دفاع_در_دیوان_کیفر_محاکمه_مختاری_ب2.pdf
539.3 KB
🔸 دفاع در دیوان کیفر
🔸 محاکمهی مختاری
🔹 بخش دوم
⭐️ همهی تکهها یکجا در یک فایل پیدیاف
🔸 محاکمهی مختاری
🔹 بخش دوم
⭐️ همهی تکهها یکجا در یک فایل پیدیاف
✴️ بیرون راندن بدآموزیها از مغزها جز بدستیاری حقایق نتواند بود
(تکهی 2 از 5)
سخن نویسندهی گرامی را میتوان بدینسان درستتر گردانید : باید گمراه بودن و زیانمندی بدآموزیها و اندیشههای زهرآلود یا هر گونه اندیشهی ناراستی را با پیش کشیدن حقایق ، یاوری گرفتن از دلیل و داوری خرد ، نشان داد و از نیرو انداخت. اگر چنین نشود ، ریشخند ، بدزبانی و تحقیر ، زور یا هر شیوهی دیگری نتیجهی نیکی نخواهد داد و اگرهم اندیشهای با چنان شیوههایی خاموشی گیرد جز چندگاهی نبوده سپس در فرصتی دیگر همچون آتش زیر خاکستر سر برآورده راه خود را پیش خواهد گرفت.
پندار (اندیشهی بیدلیل) و اندیشههای گمراه در جهان فراوان پدید آمده و فراوان نیز نابود شده. یک رشته از آنها با پیشرفت دانشها نابود گردیده. مثلاً پاستور دانشمندِ بنام با آزمایشهای خود نشان داد که از «نازنده» زنده پدید نمیآید (نظریهی «خلقالساعه» را پوچ گردانید). من خود در کودکی این را شنیده بودم که اگر آجری را نمناک نگاه داریم پس از چندی از زیر آن کژدم پدید آید.
امروز حقیقتی که پاستور آن را بازنمود آن اندازه شناخته شده است که جزو «بدیهیات» بحساب میآید به این معنی که اگر همان گفته دربارهی پدید آمدن کژدم از آجر نمناک را بگویید ، پاسخ خواهید شنید که نه از آجر بلکه از تخم کژدم است که کژدم پدید آید.
گردش خورشید بدور زمین را با آنکه دیداریست که هر روز به چشم میبینیم امروز جز بیسوادان که حقیقتش را نخواندهاند کسی باور ندارد. این هم جز با نشر گستردهی حقایق ستارهشناسی انجام نگرفته است.
یک رشتهی دیگری از پندارها یا اندیشههای پوچ بکوشش خردمندان از میان رفته. مثلاً این حقیقت که آدمی آزاد زاییده شده و باید آزاد زندگانی کند و نمیتوان مالک او شد و بردهاش گردانید. آزادیخواهان جهان با این اندیشهی ستمگرانه دههها بلکه سدهها نبرد کرده تا آن را برانداختهاند.
دربارهی نابودی اندیشههای غلط ، کسروی آن را نیک بازنموده. از جمله در کتاب «دین و جهان» چنین آورده :
«در جهان تاکنون این دو چیز در نبرد بودهاند. همیشه پنداربافیها و گمراهیهایی بمیان آمده و از اینسو آمیغهایی[حقایق] رو نموده و آنها را از میان برده. این نبرد همیشه در کار بوده و اکنون هم در کار است».[1]
«سرچشمهی گمراهیها در خود آدمیانست. چیزی را که ندانستند بجای آنکه خاموش ایستند یا از راهش بجستجو برخیزند ، به پنداربافی پردازند و خود را دچار گمراهیها و نادانیها گردانند. در برابر آنها کسانی باید آمیغها را بازنمایند و با آن پندارها به نبرد کوشیده از میان برند».[2]
«کاری که ما میکنیم بیرون گردانیدن گمراهیها و نادانیها از مغزها و جا دادن آمیغها و داناکها [=آنچه دانند ، آگاهیها] در آنهاست ، و این دو کار باهم توأمست ، بلکه خود یک کار است. باین معنی که ما آمیغها را در دلها میگنجانیم تا بتوانیم بدستیاری آنها گمراهیها را بیرون رانیم.
... مغز آدمی کاسهی مسی نیست که ما بگیریم و با شستن و خاک مالیدن از گمراهیها پاک گردانیم ... نادانیها و گمراهیها از مغزها هنگامی بیرون رود که آمیغها بجای آنها بیاید ، وگرنه بیرون نخواهد رفت و اگرهم رفت نادانیهای دیگری جای آنها را خواهد گرفت.
شما چنین انگارید که یک دسته مردم دربارهی گیتی پندار کهن پدران خود را میدارند و چنین میدانند که زمینیست پهن و هموار و آسمانهایی بروی آن ، یکی بالا دیگری ، و چنین انگارید که ما میخواهیم آنان را از آن گمراهی و نادانی بیرون آوریم ، آیا از چه راه توانیم؟ آیا با گفتن اینکه «نفهمیدهاید» یا «اینها راست نیست» آن پندار از مغزهای آنان بیرون خواهد رفت؟.. بیگمان نخواهد رفت و هودهای[نتیجه] از سخن ما جز سستی باورهاشان نخواهد بود. اگرهم یکی آن پندار را از دل بیرون کرد ، پندار غلط دیگری از پیش خود بجای آن خواهد گزاشت. پس بیرون راندن نادانیها از مغزها جز با یاد دادن آمیغها نتواند بود.
در همان زمینهی کوششهای خودمان ، ما که با ده و چند کیش نبرد میکنیم و میخواهیم آنها را یکایک براندازیم ، اگر تنها بآن بس کنیم که بگوییم : «این کیشها بیپاست» و بریشخند و نکوهش پردازیم ، نتیجه آن باشد که باورها سست گردد ولی به همان حال بازماند (چنانکه روزنامهها تاکنون این کار را کردهاند و این نتیجه اکنون درمیانست و خود یکی از گرفتاریهای توده ، همان میباشد) ، و ما هنگامی توانیم آن کیشها را براندازیم که چنانکه از آنها نکوهش میکنیم و بیپایی هر یکی را بازمینماییم ، معنی راست دین را نیز روشن گردانیم و در آن زمینه آنچه آمیغهاست با دلیلهای استوار نشان دهیم که اینها را در دلها جا دهیم و آنها را دور رانیم. تنها از این راهست که به نتیجهی درستی توانیم رسید».[3]
[1] : دین و جهان ، سات 63
[2] : همان ، سات 71
[3] : همان ، سات 3 .
(تکهی 2 از 5)
سخن نویسندهی گرامی را میتوان بدینسان درستتر گردانید : باید گمراه بودن و زیانمندی بدآموزیها و اندیشههای زهرآلود یا هر گونه اندیشهی ناراستی را با پیش کشیدن حقایق ، یاوری گرفتن از دلیل و داوری خرد ، نشان داد و از نیرو انداخت. اگر چنین نشود ، ریشخند ، بدزبانی و تحقیر ، زور یا هر شیوهی دیگری نتیجهی نیکی نخواهد داد و اگرهم اندیشهای با چنان شیوههایی خاموشی گیرد جز چندگاهی نبوده سپس در فرصتی دیگر همچون آتش زیر خاکستر سر برآورده راه خود را پیش خواهد گرفت.
پندار (اندیشهی بیدلیل) و اندیشههای گمراه در جهان فراوان پدید آمده و فراوان نیز نابود شده. یک رشته از آنها با پیشرفت دانشها نابود گردیده. مثلاً پاستور دانشمندِ بنام با آزمایشهای خود نشان داد که از «نازنده» زنده پدید نمیآید (نظریهی «خلقالساعه» را پوچ گردانید). من خود در کودکی این را شنیده بودم که اگر آجری را نمناک نگاه داریم پس از چندی از زیر آن کژدم پدید آید.
امروز حقیقتی که پاستور آن را بازنمود آن اندازه شناخته شده است که جزو «بدیهیات» بحساب میآید به این معنی که اگر همان گفته دربارهی پدید آمدن کژدم از آجر نمناک را بگویید ، پاسخ خواهید شنید که نه از آجر بلکه از تخم کژدم است که کژدم پدید آید.
گردش خورشید بدور زمین را با آنکه دیداریست که هر روز به چشم میبینیم امروز جز بیسوادان که حقیقتش را نخواندهاند کسی باور ندارد. این هم جز با نشر گستردهی حقایق ستارهشناسی انجام نگرفته است.
یک رشتهی دیگری از پندارها یا اندیشههای پوچ بکوشش خردمندان از میان رفته. مثلاً این حقیقت که آدمی آزاد زاییده شده و باید آزاد زندگانی کند و نمیتوان مالک او شد و بردهاش گردانید. آزادیخواهان جهان با این اندیشهی ستمگرانه دههها بلکه سدهها نبرد کرده تا آن را برانداختهاند.
دربارهی نابودی اندیشههای غلط ، کسروی آن را نیک بازنموده. از جمله در کتاب «دین و جهان» چنین آورده :
«در جهان تاکنون این دو چیز در نبرد بودهاند. همیشه پنداربافیها و گمراهیهایی بمیان آمده و از اینسو آمیغهایی[حقایق] رو نموده و آنها را از میان برده. این نبرد همیشه در کار بوده و اکنون هم در کار است».[1]
«سرچشمهی گمراهیها در خود آدمیانست. چیزی را که ندانستند بجای آنکه خاموش ایستند یا از راهش بجستجو برخیزند ، به پنداربافی پردازند و خود را دچار گمراهیها و نادانیها گردانند. در برابر آنها کسانی باید آمیغها را بازنمایند و با آن پندارها به نبرد کوشیده از میان برند».[2]
«کاری که ما میکنیم بیرون گردانیدن گمراهیها و نادانیها از مغزها و جا دادن آمیغها و داناکها [=آنچه دانند ، آگاهیها] در آنهاست ، و این دو کار باهم توأمست ، بلکه خود یک کار است. باین معنی که ما آمیغها را در دلها میگنجانیم تا بتوانیم بدستیاری آنها گمراهیها را بیرون رانیم.
... مغز آدمی کاسهی مسی نیست که ما بگیریم و با شستن و خاک مالیدن از گمراهیها پاک گردانیم ... نادانیها و گمراهیها از مغزها هنگامی بیرون رود که آمیغها بجای آنها بیاید ، وگرنه بیرون نخواهد رفت و اگرهم رفت نادانیهای دیگری جای آنها را خواهد گرفت.
شما چنین انگارید که یک دسته مردم دربارهی گیتی پندار کهن پدران خود را میدارند و چنین میدانند که زمینیست پهن و هموار و آسمانهایی بروی آن ، یکی بالا دیگری ، و چنین انگارید که ما میخواهیم آنان را از آن گمراهی و نادانی بیرون آوریم ، آیا از چه راه توانیم؟ آیا با گفتن اینکه «نفهمیدهاید» یا «اینها راست نیست» آن پندار از مغزهای آنان بیرون خواهد رفت؟.. بیگمان نخواهد رفت و هودهای[نتیجه] از سخن ما جز سستی باورهاشان نخواهد بود. اگرهم یکی آن پندار را از دل بیرون کرد ، پندار غلط دیگری از پیش خود بجای آن خواهد گزاشت. پس بیرون راندن نادانیها از مغزها جز با یاد دادن آمیغها نتواند بود.
