پاکدینی ـ احمد کسروی
7.54K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.29K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
🔶 دفاع در دیوان کیفر (بخش دوم)

🔸 شیخ‌خزعل‌خان و کارهای او (تکه‌ی 7)


از این تسلط بعشایر ، شیخ‌خزعل دو استفاده می‌کرد : یکی آنکه دایره‌ی فرمانروایی خود را وسیعتر می‌گردانید. دیگری اینکه از مالیات آنها استفاده می‌برد زیرا چند برابر آنچه بدولت می‌پرداخت از ایشان می‌گرفت و از این راه دارایی شیخ روزافزون بود. بخصوص با استفاده‌ای که از نخلستانهای کناره‌های رود کارون که دولت باو واگزارده بود و این بهره‌ی مالکانه‌ی گزافی از نخلکاران می‌گرفت می‌بُرد و در این باره از ستم و اجحاف نیز خودداری نمی‌نمود.

شیخ‌خزعل حرص بحکومت و حرص بدارایی را در یکجا داشت و بزیردستان خود سختگیری بی‌اندازه می‌کرد و دار و ندار ایشان را از دستشان می‌گرفت. در نتیجه‌ی این سختگیریها مردم ازو ناخشنود بودند و در سال 1320 (قمری) سه تن مشایخ نصار و ادریس و مقدم (مجدم) که سه تیره از عشایر کعب می‌باشند و در جزیرة‌الخضر [همان آبادان] نشیمن دارند چون از بیداد شیخ بستوه آمده بودند باهم بگفتگو پرداخته پیمان بستند و سوگند خوردند که شیخ را از میان بردارند. لیکن یکی از ایشان سوگند خود را شکسته چگونگی را بشیخ آگاهی فرستاد و شیخ چهار تن از مشایخ را دستگیر کرده بزندان فیلیه انداخت که در آنجا بودند تا هر یکی بنوبت خود بدرود زندگی گفتند.

این زندان فیلیه داستانی داشت و آن اینکه (بگفته‌ی خوزستانیان) کسی را که بآنجا می‌بردند و در یک حجره‌ای بتنهایی یا با کس دیگری جا می‌دادند در عوض آنکه نگهبانی به وی گمارند درِ آنجا را با خشت و آجر می‌گرفتند و تنها یک دریچه‌ی کوچکی باز می‌گزارند که از آنجا روزانه نان و آبی برسانند و آن زندانی همچنان می‌ماند تا مرگش فرامی‌رسید. اینبود شنیدن نام زندان فیلیه تن هر کس را می‌لرزانید و از اینرو گاهی آن را «باستیل خوزستان» می‌خواندند.

در این میان در سال 1324[ق] در ایران جنبش مشروطه برخاست و چنانکه خوانندگان می‌دانند در نتیجه‌ی این جنبش میان دولت و توده کشاکش افتاد و سالها هر دو گرفتار یکدیگر بودند و سپس نیز چون آزایخواهان چیره درآمدند و محمدعلی‌میرزا را برانداختند و یک دولت نیرومند آزادیخواه بروی کار آمد این نیز دچار کشاکشهای سیاسی شد و در نتیجه‌‌ی التماتوم از میان رفت و پس از التماتوم دولت بی‌اندازه ناتوان گردید.

این پیشامدها همه بسود شیخ‌خزعل‌خان بود زیرا از گرفتاری پایتخت استفاده ‌نموده در خوزستان باستوار ساختن بنیاد فرمانروایی خود و افزودن بشکوه و دارایی کوشید ، و با آن وسیله‌ای که در دست داشت و هر عشیره‌ای که مالیات نمی‌پرداخت از دولت خواستار می‌گردید مالیات آن را جزو جمع این گردانند بهمه‌ی عشایر عرب خوزستان ـ از اعراب حویزه ، و بنی‌طرف ، و آل‌خمیس ، و آل‌کثیر که بسیارند ـ چیره گردیده و اختیار همگی ایشان را بدست خود گرفت و مشایخ همه‌ی اینها را دستگیر کرده یا بزندان سپرد و یا کشت و بجای آنها کسی را از بستگان خود بشیخی برگماشت ـ. آل‌کثیر که از آغاز درآمدن خود بخوزستان بکسی گردن نگزارده بودند شیخ آنها را نیز زیردست خود گردانید.

