پاکدینی ـ احمد کسروی
7.54K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.29K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
🔶 در پیرامون اسلام
🔸 گفتار سوم : خدا از این اسلام بیزار است - تکه‌ی چهارم


باشد کسانی چنین پندارند که این مردم چون خداپرست و دیندارند و دلبستگی به دین و نام خدا می‌دارند از آنروست که این پافشاریها را می‌نمایند و بنگهداری آن دستگاه اسلام نام می‌کوشند. ولی این پندار راست نمی‌باشد و ما آزموده دیدیم که چون با آنها از دین بسیار والاتر و استوارتری که مایه‌ی بلندی نام خداست سخن می‌رانیم نمی‌پذیرند. بلکه چنانکه گفتیم از هیچ گونه دشمنی و کارشکنی بازنمی‌ایستند ، بلکه بیفرهنگی و پستی نیز می‌نمایند.

راستی آنست که دلبستگی بدانسته‌های خود و پافشاری بروی نادانیها و گمراهیها یکی از خویهای پستیست که در نهاد آدمیان نهاده شده ، و چون روانها بیمار و خردها ناتوان بود این خوی پست نیرو گیرد و کارگر باشد ، این است راز آن دلبستگی و پافشاری که ما از مسلمانان می‌بینیم.

از آنسوی امروز صد هزارها ، بلکه هزار هزارها ، کسان از این دستگاه نان می‌خورند. ملاها ، طلبه‌ها ، روضه‌خوانها ، عَشرخوانها ، سیدها ، پیروان صوفی ، درویشان ویلگرد ، دعانویسها در هر شهری گروهی انبوه می‌باشند. در نجف و کربلا و سامرا و بغداد و مشهد و قم و مدینه و مکه در هر یکی چند هزار تن گرد گنبدها را گرفته و بنام متولی ، خادم ، زیارتنامه‌خوان ، مجاور مفتخواری می‌کنند. اینان بنام دین با خوشی می‌زیند و برتری نیز بمردم می‌دارند ، بلکه برخی شکوه و بزرگی پیدا کرده‌اند.

چنانکه نوشتیم مجتهدان شیعه ، با دروغ و افسانه ، دستگاه فرمانروایی برای خود چیده‌اند و بی‌تاج و تخت فرمان می‌رانند و از مردم بنام «مال امام» مالیات می‌گیرند. سران باطنیان (اسماعیلیان) خود را «مظهر خدا» شناسانیده بجان و داراک پیروان فرمان می‌رانند. همین دستگاه را سران کریمخانیان در کرمان می‌دارند.

امروز این دستگاه به دو کار بسیار می‌خورد : یکی بکار مفتخواری که بدینسان ملیونها دکان باز کرده‌اند. دیگری بکار سیاست که دولتهای آزمند این را افزاری برای چیرگی بتوده‌های شرقی گرفته‌اند.

از این گذشته در این دین (بویژه در کیش شیعی ، در صوفیگری و در مانندهای اینها) راه هوسبازی و خودخواهی بروی هر کسی باز است. هر کسی تواند دلخواه خود را پیدا کند و بنام دین با آن راه رود. یک مرد آزمند تواند از هر راهی که تواند پول گرد آورد و تنها بآن بس کند که کمی بملایان دهد و اندیشه‌ی خود را آسوده گرداند. یک مرد تنبل تواند بیکار زید و نان از دسترنج دیگران خورد و نام آن را پارسایی یا درویشی گزارد. یک مرد دولتی بی‌آزرم تواند صد دزدی و ناپاکی کند و با هواداری از دین روی خود را سفید گرداند. یک مرد بدنهاد تواند افزار دست بیگانگان باشد و عنوان آن را دینداری گرداند.

یک دینی که گوهر خود را از دست داده و سامانش[نظم] بهم خورده بدینسان افزار دست هوسبازان و خودخواهان و بدکاران گردد. در این باره بسخن درازی نیاز است که در اینجا فرصت نیست.(1)
پس از همه‌ی اینها ، چه این دستگاه اسلام نام و چه مسیحیگری و چه دیگر دینها ، امروز زیان بسیار بزرگی را بجهان می‌دارند ، و آن اینکه در سایه‌ی آلودگی با افسانه‌ها و ناسازگاری با دانشها ، و در نتیجه‌ی آنکه زمانشان گذشته است ، مایه‌ی رمیدن مردمان از دین می‌باشد.

این درد بزرگیست که جهان امروز گرفتار است. چنانکه گفته‌ایم از زمانی که جنبش دانشها رخ داده مردمان دسته دسته از دین رو گردانیده‌اند ، و اینان نه تنها از مسیحیگری یا از اسلام یا از جهودیگری ، بلکه از هر گونه دینی گریزان و رَمان می‌باشند. در اندیشه‌ی آنان دین جز یک چیز بی‌‌بنیادی نیست که در برابر دانشها از میان خواهد رفت ، و در این باره کتابهای بسیار نوشته‌اند. در حالی که دین یکی از راههای پیشرفت است. در جاهای دیگری(2) ما این را روشن گردانیده‌ایم که آدمیان از روزی که بروی زمین پیدا شده‌اند همیشه رو بسوی بهتری و پیشرفت داشته‌اند. چیزی که هست پیشرفت آدمی همیشه باید از دو راه باشد : یکی از راه دانشها ، دیگری از راه دین ، وگرنه سودی در دست نخواهد بود. دین یکی از دو راه پیشرفتست و جهانیان بآن نیاز بسیار می‌دارند.

این زیان از آن دستگاه و از مانندهایش درخور چشم‌پوشی نیست. اینها مایه‌ی بیراهی مردمان می‌گردند. اینها سنگ راه پیشرفت می‌باشند. اینها باید از میان برخیزد و جهان از اینها سُتُرده گردد.

هیچگاه نباید بود[bud] که برای چند دستگاه بی‌ارج و بیپا جهان از پیشرفت بازماند. هیچگاه نباید بود که آیین خدا دیگر گردد. اینست معنی آنچه می‌گوییم : «خدا از این اسلام (و همچنین از مانندهایش) بیزار است.»



