفته در شگفت شدم و بنادانیش دلم سوخت. گفتم : اگر نیک اندیشید این اندوه شما نتیجهی آن پندار غلطست که میدارید و نتیجهی خواب یا انگور سیاه نیست. شما چون چنین پنداری میدارید هر زمان که چنان خوابی دیدید (و بیگمانست که بسیار میبینید) بخود اندوهناک میگردید ، و اگر آن پندار را دور اندازید خواهید دید که خواب یا انگور سیاه را هیچ گناهی نیست و شما نیز اندوهناک نخواهید بود.
شعری هست سرودهاند :
اگر در خواب بینی مرغ و ماهی
یقیناً میرسی بر پادشاهی
هزارها کسان فریب این شعر را خورده چون مرغ و ماهی در خواب دیده بودهاند چشم براه پادشاهی میداشتهاند و امیدهای بیجای شگفتی بآینده میبستهاند و چهبسا از کارهای خود بازمیماندهاند.
🔸 گفتار چهارم : آیا در خواب آینده را توان دید؟.. (تکهی 3)
خوابگزاری (تعبیر خواب) که خود دستگاه دیگریست و در آن زمینه کتابهای بسیار نوشته شده همچنان بیپاست. خواب که بیپاست گزارشش بیپا اندر بیپاست. این از کجاست که اگر کسی در خواب فلان چیز را (از اسب و شتر و گرمابه و انگور و مانند اینها) دید فلان کار (از سفر رفتن و پول یافتن و شادمان گردیدن و مانند اینها) روی دهد؟!.. این بهمبستگی[=ارتباط] از کجا پیدا شده؟!..
اگر بکتابهایی که در این باره نوشته شده بازگردید خواهید دید جز گزافگویی (یا بهتر بگویم : زورگویی) دلیلی ندارد.
گاهی کسانی دعوای آزمایش میکنند. ولی دروغ و بیپاست. روزی کسی میگفت : من آزمودهام هرگاه که در خواب دیدم میپرم بسفر روم. دیگری گفت : من بارها دیدهام میپرم و بسفر نرفتهام.
در اینجا نیز بگفتهی کسان باوری نتوان داشت. این هم از جاهاییست که دروغنگویان نیز دروغ گویند. بسیار کسانی خود را نیز فریب دهند.
از خواب نیز زیانهای بسیار پدید آید : کسانی که دربند آن باشند گاهی بیهیچ شُوندی اندوهناک باشند و گاهی شادمان گردند. هنگامی امیدهای بیجا بندند ، زمانی بیمهای بیجا دارند. بشُوند یک خواب پریشانی باین و آن بدگمان باشند.
در آغاز جوانیم دوستی میداشتم کمتر روزی بحال سادهاش مییافتم. یک روز شادیها مینمودی. یک روز دلتنگیها نشان دادی. روزی باز اندوهناک میبود. چگونگی را پرسیدم. گفت : «من هر شبی که در خواب انگور سیاه بینم فردایش اندوهی بمن رسد. دیشب نیز انگور سیاه در خواب دیدهام و امروز دلگیر میباشم». گفتم : انگور سیاهی که شب در خواب بینید با اندوهناکی روز چه بهمبستگی درمیان تواند بود؟!.. آیا کدام دانشی این را میپذیرد؟!.. گفت : «من آزمودهام و میبینید که چون دیشب باز انگور سیاه دیدهام امروز اندوهناکم».
از این گفته در شگفت شدم و بنادانیش دلم سوخت. گفتم : اگر نیک اندیشید این اندوه شما نتیجهی آن پندار غلطست که میدارید و نتیجهی خواب یا انگور سیاه نیست. شما چون چنین پنداری میدارید هر زمان که چنان خوابی دیدید (و بیگمانست که بسیار میبینید) بخود اندوهناک میگردید ، و اگر آن پندار را دور اندازید خواهید دید که خواب یا انگور سیاه را هیچ گناهی نیست و شما نیز اندوهناک نخواهید بود.
شعری هست سرودهاند :
اگر در خواب بینی مرغ و ماهی
یقیناً میرسی بر پادشاهی
هزارها کسان فریب این شعر را خورده چون مرغ و ماهی در خواب دیده بودهاند چشم براه پادشاهی میداشتهاند و امیدهای بیجای شگفتی بآینده میبستهاند و چهبسا از کارهای خود بازمیماندهاند.