در واقع اختیار سراسر خوزستان باو سپرده گردید. زیرا حکومت محمره و ناصری را بفرمان دولت در دست داشت. آبادان که آن هنگامها رو بآبادی گزارده با دست شرکت نفت شهری شد آن نیز بعنوان آنکه بخشی از محمره است بشیخ سپرده گردید. عشایر عرب چه در فلاحیه و چه در حویزه و چه در دیگر جاها بعنوان مالیات‌پردازی در زیر دست او بودند. بحکمرانی که از تهران بنام والی خوزستان فرستاده می‌شد تنها در شوشتر و دزفول و رامهرمز دخالت توانستی داشت و در این سه شهر نیز نفوذ شیخ بهمه چیز غالب بود و بزرگان و سردستگان همه جیره‌خواران او بودند. از اینرو یک حکمران جز این نتوانستی کرد که از روز نخست خود را به پناه شیخ کشد و با زبان حال خود را نوکر و فرمانبردار او نشان دهد و در واقع جز بمصالح شیخ نکوشد. با چنین تدبیری بود که یک حاکم می‌توانست چند مدتی بماند ، و اگر نسبت بشیخ چاپلوسی و فروتنی بیشتر می‌کرد از صله و هدیه‌های او بهره نیز توانستی گرفت. شیخ در چنین موقع‌ها دست بازی داشت و برای پیشرفت مقاصد خود دهشهای بزرگی می‌نمود.


.
محمدعلی‌میرزا
🔶 «بدبختیهای توده و ریشه‌ی آن»

🔸 شهریور1320 و درسهای آن (تکه‌ی دو از هشت)


ایرانیان می‌توانستند به کوششهای بیمانند کشورهای بزرگ درگیر جنگ بنگرند و بدانند که ایشان برای سرفرازی و استقلال کشورشان به چه از خود‌گذشتگی‌ها و حتا جانبازیهایی آماده‌اند و آن بهایی که سرفرازی و استقلال یک توده را هست ایشان با جانهای خود آماده‌ی پرداختش می‌باشند. ایرانیان می‌توانستند دریابند که شناخته نبودن معنی میهن‌پرستی و بی‌پروایی به آن درمیان توده چه ‌اندازه به این کشور گران می‌افتد و چه آسیبها از این رهگذر به کشور می‌رسد. می‌توانستند بفهمند که زیانکاری یکمشت خیانتکار باعث مرگ هزاران جوان غیرتمند سرفراز و آوارگی ده‌هزاران خاندان و زبونی ملیونها مردم تواند گردید. ...

درسهای شهریور20 بسیار است اگر دیدگان بینا بود و خود خواستار یاد گرفتن. از آنسو در آن هنگام رخدادهای شگفتی نیز دیده شد که هر یک چیستانی می‌نماید.

باید دانست کم بوده‌اند کسانی که به این رخدادها با دیده‌ی ژرف‌بینی نگریسته و جستجوی علتهای آن کرده باشند. اینست باید رخدادهای شهریور20 که به افتادن رضاشاه ، نخست‌وزیری فروغی و پادشاهی محمدرضاشاه انجامید بازنگریسته شده رازهای آن بدست آید.

چون پیش از این ، سخن ما در زمینه‌ی نیک بودن و نیک گردیدن توده بود ، در زیر تکه‌ای را از کتاب «افسران ما» که به این پیشامدها از دیده‌ی ستودگی و ناستودگی توده می‌نگرد می‌آوریم. از آنسو یک بخشی از کوششهای پرچم در دو سه ماه نخست ، دنبال کردن رفتارهای ننگ‌آور و خائنانه‌ی برخی از امیران آرتش و دولتیان بود و در گفتارهایی بهمین مناسبت سخنانی رانده شده که به موضوع ما بستگی می‌یابد ، اینست از هر باره بجا بود که تاریخچه‌ای از آن پیشامدها بیاوریم تا خوانندگان تصویر روشنی از رخدادهای آن سالها بدارند. اینک آن نوشتار :

«سوم شهریور یکی از ننگ‌آورترین داستانها در تاریخ ایران بود. داستانی بود که باید فراموش نگردد و رازهای آن بیرون ریخته شود تا رسوایی‌ای که بهره‌ی ایران گردیده کم باشد. می‌بینم برخی جوانان جستجو از رخدادهای آن می‌کنند و چیزها نوشته می‌پراکنند ، و این کار نیکست. اگرچه برخی بدخواهان بآنها نیز دست می‌یازند و جوان ساده‌ای را بگیر آورده با مهربانیها می‌فریبند و خود را
«قهرمان» می‌گردانند : «در آن پیشامد من فلان کوشش را کردم ، بَهمان فداکاری را نمودم ، یا برضاشاه چنین گفتم و چنان شنیدم». ولی اینها از میان خواهد رفت و بدخواهان شناخته خواهند گردید.