1ـ در این باره کتاب «داوری» نیز دیده شود.
2 ـ این سخن در «ورجاوندْبنیاد» در بخش دوم رانده شده ، ولی بهتر از آن دفتر «خدا با ماست» می‌باشد.
✴️ سهِشهای پاك یك نیكمرد

من به نوبت خود و از سوی همه‌ی یاران آزاده از رهگذر گفتار «خدا با ماست» به شما سپاس می‌گزارم. تاكنون چند بار آن را خوانده‌ام و در هر بار جرقه‌‌هایی در مغزم تولید نموده و به یك جهان سعادتی كه از این راه به روی جهانیان گشاده تواند بود عقیده و علاقه‌ی بی‌اندازه پیدا كرده اراده‌ام هرچه نیرومندتر شده است.

آیا روزی خواهد رسید كه ما ایرانیان ، دوشادوش دیگر شرقیان ، این آرمان پاك و بزرگ را از پیش برده و در برابر دانشهای غربیان كه راه فیروزی و پیشرفت آن نیز همین پاكدینیست با سری فراز و پیشانی باز بایستیم؟!. ای خدای بزرگ كی خواهد رسید چنین روز فیروزی؟!.

من هر زمان كه مطالب آن گفتار گرانمایه را به نظر می‌آورم دلم روشن و اراده‌ام نیرومند می‌گردد ، و در آن جهان روشنی كه به روی اندیشیده‌‌ام باز می‌شود یاران را از دور و نزدیك به یاد می‌آورم و چنین می‌خواهم كه آواز برداشته ، به همگی آنان بویژه به یاران اهواز پیام فرستاده بگویم : درود به شما ای یاران ، درود به شما ای نیكمردان ، درود به شما كه در چنین راهی می‌كوشید ، درود به شما كه آن همه رنجها به خود هموار می‌گردانید. ای یاران روز فیروزی نزدیكست. ای نیكمردان خدا همیشه با ماست.
(از نامه‌ی آقای مجلد از میاندوآب با اندك كوتاهی و دیگرگونی)

پرچم : این سَهِشهای[احساسات] پاك كه از دلهای جوانان برمی‌خیزد آتش ورجاوند[=مقدس] است كه زبانه‌ی آن ریشه‌ی گمراهیها و نادانیها را خواهد سوزانید و فروغ آن جهان را روشن خواهد گردانید. اینهاست آن نیروی خدایی كه ما چشم به راه پدید آمدنش بوده‌ایم ، اینهاست آنچه از سالها بیوسیده‌ایم.(1)

(1) : بیوسیدن (biusidan ، همچون نیوشیدن) = انتظار کشیدن
شادروان تقی مجلد از پشتیبانان پیمان

پرچم درباره‌ی او چنین می‌نویسد :

آقای مجلد نیز از کسانیست که از سالیان پیش با پیمان بهمبستگی پیدا کرده و بآن گراییده و در جای تاریکی همچون میاندوآب ،‌ که از هر گمراهی دسته‌ای در آنجا می‌باشند بکوششهایی پرداخته است.

خوانندگان پرچم بنام او آشنا می‌باشند و در همین شماره تکه‌ای از نامه‌ی او آورده شده که نمونه‌ی نیکی از سَهِشهای درونی این جوان می‌باشد.
🔶 دفاع در دیوان کیفر

🔸 متن دفاع آقای کسروی در دیوان کیفر ـ تکه‌ی 38


اینها هم هیچ ، این دادستان و پدرش یک یادگار دیگری از من دارند و من در شگفتم که آن را فراموش کرده‌اند. در سال 1309[خ] که در عدلیه بودم آزمایش کلاس قضایی پیش آمد و من نیز از آزمایندگان بودم. یک جوان پست و پلید یک تقلب شگفتی کرده بود. داستان این بود که یکی از آزمایندگان که با من در یک ژوری بودیم پرسشهای امتحانی را در خانه‌ی خود نوشته و بآن جوان داده بود که پاسخها را از پیش آماده کند و شاید پاسخها را نیز خودش آماده گردانیده و باو داده بود. ولی چون هنگام آزمایش رسید من بآن پرسشها رضایت نداده گفتم بدستور وزارتخانه باید پرسشها را در اینجا تهیه کنیم ، باید با آگاهی من باشد. با اصراری که نشان می‌داد من پافشاری نمودم و پرسشها عوض گردید.

لیکن آن جوان پست و پلید از بس کودن و نافهم بود این را درنیافت و بیخردانه همان ورقه‌ای را که از پیش آماده داشت بجای نوشته‌ی امتحانی خود به هیئت سپرد و در روز رسیدگی من چون دیدم پرسش و پاسخ پرتست در شگفت شدم ولی سرّ تقلب را درنیافتم و به هر حال پستترین نمره را دادم ولی سپس از بس سمج و خیره‌رو بود واسطه‌ها برانگیخت.

این دادستان از آن قضیه کاملاً آگاهست. یکی از واسطه‌ها پدرش شیخ‌ محمد عبدُه ، دیگری حاج ‌شیخ اسدالله مَمَقانی ، دیگری آقای تقوی [حاج‌ سید نصرالله تقوی] ، دیگری آقای احمد امامی بود.

من بهمگی یک پاسخ دادم و آن اینکه یک دسته از جوانان بافهم و غیرت که از شهرستانها آمده و شش‌ماه در اینجا با سختی گذرانیده‌اند و امروز امتحان فهم و دانش خود را داده‌اند من نمی‌توانم حق آنها را لگدمال گردانیده یک جوان پست و متقلب را همپایه‌ی آنان گردانم. وآنگاه یک جوانی که از گام نخست با این تقلب و پستی پیش آمده من چگونه راضی شوم که قاضی گردد و رشته‌ی حقوق مردم بدست او افتد؟!..

شگفتتر آنکه جوان بیشرم از دست من بوزارت عدلیه شکایت کرد و در آنجا هم این پاسخ را دادم و اکنون پرونده‌اش در وزارتخانه هست. نمی‌دانم این دادستان چگونه آن را فراموش ساخته در حالی که نزدیکترین کسی بآن جوان بوده.
اکنون می‌خواهم بپرسم : با اینهمه یادگارها از تقید من بقانون و مقررات چگونه تصور کرده که من به حسینقلی آموخته باشم که دروغهایی بگوید؟!. برای من از دروغهای حسینقلی چه سودی توانستی بود؟!..
دفاع من در اینجا بپایان می‌رسد و من عذر می‌خواهم که با هیجان این سخنان را گفتم و این چیزی بود که اختیارش را در دست خود نداشتم.


