پاکدینی ـ احمد کسروی
7.54K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.29K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
🔶 دفاع در دیوان کیفر (بخش دوم)

🔸 شیخ‌خزعل‌خان و کارهای او (تکه‌ی 3)


سید محمد مُشَعشَع چون با پیروان خود از اعراب به حویزه درآمد در آنجا بنیاد فرمانروایی گزاشت و هفتاد سال او و پسرانش در سراسر خوزستان و بخشی از عراق فرمانروا بودند و استقلال داشتند تا در سال 914 قمری شاه‌اسماعیل لشگر بخوزستان برده و در یک جنگ خونینی مُشَعشَعیان را شکست داده کسان بسیاری را از ایشان بکشت و باین ترتیب استقلال آن خاندان پایان یافت. ولی سپس شاه‌اسماعیل حویزه و بخش غربی خوزستان را که عرب‌نشین شده بود به همان خاندان سپرد که در آنجا حکومت کنند و بدولت صفوی فرمانبرداری نمایند و این ترتیب تا آخر پادشاهی صفویان پایدار بود که حکمرانانی از آن خاندان یکی پس از دیگری حکم می‌راندند و گاهی نیز بصفویان نافرمانی می‌نمودند و کار بجنگ و لشگرکشی می‌انجامید. نام «عربستان» برای خوزستان از همان زمان پیدا گردید زیرا این بخش غربی خوزستان که عرب‌نشین و در دست خاندان مُشَعشَع بود با این نام یاد می‌گردید.

نادرشاه حکومت مُشَعشَعیان را بکلی برانداخت و برای حویزه حکمرانی از ایرانیان فرستاد. ولی پس از مرگ نادر که شورش سختی در ایران برخاست مولانا مُطَّلِب نامی از ایشان سر برآورده دوباره در خوزستان فرمانروا گردید. ولی زمان کریمخان این مولا مُطَّلِب کشته شد و آن خاندان بیکبار ناتوان گردیدند که جز از شهر حویزه در دست ایشان نماند.

چنانکه گفتیم در همین هنگامها بود که کعبیان از قبان به دورَق (نشیمنگاه کنونیشان) درآمده در آنجا نشیمن گرفتند. اینان تا دیرزمانی باستقلال زندگی می‌نمودند. اگرچه پادشاهی از میان خود نداشتند ولی رئیس ایشان که شیخ‌المشایخ نامیده می‌شد دستگاه پادشاهی داشت بخصوص شیخ‌سلمان نامی از ایشان کارهای بزرگی کرده و در تاریخ نامی از خود گزارده است. همین شیخ‌سلمانست که با کریمخان زند جنگ کرد ولی شکست یافته از جلو او بگریخت. همچنین در زمان محمدشاه قاجار ، شیخ‌ثامر نامی با دولت نافرمانی نمود و کار بجنگ و لشکرکشی انجامید و در اینجا نیز عربها شکست یافتند و بگریختند.

کوتاه‌سخن آنکه در خوزستان در بخشهای غربی و جنوبی آن نخست عربهای حویزه تسلط و حکومت داشته‌اند و سپس نوبت بعربهای فلاحیه رسیده که چیرگی پیدا کرده‌اند. در این میان آل‌کثیر در شمال خوزستان همیشه با گردنکشی و استقلال زیسته و با هر دو این خاندانها جنگ و دشمنی کرده و پس از مرگ محمدشاه ، شیخ‌حداد نامی از اینان هم بدعوی پادشاهی برخاست و خود را «شاه‌حداد» خواند که به شوشتر و آنجا دست یافت و هنوز داستانهای شیرین از پادشاهی چندگاهه‌ی او درمیان شوشتریان رواج دارد.

این خلاصه‌ای از حال و رفتار عربهای خوزستان تا زمان ناصرالدین‌شاه است. در زمان این شاه دولت بخوزستان اهمیت بیشتری داد و اینبود دست و پای عربها کوتاه گردید و همگی سر بفرمان دولت نهادند. هر عشیره‌ای در جای خود می‌نشستند و یک شیخی برای خود می‌داشتند. ولی بدولت مالیات می‌پرداختند و شیخها را دولت معین می‌کرد. در این دوره حال خوزستان بهتر گردید ولی در همان دوره است که خاندان خزعل بروی کار آمد و یک خاندان دیگری بخاندانهای فرمانروایی افزوده گردید و چون مقصود ما گفتگو از شیخ‌خزعل است داستان خود را از اینجا آغاز می‌کنیم. آنچه تا اینجا گفته‌ایم جز برای مقدمه نبوده.

پدر شیخ‌خزعل‌خان ، حاجی‌جابر در زمان محمدشاه از جانب شیخ‌ثامر شیخ‌المشایخ کعب حکمرانی محمره را داشت و چون در زمان ناصرالدین‌شاه دولت در خوزستان نیرومند گردید حاجی‌جابر که مرد هوشیاری بود سود خود را در آن دانست که دولتخواهی نشان دهد و اینبود چنانکه فرمانبرداری از شیخ‌المشایخ می‌نمود ، بهنگامهای فرصت از کمک بمقاصد دولت نیز بازنمی‌ایستاد و کم‌کم کارش بجایی رسید که از میان همه‌ی مشایخ خوزستان در نزد دولت گرامی‌تر گردید. ناصرالدین‌شاه باو منصب میرپنجگی داد و سپس برتبه‌ی سرتیب ترفیع داد. همچنین لقب «خان» [و] «نصرت‌الملک» بخشید. عشیره‌ی باوی را که گردنکشی می‌نمودند بدست او سپرد.

در آن زمان کشتیهای انگلیس بآمد و شد در شط‌العرب تازه شروع کرده بودند. حاجی‌جابرخان با آنان نیز خوشرفتاری دریغ نمی‌داشت و اینبود دوستی درمیانه‌شان می‌بود و کشتیهای انگلیس در گذشتن از جلو فیلیه که قصر حاجی‌جابرخان بود توپ سلام در می‌کردند و از قصر پاسخ او را با توپ می‌دادند.