درباره‌ی سوم شهریور نیز من از دور تماشا می‌کردم و آگاهیم کمست. ولی خواهم توانست از راه داوری سخنانی گویم و نکته‌هایی را روشن گردانم :

نخست جای گفتگو نیست که ایستادگی نشان دادن ایران در برابر روس و انگلیس و کار را بجنگ کشانیدن خود نیرنگی بوده. نه ایران را با انگلیس و روس جنگ می‌بایستی ، و نه ایران با آنها جنگ می‌توانستی. ما با روس و انگلیس چرا می‌جنگیدیم؟.. اگر آن دو دولت راه می‌خواستند که کالاهای انگلیس از ایران بگذرد و بخاک روس رود ، این نه چیزی بود که ایران نتواند پذیرفت. نه چیزی بود که به ایران برخورد. در آن هنگام سخت جنگ ، در آن روزگار زورورزی که آلمانها مرزهای چند دولت بی‌یکسویی [=بیطرفی] را شکسته بودند ، از ایران چه کاستی اگر راهی از کشور خود برای کالاهای انگلیسی باز کردی؟!..

از آنسو ایران با انگلیس و روس چه جنگی توانستی؟!.. کدام آرتش ورزیده را می‌داشت؟!. کدام افزارهای جنگی را راه ‌انداخته بود؟!. به پشتیبانی کدام توده امید می‌بست؟!.

کسانی که آن جنگ را پیش آوردند ، بایستی یا دیوانگانی بیهوش باشند که باک از زیان و آسیب آن ندارند ، و یا بدخواهانی که نیرنگی را بدیده گیرند.


.
محمدرضاشاه و محمدعلی فروغی
🔶 کتاب «پرسش و پاسخ» ـ رشته‌ی یکم

🔸 تکه‌ی 10


الف ـ این معنی تازه‌ایست که شما به دین می‌دهید. دینهایی که بوده هیچ یکی باین معنی نیست. شما می‌گویید : «دین شناختن معنی جهان و پی بردن بحقایق زندگانی و زیستن بآیین خرد است». این جمله را در کتابهای خود تکرار می‌کنید. بسیار نیک ، ولی آیا کدام دین دارای این معنیست؟!. مثلاً مذهب مسیحی ، آیا او معنی جهان را بمردم می‌شناساند؟!. آیا حقایق زندگی یاد می‌دهد؟!. آیا کشیشان یک راه خردمندانه بروی مسیحیان باز کرده‌اند؟!.

چرا دور می‌رویم و از دیگران سخن می‌رانیم. این مذهب که در کشور ماست کدام راهنمایی را در زندگانی بمردم می‌کند؟!.. کدام دستور خردمندانه بآنان می‌دهد؟.

ما چون نیک می‌نگریم و یکایک دینها را از دیده می‌گذرانیم چیزهاییست سربار زندگانی و مخالف خرد و دانش.

اینها را شما خودتان بیان کرده‌اید و من مقصودم این نکته است که موضوعی که شما بیان می‌کنید یک بحث بسیار مهم اجتماعیست ، پس چه لازم شده که نام آن را دین گزارید و دانشمندان را از خود رمیده سازید؟!.

شما یک رشته بیانات بسیار منطقی دارد. می‌گویید : در جهان حقایقی هست که مردمان باید آنها را درک کنند و در زندگی پیروی بآنها نمایند. می‌گویید : بشر دارای قوه‌ی عقلست که می‌تواند سود و زیان و نیک و بد را بشناسد و باید مردمان این قوه را در زندگانی راهنمای خود گردانند.

اینها بیاناتیست که شما مبتکر هستید و الحق دلایل قوی برای اثبات آنها اقامه می‌کنید ، مطالبیست منطقی و بنفع جهان که مسلماً پیش خواهد رفت. اما سخن در اینجاست که چرا نام دین بآنها می‌گزارید؟!. اینها کجا و دین کجاست؟!.