.
شیخ محمد عبده
حاج‌شیخ اسدالله ممقانی
حاجی‌سید نصرالله تقوی
🔶 «بدبختیهای توده و ریشه‌ی آن»
🔸 یک مردمی تا خود نیک نباشند از جهان نیكی نبینند ـ 1


کوشاد تلگرام : در تاریخ هندوستان چنین می‌خوانیم :

در آغاز سده‌ی هفدهم دو كشور فرانسه و انگلیس نمایندگیهای شركتهای بازرگانی خود را در هندوستان برپا كردند. این شركتها حق انحصاری بازرگانی و پدید آوردن نیروی پلیس در هندوستان را از دولت خود دریافت كرده در آنجا نیز با دادن پیشكش و یا مالیات به پادشاه یا فرمانروای محلی حق ساختن ساختمانهای بازرگانی یا بندرگاه را بدست آوردند. ساختمانهای بازرگانی همان مغازه‌ها ، انبارهای كالا و خانه‌های مأموران بود كه برج و باروی استواری آن را دربر می‌گرفت تا در هنگام جنگ با دشمنان بتواند پایداری كند.

پس از مرگ پادشاه هندوستان بنامِ اورنگ زیب (1707) ، كاركنان دولت و پادشاه كه با عنوانهای نوّاب و راجه شناخته می‌شدند سر به خودسری برداشته و بجنگ میان خود پرداختند.

كمپانی فرانسوی لشگری از بومیان آراسته با یاری دادن به این فرماندار و جنگ با آن دیگری از یكسو آتش جنگ را میان ایشان افروخته‌تر می‌داشت و از سوی دیگر در این گیرودار به زمینها و داراك ایشان دست می‌انداخت چنانكه كاریكال و كلكته را ازآن‌ِ خود ساخت و پاینامِ نوّابی گرفت. از سوی دیگر بازرگانی داخلی هند را زیر دیده‌بانی خود درآورده و بردن كالا از یك بندر به بندری دیگر را خود بدست گرفت.

از آنسو كمپانی (انگلیسی) هند شرقی از امپراتور گوركانی هند اجازه یافت تا در شهر «سورات» كارخانه‌ای برپا سازد. چند سال بعد در جنوب هند قطعه زمینی خرید و شهر مَدْرس را بنیاد گزاشت. همو در 1690 شهر كلكته را بنیاد گزاشت.

هر دو كشور گام بگام با شركتهای بازرگانی خود بر بخشهایی از كشور هند و اقتصاد آن دست یافتند و در كارهای آن چیرگی نمودند.

سپس درمیانه‌ی سده‌ی هجدهم ، میان انگلیسیها و فرانسویها جنگهایی درگرفت و در 1763 با پیماننامه‌ی پاریس انگلیسیها دست فرانسویان را در هندوستان برتافته سلطان بی‌رقیب آن سرزمین گردیدند. این پیماننامه را سرچشمه‌ی نیرومندی بیشتر انگلستان و فاصله گرفتن او از دیگر كشورهای اروپایی دانسته‌اند.

چون انگلیسیها از همچشمی با فرانسویان آسوده گردیدند «عین همان روش و دستوری را كه دوپلكس [سردار فرانسوی] پیش گرفته بود سرمشق قرار داده و آن عبارت بود از تهیه‌ی قشون محلی مطابق نظام اروپایی ، دخالت در منازعات امراء هندوستان و امداد بطرفی كه بیشتر اراضی بكمپانی وامی‌گذارد یا بیشتر پول می‌دهد. پس كمپانی در كمتر از پنجاه سال بوسیله‌ی خود هندوها هندوستان را مسخر كرد ...»(آلبر ماله ـ ژول ایزاك ، انقلاب كبیر فرانسه ، بخش هفتم)

تنها هشت‌هزار تن انگلیسی از سرزمینی بسیار دور آمده بر سیصد و پنجاه ملیون هندی فرمانروایی می‌كردند. جای پرسشست كه این شمار اندك چگونه بر آن سرزمین چیره گشتند؟.

گاندی بزرگ پاسخ این پرسش و آن سرگذشت اندوهبار را چنین شرح می‌دهد :

«انگلیسیان در آغاز برای بازرگانی به هند وارد شدند. شركت «بهادر» [همان كمپانی هند شرقی] را درست بیاد آوریم. چه كسی آن شركت را فیروز گردانید؟ شركت بهادر در آن زمان نمی‌خواست بر هند چیره گردد. چه كسی كارمندان آن را رهبری كرد؟ چه كسی آنان را با دادن پول فریفت؟ تاریخ نشان می‌دهد كه همه‌ی این كارها را ما كردیم. بامید اینكه زودتر پولدار شویم ، كاركنان شركت را با آغوش باز پیشواز كرده بآنان كمك دادیم. ... پزشك راستین كسی است كه علتهای بیماری را پیدا كند. اگر بخواهیم هند را براستی از بیماری برهانیم باید ریشه‌ی آن را بیابیم. ... هنگامی كه میان راجه‌های ما كشمكش آغاز گردید آنها از شركت بهادر سود جستند و از آنجا كه شركت تنها در اندیشه‌ی افزودن به دارایی خود بود این درخواست كمك راجه‌ها را پذیرفت و پایگاه نوینی پدید آورد. ... آیا بیهوده نیست بخاطر كاری كه ما خودمان بسر خودمان آوردیم با انگلیسیان بجنگیم؟ ... ما بودیم كه زمینه‌ی گسترش و چیرگی كمپانی را آماده ساختیم. درست آنست كه بگوییم ما بودیم كه هندوستان را بانگلیسیان دادیم ، بجای اینكه بگوییم انگلیسیان بودند كه هندوستان را اشغال كردند.