🔶 دین و جهان
🔸 نشست چهارم (تکهی 4)
بدتر از همهی اینها داستان کیشهاست : در ایران بیش از ده کیش رواج میدارد و این بدترین گرفتاری برای مردم این کشور است. همان کارگران و رنجبران ، آلودهی بدآموزیهای پست این کیشها میباشند.
در اینجا نیز میپرسیم : اگر در ایران سوسیالیستی یا کمونیستی روان گردد آیا این کیشها بیکبار از میان خواهد رفت؟!. آیا بدآموزیهای جایگیر و کهن آنها از دلها سُتُرده خواهد شد؟!. آیا چنین گمان خوشی توان برد؟!. (1)
اینها را یکایک یاد میکنم تا نیک دانسته شود که این خردهگیران یا بدخواهان ما تا چه اندازه از فهم راستیها دورند و سخنانشان تا چه اندازه ناسنجیده و خامست.
من نمیدانم باین افسوس خورم که کسانی که دم از دلبستگی بکشور میزنند با کوششهای پایهدار ما دشمنی مینمایند و یا از اینکه درسخواندگانی بچنین سخنان خامی لب میگشایند.
میگویند : «باید وضعیت اقتصادی مردم را اصلاح کرد. دیگر چیزها خود بخود اصلاح خواهد شد» اگر راستش را خواهیم این سخن وارونه است. میباید گفت : در ایران تا این گمراهیها و نادانیها هست و ریشهی آنها کنده نشده ، بسامان یافتن زندگانی و بهیچ نیکی دیگری امید نتوان بست ، و هر کوششی که بشود بیهوده خواهد درآمد.
دلیلش داستان مشروطه است. پیشروان مشروطه نیز گرفتار این خامیها میبودند و چنین میپنداشتند که همانکه مشروطه در این کشور روان گردید و مجلس برپا شد و قانونهایی درمیان بود ، بهمهی بدبختیهای ایرانیان چاره خواهد شد و این توده رو براه پیشرفت نهاده ، در اندکزمانی با تودههای بزرگ اروپایی همسری خواهد نمود ، و از خامی این نمیدانستند که کیش شیعی و صوفیگری و شعرهای حافظ و سعدی و رباعیات خیام و بسیار مانند اینها با مشروطه و زندگانی آزاد و دمکراسی ناسازگار است و تا اینها هست و مغزها آلودهی آنهاست ، مشروطه در ایران پیش نتواند رفت و اگرهم روان گردد جز یک دستگاه پست و ننگآوری (همچون مشروطهی امروزی) نتواند بود. بلکه از بس خام میبودند ، از یکسو در راه مشروطه بکوشش و جانفشانی میپرداختند و از یکسو هواداری بسیار از کیش شیعی و از شعرهای سعدی و حافظ و خیام و از صوفیگری نشان میدادند و امروز نتیجهی خامیهای آنان را با دیده میبینید و از حالی که مشروطه در این کشور بدبخت پیدا کرده نیک آگاه میباشید.
شگفتتر آنکه بتازگی یک دلیل بسیار روشن در این زمینه بدست آمده و این بآشکار افتاده که از سامان دادن بزندگانی و اینگونه کارها چارهی گمراهیها و نادانیها نتواند بود ، و من نمیدانم چرا آن گویندگان از دلیلی بآن آشکاری ناآگاه ماندهاند و بخامی اندیشهها و آرزوهای خود پی نبردهاند.
پابرگی :
1ـ دولت شوروی بیست سال بیشتر با کیشها نبرد کرد و بآنها سخت گرفت ولی سپس دست بازداشت. اگر آن روش کارگر میبود آیا دست از آن میکشید؟!. باز سر برآوردن کشیشان و ملایان از یکسو و پیروانشان از سوی دیگر در شوروی ، کشوری که هفتاد سال با کمونیستی گردید ، گواه راستی سخن نویسنده است. او بیگمان است که چارهی گمراهیها تنها با آمیغهاست (گفتار نشست یکم) ، نه سوسیالیستی و نه بهبود اقتصادی چارهی آنها نخواهد بود. (ویراینده)
🔸 نشست چهارم (تکهی 4)
بدتر از همهی اینها داستان کیشهاست : در ایران بیش از ده کیش رواج میدارد و این بدترین گرفتاری برای مردم این کشور است. همان کارگران و رنجبران ، آلودهی بدآموزیهای پست این کیشها میباشند.