بدینسان حاجی‌جابر زندگانی و فرمانروایی می‌نمود تا سال 1297 (یا در سال 1298) بدرود زندگی گفت.

.
کاخ فیلیه (در گذشته و اکنون)
🔶 «بدبختیهای توده و ریشه‌ی آن»

🔸 آزادی یا هرج و مرج ، هوچیگری یا کوشش سیاسی؟! (تکه‌ی چهار از شش)


از همان آغاز شورش روسیه تا هنگامی که رضاشاه رشته‌ی اختیارات کشور را بدست گرفت ، که نزدیک به ده سال است یک دوره‌ی خاصی از تاریخ ایران می‌باشد و در این یک دوره این هوچیان یک عامل مؤثری در کشور بودند و آسیبهای بزرگی رسانیدند.

من اگر کارهای اینان را بنویسم باید یک کتاب جداگانه پردازم. در اینجا بی‌آنکه از کسی نامی‌ برم بیاد دو رشته از کارهای ننگین ایشان می‌پردازم :

نخست : اینان دخالت در سیاست (یا بهتر بگویم هوچیگری) را پیشه‌ای برای خود گرفته از آن راه نان می‌خوردند ، بلکه دارایی می‌اندوختند. هر نخست‌وزیری که می‌خواست کابینه تشکیل دهد می‌بایست پولی درمیان اینان تقسیم کند و بکسانی از آنان در ادارات کار دهد ، وگرنه بهیاهو پرداخته نمی‌گزاردند کابینه پا گیرد و بکار پردازد.

این یک رسمی‌شده بود و خود وزیران بآن عادت داشتند و دادن پول سختشان نمی‌آمد. بلکه اگر کسی می‌خواست کابینه درست کند خود از پی اینان می‌فرستاد و نوید پول می‌داد و برای برانداختن کابینه‌ی حاضر بکارشان وامی‌داشت. این معامله‌ی رایجی بود.

از اینرو یک کابینه نمی‌توانست بیش از دو یا سه ماهی دوام کند. زیرا اینان پولی را که می‌گرفتند و می‌خوردند و تمام می‌کردند ، بایستی اسبابی فراهم کنند که دوباره پول گیرند. از اینرو بایستی بسراغ یک خریدار تازه‌ای روند و یا او بسراغ اینان بیاید.

اینکه نوشتیم که در بیست و چند سال پیش چون در یک سال چهار کابینه عوض شد آنها را
«کابینه‌های چهار فصلی» نامیدند ، یکی از علل آنها دخالت همین دسته‌ی هوچیان بوده.

از اینان در این زمینه‌ها کارهای بسیار زشتتری هم سرزده که می‌بینم اگر بنویسم بغیرت ایرانیگریم خواهد برخورد و اینست خامه را نگه می‌دارم ـ از آنسوی برای آنکه گفته‌هایم بیکبار
بی‌دلیل نباشد تنها یک داستانی را یاد می‌کنم.

از رضاشاه پهلوی یادداشتهایی در دست است که خود اسناد گرانبهاییست.

در آن یادداشتها از بسیاری از این هوچیان نام برده و خیانتهایی را که از هر یکی سرزده ذکر کرده از جمله درباره‌ی یکی از آنان چنین می‌نویسد :

«این مرد طماع در داستان جمهوریت بنزد من آمد و پول خواست. من چون ندادم رفت پیش
محمدحسن‌میرزا و از او پولی گرفت و با من بمخالفت پرداخت.»

در همان یادداشتها یک تلگراف رمزی را که محمدحسن‌میرزا ببرادرش احمدشاه فرستاد و کلیدش بدست افتاد و کشف گردیده نقل می‌کند.

احمدشاه در پاریس بوده محمدحسن‌میرزا باو تلگراف می‌کند : «سی‌هزار تومان که فرستادید و باطرافیان ... دادیم کمست. اینها بطمع پول برای ما کار می‌کنند. زود حواله‌ی دیگری بفرستید».

این یک نمونه‌ای از کارهای آن ناکسانست. نیک بیندیشید که یک مردی[سردار سپه] در کشور پیدا گردیده و می‌خواهد رئیس جمهوری باشد ، و یک جنبشی در توده بنام این موضوع پدید آمده. آیا یک ایرانی چه باید کند؟... نه آنست که اگر آن را بسود توده می‌داند باید یاری کند ، و اگر نمی‌داند باید به جلوگیری پردازد؟!..

ببینید تا چه ‌اندازه بیشرمیست که در چنان پیشامدی کسانی تنها در اندیشه‌ی پول گرفتن باشند و رو باینسو و آنسو آورده آشکاره پول بخواهند.

آیا می‌توان پنداشت که رضاشاه تهمت زده؟!.. آیا می‌توان گفت که دروغ باو بسته؟!. من از رضاشاه هواداری نمی‌کنم. ولی بآن جایگاه باور نکردنیست که بیک هوچی پست تهمت بندد. رضاشاه را اگرهم بد بدانیم چنین گمانی باو نخواهیم برد.

از این گذشته ما خود آن کسان را می‌شناسیم. ما خود می‌دانیم که کارشان این بوده و برای پول گرفتن بوسیله‌های بسیار زشتتر از این دست می‌زده‌اند.


.
🔸سرچشمه‌ی گرفتاریها و ناتوانی ایران چیست؟!.. راز درماندگی مردم چنین کشور توانگر و برخورداری چیست؟!..
ما برآنیم که احمد کسروی این چیستان را گشوده و باین پرسشها پاسخ بجا و درخور داده و راه «پاکدینی» که او گشاده به یک شورش یا رستاخیز بزرگ خواهد رسید که سرنوشت ایران و شرق را تغییر خواهد داد.