بعضی از انگلیسیان می‌گویند : با نیروی اسلحه و زور بر هند چیره شده‌اند و با نیروی آن ، آن را نگاه داشتند. هر دوی اینها نادرست است. ... دشمنیها و دوستیهایی كه میان ما هست چیرگی آنان را استواری بخشیده بود. ... «(اینست مذهب من ، به نقل از حسین یزدانیان ، گاندی و استقلال هند ، ص 17 و 18)

كسروی درباره‌ی ایرانیان گفته‌هایی همانند سخن گاندی دارد :

این توده افتاده‌ی بدیهای خود است و باید چاره‌اش را هم از آن راه كرد.

یك توده‌ی خردمند باید از گذشته پند آموزد.

همو یك اصل اجتماعی ارجمندی را بدینسان بازمی‌نماید :

یك مردمی تا خود نیك نباشند از جهان نیكی نبینند.

همچنین می‌گوید :

👇
ما خود بدیم كه از جهان بدی می‌بینیم. قضا و قدر را با ما هیچ كاری نیست. خدا ما را خوار و زبون نمی‌خواهد.

شما نیك باشید و از پیشامدها نترسید. یك توده‌ی غیرتمند و آراسته لگدمال پیشامدها نگردد و از میان نرود.

یك توده‌ی آلوده اگرهم از پیشامدها سودی برند ، جز چندگاهه [=موقتی] نتواند بود و سرانجام هوده‌ای [=نتیجه‌ای] از آن در دست نتوانند داشت.

در این باره او سخنان باریك‌بینانه و مشروحی دارد. آنها سخن از لایه‌های زیرین و پنهانِ اخلاق و خصلتهای شرقیان بویژه ایرانیان دارند. این رشته گفتارها كه ما آن را «دردها و درمانها» نامیده‌ایم از ماهنامه‌ی پیمان گردآوری شده و بیجا نیست اگر آن را «روانشناسی عقب‌ماندگی» بنامیم. این گفتارها بیهمتاست و پس از هشتاد سال تو گویی برای امروز نوشته شده.

هیچ چیزی در جهان بیعلت نیست و عقب‌ماندگی و دردهای شرقیان نیز علتهای خود را دارد. در این گفتارها علتهای مختلف بدبختی و درماندگی شرقیان روشن شده.

.
مهاتما گاندی
🔶 در پیرامون اسلام
🔸 گفتار چهارم : بنیاد همه‌ی دینها یکیست - تکه‌ی یکم


درباره‌ی دین گفتنیها بسیار است. دین دستگاه ارجداریست و رازهای بسیار می‌دارد. داستان دین آنست که از زمانی که آدمیان بروی زمین پیدا شده و رو به بهتری داشته‌اند ، در هر زمان یک بار کسی برخاسته و بگمراهیهایی که درمیان می‌بوده پرداخته بدور گردانیدن آنها کوشیده ، و آمیغهایی را درباره‌ی زندگانی بازنموده ، و دستورهایی بمردمان درباره‌ی باهم زیستن داده ، و تکانی در خردها پدید آورده و آدمیان را چند گامی پیش برده.

اینست داستان دین ، و یکی از رازهای دانستنی آنست که این خیزندگان خواستهاشان یکی می‌بوده و بنیاد همه‌ی دینها یکیست ، و این دلیلست که این برخاستنها بهوس و خودسری نبوده سرچشمه‌ای برای خود داشته است.

دین برای چند خواستست که ما اینک آنها را فهرست‌وار می‌شماریم :
1) جهان را آفرنده و دارنده‌ای هست و جز او کسی را در کارهای اینجهان دستی نیست. این یکی از لغزشگاههای آدمیان می‌باشد و از نخست در این زمینه گمراهیهایی می‌بوده. آدمیان جستجوی خدا کرده چیزهایی از پندار خود پدید آورده و بتهایی ساخته خود را گرفتار آنها می‌گردانیده‌اند. برانگیختگان در این زمینه چند چیز را دنبال کرده بازنموده‌اند :

یکی آنکه سراسر جهان یک دستگاهست و آفرنده و دارنده‌ی آن بیش از یکی نیست.

دوم آنکه آن آفرنده و دارنده بیرون از اینجهان سَتَرسای مادّی می‌باشد.

سوم آنکه جز او کسی را در کارهای جهان دستی نیست و نتواند بود و جز او بکسی پرستش نباید داشت.

2) اینجهان دستگاهی درچیده و بسامانست و گردش آن از روی آیینی می‌باشد ، و این می‌رساند که اینجهان بیهوده نیست و خواستی از آن درمیانست.

3) آدمی برگزیده‌ی آفریدگانست. آدمیان اگرهم از جنس جانورانند با آنان نه یکسانند. در اینان گوهری بنام روان می‌باشد که خود دستگاه جداییست.

4) در جهان و همچنین در کالبد آدمی نیک و بد توأم است و آدمیان باید هر کسی خواهای نیکیها باشد و همیشه با بدیها درنبردد.

5) در پشت سر گمراهیها و کجرویها که مردمان در زمینه‌ی همزیستن می‌دارند و کشاکشها و نبردها که با هم می‌کنند ، یک رشته آمیغهای بسیار ارجداری هست و شاهراهی برای زیستن با خوشی و آسودگی گشاده می‌باشد ، و از اینسو در کالبد آدمی نیرویی بنام خرد ، برای شناختن آن آمیغها و یافتن آن شاهراه نهاده شده. آدمیان برای خوش زیستن و بهره از آسایش و خرسندی یافتن آفریده شده و هیچگاه نیازی به نبرد و کشاکش نمی‌دارند.

6) روان با مرگ تن نابود نگردد و درپی آن زندگانی دیگری تواند بود و باید بود ، زندگانی‌ای که بهتر و ارجدارتر از این زندگانی می‌باشد.

اینهاست آنچه هر دینی باید (کم یا بیش) بخواهد و پی کند ، اینهاست که باید بنیاد هر دینی باشد. از اینرو در بسیار جاها که دین گفته می‌شود همینها خواسته می‌شود. هنگامی که ما میگوییم : «دین نه چیزیست که کهن و نو گردد» همینها را می‌خواهیم. این آمیغیست که انبوه مردمان بویژه مسلمانان نمی‌دانند. ولی درخور هیچ چون و چرا نیست.