شما با این رفتار خود از یکسو دانشمندان را از خود دور می‌گردانید و از یکسو ملاها و مردم عامی بازاری را بدشمنی خود تحریک می‌کنید. بعقیده‌ی من اگر شما نام دین نبرده بودید پیشرفت کارتان ده برابر حالا بود. (1)

آن خانم اروپایی که کتاب شما را همراه خود به فرانسه آورده بود و با من می‌خواند گفت : کوششی که این مرد ایرانی در راه نیکی جهان می‌کند و مقام بشریت را بالا می‌برد جهاد بسیار مقدسیست که می‌کند.

این سخن مایه‌ی سرفرازی من شد ، و اکنون چه اندازه مایه‌ی افسوسست که در ایران این کوششهای شما را به زننده‌ترین صورتی در ذهن عوام جلوه‌گر گردانیده‌اند. گاهی گفته‌اند دعوای نبوّت می‌کند. گاهی گفته‌اند قرآن می‌سوزاند. پستترین توهینها را بشما کرده‌اند. چند روز پیش در حمام دیدم دلاک که کیسه به تن می‌کشد سخن از شما رانده از من می‌پرسد : «آقا ! می‌گویند پیغمبر تازه‌ای پیدا شده بود کشته‌اند». من درماندم که چه گویم و بیاد گفته‌ی آن خانم اروپایی افتاده پیش خود شرمنده شدم.


پابرگی :
1ـ این گفته‌ها نشانیست از رمش درسخواندگان و اروپادیدگان از دین در نخستین سالهای پادشاهی محمدرضاشاه. ده سال پیشتر ، چون کسروی سخن از دین آغاز کرد این رمش باز هم بیشتر بوده. پاسخ نویسنده باین گفته‌ها می‌آید و خواهید دید چرا (در چنان زمانی) بنام دین بکوشش پرداخته. (ویراینده)


.
🔶 دفاع در دیوان کیفر (بخش دوم)

🔸 شیخ‌ خزعل‌خان و کارهای او (تکه‌ی 8)


از آغاز جنبش مشروطه تا جنگ جهانگیر اروپا (جنگ بین‌المللی گذشته) که نُه سال کشید برای شیخ‌خزعل‌خان دوره‌ی پیشرفت مهمی بود. در این دوره شیخ همه‌ی مدعیان را از میان برداشته بسراسر خوزستان چیره گردیده یک دستگاهی یافت که تا آن زمان کسی از مشایخ عرب نیافته بود و گویا از همان هنگام بود که بآرزوی استقلال افتاده با نمایندگان انگلیس که در نتیجه‌ی پیشرفت شرکت نفت در خوزستان بسیار شده بود رابطه فزونتر گردانید. همچنین سرخودانه با فرمانروایان عرب از شیخ کویت و شیخ بحرین و خاندان سعودی ارتباط پیدا کرد. نیز از همان هنگامها بود که برخی شعرای چاپلوس او را «سلطان عربستان» خواندند و شاید شیخ آنان را باین کار برانگیخت.

عبدالمسیح انطاکی که یک شاعر ویلگرد و چاپلوس عرب بوده در سال 1325 بخوزستان آمده و بشیخ بستگی پیدا کرده و ازو پولهای گزافی گرفته و در مصر از همان پولها چاپخانه و اداره‌ای برای ستایش از خزعل برپا نموده ، در یک کتاب خود که بیگمان با پول شیخ بچاپ رسیده خود شیخ را «پادشاه» و پسر بزرگترش «جاسب» را «ولیعهد» و رئیس‌التجار را که پیشکار شیخ بود «الوزیر الاکبر» خوانده است.

در سال 1914 که جنگ درمیان آلمان و انگلیس برخاست و سپس عثمانیان نیز بآلمان پیوستند و در عراق عرب علمای نجف فتوای جهاد دادند و عشایر عرب همگی به یاری عثمانی بشورش آمدند چون یکی از مراکز نفت انگلیس مسجدسلیمان در خوزستان بود اهمیت اینجا در نظر انگلیسها بیشتر گردید و اینبود با شیخ‌خزعل بگفتگو پرداختند و شیخ چون خود را سررشته‌دار و صاحب اختیار خوزستان می‌دانست بی‌آنکه پروایی از دولت ایران کند به انگلیسها پیوست. در حالی که دولت ایران اعلان بی‌طرفی نموده و دمکراتها و آزادیخواهان بسوی دیگر[ی] گراییده بودند. (1) همچنین عشایر عرب بیشترشان تمایل به عثمانی داشتند بخصوص پس از حکم جهاد دادن علماء نجف که همگی رو بسوی ایشان گردانیدند.