🔸ما برآنیم که سرچشمه‌ی گرفتاریهای ایران ، ندانستن حقایق زندگیست. مردمی که حقایق زندگی را ندانست و سود و زیان خود را نشناخت ، ناگزیر بکارهای بیهوده و زیانمند پردازد ، بهره‌جویی از ثروتهای خداداد کشور نتواند ، بزیر دست بیگانگان افتد و درمانده و گرفتار گردد.

🔸زیان دیگر دانسته نبودن حقایق زندگی ، پراکندگیست. چون حقایق زندگی دانسته نیست ، هر دسته و گروهی راهی جدا (گمراهی) پیش گرفته‌اند و اینست برای آسانترین کارها نیروهاشان روی هم نمی‌آید و کاری نمی‌توانند.

🔸ما برآنیم که درماندگی و گرفتاری کشور نتیجه‌ی همین کیشها و مسلک‌ها و نادانیها و اندیشه‌های پراکنده‌ی مردم است. هیچ بهبودی هم رخ نخواهد داد مگر اینکه اندیشه‌ی مردم و راه زندگی ایشان تغییر یابد.

🔸ما برآنیم که چاره جز این نمی‌باشد که بکوشیم مردم را از گمراهیها بیرون آوریم و با حقایق زندگی آشنا سازیم.
در نشر حقایق ، کوشندگان را سود مادی نیست. اینست رهایی ایران از بدبختیها و گمراهیها تنها بدست پاکدلان و نیکخواهان انجام‌پذیرست. ایشان باید در این راه دست یاری به هم دهند و کشور را از بدبختیهایی که دچارش می‌باشد برهانند.
.
🔶 کتاب «پرسش و پاسخ» ـ رشته‌ی یکم

🔸 تکه‌ی 6


گاهی هم کسانی می‌گویند : «شما در کتابهای خود می‌نویسید : من باین کار بخواست خدا برخاستم. این معنایش پیغمبریست». می‌گویم : چه گناه بزرگی از من گرفته‌اید!. پس بگویید که تاب شنیدن نام خدا را ندارید!. بگویید شنیدن نام پاکِ ‌خداست که شما را ناآسوده گردانیده!.

ببینید گرفتاری تا چه اندازه است. در چنین زمانی که خداناشناسی و بیدینی جهان را فراگرفته و انبوه مردمان هستی خدا را نمی‌پذیرند و سالانه هزارها کتاب در توهین بخدا و دین انتشار می‌یابد ، کسی اگر بالا افرازد و با پیشانی باز از هستی خدا سخن راند و دست او را در کارهای جهان نشان دهد گناهی بزرگ کرده است!.

من اگر گفته بودم اینها را در خواب از فلان امام شنیده‌ام و کارهای خود را بفلان مرده منسوب داشته معجزه‌هایی نیز برایش یاد کرده بودم گناهی نداشت. ولی چون نام خدا را می‌برم گناهی بزرگ کرده‌ام!.

من در این باره دفاعی ندارم. اگر پیغمبری همینست مرا از آن بیزاری نیست. بار دیگر می‌گویم : من این کارها را با خواست خدا کردم.

شگفتتر از اینها آنست که کسانی می‌آیند و بمن راهنماییها می‌کنند. یکی می‌آید و می‌گوید : «شما اصل اسلام را بگیرید. اسلام را اصلاح کنید». می‌گویم : آن را هم شما کنید. همه‌ی کارها را که نباید یک تن کند. می‌گوید : «آخر ما اهلش نیستیم». می‌گویم : چیزی که اهلش نیستید چگونه دستورش می‌دهید؟!.

این در کجاست که بیماران به پزشک دستور دهند؟!.

دیگری می‌آید و می‌گوید : «شما بگویید من مصلحم ، نام خود را مصلح گزارید». می‌گویم : من بهیچ نامی نیاز ندارم. اینها چیزهاییست که شما می‌اندیشید. شما دین را بازیچه گردانیده برایش این تشریفات را قائل شده‌اید. دین در پیش ما شناختن حقایق زندگانی و زیستن از راه خرد است. باینگونه چیزها که شما می‌اندیشید نیازی نیست.

بجای اینها شما بکوشید و حقایق زندگانی را دریابید. بکوشید و این گمراهیهای گوناگون را از خود دور گردانید. بکوشید و آن سیزده کیش را از میان خود بیرون رانید.

شما اینهمه نام خدا را می‌برید ، در حالی که او را نشناخته‌اید و در توی بت‌پرستیها و نادانیها دست و پا می‌زنید. بسیار نادانیست که اینها را گزارده و آنهمه گرفتاریها را بروی خود نیاورده تنها درپی این باشید که نام من چیست و عنوان کارم چه خواهد بود.

داستان شما داستان آن کسانیست که در توی لجنزاری افتاده و تا گلو فرورفته باشند و کسی که دست برای رهایی آنان می‌یازد با او بگفتگوهای فلسفی پردازند و از نام و عنوانش جستجو کنند و یا در آن کوششی که برهایی آنان می‌کـند دستورهایـی دهند ـ بجای بیرون جستن از آن گودال باین خودنماییها پردازند.

شما امروز گرفتارترین مردمانید و باید بیش از همه در اندیشه‌ی رهایی و رستگاری خود باشید.

اگر این غوغاهای شما با من بر سر دین است شما هنوز معنی دین را نمی‌دانید و نخست چیزی که بر شما واجبست آنست که معنی دین را شناسید.



.
✴️ نگهدار عفت بانوان باشید

نوشته‌ی یک بانو

آقای كسروی دارنده‌ی پرچم
چون گفته‌های آن پاكمرد از یك دل پاك بیرون ریخته ، در دلهای نیكمردان و نیكزنان هَناییده [= اثر كرده] است. كنون كه بانوان محترم با نگارش خود همداستانی خود را در آن نامه نشان می‌دهند اینك خواستارم اجازه فرمایید گفتار مرا نیز در آن روزنامه‌ی پرارج چاپ نمایند.