.
🔶 دفاع در دیوان کیفر

🔸 متن دفاع آقای کسروی در دیوان کیفر ـ تکه‌ی 39


پریروز اندک‌سخنانی گفتم و اینک دنباله‌ی آن را می‌گیرم. چنانکه گفتم احمدی اگر آدم کشته است باید بالای دار رود و مرا ازو دفاعی نیست.

سردار اسعد یکی از گُردان جنبش آزادی بود و جایی در تاریخ برای خود باز کرده و این خطاست که ما از کشنده‌ی او چشم پوشیم و کیفر ندهیم.

لیکن باید دید آیا قضیه مسلمست؟!. آیا با دلایلی که در این پرونده است گناه احمدی ثابت می‌باشد؟ در این زمینه است که من تردید دارم و نمی‌توانم بدلایل پرونده اطمینان پیدا کنم و برای آنکه مقصودم روشن گردد باید مقدمه‌ای یاد کنم :

ما در زمانهای پیشتر گفتگو می‌کردیم که آیا «بازگشت» یا بعبارت اروپایی «رِآکسیون» از عوامل اجتماعی است؟.. آیا می‌توان آن را یکی از عوامل اجتماعی شمرد و ترتیب اثر کرد؟ می‌گفتیم : رآکسیون از نظر عقل عامل مؤثری نیست. چیزی که نیکست همیشه نیک است. چیزی که بد است همیشه بد است. مثلاً مشروطه بهترین شکل حکومت است. اگر ایران هزار سال با حکومت مشروطه بسر برَد نباید گفت کهنه است. نباید بآرزوی استبداد افتاد. ولی از نظر هوس و تفنن رآکسیون عامل مؤثری می‌باشد. ما رختی را با فلان رنگ که مدتی پوشیده‌ایم دلمان خواهد خواست که آن را درآورده مدتی هم رنگ دیگری بپوشیم. بازیچه‌ای که برای بچه خریده شده و آن را دوست می‌دارد پس از چند ساعتی خواهیم دید که بگوشه‌ی اتاقش انداخته است.

خلاصه آنکه رآکسیون تنها در کارهای تفننی و در هوسبازیها دخالت تواند داشت. در کارهای جدی بآن دخالتی نباید داد. این بحثی بود که در سالهای گذشته درمیان داشتیم.

اکنون جای افسوس است که در کشور ما جدیترین کارها دچار رآکسیون گردیده. احساسات و تمایلات هر زمان رنگ دیگری بخود می‌گیرد.


.
احمد احمدی ، شناخته به پزشک‌احمدی
🔶 «بدبختیهای توده و ریشه‌ی آن»
🔸 یک مردمی تا خود نیک نباشند از جهان نیكی نبینند ـ 2 (تکه‌ی یک از دو)


یادداشت ویراینده : درپی پیشامدهای شهریور1320 لشگرهای دو دولت انگلیس و روس به كشور ما درآمدند و در بهمن‌ماه همان سال پیمانی میان ایشان با دولت ایران بسته شد و دو سو تعهداتی را تا پایان جنگ بگردن گرفتند. درباره‌ی این پیمان ، خوانندگانی از روزنامه‌ی پرچم پرسشهایی كرده‌اند كه كوتاهشده‌ی پاسخ او را در پایین می‌بینیم :


...
كنون باید كاری كرد كه دیگر دچار چنین پیمانی نشد. آنچه می‌باید كرد اینست ، و این كار با آه و ناله ، و گله و فریاد ، و بدگویی از این و از آن نشود. از گوش دادن به رادیوی برلن نتیجه‌ای نباشد ، از فریاد «یا مرگ یا استقلال» كشیدن شاهرخ بهرام (1) [مجری همان رادیو] سودی بدست نیاید. اینها همه باد هوا شود و از میان رود و درد و گرفتاری همچنان بماند.

اینها چیزهاییست كه از چهل سال باز می‌آزمایید. تاكنون چه سودی دیده‌اید كه پس از این توانید دید؟!.

بدانید ای ایرانیان ، از اكنون كه این پیمان بسته شده دو راه بروی شما باز است كه می‌توانید هر كدام را كه می‌خواهید پیش گیرید : یكی آنكه همچنان كه هستید باشید ، و چند روزی از پیمان بد گویید و گله كنید ، و بخشم آیید و تندی نشان دهید و ... دل خوش گردانید. چند روزی با اینها بسر دهید و بگفته‌ی روزنامه‌ها «اظهار احساساتی» كنید و پس از آن فراموش گردانید و پی كار و هوس خود باشید ، و شاعر بقافیه‌سازی و رمان‌نویس به افسانه‌بافی ، و آخوند بمردم‌فریبی ، و روزنامه‌نویس به سودجویی ، و بازرگان به انبارداری ، و كرد به تاراجگری ، و شاهسون به راهزنی پردازید.

دیگری آنكه نیك بحال خود بیندیشید ، و این ذلّت و خواری كه گرفتارید نیك دریابید ، و ریشه‌ی درد و سرچشمه‌ی آن را بدست آورده از امروز درپی چاره باشید و یك آینده‌ی امیدآوری برای خود تهیه كنید.

این دو راه بروی شما باز است. كنون بگویید كه شما كدام یكی را می‌پذیرید؟. نیك اندیشید كه كدام یكی را پیش می‌گیرید.

اگر می‌خواهید چنانكه هستید باشید و تنها بگله و ناله و بدگویی بس كنید ، نتیجه نیز همین خواهد بود كه هست ، بلكه بدتر از این گردیده یك آینده‌ی بیمناكی در پیش خواهید داشت.

یك چیزی بشما بگویم : این جهان كه ما در آنیم از روی یك «آیینی» می‌گردد ـ آیین بسیار استواری ـ آیینی كه هیچگاه دیگر نگردد. این طبیعت یا بفارسی گوییم «سپهر» یك دستگاه بسیار استوارِ بسامانیست و هیچ كاری در آن بی‌انگیزه یا بیرون از قاعده نیست.

شاید شما این گرفتاری و خواری را كه در آنید «تصادفی» می‌پندارید ، و یا دیگران را گناهكار می‌شمارید ، و یا می‌خواهید شاعرانه سپهر را «كجرو» و «دون‌پرور» شناسید و این ذلت و خواری را دلیل نیكی و ستودگی خود دانید. ولی اینها همه بی‌پاست ، و این گرفتاری و خواری جز نتیجه‌ی رفتار و كردار خودتان نیست. و تا چنینید كه هستید چنین خواهید بود كه هستید.