عشایر عرب که زخم‌خورده از شیخ‌خزعل بودند و کینه‌ی او را در دل داشتند از این گرایش او بسوی انگلیسها بکینه و دشمنی افزودند و اینبود چون در ربیع‌الثانی 1333 سپاه عثمانی بهمراهی حاجی سیدمحمد یزدی و عشایر عراق بنام حمله بلشکر انگلیس که در امنیه (روبروی اهواز) جا داشتند از مرز گذشتند ، در سراسر خوزستان شورشی پدید آمد و عشیره‌ی بنی‌طرف و دیگران بنام کینه‌جویی از خزعل و تعصب مسلمانی بآنان پیوستند و از آنسوی عشیره‌های کعب با دستور خزعل کمک به انگلیسها می‌نمودند.

اینبود چون در این جنگ عثمانیان پس از فیروزی شکست یافتند و به عراق بازگشتند شیخ‌خزعل فرصت یافت که از بنی‌طرف و دیگران کینه جوید و سزای گردنکشی آنان را در دامانشان گزارد.

کوتاه‌سخن اینکه این پیشامد وسیله‌ی دیگری به پیشرفت شیخ گردید و چیرگی او را بعشایر عرب و دیگران فزونتر گردانید. اگرچه درمیان مسلمانان بدنام شد و علمای نجف تکفیرش کردند ولی کارش پیشرفت بسیاری یافت. از آنسوی از حکومت هند و انگلیس که پیش از آن نشان .K.C.I.E یافته بود ، این بار هم نشان .K.C.S.I یافت و یک جشن بسیار باشکوه و بزرگی در محمره برای دریافت این نشان گرفت که تا سالها زبانزد مردم بود و ستایش از آن می‌سرودند.

رویهم‌رفته کار شیخ در پیشرفت روزافزون بود و چون در نتیجه‌ی این جنگها و پیشامدها دولت ایران بیکباره ناتوانتر گردیده دیگر بخوزستان هیچ دستی نداشت شیخ‌خزعل بیکباره آزاد و آسوده گردید و از همین زمانها بود که از دادن مالیات نیز بدولت خودداری نمود.


پابرگی :
1ـ اشاره به گرایش آزادیخواهان و کوچندگان (مهاجران) به عثمانی و همدست او آلمان است. (ویراینده)


.
عبدالمسیح انطاکی
بدبختیهای توده و ریشه‌ی آن.pdf
364.6 KB
🔸 بدبختیهای توده و ریشه‌ی آن

بخش دوم

🔹 آزادی یا هرج و مرج ، هوچیگری یا کوشش سیاسی

همه‌ی تکه‌ها یکجا در یک فایل پی‌دی‌اف
🔶 «بدبختیهای توده و ریشه‌ی آن»

🔸 شهریور1320 و درسهای آن (تکه‌ی سه از هشت)


آنچه تاکنون شناخته شده آنست که اختیار در دست رضاشاه می‌بود و او نافهمانه کار را بجنگ رسانید. وزیران هم از ترس کتک و دشنام چیزی گفتن نتوانسته‌اند. اینست آنچه شناخته شده و این عنوان بدست جوانان نویسنده داده که چیزهایی نویسند و رضاشاه را دیکتاتور نامیده ریشخندها به او کنند. داستانها سروده می‌شود که منصور[نخست‌وزیر] و عامری[کفیل وزارت خارجه] چهار ساعت پس از نیمه‌شب بنزد شاه رفته‌اند که از مرز گذشتن سپاهیان دو دولت را بشاه آگاهی دهند ، و شاه چنان گفته و اینان چنین پاسخ داده‌اند. ولی اینها همه پندارهاییست که سرچشمه‌اش جز ناآگاهی نیست.

کسی چرا نیندیشد که رضاشاه آن اندازه خام نمی‌بود که زیان جنگ با انگلیس و روس را نداند. دیوانه هم نشده بود. اگر بگوییم دانسته و فهمیده جنگ را پیش می‌آورد تا گزند به ایران رساند ، این هم به رضاشاه نچسبیدنیست. رضاشاه هرچه می‌بود ، نیک یا بد ، ما کار نمی‌داریم ، به هر حال ایران را دوست می‌داشت. بزرگی خودش را در بزرگی نام ایران می‌دانست.