چیزی كه امروز بیش از یاوه‌گویی شاعران لكه‌ی چركین در دامن مردان یا بانوان می‌گزارد رمانهای عشقی‌است كه پی‌درپی از نوك قلم هر جوان سبكمغز و هوسران بر روی كاغذ یا ورق پاره چكیده بنام كتاب ادبی باین توده‌ی بیچاره تقدیم می‌شود كه بیشتر جوانان اداری و دبیرستانی از دوشیزگان و پسران ، مردان و بانوان را شب و روز بخود مشغول داشته و چنان سرگرمشان كرده كه پاك از كارهای تحصیلی و اداری و خانگی بیكارشان كرده است.[1]

كتابخانه یا كتابفروشی‌ای را كه باید رمانخانه یا رمانفروشش خواند سراغ دارم كه بیباكانه نوشته كه 500 رقم رمان بكرایه داده می‌شود. كم یا زیادش كار ندارم آیا چه سودی از گفتارهای اینگونه كتابهای بیشرم و بی‌آبرو بتوده‌ی ایرانی در نظر گرفته شده است. وزارت فرهنگ نیز پی‌درپی با تقریظ به رشحات قلم بی‌آزرم آنان اجازه‌ی چاپ می‌دهد. خواننده چه آقا چه بانو چه دوشیزگان و چه پسران چون فلان قصه‌ی عاشقانه را خوانده دلخواهش می‌شود كه بازیگران پنداری آن داستان یا عاشقان گردن‌كلفت آن را با چشم خود ببیند. البته سپاسگزار است كه وزارت فرهنگ این وسیله را نیز برایشان مهیا و در فیلمهای مهیج آنان را از آرمانهایشان محروم نكرده به نمایش می‌گزارند.

یواش یواش آقا یا بانوی رمانخوان بفكر می‌افتد كه اگر یك مرتبه هم باشد خود آن رلهای عاشق معشوق را بازی كند برای اینكه بهتر رموز عشوه و ناز را یاد گرفته است. از اینجاست كه خانه‌داری و بچه‌پروری بانوان با ناموسداری و عفت‌پروری آقایان رخنه پیدا كرده پرده‌ی ناموسشان دریده می‌گردد.

آیا اولیاء انتظامات و حفظ اخلاق توده با قانونهای منافی عفت این وسائل تفریح و سرگرمی را به آنان دریغ گفته؟ نه که نه. بلكه برای اینكه ایشان رموز اكتسابی خود را بعمل بیاورند كافه رستورانهایی همچون كرامت ، بین‌الملل ، جمشیدی ... دیگر از اینگونه جاهای ناسزا را اجازه داده‌اند كه درهای خود را بروی هر دوست و دشمن باز و با هنگامه[ا‌ی] اسفناك كه سرتاپا منافی عفت و ناموس است از آنان پذیرایی نمایند. دور هر میزی شوهران عائله‌داری است با تنی چند از زنان تردامنِ ولگرد تظاهرات بی‌عفتی و دین‌شكنی خود را بآزمایش گزاشته‌اند. با این فجایع خیابانها و رستورانها و كافه‌هاست كه تظاهر بی‌پروایی را گوشزد می‌نمایند و این دفعه هم دینداری نشان می‌دهند. این معركه‌ی كوی و برزن كجا و دینداری و عفت‌پروری كجا؟

نباید فراموش كرد در روزنامه‌ها از جمع‌آوری ولگردان زنان تردامن گفتگو رفت چه انگیزه‌ای چشمپوشی اولیاء را بار آورده است؟. خدا می‌داند در این جهان پرآشوب كه بگفته‌ی آقای كسروی گفتگو از دفاع دلیرانه‌ی استالینگراد و سباستوپول و دیگر جنگهای خونین می‌رود و خون هر شنونده بجوش می‌آید چه هنگام هوسرانی و میگساری و عشق‌ورزی است كه بر پیكر ناتوان و بلا كشیده‌ی جامعه‌ی ایرانی مستولی گردیده.

خوب دقت شود نتایج پندهای پیشروان بی‌اراده و قافیه‌سازان بی‌همت دوره‌ی بدبختی و ناتوانی بهتر جلوه‌گر است كه سستی خرد و زبونی اندیشه‌ی هر ایرانی متظاهر می‌دارد. آیا گناه بانوان عفیف چیست كه با گفتن یك بلی بلا بجان و پیكرشان راه یافته است؟ آیا بهتر نیست كه بزرگان و غیرتمندان كشور یك فكر اساسی برای جلوگیری از فساد اخلاق بنمایند و زبونی را از سرچشمه‌اش مداوا و معالجه نمایند یعنی این رستورانها و كافه‌های غیرتكش و عفت بربادده كشور را كه در هر كوی و برزن شماره‌شان دوچندان گردیده است از بین برده تا برای بی‌عفتان و تردامنان جایگاهی ویژه در دسترس نباشد و بیش از این دامن مردان عائله‌دار و بچه‌دار لكه‌دار نشده تا گوشه‌ی چشمی نیز بسوی عائله و خانواده‌ی خود برگردانده و برای دردهای خود و خانواده چاره ‌اندیشیده بلكه از پیشامدهای ننگ‌آور جهان عبرت گرفته و بناموس‌پرستی و تشكیل خانواده علاقمند گردند و عفت بانوان نگهداری شود؟
ا ـ و

پرچم : در یكی از نوشته‌های داوری توده آقای برهانی نیز پیشنهاد كرده است كه چنانكه از زیانهای شعر گفتگو رفت و داوری كرده شد درباره‌ی رمان نیز چنان گفتگوهایی رود ، ما اینك آن در را با این گفتار (كه نویسنده‌اش بیجهت نام خود را پنهان ساخته) باز می‌كنیم. نویسندگان ما از زیانهای رمان و از بدیهای آن بنویسند كه بردیف چاپ شود. ما خود نیز گفتارهایی در همین زمینه خواهیم نوشت.
(پرچم روزانه شماره‌ی 205)