در اینجا نیز میپرسیم : اگر در ایران سوسیالیستی یا کمونیستی روان گردد آیا این کیشها بیکبار از میان خواهد رفت؟!. آیا بدآموزیهای جایگیر و کهن آنها از دلها سُتُرده خواهد شد؟!. آیا چنین گمان خوشی توان برد؟!. (1)
اینها را یکایک یاد میکنم تا نیک دانسته شود که این خردهگیران یا بدخواهان ما تا چه اندازه از فهم راستیها دورند و سخنانشان تا چه اندازه ناسنجیده و خامست.
من نمیدانم باین افسوس خورم که کسانی که دم از دلبستگی بکشور میزنند با کوششهای پایهدار ما دشمنی مینمایند و یا از اینکه درسخواندگانی بچنین سخنان خامی لب میگشایند.
میگویند : «باید وضعیت اقتصادی مردم را اصلاح کرد. دیگر چیزها خود بخود اصلاح خواهد شد» اگر راستش را خواهیم این سخن وارونه است. میباید گفت : در ایران تا این گمراهیها و نادانیها هست و ریشهی آنها کنده نشده ، بسامان یافتن زندگانی و بهیچ نیکی دیگری امید نتوان بست ، و هر کوششی که بشود بیهوده خواهد درآمد.
دلیلش داستان مشروطه است. پیشروان مشروطه نیز گرفتار این خامیها میبودند و چنین میپنداشتند که همانکه مشروطه در این کشور روان گردید و مجلس برپا شد و قانونهایی درمیان بود ، بهمهی بدبختیهای ایرانیان چاره خواهد شد و این توده رو براه پیشرفت نهاده ، در اندکزمانی با تودههای بزرگ اروپایی همسری خواهد نمود ، و از خامی این نمیدانستند که کیش شیعی و صوفیگری و شعرهای حافظ و سعدی و رباعیات خیام و بسیار مانند اینها با مشروطه و زندگانی آزاد و دمکراسی ناسازگار است و تا اینها هست و مغزها آلودهی آنهاست ، مشروطه در ایران پیش نتواند رفت و اگرهم روان گردد جز یک دستگاه پست و ننگآوری (همچون مشروطهی امروزی) نتواند بود. بلکه از بس خام میبودند ، از یکسو در راه مشروطه بکوشش و جانفشانی میپرداختند و از یکسو هواداری بسیار از کیش شیعی و از شعرهای سعدی و حافظ و خیام و از صوفیگری نشان میدادند و امروز نتیجهی خامیهای آنان را با دیده میبینید و از حالی که مشروطه در این کشور بدبخت پیدا کرده نیک آگاه میباشید.
شگفتتر آنکه بتازگی یک دلیل بسیار روشن در این زمینه بدست آمده و این بآشکار افتاده که از سامان دادن بزندگانی و اینگونه کارها چارهی گمراهیها و نادانیها نتواند بود ، و من نمیدانم چرا آن گویندگان از دلیلی بآن آشکاری ناآگاه ماندهاند و بخامی اندیشهها و آرزوهای خود پی نبردهاند.
پابرگی :
1ـ دولت شوروی بیست سال بیشتر با کیشها نبرد کرد و بآنها سخت گرفت ولی سپس دست بازداشت. اگر آن روش کارگر میبود آیا دست از آن میکشید؟!. باز سر برآوردن کشیشان و ملایان از یکسو و پیروانشان از سوی دیگر در شوروی ، کشوری که هفتاد سال با کمونیستی گردید ، گواه راستی سخن نویسنده است. او بیگمان است که چارهی گمراهیها تنها با آمیغهاست (گفتار نشست یکم) ، نه سوسیالیستی و نه بهبود اقتصادی چارهی آنها نخواهد بود. (ویراینده)
🔶 دفتر «ادبیات منظوم ایران»
🔸 بدآموزیها و اندیشههای کج (تکهی چهار از چهار)
این مطلب محتاج به بیان نیست که یک چیز تأثیرش در امزجه و طبایع مختلفه اختلاف پیدا میکند چنانکه در بعضی طبایع بیثباتی دنیا اثری که بخشید این بود که وقتی که بهیچ چیز نشود اعتبار کرد تحصیل دولت و ثروت و منصب و جاه عبث و بیهوده خواهد بود علیهذا قناعت ، عزلت ، انزوا ، توکل ، زهد ، عبادت را باید شعار قرار داد و کلمات شعرای صوفیه از آن پر است و رفتهرفته این طریقه یک اصل مسلمی شده مرکوز ذهن عارف و عامی گردید چنانکه میبینیم شعرائی هم که شب و روز در تلاش دنیا بودند محض انجام وظایف شعر و شاعری در مواعظ و پند همین مضامین و معانی را در سلک نظم کشیدهاند لیکن طبایع دیگر اثری که بخشید ضد اثر اولی بوده و آن این است که وقتی که نتوان بهیچ چیز اعتبار کرد و یا اعتماد نمود پس جد و جهد ، اندیشه و فکر ، سعی و عمل و بالاخره تک و دو تماماً بیحاصل و بینتیجه است بلکه در این دو روزهی حیات سرگرم عشرت و کامرانی ، نغمه و سرود بالاخره ساده و باده باید گردید و بایستی ساعات گرانبهای عمر را غنیمت دانست و صرف این امور کرد و همین طرز فکر است که مثل خیام و حافظ را بوجود میآورد.