آنگاه اگر سرچشمه‌ی کارها رضاشاه می‌بوده و او نافهمانه ایران را بچنان جنگی می‌کشانیده و وزیران چنانکه گفته‌ی خودشانست آن را بد دانسته خرسندی نمی‌داشته‌اند ، چه شده که از کار کناره نجسته‌اند تا پایشان درمیان نباشد؟!. اگر آنان کناره جستندی ، بیش از آن چه بودی که چند روزی در زندان باشند ، و یا چند دشنامی از شاه بشنوند؟!. آیا چنین ترسی بهانه برای ایشان توانستی بود؟!.

آنچه من از روی آگاهیهای خود می‌دانم ، آنست که در آن پیشامد همه‌ی کارها را وزیران و سرلشگران بدخواه کرده‌اند و چنانکه گفتم نیرنگی درمیان بوده.

نخست می‌باید گوییم : اینکه شناخته شده که رضاشاه دیکتاتور می‌بود و سررشته‌ی همه‌ی کارها را در دست می‌داشت ، راست نیست. این خود رازیست که این وزیران در زمان رضاشاه دسته‌بندی خود را نگه داشته همچنان نیرومند می‌بودند. راستست که در برابر او ایستادگی نمی‌نمودند ولی رضاشاه نمی‌توانست اینها را براندازد و وزیران دیگری بیاورد. این چیزیست که باید بیگمان دانست و دلیلهایی میدارد که من در جای دیگری یاد کرده‌ام. (کتاب دادگاه)


.
🔶 کتاب «پرسش و پاسخ» ـ رشته‌ی یکم

🔸 تکه‌ی 11


د ـ این موضوع جداییست و من باید بآن پاسخ دهم. باید دانست ما اصرار نداریم که بکوششها و راه خود نام دین گزاریم. ما به نتیجه بیشتر علاقه‌مندیم تا به نامگزاری. ما حقایقی را روشن می‌گردانیم و شاهراهی برای زندگانی جهانیان باز می‌کنیم که می‌توان آن را «شاهراه رستگاری» یا «زندگانی پاک» یا «آیین خرد» یا مانند اینها نامید. اگر رمش دانشمندان از نامست چاره‌اش بسی آسانست.

اما اینکه ما نام دین برده‌ایم بجهاتی است که اینک برخی را یاد می‌کنم :

نخست : ما درمیان کوششهای خود چنانکه حقایق را روشن می‌گردانیم ، گمراهیها و بدآموزیها را که جلوگیر حقایقست نیز دنبال می‌کنیم. و چنانکه شما می‌دانید در برابر بیشتر آنها کتابها نوشته‌ایم. نبرد با نادانیها و گمراهیها خود موضوع مهمیست. یک حوض تا از لجن پاک نشود آب پاکیزه بروی آن بستن نتیجه نتواند داشت. اکنون سخن در آنست که در کشور ما بیشتر گمراهیها بعنوان دینست. سیزده یا چهارده کیش گوناگون که هست و ما همه را گمراهی و بدآموزی می‌شناسیم هر کدام به دینی بستگی دارد. از اینرو ما ناچار بوده‌ایم از دین بسخن پردازیم و معنی راست آن را روشن گردانیده بهمه نشان دهیم که این کیشها که هست با دین ناسازگار است ، دین از آنها بیزار است ، همه‌ی آنها بوارونه‌ی دینست. این کاری بود که ناچار بوده‌ایم بکنیم.

در هر موضوعی که اشتباهات و اختلافات بسیار بود برای حل قضیه باید موضوع را نیک روشن گردانید و حقیقت آن را بیرون آورد.

دوم : این راستست که این کیشها که هست هیچ یکی با آن معنای راست دین سازگار نیست. اینها نه تنها بمردمان حقایق یاد نمی‌دهند از حقایق دورشان می‌گردانند و خردها را بسیار پست می‌شمارند ، اینها درست بوارونه‌ی دینست.

چیزی که هست بنیادگزاران اینها یا برانگیختگانی که بنیاد دین گزارده‌اند ، هر یکی از ایشان جز این معنی راست را نخواسته‌اند.

باینمعنی هر یکی از آنها در زمان خود ، باندازه‌ی اقتضای زمان ، بشناسانیدن حقایق زندگانی و تکان دادن بفهمها و خردها کوشیده‌اند و منظورشان جز نظم دادن بزندگانی اجتماعی نبوده است.

این را اروپادیدگان و درسخواندگان بآسانی نتوانند پذیرفت. ولی در نزد ما مسلم است.