👇
[1] : آن روزها وظیفه‌ی سرگرم كردن و بی‌پروا گردانیدن مردم بكشور را رمانها بعهده داشته‌اند ، امروز فیلمها و نمایشنامه‌ها كه بر آن پایه پدید آمده‌اند این وظیفه را بعهده گرفته‌اند.
بماند كه امروز سرگرم كردن مردم و دور نگاهداشتن ایشان از كارهای كشوری تنها بگردن رمان و فیلم نیست. ده‌ها سرگرمی دیگر ترتیب داده‌اند كه بیشتر آنها بدستیاری تلویزیون اجرا شده و همچون افیون بر مغز توده کارگر است.


.
شادروان محمد امام از یاران اهواز و از پشتیبانان پیمان
🔶 دفاع در دیوان کیفر (بخش دوم)

🔸 شیخ‌خزعل‌خان و کارهای او (تکه‌ی 4)


حاجی‌جابرخان هفت پسر داشت که نامهای آنها محمد ، عیسا ، مَزعَل ، حسن ، علی ، خَزعَل ، سلمان بود. پس از مرگ او دو پسر بزرگتر که شیخ‌محمد و شیخ‌مزعل بودند بر سر جانشینی بکشاکش برخاستند. شیخ‌محمد باآنکه بزرگتر بود عشیره‌ی مُحَیسِن که عشیره‌ی خاص حاجی‌جابرخان و خاندانش می‌باشد شیخ‌مزعل را باو برمی‌گزیدند و جانشینی حاجی‌جابر را برای این می‌خواستند. شیخ‌محمد به تهران آمده به ناصرالدین‌شاه شکایت کرد. ناصرالدین‌شاه بهواداری ازو برخاسته فرمان حکمرانی محمره و سرحدات خوزستان را بنام او نوشت و او را روانه‌ی خوزستان گردانید. ولی چون عشیره‌ی محیسن او را نپذیرفتند کاری از پیش نتوانست برد و ناگزیر گردیده به بصره رفت و در آنجا بگوشه‌نشینی پرداخت و مزعل کار را از پیش برد. شاه نیز چون چنین دید پافشاری ننموده این بار فرمان بنام مزعل فرستاد و لقب «خان» و «نصرت‌الملک» و رتبه‌ی سرتیپی که بازمانده از حاجی‌جابرخان بود باو داد.

مزعل همچون پدرش هواداری بدولت نشان می‌داد و با انگلیسها نیز در نهان و آشکار ارتباط داشت. چنانکه دیدیم حاجی‌جابرخان نخست گماشته و زیردست شیخ‌المشایخ فلاحیه بوده ولی سپس در نتیجه‌ی دولتخواهی خود پیش آمده و بزرگتر گردید و در واقع جایگاه و نیرویش بیشتر از شیخ‌المشایخ شده بود و دولت او را بهمه‌ی مشایخ (به شیخ‌المشایخ نیز) برتر می‌گرفت.

مزعل نیز همان جایگاه را گرفت و در واقع یک خاندان دیگری پیدا گردیده شیخ‌المشایخ و دیگران را «تحت‌الشعاع» خود قرار داد.

در آن زمان در خوزستان فوجهای سرباز برای پاسبانی و نگهداری نشیمن می‌گرفت. ناصرالدین‌شاه فرماندهی توپخانه و فوج سرباز محمره را نیز به مزعل‌خان سپرد و رتبه‌ی نظامی او را بالا برده فرمان «امیر تومانی» فرستاد. و نیز لقبش را معزالسلطنه گردانید. اینها پیشرفتهای مهمی برای مزعل‌خان بود و بزرگی و شکوه او را چند برابر می‌گردانید. در آن زمان بختیاریها در شرق خوزستان نفوذ پیدا کرده و از سوی دولت مالیات آنجا سپرده به ایلخانی بود که گرفته بدولت می‌پرداخت. بیشتر مشایخ عرب مالیات باو می‌پرداختند. ولی مزعل یکسره بدولت می‌پرداخت و چون کاردانی و خوش‌حسابی از خود نشان می‌داد ناصرالدین‌شاه از قصبه تا سرحد بصره و از اهواز تا محمره مالیات کلیه‌ی عشایر را که شش‌هزار خانوار بیشتر بودند جزو جمع او گردانید و در واقع این عشایر را نیز زیردست او ساخت.

مزعل‌خان کشتیهایی داشت که در کارون و شط‌العرب آمد و شد می‌کردند و از هر باره دست او به مال‌اندوزی باز بود و در واقع یک دستگاه پادشاهی کوچکی برای خود می‌داشت. لرد کرزن [Lord Curzon] که در آن زمان به ایران آمده و در خوزستان مزعل را دیده و در کتابش ازو نام می‌برد. مادام دیولافوا [Jane Dieulafoy] که همراه شوهر خود برای کندن ویرانه‌های شوش به خوزستان رسیده بخانه و اندرون او راه یافته و در کتابش یاد بسیاری ازو می‌نماید.

آن زمان خوزستان روز بروز اهمیت پیدا می‌کرد که از یکسو توجه دولت و از یکسو توجه دیگران بآنجا بیشتر می‌گردید. زیرا در آن زمان بود که رود کارون برای کشتیرانی گشاده گردید و کشتیهای انگلیس و دیگران در آن رود بآمد و شد پرداختند و در نتیجه‌ی این کار شهر کهن اهواز که چند صد سال پیش از آن ویرانه گردیده و از میان رفته تنها یک دهکده‌ی کوچکی از آن بازمی‌ماند دوباره رو بآبادی گزاشت و این چون یک بندری برای کشتیهای بازرگانی می‌باشد بازرگانان از همه جا رو آورده در اینجا نشیمن گرفتند و نظام‌السلطنه والی خوزستان آنجا را بنام ناصرالدین‌شاه «ناصری» نام گزاشت.