در همان زمینهی کوششهای خودمان ، ما که با ده و چند کیش نبرد میکنیم و میخواهیم آنها را یکایک براندازیم ، اگر تنها بآن بس کنیم که بگوییم : «این کیشها بیپاست» و بریشخند و نکوهش پردازیم ، نتیجه آن باشد که باورها سست گردد ولی به همان حال بازماند (چنانکه روزنامهها تاکنون این کار را کردهاند و این نتیجه اکنون درمیانست و خود یکی از گرفتاریهای توده ، همان میباشد) ، و ما هنگامی توانیم آن کیشها را براندازیم که چنانکه از آنها نکوهش میکنیم و بیپایی هر یکی را بازمینماییم ، معنی راست دین را نیز روشن گردانیم و در آن زمینه آنچه آمیغهاست با دلیلهای استوار نشان دهیم که اینها را در دلها جا دهیم و آنها را دور رانیم. تنها از این راهست که به نتیجهی درستی توانیم رسید».[3]
[1] : دین و جهان ، سات 63
[2] : همان ، سات 71
[3] : همان ، سات 3 .
🔶 دفتر «خراباتیان که بودند و چه میگفتند؟»
🔸 ما بکار از راهش درآمدهایم
... یک روزی بود جناب آقای فروغی نخستوزیر و جناب آقای حکمت وزیر فرهنگ بودند و این دو وزیر هواداری بسیار از شعرای گذشتهی ایران مینمودند و در راه رواج آنها کوشش بیاندازه نشان میدادند. در همان روزها «کنگرهی فردوسی» تازه بپایان رسیده و در نتیجهی آن جشن و تجلیل باشکوه ، در سرتاسر ایران هواداری از شعر و شاعران رواج بیاندازه یافته بود. در بیشتر شهرها انجمن ادبی که خود انجمن شاعران بود برپا میکردند. روزنامهها پیاپی شعر و غزل بچاپ میرسانیدند.
در همان هنگام ما در سال دوم پیمان بنوشتن گفتارهایی در نکوهش از بیهودهگویی شاعران آغاز کردیم و زیانهای کتابهای بازمانده از زمان مغول و قرنهای گذشته را یکایک شمردن گرفتیم.
ما با هر شعری مخالف نیستیم. من مقصود خود را دربارهی شعر بارها نوشتهام و در پرچم نیز خواهیم نوشت. ما از یکسو با بیهودهگویی شاعران دشمنی مینمودیم و از یکسو شعرها و کتابهای زمان مغول و قرنهای گذشته را (که دورهی زبونی ایران بوده) زیانآور میدانستیم. اینها را باید در جای خود شرح دهیم.
به هر حال نوشتههای ما در چنان هنگامی با یک هیاهوی سختی مصادف گردید. انجمن ادبی و شاعران همگی بدشمنی برخاستند. برخی روزنامهها ستونهای خود را بروی گفتارهای پست و بیادبانه که کسانی در برابر دلیلهای ما مینوشتند باز کردند.
از آنسوی آقایان نخستوزیر و وزیر فرهنگ با پیمان دشمنی سختی نمودند و از فشار بازنایستادند. همان جناب آقای حکمت چون گواه این داستانست در اینجا مینویسم (1) : در آن روزها من در دانشکدهی معقول و منقول درس مختصری [تاریخ] داشتم و چون همان هنگام قانون دانشگاه گذشت من نیز مشمول بودم که بایستی یک رسالهای بنویسم و از شمار استادان باشم و ماهانه سههزار ریال بیشتر حقوق گیرم. لیکن روزی بدیدن جناب آقای حکمت رفتم و ایشان بیمقدمه بپرخاشهایی برخاستند که چرا در پیمان از خیام و دیگر شاعران بدگویی رفته ، و در پایان چنین گفتند : «ما شما را باستادی در دانشگاه با این شرط خواهیم پذیرفت که آن نوشتههای خود را جبران کنید». من پاسخ داده گفتم : «در آن صورت باید از استادی دانشگاه چشم پوشم». چنان هم کردم. برای آنکه از راه خود برنگردم از حقوق استادی و از دیگر بهرههای آن چشم پوشیدم.
کسانی بمن ایراد میگیرند که کیف وکالت بزیر بغل گرفته و هر روز در دادگاهها در جلو این میز و آن میز میایستم. ولی من خود از این کار بسیار خرسندم. زیرا همین کیف به بغل زدن و در جلو میزهای دفتر و دادگاه ایستادنست که مرا توانا گردانیده از چنین آزمایشهایی با پیشانی باز بیرون آیم.
در اینجا جای آن نیست که بگوییم چرا آقای فروغی و آقای حکمت بکتابهای زمان مغول و بشعرای گذشته آن علاقه را نشان میدادند و چرا من آن مخالفت را میکردم. ظاهر مطلب آنست که آقایان چون خود شاعرند هواداری از شعرا مینمودند و من چون شاعر نیستم از آن بدم میآمد. ولی چنین نیست و داستان از هر دو سو بسیار عمیقتر از اینست که در بیرون دیده میشود. نه آنان کسی هستند که بنام شاعری یا شعردوستی بآن سختگیریها و فشارها پردازند و نه من کسی هستم که بعلت شاعر نبودن ، آن دشمنی را با شاعران نمایم و آن سختیها را بخود هموار گردانم. اینها علتهای دیگری دارد که باید یک روزی با خود آقایان روبرو شویم (اگر خدا خواهد) و این سخنان را بمیان آوریم و در آن هنگام در روزنامه هم خواهیم نوشت و بسیاری از رازها را آشکار خواهیم گردانید. (2)
👇
🔸 ما بکار از راهش درآمدهایم
... یک روزی بود جناب آقای فروغی نخستوزیر و جناب آقای حکمت وزیر فرهنگ بودند و این دو وزیر هواداری بسیار از شعرای گذشتهی ایران مینمودند و در راه رواج آنها کوشش بیاندازه نشان میدادند. در همان روزها «کنگرهی فردوسی» تازه بپایان رسیده و در نتیجهی آن جشن و تجلیل باشکوه ، در سرتاسر ایران هواداری از شعر و شاعران رواج بیاندازه یافته بود. در بیشتر شهرها انجمن ادبی که خود انجمن شاعران بود برپا میکردند. روزنامهها پیاپی شعر و غزل بچاپ میرسانیدند.
در همان هنگام ما در سال دوم پیمان بنوشتن گفتارهایی در نکوهش از بیهودهگویی شاعران آغاز کردیم و زیانهای کتابهای بازمانده از زمان مغول و قرنهای گذشته را یکایک شمردن گرفتیم.
ما با هر شعری مخالف نیستیم. من مقصود خود را دربارهی شعر بارها نوشتهام و در پرچم نیز خواهیم نوشت. ما از یکسو با بیهودهگویی شاعران دشمنی مینمودیم و از یکسو شعرها و کتابهای زمان مغول و قرنهای گذشته را (که دورهی زبونی ایران بوده) زیانآور میدانستیم. اینها را باید در جای خود شرح دهیم.
به هر حال نوشتههای ما در چنان هنگامی با یک هیاهوی سختی مصادف گردید. انجمن ادبی و شاعران همگی بدشمنی برخاستند. برخی روزنامهها ستونهای خود را بروی گفتارهای پست و بیادبانه که کسانی در برابر دلیلهای ما مینوشتند باز کردند.
از آنسوی آقایان نخستوزیر و وزیر فرهنگ با پیمان دشمنی سختی نمودند و از فشار بازنایستادند. همان جناب آقای حکمت چون گواه این داستانست در اینجا مینویسم (1) : در آن روزها من در دانشکدهی معقول و منقول درس مختصری [تاریخ] داشتم و چون همان هنگام قانون دانشگاه گذشت من نیز مشمول بودم که بایستی یک رسالهای بنویسم و از شمار استادان باشم و ماهانه سههزار ریال بیشتر حقوق گیرم. لیکن روزی بدیدن جناب آقای حکمت رفتم و ایشان بیمقدمه بپرخاشهایی برخاستند که چرا در پیمان از خیام و دیگر شاعران بدگویی رفته ، و در پایان چنین گفتند : «ما شما را باستادی در دانشگاه با این شرط خواهیم پذیرفت که آن نوشتههای خود را جبران کنید». من پاسخ داده گفتم : «در آن صورت باید از استادی دانشگاه چشم پوشم». چنان هم کردم. برای آنکه از راه خود برنگردم از حقوق استادی و از دیگر بهرههای آن چشم پوشیدم.
کسانی بمن ایراد میگیرند که کیف وکالت بزیر بغل گرفته و هر روز در دادگاهها در جلو این میز و آن میز میایستم. ولی من خود از این کار بسیار خرسندم. زیرا همین کیف به بغل زدن و در جلو میزهای دفتر و دادگاه ایستادنست که مرا توانا گردانیده از چنین آزمایشهایی با پیشانی باز بیرون آیم.
در اینجا جای آن نیست که بگوییم چرا آقای فروغی و آقای حکمت بکتابهای زمان مغول و بشعرای گذشته آن علاقه را نشان میدادند و چرا من آن مخالفت را میکردم. ظاهر مطلب آنست که آقایان چون خود شاعرند هواداری از شعرا مینمودند و من چون شاعر نیستم از آن بدم میآمد. ولی چنین نیست و داستان از هر دو سو بسیار عمیقتر از اینست که در بیرون دیده میشود. نه آنان کسی هستند که بنام شاعری یا شعردوستی بآن سختگیریها و فشارها پردازند و نه من کسی هستم که بعلت شاعر نبودن ، آن دشمنی را با شاعران نمایم و آن سختیها را بخود هموار گردانم. اینها علتهای دیگری دارد که باید یک روزی با خود آقایان روبرو شویم (اگر خدا خواهد) و این سخنان را بمیان آوریم و در آن هنگام در روزنامه هم خواهیم نوشت و بسیاری از رازها را آشکار خواهیم گردانید. (2)
👇
پابرگیها (از ویراینده):
1ـ فروغی و حکمت هر دو دشمنیها نشان دادند. فروغی همان سال (21) درگذشت ولی حکمت تا سال 59 زنده بود و بارها جایگاههای بلندی گرفت.