من نیك می‌دانم این سخنان به بسیاری از شماها خوش نخواهد افتاد. این یكی از ناتوانیهای شماست كه همیشه می‌خواهید گناه را بگردن دیگران اندازید. شما كسی را دوست می‌دارید كه در داد و فریاد با شما هم‌آواز گردد و هرچه بیشتر تندی نماید. هم می‌دانم كسانی بزباندرازی پرداخته مرا هوادار و خواهان «پیمان» خواهند خواند. باآنكه من اندیشه‌ی خود را آشكار می‌نویسم از چنان گستاخی‌ای باز نخواهند ایستاد. ولی اینها ما را از راه نخواهد برگردانید.

ما درپی چاره هستیم و باید جز درپی حقایق نباشیم. ما این درفش افراشتیم و پرچم گشادیم كه یک راهی بسوی رستگاری نشان دهیم و این بایای[=وظیفه‌ی] ماست كه در هر گامی جز درپی راستیها نباشیم و جز خشنودی خدا را نجوییم.


پابرگی :
1ـ نام درست مجری رادیو برلن بهرام شاهرخ بوده. این نام در گفتاری درباره‌ی پیمان یادشده در ماهنامه‌ی پیمان ، سال هفتم ، شماره‌ی ششم ، ص 410 درست آمده است. ـ ویراینده


.
بهرام شاهرخ
🔶 در پیرامون اسلام
🔸 گفتار چهارم : بنیاد همه‌ی دینها یکیست - تکه‌ی دوم


چیزی که هست هر دینی باید برای پیش بردن این خواستها ـ بخواهش زمان ـ راهی پیش گیرد و بنیادی گزارد ، و در همین زمینه چند چیزی هست که باید بدیده گرفته شود :

نخست : هر دینی باید بگمراهیها و نادانیهای زمان خود پردازد و با آنها به نبرد کوشد تا دلها را پاک گردانیده جا برای آمیغها بگشاید ، و پیداست که گمراهیها و نادانیها در هر زمان چیزهای دیگری باشد. داستان دین از این باره داستان پزشکیست. یک پزشک که ببالای سر بیماری رسیده با دو چیز کار دارد. یکی آن تندرستی که از دست رفته و باید بازگردانیده شود. دیگری بیماری که به تن او چیره شده و باید بیرون رانده گردد. تندرستی همیشه یک چیز است. خوش خوردن و خوش خفتن و آسوده بودن تندرستی است. ولی بیماریها گوناگونست و هر زمان چیز دیگری تواند بود.

برای مثل می‌نویسم : در زمانهای باستان مردمان از ناآگاهی جهان را یک دستگاه نشناخته در گردش آن دستهای بسیاری را کارگر می‌شمارده‌اند و اینست خدایان بسیاری از پندار خود پدید آورده به هر یکی تندیسه‌ای ساخته به پرستش می‌پرداخته‌اند و خود را گرفتار آنها می‌گردانیده‌اند. ولی امروز آن نادانی از میان رفته و این بار نادانیهای ریشه‌دارتر بسیاری پدید آمده. مثلاً یک دسته بنام خراباتیان برخاسته چنین گفته‌اند : اینجهان هیچست و پوچست و بآن نشاید پرداخت و باید پروای گذشته نداشت و اندیشه‌ی آینده نکرد و دمی را که در آنیم گرامی شمرده بخوشی و مستی پرداخت ، و باین نادانیهای خود رویه‌ی فلسفه داده در مغز جایگزین گردانیده‌اند. یک دسته بنام صوفیان پیدا شده چنین بافته‌اند : ما از خداییم و بخدا باز خواهیم گشت و آنچه ما را از خدا دور گردانیده این دستگاه مادّیست ، باید از جهان دامن درچید و بآن نپرداخت و سختیها کشید و خود را بخدا رسانید ، و این یاوه‌گوییهای خود را «عرفان» نامیده با صد آب و رنگ در همه جا پراکنده‌اند. یک دسته بنام شیعه پدید آمده مردگانی را که جز نام نشانی نگزارده‌اند ، دست دارنده در کارهای خدا پنداشته مردمان را به نگه داشتن نامهای ایشان و تازه گردانیدن داستانهاشان و رفتن بزیارت گنبدهاشان واداشته‌اند ، و باین گمراهی بسیار بیخردانه‌ی خود نام دین نهاده‌اند و برویش ایستادگی می‌نمایند. پس از همه یک دسته بنام دانشمندان و نواندیشان دچار لغزشهای بسیار گردیده و از جمله آدمی را بپای جانوران برده همچون آنها نیکی‌پذیر نشمارده‌اند و زندگانی را نبرد ، و جهان را نبردگاهی شناخته‌اند ، و با این لغزشهای خود انبوه مردمان را ـ بویژه در اروپا و آمریکا ـ از راه در برده ، زندگانی را دچار دشواری بسیار گردانیده‌اند.

امروز دین باید به یک رشته کوششهای دامنه‌دار بزرگی برخاسته با این گمراهیها به نبرد پردازد و دلها را از آنها بپیراید و پایه‌هایی در بنیادگزاری خود برای جلوگیری از بازگشت اینها پدید آورد. اگر راستی را بخواهیم این گمراهیها و مانندهاشان راه دینی را که می‌بوده بهم زده و بنیادگزاریهای آن را از میان برده ، اینست باید راه دیگری پدید آید و بنیاد نوی گزارده گردد.

دوم : جهان در پیشرفتست و آدمیان رفته رفته به نیکی‌پذیری آماده‌تر می‌گردند و چه‌بسا نیکیهایی که در زمانهای گذشته نتوانستی بود در آن زمان تواند بود ، و چه‌بسا بدیهایی که در زمانهای گذشته جلوگیری نتوانستی بود در این زمان تواند بود. از اینرو هر دینی باید در زمان خود گامهای دیگری در پیش بردن مردمان بردارد.