بنوش باده که ایام غم نخواهد ماند
چنان نماند و چنین نیز هم نخواهد ماند
سرود مجلس جمشید گفتهاند این بود
که جام باده بیاور که جم نخواهد ماند
ابر است ساقیا قدحی پر شراب کن
دور فلک درنگ ندارد شتاب کن
زان بیشتر که عالم ما میشود خراب
ما را بجام بادهی گلگون خراب کن
شراب تلخ ده ساقی که مردافکن بود زورش
که تا لختی بیاسایم ز دنیا و شر و شورش
کمند صید بهرامی بیفکن جام می برگیر
که من پیمودم این صحرا نه بهرام است نه گورش
بیا تا گل برافشانیم و می در ساغر اندازیم
فلک را سقف بشکافیم و طرح دیگر اندازیم
غم دنیای دنی چند خوری باده بخور
حیف باشد دل دانا که مشوش باشد
که برد بنزد شاهان ز من گدا پیامی
که بکوی می فروشان دو هزار جم بجامی
جائی که تخت و مسند جم میرود بباد
گر غم خوریم خوش نبود به که می خوریم
🔸 بدآموزیها و اندیشههای کج (تکهی چهار از چهار)
این مطلب محتاج به بیان نیست که یک چیز تأثیرش در امزجه و طبایع مختلفه اختلاف پیدا میکند چنانکه در بعضی طبایع بیثباتی دنیا اثری که بخشید این بود که وقتی که بهیچ چیز نشود اعتبار کرد تحصیل دولت و ثروت و منصب و جاه عبث و بیهوده خواهد بود علیهذا قناعت ، عزلت ، انزوا ، توکل ، زهد ، عبادت را باید شعار قرار داد و کلمات شعرای صوفیه از آن پر است و رفتهرفته این طریقه یک اصل مسلمی شده مرکوز ذهن عارف و عامی گردید چنانکه میبینیم شعرائی هم که شب و روز در تلاش دنیا بودند محض انجام وظایف شعر و شاعری در مواعظ و پند همین مضامین و معانی را در سلک نظم کشیدهاند لیکن طبایع دیگر اثری که بخشید ضد اثر اولی بوده و آن این است که وقتی که نتوان بهیچ چیز اعتبار کرد و یا اعتماد نمود پس جد و جهد ، اندیشه و فکر ، سعی و عمل و بالاخره تک و دو تماماً بیحاصل و بینتیجه است بلکه در این دو روزهی حیات سرگرم عشرت و کامرانی ، نغمه و سرود بالاخره ساده و باده باید گردید و بایستی ساعات گرانبهای عمر را غنیمت دانست و صرف این امور کرد و همین طرز فکر است که مثل خیام و حافظ را بوجود میآورد.
بنوش باده که ایام غم نخواهد ماند
چنان نماند و چنین نیز هم نخواهد ماند
سرود مجلس جمشید گفتهاند این بود
که جام باده بیاور که جم نخواهد ماند
ابر است ساقیا قدحی پر شراب کن
دور فلک درنگ ندارد شتاب کن
زان بیشتر که عالم ما میشود خراب
ما را بجام بادهی گلگون خراب کن
شراب تلخ ده ساقی که مردافکن بود زورش
که تا لختی بیاسایم ز دنیا و شر و شورش
کمند صید بهرامی بیفکن جام می برگیر
که من پیمودم این صحرا نه بهرام است نه گورش
بیا تا گل برافشانیم و می در ساغر اندازیم
فلک را سقف بشکافیم و طرح دیگر اندازیم
غم دنیای دنی چند خوری باده بخور
حیف باشد دل دانا که مشوش باشد
که برد بنزد شاهان ز من گدا پیامی
که بکوی می فروشان دو هزار جم بجامی
جائی که تخت و مسند جم میرود بباد
گر غم خوریم خوش نبود به که می خوریم