2ـ این سخن جای اندیشهی فراوان دارد و به آسانی نمیتوان از رویش گذشت. زمانی که این گفتار نوشته شده اینان (فروغی و حکمت) هر دو زنده بودند. فروغی که سالها در حکومت رضاشاه وزیر و نخستوزیر بود ، تا یک ماه و نیم پیش از این گفتار نیز نخستوزیر محمدرضاشاه میبود. از یک ماه پیش از این گفتار نیز وزیر دربار گردیده بود. حکمت نیز پس از این بارها وزارت و جایگاههای بالایی داشت تا در سال 59 درگذشت. اکنون باید اندیشید : اینان هر دو کسروی را نیک میشناختند و کسروی نیز آنها را. در یک گفتاری در یکی از روزنامههای پرتیراژ آن زمان ، کسروی هر دو را در پرده «خائن» و با چنین سخنانی ایشان را به دفاع از خود و رفع آن اتهام میخواند. ولی آنها چه میکنند؟ آیا از اینکه کسروی به ایشان «اتهام» بسته شکایت میکنند؟! آیا خواهان تشکیل دادگاهی در این باره میشوند؟! آیا در روزنامهها و یا در کتابی از خود دفاع میکنند؟!. نه! هیچ یک نبوده است. پس نتیجه چیست؟! چگونه وزیر بانفوذی همچون حکمت و کسی مانند فروغی که در دو حکومت پهلوی و پیش از آن رویهمرفته نزدیک به بیست مقام از ریاست مجلس تا نخستوزیری را داشته و در زمان این گفتار نیز بتازگی از نخستوزیری خود دست کشیده و وزیر دربار شده بود درپی دفاع از خود برنیامده؟!
باید دانست این نخستین حملهی مستقیم کسروی به اعضای «کمپانی خیانت» است. کمابیش دو سال و نیم پس از این کسروی در کتاب «دادگاه» نیمی از دانستههای خود را به آشکار درآورده و از «کمپانی خیانت» آشکاره سخن میراند و خیانتهای ایشان را تا آنجا که در بررسیهای تاریخی دانسته و در پیشامدهای شهریور 1320 نیز برایش روشنتر گردیده بود برشتهی نوشتن میکشد.
1ـ فروغی و حکمت هر دو دشمنیها نشان دادند. فروغی همان سال (21) درگذشت ولی حکمت تا سال 59 زنده بود و بارها جایگاههای بلندی گرفت.
2ـ این سخن جای اندیشهی فراوان دارد و به آسانی نمیتوان از رویش گذشت. زمانی که این گفتار نوشته شده اینان (فروغی و حکمت) هر دو زنده بودند. فروغی که سالها در حکومت رضاشاه وزیر و نخستوزیر بود ، تا یک ماه و نیم پیش از این گفتار نیز نخستوزیر محمدرضاشاه میبود. از یک ماه پیش از این گفتار نیز وزیر دربار گردیده بود. حکمت نیز پس از این بارها وزارت و جایگاههای بالایی داشت تا در سال 59 درگذشت. اکنون باید اندیشید : اینان هر دو کسروی را نیک میشناختند و کسروی نیز آنها را. در یک گفتاری در یکی از روزنامههای پرتیراژ آن زمان ، کسروی هر دو را در پرده «خائن» و با چنین سخنانی ایشان را به دفاع از خود و رفع آن اتهام میخواند. ولی آنها چه میکنند؟ آیا از اینکه کسروی به ایشان «اتهام» بسته شکایت میکنند؟! آیا خواهان تشکیل دادگاهی در این باره میشوند؟! آیا در روزنامهها و یا در کتابی از خود دفاع میکنند؟!. نه! هیچ یک نبوده است. پس نتیجه چیست؟! چگونه وزیر بانفوذی همچون حکمت و کسی مانند فروغی که در دو حکومت پهلوی و پیش از آن رویهمرفته نزدیک به بیست مقام از ریاست مجلس تا نخستوزیری را داشته و در زمان این گفتار نیز بتازگی از نخستوزیری خود دست کشیده و وزیر دربار شده بود درپی دفاع از خود برنیامده؟!
باید دانست این نخستین حملهی مستقیم کسروی به اعضای «کمپانی خیانت» است. کمابیش دو سال و نیم پس از این کسروی در کتاب «دادگاه» نیمی از دانستههای خود را به آشکار درآورده و از «کمپانی خیانت» آشکاره سخن میراند و خیانتهای ایشان را تا آنجا که در بررسیهای تاریخی دانسته و در پیشامدهای شهریور 1320 نیز برایش روشنتر گردیده بود برشتهی نوشتن میکشد.
🔶 در پیرامون اسلام
🔸 گفتار یکم : زیانهای اسلام - تکهی دوم
ج ـ خرد که گرانمایهترین دادهی خداست باید هر کسی آن را نیک شناسد و پیروی کند و راستی آنست که دین برای نیرومند گردانیدن خردهاست ، ولی مسلمانان این را نمیشناسند و ارجی نمیگزارند. بلکه چون باورها و کارهاشان بیخردانه است با خرد دشمنی مینمایند و از ارج آن میکاهند. بارها دیدهایم میآیند و با ما بکشاکش میپردازند که بهر چه اینهمه به خرد ارج میگزاریم. یا دیدهایم میگویند : «عقلها نیز با هم اختلاف دارد».
د ـ برانگیختگی (یا بگفتهی آنان پیغمبری) یک پایه از دین و خود یکی از رازهای سپهر میباشد. اینان معنی راست آن را نمیشناسند ، و یک رشته پندارهای بیپایی را در آن زمینه دنبال میکنند. بگمان آنان کسی را که خدا برگزید جبرائیل باو نمودار گردد ، و با وی سخن راند ، و از میانهی او و خدا پرده برخیزد ، و پیاپی فرشتهها بنزد او در آمد و رفت باشند و آن برانگیخته باید در نزد مردم «دعوی» کند ، و آنان برای آزمایش ، «نتوانستنی» (معجزه) از او طلبند ، و چون توانست «ایمان» آورند. و پس از آن هرچه گفت بپذیرند. اینهاست دانستههای آنان دربارهی برانگیخته که میباید گفت : سراپا پوچست.
کتابهای مسلمانان پر است از داستانهای نتوانستنی که بنام پاکمرد اسلام نوشتهاند : ماه را دو نیم گردانیده ، بآسمان برای دیدار خدا رفته ، آفتاب را پس از فرورفتن بازگردانیده ، از میان انگشتان چشمه روان گردانیده ، با سوسمار سخن گفته.
اگر از یک مسلمانی بپرسید : دلیل راستگویی پیغمبر اسلام چه بوده؟ بیدرنگ خواهد گفت : «معجزه نشان داد ، شقالقمر کرد ، از غیب خبر داد ...» اگر بگویید که در قرآن دیده میشود که از پیغمبر هر زمان معجزه خواستهاند ناتوانی نموده و آشکاره گفته من نمیتوانم پس چگونه شما میگویید معجزه نشان داد؟!. چگونه آنهمه داستانها را در کتابها مینویسید؟!. در اینجاست که درماند و هیچ پاسخ نتواند.
ﻫ ـ دربارهی آنجهان پندارهای بسیار پوچی را در مغزهای خود جا دادهاند. کسی که مرد در گور دوباره زنده گردد ، و دو فرشته یکی «نکیر» و دیگری «منکر» با گرزهای آتشینی بدست بسر او آیند و پرسشهایی با زبان عربی کنند : «من ربک؟. من نبیک؟.» که باید به هر پرسش پاسخ دهد ، وگرنه گرزهای آتشین بسرش فرود خواهد آمد. کسی که گناهکار است گور او را خواهد فشرد. روز رستاخیز همگی از گور خواهند برخاست و در یک بیابانی گرد خواهند آمد ، خدا بروی کرسی خواهد نشست ، پیغمبران از اینسو و آنسو صف خواهند کشید. گناه و صواب هر کس در ترازو کشیده خواهد شد ، پیغمبران هر یکی به «امت» خود میانجی خواهد بود ، سپس از روی پل باریک و برندهی «صراط» گذشته یک دسته به بهشت خواهند رفت و یک دسته بدوزخ خواهند افتاد.
.
🔸 گفتار یکم : زیانهای اسلام - تکهی دوم
ج ـ خرد که گرانمایهترین دادهی خداست باید هر کسی آن را نیک شناسد و پیروی کند و راستی آنست که دین برای نیرومند گردانیدن خردهاست ، ولی مسلمانان این را نمیشناسند و ارجی نمیگزارند. بلکه چون باورها و کارهاشان بیخردانه است با خرد دشمنی مینمایند و از ارج آن میکاهند. بارها دیدهایم میآیند و با ما بکشاکش میپردازند که بهر چه اینهمه به خرد ارج میگزاریم. یا دیدهایم میگویند : «عقلها نیز با هم اختلاف دارد».
د ـ برانگیختگی (یا بگفتهی آنان پیغمبری) یک پایه از دین و خود یکی از رازهای سپهر میباشد. اینان معنی راست آن را نمیشناسند ، و یک رشته پندارهای بیپایی را در آن زمینه دنبال میکنند. بگمان آنان کسی را که خدا برگزید جبرائیل باو نمودار گردد ، و با وی سخن راند ، و از میانهی او و خدا پرده برخیزد ، و پیاپی فرشتهها بنزد او در آمد و رفت باشند و آن برانگیخته باید در نزد مردم «دعوی» کند ، و آنان برای آزمایش ، «نتوانستنی» (معجزه) از او طلبند ، و چون توانست «ایمان» آورند. و پس از آن هرچه گفت بپذیرند. اینهاست دانستههای آنان دربارهی برانگیخته که میباید گفت : سراپا پوچست.
کتابهای مسلمانان پر است از داستانهای نتوانستنی که بنام پاکمرد اسلام نوشتهاند : ماه را دو نیم گردانیده ، بآسمان برای دیدار خدا رفته ، آفتاب را پس از فرورفتن بازگردانیده ، از میان انگشتان چشمه روان گردانیده ، با سوسمار سخن گفته.
اگر از یک مسلمانی بپرسید : دلیل راستگویی پیغمبر اسلام چه بوده؟ بیدرنگ خواهد گفت : «معجزه نشان داد ، شقالقمر کرد ، از غیب خبر داد ...» اگر بگویید که در قرآن دیده میشود که از پیغمبر هر زمان معجزه خواستهاند ناتوانی نموده و آشکاره گفته من نمیتوانم پس چگونه شما میگویید معجزه نشان داد؟!. چگونه آنهمه داستانها را در کتابها مینویسید؟!. در اینجاست که درماند و هیچ پاسخ نتواند.
ﻫ ـ دربارهی آنجهان پندارهای بسیار پوچی را در مغزهای خود جا دادهاند. کسی که مرد در گور دوباره زنده گردد ، و دو فرشته یکی «نکیر» و دیگری «منکر» با گرزهای آتشینی بدست بسر او آیند و پرسشهایی با زبان عربی کنند : «من ربک؟. من نبیک؟.» که باید به هر پرسش پاسخ دهد ، وگرنه گرزهای آتشین بسرش فرود خواهد آمد. کسی که گناهکار است گور او را خواهد فشرد. روز رستاخیز همگی از گور خواهند برخاست و در یک بیابانی گرد خواهند آمد ، خدا بروی کرسی خواهد نشست ، پیغمبران از اینسو و آنسو صف خواهند کشید. گناه و صواب هر کس در ترازو کشیده خواهد شد ، پیغمبران هر یکی به «امت» خود میانجی خواهد بود ، سپس از روی پل باریک و برندهی «صراط» گذشته یک دسته به بهشت خواهند رفت و یک دسته بدوزخ خواهند افتاد.
.