مثلاً در زمان اسلام سررشته‌داری (یا حکومت) رویه‌ی[1] فرمانفرمایی می‌داشت و خودکامانه می‌بود و برای سررشته‌داری توده (یا حکومت دمکراسی) که بهترین رویه‌ در سررشته‌داریست زمینه آماده نمی‌بود. از اینرو اسلام تنها این توانسته که از خودکامگی آن فرمانروایی کاسته با دادگری و نیکخواهی توأمش گرداند. ولی امروز که در سایه‌ی بلندی اندیشه‌ها زمینه برای سررشته‌داری توده آماده گردیده و بیشتری از کشورها آن را پذیرفته‌اند هرآینه[=مسلماً] باید دین این را بپذیرد و نیکیهایی بآن بیفزاید.

در زمان اسلام بجلوگیری از قربانی که یادگار زمانهای بت‌پرستیست زمینه نمی‌بوده و اسلام تنها رویه‌اش را دیگر گردانیده. ولی امروز باید بیکبار از آن جلو گرفت و از میانش برد ، با بریدن سر گوسفند بخدا چه نزدیکی توان یافت و از پیشامدها چگونه توان رَست؟!.



1ـ رویه (همچون مویه) = صورت ، ظاهر ، شکل ـ و
🔶 دفاع در دیوان کیفر

🔸 متن دفاع آقای کسروی در دیوان کیفر ـ تکه‌ی 40


روزی در این کشور مرد نیرومندی برخاسته رشته‌ی کارها را بدست می‌گیرد. در آن روز همگی ستایشگر می‌شوند. همگی چاپلوسی می‌کنند. کارهای بد او را نیز مدح می‌کنند. کسی که ستایشگر یا چاپلوس نیست باید عقب بماند و صدمه و آزار یابد.

روزی هم آن مرد نیرومند افتاده از کشور بیرون می‌رود. در این هنگام همگی نکوهشگر می‌گردند. همگی بدگویی می‌آغازند. کارهای نیک آن دوره را نیز نمی‌پسندند. بلکه می‌کوشند همه‌ی کارهای آن دوره را بازگردانند.

زنها دوباره با چادر و چاقچور بیرون می‌آیند. مردها کلاه‌پوستی بسر می‌گزارند. سیدبچه‌ها و آخوندبچه‌ها که چغاله‌های گدایی و مفتخواری هستند بخیابان می‌ریزند. روضه‌خوانیها فراوان می‌گردد. قمه‌زنان و زنجیرزنان دوباره پیدا می‌شوند. عشایر باستقلال خود بازمی‌گردند. هرج و مرج در هر سو نمایان می‌شود. این کارها رخ می‌دهد تنها برای آنکه آثار آن مرد نیرومند از میان رود.

اینست نمونه‌ای از رآکسیون در کارهای این کشور. آن روز احساسات بآن سو برگشته بود و امروز باین سو گردیده. آن روز آن تظاهرات را می‌کردند و امروز ضد آن را می‌کنند.

شاید تصور شود آن روز چون رضاشاه مسلط بود مردم را بآن تظاهرات وامی‌داشت. ولی افسوس قضیه معکوس است. حس ستایشگری در این توده ریشه دوانیده و رضاشاه مقداری هم جلو می‌گرفت.

در اینجا داستانهایی هست که اگر بازگویم مایه‌ی سرافکندگی خواهد بود. ناچارم به یکی دو داستان بس کنم :

این داستان را به یک واسطه از یکی از وزیران شنیده‌ام. سالی که رضاشاه تاجگزاری کرد فردای روز تاجگزاری ، فروغی (که گویا نخست‌وزیر بوده) رفته پیش شاه. رضاشاه پرسیده تاجگزاری چگونه گذشت؟. پاسخ داده : «اعلیحضرتا من بارها تاجگزاری دیده‌ام. در تاجگزاری مظفرالدین‌شاه بودم. در تاجگزاری محمدعلی‌شاه بودم. در تاجگزاری احمدمیرزا بودم. پس از مرگ ادوارد پنجم پادشاه انگلیس چون جانشین او به هندوستان برای تاجگزاری آمد من در آنجا نماینده‌ی ایران بودم. هیچ یکی از این جشنها شکوه تاجگزاری اعلیحضرت را نداشت. وقتی که اعلیحضرت تاج را بسر گزاردند من دیدم نوری از جمال مبارک تلؤلؤ کرد ...».

باینجا که رسیده رضاشاه رو گردانیده و بسخریه‌ گفته : «نور تلؤلؤ کرد .. برو مردکه!».

داستان دیگری را باز از یکی از وزیران شنیده‌ام. روزی که مجسمه‌ی ایستگاه راه‌آهن گشایش می‌یافته (یا روزی که رضاشاه بدیدن آن مجسمه رفته بوده) یکی از حاضران شاه را بلقب انوشیروان می‌خواند. بآن مناسبت رضاشاه رو بآقای اسفندیاری رئیس مجلس گردانیده می‌گوید : «آیا من عادلترم یا انوشیروان؟» اسفندیاری شرحی آغاز می‌کند :

«اعلیحضرتا عدالت انوشیروان یک شهرتی بوده. عدالت اعلیحضرت واقعیست ...»

رضاشاه سخن او را بریده می‌گوید :

«نه!.. گفتگو در آنست که انوشیروان با وزیری همچون بزرجمهر[=بزرگمهر] عدالت می‌کرد من با شما ...ها عدالت می‌کنم».


.
✴️ نسخه‌ی تازه‌ی کتاب «زندگانی من»

🔸تاریخ آموزنده است ، همچنان سرگذشت بزرگان.
بویژه زندگینامه‌های ایشان همیشه بهترین سرمشق جوانان بوده است.

🔸این آزموده شده : رفتار درست از پند آموزنده‌ترست.

🔸از بزرگان بزرگی آموخته می‌گردد ،‌ از پاکدامنان پاکی ، از مهربانان مهرورزی ، از شیردلان دلیری ، از خستگی‌ناپذیران کوشش و پشتکار ،‌ از دانشمندان دانش‌پژوهی ،‌ از کاردانان کاردانی ...
اینست اهمیت زندگینامه‌های بزرگان.

🔸کتاب «زندگانی منِ» احمد کسروی یکی از ارجدارترین زندگینامه‌هاست.