مثلاً همان مسیح که گفتگو از دینش رفت ، بیگمان منظور او از برخاستن و کوشیدن و رنج کشیدن بیان یک رشته از حقایق زندگانی و راه نمودن مردمان بسوی آنها و بتکان آوردن خردها بوده است.

از انجیلها که در دست ماست این را بآسانی نتوان فهمید. آنها بسیار دور از این معنیست. لیکن باید دانست این انجیلها صد سال پس از مرگ مسیح نوشته شده. قدیم‌ترین آنها هفتاد سال فاصله از زمان مسیح داشته است.

این خود داستان شگفتیست که مسیح باآنکه در زمان تاریخ برخاسته و در آن زمان ، هم رومیان و هم یهودیان تاریخشان روشن است ، با اینحال سرگذشت مسیح تاریکست و ما او را بسیار کم می‌شناسیم.

آنچه دانسته شده مسیح مرد بسیار مؤثری بوده و بشاگردان خود تأثیر بی‌اندازه داشته ، و چون با آن شکنجه‌ها و رنجها که در تاریخ بیمانند است کشته شده این مظلومی او شاگردانش را چندان به هیجان آورده که می‌توان گفت دیوانه‌شان گردانیده و دلهاشان پر از آتش ساخته که هر زمان بگزافه‌ی دیگری درباره‌ی مسیح گراییده غلوهایی پیاپی کرده‌اند : فرزند خدایش خوانده‌اند ، از گور برانگیزانیده بآسمان عروجش داده‌اند و در دست راست خدایش نشانده‌اند ، افسانه‌ی کفاره را برایش بافته‌اند ، معجزه‌ها برایش ساخته‌اند ، از آغاز کودکی تا انجام زندگی سرگذشتش را پر از افسانه و گزافه گردانیده‌اند. بدینسان تاریخچه‌ی او را سراپا تاریک ساخته‌اند.


.
🔶 دفاع در دیوان کیفر (پیوست بخش دوم)

1ـ رضاشاه پهلوی

یکی از حوادث شهریورماه 1320 کناره‌جویی این شاه از تاج و تخت و واگزاردن آن بشاهنشاه کنونی بود که روز بیست‌وپنجم آن ماه رخ داد و اینک بنام یادآوری از آن داستان امروز که بیست‌وچهارم شهریور و مصادف با آخرین روز پادشاهی آن شهریار است این عکس را در روزنامه خود می‌آوریم.

چنانکه گاهی گفته‌ایم ما اگرچه از این شاه درباره‌ی بی‌پروایی بمشروطه و بی‌آبرو گردانیدن مجلس شورا گله‌مند می‌باشیم و این هم گله‌ی کوچکی نیست با اینحال او را یک پادشاه غیرتمند و کاردان می‌شناسیم که بیست سال در راه این کشور کوششها کرد و رنجها برد و سرانجام سود توده را در کناره‌گیری خود دانسته کناره گرفت.

این بدگوییهایی که از کسانی می‌شنویم بیشترش از آنست که از تاریخ بیست‌ساله‌ی آن شاه و از اسرار سیاسی ایران ناآگاهند و بسیاری نیز نمک‌ناشناس و بدخواه می‌باشند.

ما در زمان آن شاه بستایش نپرداخته‌ایم چرا که آن روز گمان چاپلوسی می‌رفت. ولی امروز نباید از حقایق پشتیبانی ننماییم. رضاشاه باین کشور نیکیها کرده و باید ایرانیان ازو قدردانی نمایند و یادش را باحترام کنند.
🔶 «بدبختیهای توده و ریشه‌ی آن»

🔸 شهریور1320 و درسهای آن (تکه‌ی چهار از هشت)


دوم رضاشاه یک تن می‌بود که در کاخ خود می‌نشست و همه‌ی دستورهایش بایستی با دست این وزیران و سرلشگران بکار بسته گردد ، و من چنان گمان می‌برم که اینان ـ این وزیران و سرلشگران بدخواه ـ که نقشه کشیده و نیک دانسته بودند که در پایان آن رضاشاه برافتاده از میان خواهد رفت ، گستاخ و دلیر گردیده ، از چند روز پیش بیکبار شاه و دستورهای او را بکنار نهاده ، خودسرانه از روی نقشه کار می‌کرده‌اند. رضاشاه یا نمی‌دانسته و یا اگر می‌دانسته جز برآشفتن و پرخاش کردن کاری از دستش برنمی‌آمده.