🔶 دفاع در دیوان کیفر
🔸 متن دفاع آقای کسروی در دیوان کیفر ـ تکهی 14
در اینجا یک موضوع هم شخصیت خزعل و دیگرانست. من تأسف میخورم که آقای پوررضا این موضوع را بمیان آوردند و من هم ناگزیرم گفتگویی کنم و بسیار متأسفم که مایهی رنجش کسان آنها خواهد بود. دربارهی شاهزاده فیروز بچند جمله بس میکنم : نخست باید بگویم که من از او هیچ بدی ندیده بودم. آن سالی که وزیر عدلیه شد من از خوزستان برگشته و بیکار بودم و ایشان نتوانستند بمن کاری دهند زیرا با وزارت جنگ محاکمهای داشتم ولی بمن محبت بسیار کرد. من نیز آن سالی که زندانی شد بنام قدردانی بوسیلهی حاجی فطنالدوله که اکنون زنده است کتابهایی برایش فرستادم. اینها را میگویم که پنداشته نشود ازو رنجیدگی دارم. من از او رنجیدگی ندارم ولی همه میدانند که او در سیاست مبغوض بود. چنانکه هنگامی روزنامهی صور اسرافیل او را دنبال کرد که در کرمان دوازده تن آدم کشته است. سپس نیز داستان پیمان 1919 را که وثوقالدوله و این شاهزاده بستند و در واقع شومترین پیمانی بود همگی میدانند.
اما شیخ خزعل ، باید تصریح کنم که من ازو گزند و آسیب دیدهام. زمانی که بدولت نافرمانی نمود من در خوزستان بودم زیان و آزار بسیار کشیدم. چیزی که هست من با او کینه نورزیدم و دلیلش آن است که چون پس از بازگشتن به تهران تاریخ خوزستان و داستان نافرمانی شیخ را نوشتم (که آن کتاب بچاپ رسیده) (1) یادی از سرگذشت خود نکردم و دربارهی شیخ نیز بپردهدری نپرداختم زیرا من کمتر اهمیتی بقضایای خود میدهم. گذشته از آنکه من از سفر خوزستان با همهی زیان و آزاری که دیدم با خوشدلی بازگردیدم. بخصوص که در آن سفر با خانبهادر دوستی یافتم و آن مرد باآنکه همهکارهی شیخ بود با من دوستی و مهربانی بسیار نمود و بیشتر بپاس دوستیهای او بود که من بدرفتاریهای شیخ و کسانش را فراموش ساختم. کنون هم بر من ناگوار است که از شیخ بد گویم. ولی چون پای وکالت درمیان است نمیتوانم چشمپوشی کنم. این بسیار شگفت است که شیخ خزعل را یکی از بزرگان ایران شمارند و یک فرد نیکوکارش نشان دهند و کسانی را بیگناه باتهام کشتن او بزندان اندازند و بدادگاه کشانند. اینها از آن سر زده که تاریخ شیخ را نمیدانند و من هم در اینجا جز باختصار یاد نتوانم کرد (در اینجا بتاریخچهی شیخ پرداخت که چون در پرچم جداگانه نوشته شده و میشود دیگر در اینجا نمیآوریم). (2)
پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ تاریخ پانصدسالهی خوزستان
2ـ تاریخچهی شیخ خزعل را بنام «شیخ خزعلخان و کارهای او» در بخش دوم کتاب آوردهایم.
.
🔸 متن دفاع آقای کسروی در دیوان کیفر ـ تکهی 14
در اینجا یک موضوع هم شخصیت خزعل و دیگرانست. من تأسف میخورم که آقای پوررضا این موضوع را بمیان آوردند و من هم ناگزیرم گفتگویی کنم و بسیار متأسفم که مایهی رنجش کسان آنها خواهد بود. دربارهی شاهزاده فیروز بچند جمله بس میکنم : نخست باید بگویم که من از او هیچ بدی ندیده بودم. آن سالی که وزیر عدلیه شد من از خوزستان برگشته و بیکار بودم و ایشان نتوانستند بمن کاری دهند زیرا با وزارت جنگ محاکمهای داشتم ولی بمن محبت بسیار کرد. من نیز آن سالی که زندانی شد بنام قدردانی بوسیلهی حاجی فطنالدوله که اکنون زنده است کتابهایی برایش فرستادم. اینها را میگویم که پنداشته نشود ازو رنجیدگی دارم. من از او رنجیدگی ندارم ولی همه میدانند که او در سیاست مبغوض بود. چنانکه هنگامی روزنامهی صور اسرافیل او را دنبال کرد که در کرمان دوازده تن آدم کشته است. سپس نیز داستان پیمان 1919 را که وثوقالدوله و این شاهزاده بستند و در واقع شومترین پیمانی بود همگی میدانند.
اما شیخ خزعل ، باید تصریح کنم که من ازو گزند و آسیب دیدهام. زمانی که بدولت نافرمانی نمود من در خوزستان بودم زیان و آزار بسیار کشیدم. چیزی که هست من با او کینه نورزیدم و دلیلش آن است که چون پس از بازگشتن به تهران تاریخ خوزستان و داستان نافرمانی شیخ را نوشتم (که آن کتاب بچاپ رسیده) (1) یادی از سرگذشت خود نکردم و دربارهی شیخ نیز بپردهدری نپرداختم زیرا من کمتر اهمیتی بقضایای خود میدهم. گذشته از آنکه من از سفر خوزستان با همهی زیان و آزاری که دیدم با خوشدلی بازگردیدم. بخصوص که در آن سفر با خانبهادر دوستی یافتم و آن مرد باآنکه همهکارهی شیخ بود با من دوستی و مهربانی بسیار نمود و بیشتر بپاس دوستیهای او بود که من بدرفتاریهای شیخ و کسانش را فراموش ساختم. کنون هم بر من ناگوار است که از شیخ بد گویم. ولی چون پای وکالت درمیان است نمیتوانم چشمپوشی کنم. این بسیار شگفت است که شیخ خزعل را یکی از بزرگان ایران شمارند و یک فرد نیکوکارش نشان دهند و کسانی را بیگناه باتهام کشتن او بزندان اندازند و بدادگاه کشانند. اینها از آن سر زده که تاریخ شیخ را نمیدانند و من هم در اینجا جز باختصار یاد نتوانم کرد (در اینجا بتاریخچهی شیخ پرداخت که چون در پرچم جداگانه نوشته شده و میشود دیگر در اینجا نمیآوریم). (2)
پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ تاریخ پانصدسالهی خوزستان
2ـ تاریخچهی شیخ خزعل را بنام «شیخ خزعلخان و کارهای او» در بخش دوم کتاب آوردهایم.
.
در پیرامون اسلام - دیباچه سخن.pdf
357.1 KB
🔸 در پیرامون اسلام
✍ احمد کسروی
🔹 دیباچهی سخن (همهی تکهها یکجا در یک فایل پیدیاف)
✍ احمد کسروی
🔹 دیباچهی سخن (همهی تکهها یکجا در یک فایل پیدیاف)
✴️ بیرون راندن بدآموزیها از مغزها جز بدستیاری حقایق نتواند بود
(تکهی 3 از 5)
همچنان اگر کسانی بیهیچ توضیح و دلیل آوردنی تنها یک رشته کتابهایی را بدآموز بخوانند و به نابودی آنها بکوشند ، کارشان بنیادی نبوده و از این راه اندیشههای درون آن کتابها ـ هرچند زیانمند ـ نابود نخواهد شد.
این حقیقتی بود درمیان سخنان خردهگیر گرامی که ما نیز آن را براست میداریم و دیدید که کسروی خود به این نکته آگاه بوده و آن را دلیل آورده تا نشان دهد راه نبرد با کیشهای امروزی چیست. خود خردهگیر نیز برای آنکه هواداران کتابسوزان را قانع کند کارشان بیهوده است تنها افزاری که بکار برده یاد نمودن چنان حقیقتی بوده.
سراسر کوششهای کسروی جز از این راه نبوده. برای مثال زمینهی «ادبیات» را بدیده گیرید و کوششی که او بکار برده تا ادبیات به معنی درست خود بازگردد. نخست یک رشته گفتار بنام «شعر در ایران» در سال نخست پیمان نوشت که در آن شعر را از دیدهی زبان و سامان زبان به بررسی گزارد. بمعنی شعر پرداخت و این بازنمود که شعر سخنست ، سخن آراسته. ارج شعر در معنی آنست. آراستگی یک شعر هرچه باشد نمیتواند پاسخگوی ناستودگیهای معنی آن باشد. از شعرهای نیکی که به پیمان فرستاده میشد نمونههایی آورده نشان داد که شعر نیک آنست که معنی نیکی از آن برآید. در آن گفتارها نشان میدهد که یک توده برای رهیدن از بدبختیها و براه پیشرفت افتادن نیازمند خویهای ستودهای مانند آزادگی و گردنفرازی و نیکنامی و پاکزبانی و مانندهای آنست. ایرانیان اگر میخواهند از بدبختیها و درماندگیها برهند باید از پستیهایی که از رهگذر شعر در هزار سال گذشته پدید آمده دور ایستند. شاعران ایران افسوسمندانه بیشتر دربند آرایشهای شعری بودهاند و در این راه به هر ناستودگی تن دادهاند بدانسان که زشتی چاپلوسی و بندگی و گردن به ستم گزاردن ، شاهدبازی و بیدردی ، هجو و بیهودهگویی و گزافهگویی از میان برخاسته.
در همان سال در یک رشته گفتارهای دیگری به صوفیگری در شعرهای ایرانیان پرداخته. از آغاز صوفیگری گفته که جز نیکخواهی نبوده. ولی سپس از آن فرسنگها دور گردیده و خود آسیب بزرگی به ایرانیان گردیده. اینها را با شرح پردامنهای با نمونههای بسیار در شعرها نشان داده. نشان داده یک بخش بزرگی از شعرهای شاعران ایرانی سخن از پندار «وحدت وجود» و دیگر پندارهاییست که بنیاد صوفیگری در ایران میباشد. در سراسر این گفتارها نیز بارها بر این نکته تأکید شده که ادبیات به معنی درست خود جز این نیست که مردمان را به غیرت و دلیری و آزادگی و ستم برنتابیدن و دیگر ستودگیها وادارد. ایرانیان باید از اینگونه شعرها که بزرگترین آرمانی که به مردم ارمغان میدارد گوشهگیری و لقمه نانی بدهان گزاردن و خرقهای بر دوش داشتن میباشد ، دوری جویند. در این رشته گفتارها گفتگوهای بسیاری نیز با خوانندگان پیش آمده که در هر کدام از آنها یک گوشه از این جستار روشنی بیشتر یافته.
پس از اینها چون در آن زمان شعر و شاعری در ایران رویهی دیوانگی بخود گرفته بود و بدخواهان وزارت فرهنگ به همدستی شرقشناسان به دامنگیر شدن آن هرچه بیشتر میکوشیدند ، هیاهویی بدشمنی با کسروی برانگیخته میگردد و انجمن ادبی تهران ازو میخواهد که در یک سخنرانی در آنجا از اندیشههای خود دفاع کند. کسروی به انجمن رفته و سخنرانی بسیار مؤثری میکند و هیاهو میخوابد. این سومین کوششی بود که در این راه بکار برد. کوتاهشدهی آن سخنرانی در دفتری چاپ شده است.