🔸چنانکه نوید داده بودیم نسخه‌ی تازه‌ی آن آماده گردیده و اکنون آن را ارمغان خوانندگان می‌نماییم.
خوشا آنکه شما نیز به دوستان و آشنایانتان ارمغان کنید.

کتاب «زندگانی من»
🔶 «بدبختیهای توده و ریشه‌ی آن»
🔸 یک مردمی تا خود نیک نباشند از جهان نیكی نبینند ـ 2 (تکه‌ی دو از دو)


یک توده‌ی خردمند باید از گذشته پند آموزد. این بار سوم است كه ایرانیان چشم باز كرده خود را در برابر یک چنین پیمانی می‌بینند و با داد و غوغا بجلوگیری و ایستادگی می‌كوشند. یكی در سال 1325 (1907 میلادی) بود ... دیگری در سال 1337 (1919 میلادی) بود ...

نمی‌خواهم این پیمان 1320 را با آن دو پیمانِ پیش به یک ترازو گزارم. در این زمینه گفتگو ندارم. خواستم آنست كه چنانكه از هیاهوها درباره‌ی آن دو نتیجه‌ای نشد و گوش ندادند و پس از بیست و اند سال شما همانید كه بودید و باز خود را در برابر یک چنان پیمانی می‌بینید ، از هیاهو و فریاد و گله و ناله‌ی امروزی نیز هیچ نتیجه نخواهد بود.

شما از چه می‌نالید؟!.. از دست كه گله می‌كنید؟! سرچشمه‌ی همه‌ی گرفتاریهای شما درمیان خودتانست. شما خود بدید كه دچار بدی گردیده‌اید.

دوباره می‌گویم : گردش این جهان از روی یک آیین استواریست ، و من اینک یك بندی را از آن آیین برای شما می‌نویسم : «یک مردمی تا خود نیک نباشد از جهان نیكی نبینند».

كنون شما آیا این را می‌پذیرید و از درون دل باور می‌كنید یا نه؟.. اگر نمی‌پذیرید باید گفت : معنی جهان و زندگی را نمی‌شناسید. باید گفت : از راستیها بسیار دورید. اگر می‌پذیرید و از درون دل باور می‌كنید در آنحال باید بجای این گله و ناله‌های بیجا در اندیشه‌ی نیكی باشید تا بتوانید از نیكیهای جهان بهره‌ور گردید.

شگفت است كه در همین روزها در نشستی این گفتگو می‌كردم و چون كسانی بگله و ناله پرداخته بودند بایشان پاسخ داده می‌گفتم : «شما بدید كه از جهان بدی می‌بینید» ، یكی از آنان فریاد برآورد : «آقا چگونه ما بدیم؟! دیگران بما زور می‌گویند و ظلم می‌كنند». گفتم : «آن هم از بدیتان است. شما اگر نیک باشید كسی نتواند زور گوید. این زورگویی از آنست كه ناتوانید و ناتوانی از آن است كه آلوده‌ی اندیشه‌های پراكنده و خویهای پستی هستید».

دیگری گفت : «تا مردم بیایند نیک شوند فرصت از دست رفته. باید هرچه زودتر كاری كرد».

گفتم : چه كار توانید كرد؟!.. شما گله و هیاهو را كار می‌شمارید و همین نشان نافهمی شماست. شما با این حالی كه هستید چه توانید كرد ، جز آنكه فلان وكیل با صد بدنامی كه دارد در مجلس نطق بسیار درازی كند و از روزنامه‌ها نیز توقع درج آن را داشته باشد. و بهمان وكیل كه ما می‌دانیم جز پول بهیچ چیزی پابندی ندارد به رُویه‌كاری[=ظاهرسازی] ایرادهایی كند ، و فلان شاعر شعرهایی گوید و بدست این و آن دهد؟!.. آیا از اینها چه سودی تواند بود؟!.. همین كسان تا چه ‌اندازه بجانفشانی آماده‌اند؟. جانفشانی بماند ـ تا چه ‌اندازه بزیان پولی تحمل توانند كرد؟..

چه شده است كه هر زمان نام نیک گردیدن ، بمیان می‌آید شما می‌رمید؟.. چه شده است كه نمی‌خواهید از راهش بچاره كوشید؟.. می‌گویند : «تا آن زمان فرصت از دست رفته». می‌گویم : «نرفته و شما هر زمان نیک شوید و این آلودگیها را از خود دور ساختید فرصت در دست شما خواهد بود.» بالاخره راه جز این دو نیست. یا باید باین ذلت و خواری تن دردهید و دیگر آوازی از خود درنیاورید ، و یا به نیكی خودتان و توده‌تان بكوشید. اینكه می‌خواهید خود را نیک نگردانید و باآنهمه آزاد و سرفراز زندگی كنید ، آرزوی بسیار خامیست. بلكه باید گفت : با طبیعت جنگیدن است.

...
باید گفت : در زندگانی دو راه هست : یكی راه هوس و دیگری راه خرد. راه هوس آنست كه بچگان دارند ، زنان دارند ، جوانان ناآزموده دارند. هرچه دلشان خواست می‌كنند. اندیشه بكار نمی‌برند ، جز درپی خوشیهای خود نباشند ، و چون در نتیجه‌ی كارهای ناستوده‌ی خود گرفتار گردیدند آن زمان هم به گریه و ناله بس كنند و دل سرد گردانند ، راه خرد آن است كه مردان آزموده و خردمند دارند ، و در هر چیزی جستجوی ریشه و سرچشمه‌ی آن كنند ، و بهیچ كاری جز از روی اندیشه درنیایند ، و از هر كوششی دربند نتیجه باشند ، و به هر دردی از راهش چاره جویند.

امروز بسیاری از ایرانیان راه هوس را پیش گرفته‌اند و از اندیشه و خرد كمتر بهره‌ور می‌گردند.
ولی ما در نوشتن پرچم و در كوششهایی كه خواهیم بكار برد یكسره راه خرد را پیش خواهیم گرفت.

اما این كه نیكی چیست و ما چگونه نیک باشیم زمینه‌ایست كه در شماره‌های آینده گفتارهای بسیار در پیرامون آن خواهیم نوشت. این راهی كه ما می‌رویم همان راه نیكی توده است.

(پرچم روزانه شماره‌ی 4 ، پنجشنبه 9 بهمن ماه 1320)


.