نیز در آن زمان بود که کاوشی در شوش آغاز گردید. در آن زمان بود که موضوع نفت مسجدسلیمان و اهمیت آن دانسته شد و توجه انگلیسیها باینجا جلب گردید. رویهم‌رفته اهمیت خوزستان روزافزون شده بود.


.
شیخ ‌مزعل‌خان
«این تصویر از مجله‌ی «تور دو مُند فرانسه» که از هشتاد سال پیش [پیش از سال 1321] چاپ می‌شده و یادداشتهای مادام دیولافوا نیز در آن بچاپ می‌رسیده برداشته شده است». (پرچم روزانه ش 155 ، 6 مرداد‌ماه 1321)
مادام دیولافوا
🔶 «بدبختیهای توده و ریشه‌ی آن»

🔸 آزادی یا هرج و مرج ، هوچیگری یا کوشش سیاسی؟! (تکه‌ی پنج از شش)


همان کسی را که رضاشاه می‌نویسد ، او خود گفتاری در یکی از روزنامه‌های آن زمان نوشته بمناسبتی چنین می‌گوید :

«بعضی بمن می‌گویند از سیاست برکنار باش. ولی من این را صلاح نمی‌دانم. زیرا ادیب‌الممالک چون از سیاست دست برداشت از گرسنگی مرد».

همین دو جمله کافیست که او را بشناسید. نخست ببینید سیاست چه چیز را می‌گوید.
ادیب‌الممالک یک شاعری بود این را ستایش می‌کرد و پول می‌گرفت و آن را هجو می‌کرد و پول می‌گرفت. این رفتار زشت یا هوچیگری او را دخالت در سیاست می‌شمارد. دوم دخالت در سیاست را یک کسبی می‌داند و آشکاره می‌گوید : اگر دست بردارم گرسنه خواهم ماند.

دوم : اینان حزب یا جمعیت درست کردن را یک بازیچه‌ای گردانیدند. نخست در ایران حزب بزرگی بود (حزب دمکرات) ، و چون آنان را تندرو می‌شماردند یک دسته در برابر آنان خود را «اعتدالی» می‌نامیدند. ولی در زمان این هوچیان آن ترتیب هم بهم خورد و بسیاری از آنان نظیره‌سازی کرده خود حزبهایی پدید آوردند و کم‌کم این کار رواج گرفته تا بآنجا رسید که حزبسازی از آسانترین کارها شمرده شد که هر کسی همینکه می‌خواست ، با چند تن از آشنایان فراهم نشسته یک جمله‌ای را بهم بافته و آن را «مرامنامه» می‌نامیدند و یک نامی ‌بروی خود گزارده یک مهری نیز می‌کندند و با این چند مقدمه‌ای حزبی پدید می‌آوردند.

کم‌کم کار برسوائی کشیده و نامهای موهون بسیاری از «کمیته‌ی آهن» و «تجدد ایران» و «جامعه‌ی تبلیغ» و «دمکرات نصرت» و «دمکرات مستقل» و «کمیته‌ی اتحاد شرق» و «اتحاد بشر» و «اصلاح‌طلبان» و بسیار مانند اینها بیرون ریخت.

اساساً حزبسازی یک افزاری در دست هوسبازان و طمعکاران گردید. مثلاً فلان‌السلطنه یا بهمان‌الدوله می‌خواست نخست‌وزیر گردد و می‌فرستاد یکی از سردستگان هوچیان را بنزد خود می‌خواند و با او بشور می‌نشست که از چه راه وارد شود و آن سردسته پاسخ داده چنین می‌گفت :
«باید یک حزبی درست کنیم». این یکی از کارهای رایج آنزمان بود و بسیاری از وزیران برای خود حزبی می‌ساختند.

این زمان ، صد یک مردم نمی‌دانستند حزب برای چیست و چه نتیجه‌ای را از آن باید خواست و از چه راهی باید پیش رفت. شما اگر پرسشی در این زمینه‌ها از ایشان می‌کردید پاسخی نمی‌توانستند داد. تنها چون شنیده بودند در اروپا حزبهایی هست و از آنسوی حزب دمکرات را که بازمانده از زمان پیش بود می‌دیدند ، بتقلید آنها حزبها می‌ساختند.

مثلاً در تبریز چون دمکراتها بودند (پس از شورش روسیه دوباره برپا شده بود) یک دسته‌ی دیگری خود را «سوسیال» خواندند ، باز گروهی نام «دیمکرات نصرت» روی خود گزاردند. شنیدنیست که اسماعیل‌آقا یا سیمقو کرد معروف[که سالها در شهرهای آذربایجان به تاراجگری و خونریزی سرگرم بود و گردن از فرمان دولتهای مرکزی کشیده با سپاهیان می‌جنگید] از این حزب بوده است و من نامه‌های او را که بکمیته‌ی حزب در تبریز نوشته در دست می‌دارم.

خواهند پرسید : این حزبها که تشکیل می‌یافت به چه کار می‌پرداختند؟.. می‌گویم : جز باین نمی‌پرداختند که با حزبهای دیگر همچشمی و دشمنی نمایند و در نشستهای خود یا در روزنامه‌ها بدگویی از یکدیگر نمایند ، و اگر توانستند خود و بستگانشان را در ادارات جا دهند ، و گاهی یک ورق «بیاننامه» نشر کنند ، یا در جایی گرد آمده «میتینغ» [میتینگ = گرد هم آیی] دهند ، بیایند و بروند ، هفته‌ای دو سه روز گرد هم آیند و نشست برپا کرده بگویند و بشنوند ، و بر سر چیزهای بیهوده باهم مجادله نمایند ، و بدینسان چند ماهی بسر برده ، و از بیمقصدی و بیکاری کم‌کم سست گردیده رو بتفرقه گزارند ، و از حزب جز تابلوی سیاهش بازنماند. اینهاست کارهایی که احزاب سیاسی بآن می‌پرداختند.