در چهارمین کوشش برای روشن نمودن هرچه بیشتر جستار شعر و ادبیات ، کسروی رشته گفتارهای «چند سخنی از دفتر» و «ادبیات منظوم ایران» و برخی دیگر را در پایان سال دوم مهنامه دنبال میکند و همچون سال پیش به یکایک ایرادهای خوانندگان میپردازد. چون سخنان دیگری نیز در زمینههای اجتماعی در سال نخست و دوم مهنامه رانده اکنون میتواند به جستار ادبیات بهتر درآید و ادبیاتی را که یک مردم آزاده و خواهان سرفرازی نیاز دارند نیک بازنماید. در آن گفتارها بگوشههای تاریکی که پرداخته نشده بود ، از جمله به بدخواهی شرقشناسان که میخواهند ما سرگرم زیانکاریهایی بنام «ادبیات» باشیم (آنچه در ایران بنام ادبیات شناخته شده) نیز میپردازد.
پس از این کوششها کسروی در پیمان به جستارهای دیگر میپردازد تا اینکه چند سال پس از آن هنگامی که روزنامهی پرچم را بنیاد میگزارد در آنجا به جستار شعر اشارههایی میکند. 👇
(تکهی 3 از 5)
همچنان اگر کسانی بیهیچ توضیح و دلیل آوردنی تنها یک رشته کتابهایی را بدآموز بخوانند و به نابودی آنها بکوشند ، کارشان بنیادی نبوده و از این راه اندیشههای درون آن کتابها ـ هرچند زیانمند ـ نابود نخواهد شد.
این حقیقتی بود درمیان سخنان خردهگیر گرامی که ما نیز آن را براست میداریم و دیدید که کسروی خود به این نکته آگاه بوده و آن را دلیل آورده تا نشان دهد راه نبرد با کیشهای امروزی چیست. خود خردهگیر نیز برای آنکه هواداران کتابسوزان را قانع کند کارشان بیهوده است تنها افزاری که بکار برده یاد نمودن چنان حقیقتی بوده.
سراسر کوششهای کسروی جز از این راه نبوده. برای مثال زمینهی «ادبیات» را بدیده گیرید و کوششی که او بکار برده تا ادبیات به معنی درست خود بازگردد. نخست یک رشته گفتار بنام «شعر در ایران» در سال نخست پیمان نوشت که در آن شعر را از دیدهی زبان و سامان زبان به بررسی گزارد. بمعنی شعر پرداخت و این بازنمود که شعر سخنست ، سخن آراسته. ارج شعر در معنی آنست. آراستگی یک شعر هرچه باشد نمیتواند پاسخگوی ناستودگیهای معنی آن باشد. از شعرهای نیکی که به پیمان فرستاده میشد نمونههایی آورده نشان داد که شعر نیک آنست که معنی نیکی از آن برآید. در آن گفتارها نشان میدهد که یک توده برای رهیدن از بدبختیها و براه پیشرفت افتادن نیازمند خویهای ستودهای مانند آزادگی و گردنفرازی و نیکنامی و پاکزبانی و مانندهای آنست. ایرانیان اگر میخواهند از بدبختیها و درماندگیها برهند باید از پستیهایی که از رهگذر شعر در هزار سال گذشته پدید آمده دور ایستند. شاعران ایران افسوسمندانه بیشتر دربند آرایشهای شعری بودهاند و در این راه به هر ناستودگی تن دادهاند بدانسان که زشتی چاپلوسی و بندگی و گردن به ستم گزاردن ، شاهدبازی و بیدردی ، هجو و بیهودهگویی و گزافهگویی از میان برخاسته.
در همان سال در یک رشته گفتارهای دیگری به صوفیگری در شعرهای ایرانیان پرداخته. از آغاز صوفیگری گفته که جز نیکخواهی نبوده. ولی سپس از آن فرسنگها دور گردیده و خود آسیب بزرگی به ایرانیان گردیده. اینها را با شرح پردامنهای با نمونههای بسیار در شعرها نشان داده. نشان داده یک بخش بزرگی از شعرهای شاعران ایرانی سخن از پندار «وحدت وجود» و دیگر پندارهاییست که بنیاد صوفیگری در ایران میباشد. در سراسر این گفتارها نیز بارها بر این نکته تأکید شده که ادبیات به معنی درست خود جز این نیست که مردمان را به غیرت و دلیری و آزادگی و ستم برنتابیدن و دیگر ستودگیها وادارد. ایرانیان باید از اینگونه شعرها که بزرگترین آرمانی که به مردم ارمغان میدارد گوشهگیری و لقمه نانی بدهان گزاردن و خرقهای بر دوش داشتن میباشد ، دوری جویند. در این رشته گفتارها گفتگوهای بسیاری نیز با خوانندگان پیش آمده که در هر کدام از آنها یک گوشه از این جستار روشنی بیشتر یافته.
پس از اینها چون در آن زمان شعر و شاعری در ایران رویهی دیوانگی بخود گرفته بود و بدخواهان وزارت فرهنگ به همدستی شرقشناسان به دامنگیر شدن آن هرچه بیشتر میکوشیدند ، هیاهویی بدشمنی با کسروی برانگیخته میگردد و انجمن ادبی تهران ازو میخواهد که در یک سخنرانی در آنجا از اندیشههای خود دفاع کند. کسروی به انجمن رفته و سخنرانی بسیار مؤثری میکند و هیاهو میخوابد. این سومین کوششی بود که در این راه بکار برد. کوتاهشدهی آن سخنرانی در دفتری چاپ شده است.
در چهارمین کوشش برای روشن نمودن هرچه بیشتر جستار شعر و ادبیات ، کسروی رشته گفتارهای «چند سخنی از دفتر» و «ادبیات منظوم ایران» و برخی دیگر را در پایان سال دوم مهنامه دنبال میکند و همچون سال پیش به یکایک ایرادهای خوانندگان میپردازد. چون سخنان دیگری نیز در زمینههای اجتماعی در سال نخست و دوم مهنامه رانده اکنون میتواند به جستار ادبیات بهتر درآید و ادبیاتی را که یک مردم آزاده و خواهان سرفرازی نیاز دارند نیک بازنماید. در آن گفتارها بگوشههای تاریکی که پرداخته نشده بود ، از جمله به بدخواهی شرقشناسان که میخواهند ما سرگرم زیانکاریهایی بنام «ادبیات» باشیم (آنچه در ایران بنام ادبیات شناخته شده) نیز میپردازد.
پس از این کوششها کسروی در پیمان به جستارهای دیگر میپردازد تا اینکه چند سال پس از آن هنگامی که روزنامهی پرچم را بنیاد میگزارد در آنجا به جستار شعر اشارههایی میکند. 👇
چون در سالهای گذشته به خراباتیگری پرداخته و اندیشههای زهرآلود آن را بازنموده است ، در اینجا فرصت مییابد که در یک رشته گفتارهای دیگری نشان دهد «خراباتیان که بودند و چه میگفتند». هم در آنجاست که گفتار «حافظ چه میگوید؟» را تکه تکه در روزنامه میآورد. در آنجا بازنموده میشود که شعرهای حافظ بدیهای شعرهای دیگر را از یاوهگویی ، چاپلوسی ، ستایش گدایی ، رواج اندیشههای خراباتی ، سادهبازی ، ستایش بیاندازه از می و میخوارگی و مانندهای آن یکجا دارد.
🔶 دفتر «خراباتیان که بودند و چه میگفتند؟»
🔸 در پیرامون شعر (تکهی 1)
چون در گفتارهای پیش از مخالفت خود با شاعران نام بردیم میخواهیم در اینجا بهتر و مفصلتر شرح دهیم :
باید دانست هر چیزی یک حقیقتی دارد که اگر دانسته شود نیکی یا بدیش بآسانی شناخته خواهد بود. دربارهی شعر هم باید حقیقت آن را دانست. زیرا چنانکه حقیقت بسیار چیزها دانسته نیست حقیقت شعر نیز دانسته نمیباشد. شاعران خودشان ستایشهای غریبی از آن کردهاند. چنانکه گاهی آن را «معجزه» نامیدهاند. گاهی «سحر» خواندهاند. گاهی «ید بیضا» گفتهاند. برخی گزافه را بالا برده آن را «وحی» نامیدهاند. ولی اینها همه گزافه است. همه از آنست که معنی درست شعر را نمیدانند.
شما اگر امروز از کسی بپرسید : «شعر چیست؟..» از این پرسش شما در شگفت شده خواهد گفت : «چطور شعر چیست؟.. مگر شما معنی شعر را نمیدانید؟!.. مگر تاکنون شعر نشنیدهاید؟!..». باید گفت : چرا شعر شنیدهایم. در ایران چه فراوانست شعر. مثلاً این یک شعریست :
به شبنشینی زندانیان برم حسرت
که نُقل مجلسشان دانههای زنجیر است
ما چون این را میاندیشیم و میسنجیم میبینیم «سخن» است : سخنی باوزن و قافیه. از اینجا میدانیم که سخن بدو گونه است : یکی ساده (بیوزن و قافیه) دیگری باوزن و قافیه ، که آن یکی را نثر مینامیم و این یکی را شعر. پس حقیقت شعر دانسته شد : «شعر سخن است». شما اگر یک سخنی دارید میتوانید آن را با نثر یا با شعر ـ با هر کدام که دلتان میخواهد ـ بگویید.
این چیزیست که همگی باید بپذیرند. کنون میآییم بر سر سخن : ما دربارهی سخن یک قاعدهای داریم و آن اینکه : «سخن برای نیاز باید بود». نطق یا سخنگویی یک نیروییست خدا بآدمیان داده که با آن مطالب خود را بیکدیگر بفهمانند. سخن برای آنست که شما چون مطلبی دارید بدیگری یا بدیگران بگویید. اینست اگر کسی یک مطلبی ندارد و بیجهت زبان و دهان خود را بکار میاندازد و یک جملههای بیمعنایی میگوید ، یا کسی در یک اتاقی تنها نشسته خودبخود سخنرانی میکند ، این کار دلیل اختلال مغز آن کس میباشد و مردم او را دیوانه یا سبکمغز خواهند شمرد. بسیاری از دیوانهها آسیب دیگری ندارند و عنوان دیوانگیشان جز بیهوده سخن گفتن نیست.
این هم چیزیست که باید همگی بپذیرند ، و ما از این دو مقدمه نتیجه گرفته میگوییم : «شعر هم باید جز بهنگام نیاز نباشد» ایراد ما بشعرا از همینجاست. شعرا شعر را تابع نیاز نمیدانند و آن را یک چیزی جداگانهای میشمارند و اینست بیآنکه نیازی باشد مینشینند و شعر میسازند.
اینان گمان میکنند شعر بخودی خود یک چیز مطلوبیست. باید آن را ساخت و نوشت و چاپ کرد ، اگرچه نیازی درمیان نباشد. ما میگوییم : این غلط است. این کار بیهودهگوییست. چه فرقی هست میانهی آنکه کسی با نثر بیهودهگویی کند یا اینکه دیگری با نظم کند؟!.. چرا باید آن را دیوانگی و سبکمغزی شمرد و این را نشمرد؟!..
تنها سخن نیست. هر کار دیگری همینکه از روی نیاز نبود بیهوده شمرده خواهد شد. شما چنین انگارید یک معماری یا یک شرکتی از اینجا تا قم ، در سر راه پیاپی خانه میسازد و میگذرد. این کار او جز دلیل دیوانگیش نخواهد بود. خانه باید ساخت ، ولی بهنگام نیاز و باندازهی نیاز. خانه برای نشستن است. خود آن یک مطلوب جداگانهای نیست.
ایراد نخستین ما بشعر از همین راه است. ما میگوییم : در جهان نیک و بدی هست. خدا بمردمان خرد داده که نیک و بد و سودمند و زیانمند را از هم جدا گردانند. میگوییم : باید در هر کاری خرد را داور گردانید و راهنمایی او را پذیرفت.
.
🔸 در پیرامون شعر (تکهی 1)
چون در گفتارهای پیش از مخالفت خود با شاعران نام بردیم میخواهیم در اینجا بهتر و مفصلتر شرح دهیم :
باید دانست هر چیزی یک حقیقتی دارد که اگر دانسته شود نیکی یا بدیش بآسانی شناخته خواهد بود. دربارهی شعر هم باید حقیقت آن را دانست. زیرا چنانکه حقیقت بسیار چیزها دانسته نیست حقیقت شعر نیز دانسته نمیباشد. شاعران خودشان ستایشهای غریبی از آن کردهاند. چنانکه گاهی آن را «معجزه» نامیدهاند. گاهی «سحر» خواندهاند. گاهی «ید بیضا» گفتهاند. برخی گزافه را بالا برده آن را «وحی» نامیدهاند. ولی اینها همه گزافه است. همه از آنست که معنی درست شعر را نمیدانند.
شما اگر امروز از کسی بپرسید : «شعر چیست؟..» از این پرسش شما در شگفت شده خواهد گفت : «چطور شعر چیست؟.. مگر شما معنی شعر را نمیدانید؟!.. مگر تاکنون شعر نشنیدهاید؟!..». باید گفت : چرا شعر شنیدهایم. در ایران چه فراوانست شعر. مثلاً این یک شعریست :
به شبنشینی زندانیان برم حسرت
که نُقل مجلسشان دانههای زنجیر است
ما چون این را میاندیشیم و میسنجیم میبینیم «سخن» است : سخنی باوزن و قافیه. از اینجا میدانیم که سخن بدو گونه است : یکی ساده (بیوزن و قافیه) دیگری باوزن و قافیه ، که آن یکی را نثر مینامیم و این یکی را شعر. پس حقیقت شعر دانسته شد : «شعر سخن است». شما اگر یک سخنی دارید میتوانید آن را با نثر یا با شعر ـ با هر کدام که دلتان میخواهد ـ بگویید.
این چیزیست که همگی باید بپذیرند. کنون میآییم بر سر سخن : ما دربارهی سخن یک قاعدهای داریم و آن اینکه : «سخن برای نیاز باید بود». نطق یا سخنگویی یک نیروییست خدا بآدمیان داده که با آن مطالب خود را بیکدیگر بفهمانند. سخن برای آنست که شما چون مطلبی دارید بدیگری یا بدیگران بگویید. اینست اگر کسی یک مطلبی ندارد و بیجهت زبان و دهان خود را بکار میاندازد و یک جملههای بیمعنایی میگوید ، یا کسی در یک اتاقی تنها نشسته خودبخود سخنرانی میکند ، این کار دلیل اختلال مغز آن کس میباشد و مردم او را دیوانه یا سبکمغز خواهند شمرد. بسیاری از دیوانهها آسیب دیگری ندارند و عنوان دیوانگیشان جز بیهوده سخن گفتن نیست.
این هم چیزیست که باید همگی بپذیرند ، و ما از این دو مقدمه نتیجه گرفته میگوییم : «شعر هم باید جز بهنگام نیاز نباشد» ایراد ما بشعرا از همینجاست. شعرا شعر را تابع نیاز نمیدانند و آن را یک چیزی جداگانهای میشمارند و اینست بیآنکه نیازی باشد مینشینند و شعر میسازند.
اینان گمان میکنند شعر بخودی خود یک چیز مطلوبیست. باید آن را ساخت و نوشت و چاپ کرد ، اگرچه نیازی درمیان نباشد. ما میگوییم : این غلط است. این کار بیهودهگوییست. چه فرقی هست میانهی آنکه کسی با نثر بیهودهگویی کند یا اینکه دیگری با نظم کند؟!.. چرا باید آن را دیوانگی و سبکمغزی شمرد و این را نشمرد؟!..
تنها سخن نیست. هر کار دیگری همینکه از روی نیاز نبود بیهوده شمرده خواهد شد. شما چنین انگارید یک معماری یا یک شرکتی از اینجا تا قم ، در سر راه پیاپی خانه میسازد و میگذرد. این کار او جز دلیل دیوانگیش نخواهد بود. خانه باید ساخت ، ولی بهنگام نیاز و باندازهی نیاز. خانه برای نشستن است. خود آن یک مطلوب جداگانهای نیست.
ایراد نخستین ما بشعر از همین راه است. ما میگوییم : در جهان نیک و بدی هست. خدا بمردمان خرد داده که نیک و بد و سودمند و زیانمند را از هم جدا گردانند. میگوییم : باید در هر کاری خرد را داور گردانید و راهنمایی او را پذیرفت.
.
🔶 در پیرامون اسلام
🔸 گفتار یکم : زیانهای اسلام - تکهی سوم
و ـ در دین چنانکه مردم خدا را میشناسند باید آیین او را (دربارهی گردانیدن جهان) نیز شناسند. شناختن خدا بیشناختن آیین او سودی ندارد. لیکن مسلمانان از آیین خدا ناآگاهند ، و بیشتر باورها و کارهاشان بآخشیج آن آیین میباشد و من اینک مثالهایی را مینویسم :
1) اینجهان از روی یک سامانی میگردد و هر کاری در آن نتیجهی کار دیگری میباشد که هیچ چیزی بیشُوَند[بیسبب] نتواند بود. لیکن مسلمانان همیشه درپی کارهای بیشُوند و بیرون از آیین میباشند.
مثلاً به بیماری با دعا درمان میکنند ، برای پیشوایان خود «معجزه» یا «کرامت» میشمارند ، به بازگشت عیسا ، و پیدایش امام ناپیدا ، و زندگانی جاوید خضر که همه بیرون از آیین جهان است باور میدارند ، و اگر شما ایرادی گیرید چنین پاسخ دهند : «از قدرت خدا چه بعید است؟» از گمراهی این نمیدانند که خدا برای توانایی خود مرزی ، و بهر کارهایش آیینی گزارده است : «نه هر چه تواند بود باید بود».
2) اینجهان همیشه در پیشرفت است. پیشرفت یک بند برجستهای از آیین جهان میباشد و باید هر زمان نیکیهای دیگری در آن پیدا شود. ولی مسلمانان وارونهی این را میشناسند و در نزد آنان گذشته از اکنون و آینده بهتر میبوده. در سایهی همین نافهمیست که بزمان خود ارج نمیگزارند و همیشه در اندیشهی گذشته میباشند ، و این یکی از شُوندهای پس ماندن ایشان میباشد.
3) این خواست خداست که هر چندگاه یک بار جنبش خدایی رخ دهد و یک راه رستگاری بروی جهانیان باز گردد و گمراهیها از میان رود. لیکن مسلمانان آن را با اسلام پایان یافته میشمارند و بیخردانه دست خدا را بسته میدانند. اگر میلیونها سال نیز بگذرد دیگر خدا بجهان نخواهد پرداخت.
4) در حال آنکه دربارهی زمان آن باور را میدارند و دربارهی جنبشهای دینی چنین میپندارند ، میبیوسند[1] در آخر زمان عیسا از آسمان فرود آید ، و یا مهدی پیدا شود و جهان ناگهان برنگ دیگری افتد.
آنچه را که آیین خداست نمیشناسند و از پندار خود چنین نادانیها پدید آوردهاند.
اینها شش رشته گمراهیهای مسلمانانست. اینها هر یکی گمراهی بزرگ و ریشهدار دیگری میباشد. اینها هر یکی بدتر و زیانآورتر از پرستش لات و هُبَل است.
اینها نادانیهاییست که مایهی ویرانی جهان و پستی تودهها تواند بود. دین که آدمیان نیازمندند برای جلوگیری از اینها و مانند اینهاست.
از آنسوی انبوه مسلمانان باینها گرفتارند. اینها نادانیهای مشایخ جامع اَزهَر و علمای نجف میباشد. بماند آنکه مردم عامی با گمراهیهای فراوان دیگری دچارند. بماند آنکه چند رشته بدآموزیها و گمراهیهای بزرگ دیگری ـ از شیعیگری ، باطنیگری ، صوفیگری ، خراباتیگری ، فلسفهی یونان ، علیاللهیگری ، بهائیگری ـ در کشورهای مسلمانان و درمیان ایشان رواج میدارد و هر گروهی یکی از آنها را کیش خود میشناسد. بماند آنکه در سالهای آخر مادّیگری از اروپا رو بشرق آورده و درمیان مسلمانان رواج یافته و امروز انبوه درسخواندگان (از میان ملایان نیز) بیدین و مادّی میباشند. چیزی که هست پارهای از آنان آشکاره بیدینی نشان میدهند ولی بسیاری با همهی بیدینی از دین نیز دست برنمیدارند و با یک باورهای سستی دودل و درمانده روزگار میگزارند.
[1ـ بیوسیدن (biusidan) = انتظار کشیدن ـ و]
.
🔸 گفتار یکم : زیانهای اسلام - تکهی سوم
و ـ در دین چنانکه مردم خدا را میشناسند باید آیین او را (دربارهی گردانیدن جهان) نیز شناسند. شناختن خدا بیشناختن آیین او سودی ندارد. لیکن مسلمانان از آیین خدا ناآگاهند ، و بیشتر باورها و کارهاشان بآخشیج آن آیین میباشد و من اینک مثالهایی را مینویسم :
1) اینجهان از روی یک سامانی میگردد و هر کاری در آن نتیجهی کار دیگری میباشد که هیچ چیزی بیشُوَند[بیسبب] نتواند بود. لیکن مسلمانان همیشه درپی کارهای بیشُوند و بیرون از آیین میباشند.
مثلاً به بیماری با دعا درمان میکنند ، برای پیشوایان خود «معجزه» یا «کرامت» میشمارند ، به بازگشت عیسا ، و پیدایش امام ناپیدا ، و زندگانی جاوید خضر که همه بیرون از آیین جهان است باور میدارند ، و اگر شما ایرادی گیرید چنین پاسخ دهند : «از قدرت خدا چه بعید است؟» از گمراهی این نمیدانند که خدا برای توانایی خود مرزی ، و بهر کارهایش آیینی گزارده است : «نه هر چه تواند بود باید بود».