اینان آنچه هیچگاه نمی‌اندیشیدند و بدیده نمی‌گرفتند نیازمندیهای کشور بود. شما ببینید در ایران «سوسیالیسم» چه تناسب داشت؟!.. در کشوری که نه کارخانه‌ها بود و نه گروههای کارگران ، مرام «سوسیالیسم» چه پیشرفت توانستی کرد؟!.. شگفتتر از همه آنست که در این حزب سوسیال چند تن از دیه‌داران عضویت داشتند. اینان از دمکراتها رنجیده و باین حزب که در برابر آن برپا شده بود گراییده و مرام‌نامه‌اش را که آشکاره بزیانشان بود نخوانده بودند.


.
🔶 کتاب «پرسش و پاسخ» ـ رشته‌ی یکم

🔸 تکه‌ی 7


الف ـ می‌خواهم من هم سئوالی کنم : من پیش از آنکه باروپا بروم درباره‌ی دین چشم‌بسته عقیده‌ای داشتم. باروپا که رفتم در آنجا دیدم عقیده‌ی دانشمندان ، دیگر است. بعقیده‌ی دانشمندانِ اروپا دین یادگار زمانهاییست که دانشها نبوده و مردمان در تاریکی بسر می‌برده‌اند و پس از آنکه دانشها رواج گرفته و روشنایی در جهان پدید آمده یکی از چیزهایی که باید از میان برود آن بوده ، این عقیده‌ی انبوه ایشانست. من در اروپا کسی از دانشمندان را ندیدم که عقیده بدین دارد ، ولی چون به ایران بازگشتم و گاهی از نوشته‌های شما بدست آورده می‌خواندم دیدم از دین پشتیبانی می‌نمایید و چون علت آن را ندانستم اکنون از خودتان می‌پرسم.

د ـ این ایراد را بسیاری از درسخواندگان گرفته‌اند. ولی باید دانست ما دین را بآن معنی که شناخته‌ی دیگران است نمی‌گوییم.

شما می‌گویید : بعقیده‌ی دانشمندان اروپا دین یادگار زمانیست که دانشها نبوده. باید دید آنها کدام دین را می‌گویند؟. کدام دین در برابر آنها بوده است که چنین باوری پیدا کرده‌اند؟.

پیداست که دانشمندان اروپا در برابر خود دین مسیحی را داشته و ناچار بوده‌اند درباره‌ی آن دین چنان باوری پیدا کنند. دین مسیحی ـ یا بهتر گوییم : دستگاهی که پاپ و کشیشان برپا گردانیده‌اند ـ از هر باره جای ایراد است و بیجهت نبوده که دانشمندان آن را بدانسان خوار گرفته‌اند.

آن دین عنوانش اینست : آدم و حوا در بهشت از درخت گندم خوردند و گناهکار شدند ، فرزندان آنها نیز گناهکارند. خدا یگانه پسر خود را فرستاد که کشته شود و کفاره‌ی گناهان فرزندان آدم باشد ، عیسا فرزند خدا بود و چون کشته شد روز سوم بمرگ چیره درآمد و از میان مردگان برخاست و بآسمان بالا رفت و در دست راست خدای پدر جا گرفت ، فرزندان آدم باید باو ایمان آورند تا از گناه پاک باشند و در آنجهان با شفاعت عیسا به بهشت روند. این برداشت دین مسیحیست.

اینها در پیش دانشمندان از آغاز تا انجام افسانه‌های بیپاست. دانشها از داستان آدم و حوا ناآگاهست. اگر آدم و حوا گندم خورده گناهکار شده‌اند بفرزندانشان چه ارتباط دارد؟!. فرزند خدا بودن عیسا ، از گور برخاستن او ، داستان کفاره و شفاعت ؛ هر کدام جداگانه جای ایراد است.

شما خدا را چه پنداشته‌اید که برایش فرزند می‌سازید؟!. یک مرده از گور چگونه تواند برخاست؟!. کفاره چیست و چه معنایی معقول برای آن توان پنداشت؟!.

از آنسو مطالبی که در تورات و انجیل درباره‌ی زمین و آسمانها و آفرینش جهان و دیگر موضوعهاست یکسره با دانشها ناسازگار است. خدا زمین و آسمانها را در شش روز آفرید و روز هفتم استراحت کرد ـ اینها در نظر دانشمندان افسانه‌های خنکیست. در انجیل سخن از مرده زنده گردانیدن مسیح می‌راند ، در حالی که تاریخ بیکبار از آن ناآگاهست. در چند جا از بیرون آوردن جن‌ها از دلهای بیماران گفتگو می‌کند که در برابر پزشکی جز مایه‌ی ریشخند نیست.

دانشمندان که در راه جستجو از حقایق رنجها برده و پس از قرنها کوشش درباره‌ی چگونگی زمین و خورشید و ماه و ستارگان و مانند اینها بحقایق ارجداری دست یافته‌اند پیداست که نوشته‌های توریت [تلفظ دیگری از تورات] و انجیل در پیش آنها بیش از افسانه‌های پیره‌زنان ارزشی ندارد و رویهم‌رفته مایه‌ی نفرت آنهاست.

همه‌ی مذهبها همین حال را دارد و با دانشها ناسازگار است. ما نیز هواداری از آنها نمی‌نماییم. گفتگوی ما از دین عنوانش جداست.

دوازده سال پیش هنگامی که من می‌خواستم بکوشش برخیزم یکی از دشواریهای کار این بود. این کیشها را با اینحال جز گرفتاری برای جهانیان نمی‌دیدم.