2) اینجهان همیشه در پیشرفت است. پیشرفت یک بند برجستهای از آیین جهان میباشد و باید هر زمان نیکیهای دیگری در آن پیدا شود. ولی مسلمانان وارونهی این را میشناسند و در نزد آنان گذشته از اکنون و آینده بهتر میبوده. در سایهی همین نافهمیست که بزمان خود ارج نمیگزارند و همیشه در اندیشهی گذشته میباشند ، و این یکی از شُوندهای پس ماندن ایشان میباشد.
3) این خواست خداست که هر چندگاه یک بار جنبش خدایی رخ دهد و یک راه رستگاری بروی جهانیان باز گردد و گمراهیها از میان رود. لیکن مسلمانان آن را با اسلام پایان یافته میشمارند و بیخردانه دست خدا را بسته میدانند. اگر میلیونها سال نیز بگذرد دیگر خدا بجهان نخواهد پرداخت.
4) در حال آنکه دربارهی زمان آن باور را میدارند و دربارهی جنبشهای دینی چنین میپندارند ، میبیوسند[1] در آخر زمان عیسا از آسمان فرود آید ، و یا مهدی پیدا شود و جهان ناگهان برنگ دیگری افتد.
آنچه را که آیین خداست نمیشناسند و از پندار خود چنین نادانیها پدید آوردهاند.
اینها شش رشته گمراهیهای مسلمانانست. اینها هر یکی گمراهی بزرگ و ریشهدار دیگری میباشد. اینها هر یکی بدتر و زیانآورتر از پرستش لات و هُبَل است.
اینها نادانیهاییست که مایهی ویرانی جهان و پستی تودهها تواند بود. دین که آدمیان نیازمندند برای جلوگیری از اینها و مانند اینهاست.
از آنسوی انبوه مسلمانان باینها گرفتارند. اینها نادانیهای مشایخ جامع اَزهَر و علمای نجف میباشد. بماند آنکه مردم عامی با گمراهیهای فراوان دیگری دچارند. بماند آنکه چند رشته بدآموزیها و گمراهیهای بزرگ دیگری ـ از شیعیگری ، باطنیگری ، صوفیگری ، خراباتیگری ، فلسفهی یونان ، علیاللهیگری ، بهائیگری ـ در کشورهای مسلمانان و درمیان ایشان رواج میدارد و هر گروهی یکی از آنها را کیش خود میشناسد. بماند آنکه در سالهای آخر مادّیگری از اروپا رو بشرق آورده و درمیان مسلمانان رواج یافته و امروز انبوه درسخواندگان (از میان ملایان نیز) بیدین و مادّی میباشند. چیزی که هست پارهای از آنان آشکاره بیدینی نشان میدهند ولی بسیاری با همهی بیدینی از دین نیز دست برنمیدارند و با یک باورهای سستی دودل و درمانده روزگار میگزارند.
[1ـ بیوسیدن (biusidan) = انتظار کشیدن ـ و]
.
🔶 دفاع در دیوان کیفر
🔸 متن دفاع آقای کسروی در دیوان کیفر ـ تکهی 15
دربارهی دیبا نیز متأسفم که حقایق را بگویم. این مرد در اروپا درس خوانده و از آنجا جز بیدینی و مادّیگری هدیه نیاورده بود و از اینرو چون در دربار استخدام یافت به یک رشته خوشگذرانیهایی پرداخت که جز مایهی بدنامی نبود و سرانجام در نتیجهی آنکه با مجللالدوله پدرزن شاه قمار کرده و ازو برده بود از دربار رانده شد و در این هنگام کسانی فرصت یافته از دستش شکایت کردند و در دادگاه بعنوان کلاهبرداری محکوم و بزندان فرستاده شد. اساساً او زندانی سیاسی نبود و من نمیدانم برای چه با او رفتار زندانی سیاسی میکردهاند. گویا در نتیجهی گفتگوهایی بوده که از اسرار دربار میکرده است. به هر حال باو عنوان ستمدیدگی نتوان داد. در اینجا گفتگو از قرآن خواندن او کردند ولی ما او را قرآنخوان نمیشناختیم.
دربارهی مدرس من او را یک بار بیشتر ندیده بودم و از نزدیک نمیشناختم ولی چنانکه از مردم میشنوم یک مردی بوده بیآز و طمع ، و به پول و جاه اهمیت نمیداده ، ترس از کسی نمیکرده ، نمازخوان و روزهدار بوده. اینها خصایص دینی اوست. ولی همه میدانند که شادروان مدرس در سیاست همیشه اشتباه میکرد و کارهایش بزیان کشور بود. مثلاً در قضیهی مهاجرت ، مدرس درمیان مهاجران تفرقه انداخت و باعث آن شد که کسانی از سران مهاجران را گرفتند و بزنجیر کشیدند و به استانبول بردند.
داستان مهاجرت یک داستان مهمی بود. در بحبوحهی جنگ گذشته که روسها در ایران سپاه داشتند و نفوذ متفقین در همه جا کارگر میبود ، یک دسته از دمکراتها و آزادیخواهان بنام غیرت ایرانیگری با آنها مخالفت نموده و با آلمان و عثمانی ارتباط و اتحاد پیدا کردند و برای تهیهی وسایل جنگ با روسها از تهران بیرون رفتند. این یک دلیری بزرگی بود ولی متأسفانه از همان قم که شهر نخستین سر راهشان بود دودستگی آغاز گردید و علت آن بود که دمکراتها میگفتند ما باید یکسره با آلمان پیمان بندیم و با خود آنها ارتباط پیدا کنیم ولی مدرس بعنوان اتحاد اسلام پافشاری میکرد که ما با عثمانی پیمان ببندیم و او را وسیلهی ارتباط با آلمان قرار دهیم و بر سر این با دیگران کشاکش مینمود. همه کس میداند که این اندیشهی او خام بوده است.
در داستان نافرمانی خزعل ، مدرس باو هوادار درآمد و در مجلس یک اقلیتی بضد شاه گذشته پدید آورد. اقلیت بسیار متعصبی که گذشته از مجلس در شهر تهران جوش و خروش راه میانداخت. در چنان هنگامی که ممکن بود منجر بجدا شدن خوزستان از ایران گردد آقای مدرس بیباکانه با دولت مخالفت مینمود. حقیقت آنست که جمعی از آزمندان و سودجویان از خزعل و از دیگران پولهایی گرفته و باو وعدهی پشتیبانی داده بودند چون خود آنان وجههی کار نداشتند مدرس را پیش انداخته و وسیلهی کار خود گرفته بودند.
گفته میشود مدرس بپول قیمت نمیگزاشت و بینیازانه زندگی میکرد. این راست است ، ولی چه سود که دیگران او را وسیلهی استفادههای پولی میساختهاند.
🔸 متن دفاع آقای کسروی در دیوان کیفر ـ تکهی 15
دربارهی دیبا نیز متأسفم که حقایق را بگویم. این مرد در اروپا درس خوانده و از آنجا جز بیدینی و مادّیگری هدیه نیاورده بود و از اینرو چون در دربار استخدام یافت به یک رشته خوشگذرانیهایی پرداخت که جز مایهی بدنامی نبود و سرانجام در نتیجهی آنکه با مجللالدوله پدرزن شاه قمار کرده و ازو برده بود از دربار رانده شد و در این هنگام کسانی فرصت یافته از دستش شکایت کردند و در دادگاه بعنوان کلاهبرداری محکوم و بزندان فرستاده شد. اساساً او زندانی سیاسی نبود و من نمیدانم برای چه با او رفتار زندانی سیاسی میکردهاند. گویا در نتیجهی گفتگوهایی بوده که از اسرار دربار میکرده است. به هر حال باو عنوان ستمدیدگی نتوان داد. در اینجا گفتگو از قرآن خواندن او کردند ولی ما او را قرآنخوان نمیشناختیم.
دربارهی مدرس من او را یک بار بیشتر ندیده بودم و از نزدیک نمیشناختم ولی چنانکه از مردم میشنوم یک مردی بوده بیآز و طمع ، و به پول و جاه اهمیت نمیداده ، ترس از کسی نمیکرده ، نمازخوان و روزهدار بوده. اینها خصایص دینی اوست. ولی همه میدانند که شادروان مدرس در سیاست همیشه اشتباه میکرد و کارهایش بزیان کشور بود. مثلاً در قضیهی مهاجرت ، مدرس درمیان مهاجران تفرقه انداخت و باعث آن شد که کسانی از سران مهاجران را گرفتند و بزنجیر کشیدند و به استانبول بردند.
داستان مهاجرت یک داستان مهمی بود. در بحبوحهی جنگ گذشته که روسها در ایران سپاه داشتند و نفوذ متفقین در همه جا کارگر میبود ، یک دسته از دمکراتها و آزادیخواهان بنام غیرت ایرانیگری با آنها مخالفت نموده و با آلمان و عثمانی ارتباط و اتحاد پیدا کردند و برای تهیهی وسایل جنگ با روسها از تهران بیرون رفتند. این یک دلیری بزرگی بود ولی متأسفانه از همان قم که شهر نخستین سر راهشان بود دودستگی آغاز گردید و علت آن بود که دمکراتها میگفتند ما باید یکسره با آلمان پیمان بندیم و با خود آنها ارتباط پیدا کنیم ولی مدرس بعنوان اتحاد اسلام پافشاری میکرد که ما با عثمانی پیمان ببندیم و او را وسیلهی ارتباط با آلمان قرار دهیم و بر سر این با دیگران کشاکش مینمود. همه کس میداند که این اندیشهی او خام بوده است.
در داستان نافرمانی خزعل ، مدرس باو هوادار درآمد و در مجلس یک اقلیتی بضد شاه گذشته پدید آورد. اقلیت بسیار متعصبی که گذشته از مجلس در شهر تهران جوش و خروش راه میانداخت. در چنان هنگامی که ممکن بود منجر بجدا شدن خوزستان از ایران گردد آقای مدرس بیباکانه با دولت مخالفت مینمود. حقیقت آنست که جمعی از آزمندان و سودجویان از خزعل و از دیگران پولهایی گرفته و باو وعدهی پشتیبانی داده بودند چون خود آنان وجههی کار نداشتند مدرس را پیش انداخته و وسیلهی کار خود گرفته بودند.
گفته میشود مدرس بپول قیمت نمیگزاشت و بینیازانه زندگی میکرد. این راست است ، ولی چه سود که دیگران او را وسیلهی استفادههای پولی میساختهاند.
✴️ بیرون راندن بدآموزیها از مغزها جز بدستیاری حقایق نتواند بود
(تکهی 4 از 5)
این یک نمونه از کوششهای آن پاکمرد یگانه برای بازنمودن حقایق در یک زمینه و نشان دادن بدیها و زیانهاییست که از آن برخاسته. در دیگر زمینهها نیز جز این نبوده و دربارهی هر کدام از آنها ، حقایق را با نوشتههای پیاپی نیک بازنموده ، ایرادهایی را که به آن دستگاههای اندیشهای وارد است یکایک شمارده دیدهها را بینا و اندیشهها را روشن گردانیده.