چیزی که هست ما می‌دیدیم دین معنای دیگری داشته که بسیار ارجدار است و جهانیان بآن نیازمندند و از این معنی بود که هواداری می‌نمودیم (و اکنون هم می‌نماییم.)

خواهید گفت : «کدامست آن معنی؟..». می‌گویم : بهتر است نخست مثلی یاد کنم و سپس بآن معنی پردازم.


.
🔶 دفاع در دیوان کیفر (بخش دوم)

🔸 شیخ‌خزعل‌خان و کارهای او (تکه‌ی 5)


مزعل در برابر این شکوه و دستگاهِ پادشاهی یک ناراحتی داشت ، و آن از رهگذر برادرش خزعل بود. چگونگی آنکه شیخ‌خزعل باآنکه از برادران کوچکتر او بود آرزوی جایگاه او را می‌داشت و یک بار هم با چند تنی از سران عشایر همراز گردیده قصد کشتن برادر را کرده بوده که خود در جایش بنشیند ولی قضیه کشف شده و کاری از پیش نرفته بود.

مزعل این کینه‌ی او را در دل می‌داشت و سختگیری بسیار با او می‌نمود و کسی چه داند که قصد کشتن او را هم نداشت.

در سال 1303 که نویسنده‌ی این تاریخچه در خوزستان بودم روزی در مجلسی که با شیخ‌خزعل‌خان بودیم شیخ درمیان گفتگو یاد آن روزها را کرده چنین می‌گفت : «چندان ترس از برادر خود داشتم که هر بامدادی با این اندیشه از رختخواب بیرون می‌آمدم که امروز پایان زندگی من خواهد بود. شب نیز که بدرون رختخواب می‌رفتم امید زنده ماندن تا بامداد را هم نداشتم. اینبود که در بیست و چند سالگی از هجوم اندوه مانند پیران سالخورده موهای سرم سفید گردید».

باری مزعل و خزعل ده سال کمابیش با این حال که هر یکی دل از ترس و کینه‌ی آن دیگری پر داشت بسر دادند و سرانجام پیش از آنکه مزعل به خزعل چاشت خورد خزعل برو شام خورد. به اینمعنی که با چند تن از غلامان خود همراه گردیده بار دیگر قصد کشتن برادرش را کرد و روز نخست محرم سال 1315 بهنگامی که مزعل از کوشک فیلیه پایین آمده می‌خواست سوار بلم گردد آماج تیر تفنگش گردانیده از پای درآوردند. بدینسان مزعل با دست برادر خود کشته گردید.

لرد کرزن می‌نویسد : مزعل پانزده زن داشت ولی پسری نداشت. مادام دیولافوا نیز از اندرون او که خود دیده گفتگو می‌کند و از یک زن چَرکسیِ او بنام ترکان‌خاتون که در تفلیس و استانبول بزرگ شده و زبانهای روسی و ترکی و فارسی و عربی را نیک می‌دانسته سخن می‌راند و تصویر او را درمیان یادداشتهایش می‌آورد.

پس از کشتن مزعل ، شیخ‌خزعل جانشین او گردید و بهمه‌ی دارایی او از پول و املاک و جواهر و کشتی دستِ تملک گزاشت. سران محیسن و دیگران بی‌آنکه ناخرسندی نمایند گردن بحکمرانی او گزاردند. از تهران نیز دربار مظفرالدین‌شاه بی‌آنکه بازخواستی نمایند و یا چون و چرایی کنند همان سمت سرحدداری خوزستان و حکمرانی محمره و امیرتومانی فوج و لقب معزالسلطنه را برای این فرستادند و آن رفتاری را که با مزعل می‌کردند با این کردند. انگلیسیان نیز باین همان جایگاه را گزاردند.

چیزی که بود خزعل در این اندازه نایستاده بآرزوهای دیگری برخاست و هر زمان بفزونی شکوه و دستگاه و دارایی کوشید و چون مرد هوشیاری بود دانست که با دربار مظفرالدین‌شاه چه رفتاری کند. یکی از زیرکیهای او این بود که کسی را از نزدیکان خویش با پولهای گزافی به تهران فرستاده او را نگهبان دربار ساخت که با صدراعظم‌هایی که می‌آیند و می‌روند رابطه پیدا کند و با پول و یا با هدیه‌ی دیگری کسانی را از درباریان پشتیبان شیخ سازد و بکارهای او پیشرفت دهد. چنانکه میرزاعلی‌اصغرخان اتابک یکی از پشتیبانان او بود. از اینرو حکومت او را در محمره و فلاحیه از تابعیت بحکومت خوزستان معاف گردانید که یکسره با تهران سر و کار داشت سپس هم حکومت اهواز را باو داد. نیز در سال 1319[ق] همه‌ی زمینهای اینور و آنور رود کارون را که خالصه‌ی دولت و خود زمینهای بسیار مفصلی بود با چند دیه دیگر با فرمان شاه باو واگزاردند. اینها همه در نتیجه‌ی هواداری اتابک بود. نیز خزعل با نظام‌السلطنه‌ی مافی که یکی از وزیران بنام آن زمان بود و در خوزستان نیز سالها فرمان رانده بود خویشی کرده دختر او را بزنی گرفت. همچنین دختر برادر عین‌الدوله را زن خود گردانید. با این خویشاوندیها هواداران مهمی در دربار برای خود آماده گردانید. اینبود کار او روز بروز بالاتر می‌گرفت چنانکه بجای معزالسلطنه لقب «سردار اقدس» برایش فرستادند و رتبه‌ی نظامیش را از امیرتومانی به «امیر نویانی» بالا بردند.


.
شیخ ‌خزعل
پیکره ازآنِ زمانیست که او زیر سایه‌ی برادرش شیخ ‌مزعل می‌زیسته است.
میرزا علی‌اصغرخان اتابک
نظام‌السلطنه‌ی مافی