این درستترین راه نبرد با اندیشههای ناراست است. نویسندهی خردهگیر نیز برآنست که باید با سخن به جنگ سخنان ناراست رفت. یا چنانکه ما گفتیم با بازنمودن حقایق با آنان نبردید. چیزی که هست ، نویسندهی خردهگیر با چنان مقدمهی راستی ، به نتیجهی ناراستی رسیده. زیرا چون از کوششها و نوشتههای کسروی آگاهی اندکی داشته ، به گمان گراییده و اندیشهای را از پندار خود به کسروی نسبت داده : («کسروى ، بسا که چنین مىاندیشید : ...») و آنگاه خودش پاسخ داده میگوید : ولی خوراک زهرآلود را نمیتوان با اندیشهی زهرآلود سنجید («قیاس مع الفارق» است) و آنگاه نتیجه گرفته : کتابسوزان «اندیشههاى نادرست[آن کتابها] را نابود نسازد».
باید گفت : این راهِ نکوهش (نقد) نیست که از پندار خود اندیشهی غلطی را به کسی نسبت دهیم و آنگاه آن را پوچ نشان دهیم.
کسروی که با چندین گمراهی و بدآموزی نبردیده ، پایهی آن نبرد و کوشش را جز بازنمودن حقایق نمیدانسته و جز به آن کار نبسته ـ چنانکه شرح آن رفت و از آن پیداست که راه کار او چنین نبوده که تنها به شماردن نیکها و بدها بس کند : مثلاً بنویسد این دیوانهای شعر نیکند و آن دیوانهای دیگر درخور سوزانیدن. چنانکه گفتیم سراسر سیزده سال کوششهای کسروی در زمینههای اجتماعی جز بر پایهی بازنمودن حقایق برای ایرانیان نبوده.
پس از آنکه خوانندگان اینها را با حوصله و اندیشه خوانده دریافتهاند ، دیگر نیاز چندانی به آن نمیماند که شرح داده شود باید زایشگاه آن بدآموزیها : دیوان شاعران یاوهگو ، کتابهای کیشهای گمراه و هرچه از اینگونه است ، از میان رود.
کسروی یک تاریخچهی کوتاهی از کوششهای خود در کتاب «دادگاه» بدینسان میآورد :
«کار را از راهش آغاز کرده نخست در پيمان و سپس در پرچم گفتارهای پیاپی در این زمینه نوشته زیانهای بسیار این کیشها و این کتابها و این فرهنگ را بازنمودیم ، دلیلهای بسیار آوردیم.
گاهی از راه تاریخ پیش آمده نشان دادیم که بدآموزیهای زهرناک در زمانهای گذشته نیز کار خود را کرده است و آن داستان دلگداز مغول بيش از همه نتیجهي این آموزاکهای زهرآلود بوده. آن زبونی که از ایرانیان در برابر دُژخیمان مغول رو نموده و مایهي شگفت جهانیان گردیده جز میوهي تلخ اینها نبوده.
گاهی از راه روانشناسی بسخن درآمده این بازنمودیم که رشتهي اختیار آدمی در دست مغز اوست. هر کاری که از آدمی سر میزند و هر جنبشی که پدید آید سرچشمهي آن ، مغز میباشد. از آنسوی مغز آدمی نیز بستهي آن آموزاکهایيست که درو جا گرفته.
بارها اینها را نوشتیم. بارها یادآور شدیم که هر که را ایرادی هست باین سخنان بنویسد. کسی ایرادی نگرفت. راستی هم جای ایرادی نمیبود.
پس از این نوشتنها گامهای دیگری بسوی پيش برداشتیم. بدینسان که از یکسو آغاز کردیم با یکایک کیشها و بدآموزیها جداگانه نبرد کنیم. در پیرامون هر یکی گفتارها نوشتیم و سخنان بسیار راندیم. سپس دربارهي صوفیگری و شیعیگری و بهائیگری و فرهنگ که رشتههای بزرگی از بدآموزیها میباشند کتابهای جداگانه نوشتیم. از یکسو نیز کتابهایی را در زمینهي دین و زندگانی پرداخته معنی راست دین را روشن گردانیدیم ، آمیغهای زندگی را بازنمودیم. روشنتر گویم : نخواستیم تنها به ویران کردن کوشیم. آنچه را که ویران کردیم بهترش را بجایش گزاردیم.
درمیان این نبردها چون دیدیم سرچشمهي گمراهیها و نادانیها کتابهاست که یادگار دورههای زبونی و بدبختی این کشور است و تا این کتابها درمیانست ریشهي نادانیها برنخواهد افتاد ، زیرا کسانی آنها را خواهند خواند و بدآموزیها خواه و ناخواه در دلهای آنها جا خواهد گرفت ، از اینرو بخود بایا[=واجب] شماردیم که به نابود گردانیدن آنها کوشیم و بهترین راه سوزانیدن آنها را دیدیم. زیرا در سوزانیدن از یکسو بیارجی بلکه زیانمندی آنها را نشان دادهایم و از یکسو از یک راه آسانی نابودشان گردانیدهایم. ...».[1]
جای افسوسست که نویسندهی خردهگیر به این نوشته پروا نکرده و تنها پاراگراف آخر آن را بنیاد یادداشت خود گردانیده.
[1] : دادگاه ، سات 14
(تکهی 4 از 5)
این یک نمونه از کوششهای آن پاکمرد یگانه برای بازنمودن حقایق در یک زمینه و نشان دادن بدیها و زیانهاییست که از آن برخاسته. در دیگر زمینهها نیز جز این نبوده و دربارهی هر کدام از آنها ، حقایق را با نوشتههای پیاپی نیک بازنموده ، ایرادهایی را که به آن دستگاههای اندیشهای وارد است یکایک شمارده دیدهها را بینا و اندیشهها را روشن گردانیده.
این درستترین راه نبرد با اندیشههای ناراست است. نویسندهی خردهگیر نیز برآنست که باید با سخن به جنگ سخنان ناراست رفت. یا چنانکه ما گفتیم با بازنمودن حقایق با آنان نبردید. چیزی که هست ، نویسندهی خردهگیر با چنان مقدمهی راستی ، به نتیجهی ناراستی رسیده. زیرا چون از کوششها و نوشتههای کسروی آگاهی اندکی داشته ، به گمان گراییده و اندیشهای را از پندار خود به کسروی نسبت داده : («کسروى ، بسا که چنین مىاندیشید : ...») و آنگاه خودش پاسخ داده میگوید : ولی خوراک زهرآلود را نمیتوان با اندیشهی زهرآلود سنجید («قیاس مع الفارق» است) و آنگاه نتیجه گرفته : کتابسوزان «اندیشههاى نادرست[آن کتابها] را نابود نسازد».
باید گفت : این راهِ نکوهش (نقد) نیست که از پندار خود اندیشهی غلطی را به کسی نسبت دهیم و آنگاه آن را پوچ نشان دهیم.
کسروی که با چندین گمراهی و بدآموزی نبردیده ، پایهی آن نبرد و کوشش را جز بازنمودن حقایق نمیدانسته و جز به آن کار نبسته ـ چنانکه شرح آن رفت و از آن پیداست که راه کار او چنین نبوده که تنها به شماردن نیکها و بدها بس کند : مثلاً بنویسد این دیوانهای شعر نیکند و آن دیوانهای دیگر درخور سوزانیدن. چنانکه گفتیم سراسر سیزده سال کوششهای کسروی در زمینههای اجتماعی جز بر پایهی بازنمودن حقایق برای ایرانیان نبوده.
پس از آنکه خوانندگان اینها را با حوصله و اندیشه خوانده دریافتهاند ، دیگر نیاز چندانی به آن نمیماند که شرح داده شود باید زایشگاه آن بدآموزیها : دیوان شاعران یاوهگو ، کتابهای کیشهای گمراه و هرچه از اینگونه است ، از میان رود.
کسروی یک تاریخچهی کوتاهی از کوششهای خود در کتاب «دادگاه» بدینسان میآورد :
«کار را از راهش آغاز کرده نخست در پيمان و سپس در پرچم گفتارهای پیاپی در این زمینه نوشته زیانهای بسیار این کیشها و این کتابها و این فرهنگ را بازنمودیم ، دلیلهای بسیار آوردیم.
گاهی از راه تاریخ پیش آمده نشان دادیم که بدآموزیهای زهرناک در زمانهای گذشته نیز کار خود را کرده است و آن داستان دلگداز مغول بيش از همه نتیجهي این آموزاکهای زهرآلود بوده. آن زبونی که از ایرانیان در برابر دُژخیمان مغول رو نموده و مایهي شگفت جهانیان گردیده جز میوهي تلخ اینها نبوده.
گاهی از راه روانشناسی بسخن درآمده این بازنمودیم که رشتهي اختیار آدمی در دست مغز اوست. هر کاری که از آدمی سر میزند و هر جنبشی که پدید آید سرچشمهي آن ، مغز میباشد. از آنسوی مغز آدمی نیز بستهي آن آموزاکهایيست که درو جا گرفته.
بارها اینها را نوشتیم. بارها یادآور شدیم که هر که را ایرادی هست باین سخنان بنویسد. کسی ایرادی نگرفت. راستی هم جای ایرادی نمیبود.
پس از این نوشتنها گامهای دیگری بسوی پيش برداشتیم. بدینسان که از یکسو آغاز کردیم با یکایک کیشها و بدآموزیها جداگانه نبرد کنیم. در پیرامون هر یکی گفتارها نوشتیم و سخنان بسیار راندیم. سپس دربارهي صوفیگری و شیعیگری و بهائیگری و فرهنگ که رشتههای بزرگی از بدآموزیها میباشند کتابهای جداگانه نوشتیم. از یکسو نیز کتابهایی را در زمینهي دین و زندگانی پرداخته معنی راست دین را روشن گردانیدیم ، آمیغهای زندگی را بازنمودیم. روشنتر گویم : نخواستیم تنها به ویران کردن کوشیم. آنچه را که ویران کردیم بهترش را بجایش گزاردیم.
درمیان این نبردها چون دیدیم سرچشمهي گمراهیها و نادانیها کتابهاست که یادگار دورههای زبونی و بدبختی این کشور است و تا این کتابها درمیانست ریشهي نادانیها برنخواهد افتاد ، زیرا کسانی آنها را خواهند خواند و بدآموزیها خواه و ناخواه در دلهای آنها جا خواهد گرفت ، از اینرو بخود بایا[=واجب] شماردیم که به نابود گردانیدن آنها کوشیم و بهترین راه سوزانیدن آنها را دیدیم. زیرا در سوزانیدن از یکسو بیارجی بلکه زیانمندی آنها را نشان دادهایم و از یکسو از یک راه آسانی نابودشان گردانیدهایم. ...».[1]
جای افسوسست که نویسندهی خردهگیر به این نوشته پروا نکرده و تنها پاراگراف آخر آن را بنیاد یادداشت خود گردانیده.
[1] : دادگاه ، سات 14