این گمانیست که من می‌برم ، و چون نمی‌خواهم بروی آن پافشاری نشان دهم ، اینست
میگویم : چه رضاشاه هم دست می‌داشته و چه نمی‌داشته ، نقشه‌ی کار از سوی این بدخواهان کشیده شده و با دست خود آنان روان می‌گردیده ، و نتیجه‌ای که خواسته می‌شده ، گزند و آسیب دیدن آرتش و رسوا و بی‌آبرو گردیدن آن می‌بوده.

رضاشاه سالها رنج برده و آرتشی برای ایران پدید آورده بود. آرتشی که باری بیرون آبرومندی می‌داشت و هر سال که در سوم اسفند [سالروز «کودتای سوم حوت» 1299] رژه رخ می‌دادی خونهای جوانان غیرتمند بجوش می‌آمدی و بسیاری با دلخواه رو بسوی آن می‌آوردندی ، آرتشی که اگر برای جنگ با دولتهای دیگر توانا نبودی برای کوفتن سرِ زیروبیگها و محمدرشیدها [دو تن از چندین سرکش و راهزن آن روزگار] توانا بودی و درون کشور را ایمن می‌گردانیدی.

چنین آرتشی پدید آمده و آن بدخواهان این را برنمی‌تافتند. از اینرو فرصت بدست آورده می‌خواستند که آن را رسوا گردانند و دستگاه سست و بی‌آبرویی سازند و برای این خواست آن نقشه را کشیده بودند.

اگر ایران با روس و انگلیس ایستادگی ننموده با بستن پیمان دوستانه راه کالا بردن بآنان دادی آرتش ایران دست‌نخورده ماندی. پس بایستی ایستادگی نموده شود تا کار بجنگ انجامد و از آنسو هیچ گونه بسیجی[تدارک] در کار نباشد و همانکه جنگ درگرفت و دسته‌های سپاه در جنوب و شمال و شرق و غرب بدم چک داده شد هیچگونه پشتیبانی بآنها نشان داده نشود. بلکه آشفتگیهایی در کار آنان پدید آورده گردد. دو روز دیگر نیز دستور «ترک مقاومت» فرستاده شود که نتوانند «با دلیریهای خودشان هم باشد» ایستادگی نمایند. دستور «ترک مقاومت» فرستاده شود که هیچ گونه پشتگرمی درمیان نباشد ، سامان و دستگاه بهم بخورد ، فرماندهان بزرگ که خود از دسته‌ی بدخواهان می‌باشند زیردستان را بی‌سر و سامان گزارده خود از میان ناپدید گردند ، که بدینسان سپاهیان گزند و آسیب هرچه بیشتر بینند و رسوایی هرچه بیشتر باشد.

این بوده آن نقشه‌ی شوم و این بوده خواستی که از آن می‌داشته‌اند که روز روشن در برابر چشم ما نقشه‌ی خود را بکار بستند و خواست خود را پیش بردند.

رسواییهای آن چند روز چندانست که اگر بنویسند چند جلد کتاب تواند بود. چه جوانان دلیر و نازنینی که بخون آغشتند. چه افسران کارآمدی که قربانی خیانت شدند و از میان رفتند. چه گزندهایی که شهرها و آبادیها دید ، پس از همه چه رسواییها و بدنامیها که کشور و توده برد.


.
🔶 کتاب «پرسش و پاسخ» ـ رشته‌ی یکم

🔸 تکه‌ی 12


داستانهای بسیاری در این انجیلهاست که از خرد دور است و تاریخ هم از آنها آگاهی ندارد. مثلاً رسیدن سه تن ایرانی به بیتُ‌اللَحم (1) در شب زایش مسیح برای نماز بردن باو ، کشتن هیریدوس حکمران یهود کودکان شیرخور را و مانند اینها چیزهاییست که تاریخ بیکبار از آنها ناآگاهست. در حالی که چنین چیزها اگر رخ دادی آوازه‌اش بهمه جا رسیدی و در تاریخها انعکاسی یافتی.

به هر حال این انجیلها پر از افسانه‌هاست. آنچه در آنها از مسیح است آن اندرزهاست که آنها نیز هفتاد سال زبان بزبان نقل شده تا بروی کاغذ آمده.

با همه‌ی اینها از همان انجیلها پیداست که منظور مسیح از آن برخاستن و کوشیدن ، واداشتن مردمان به نیکوکاری و برانگیختن آنان بهمدستی با یکدیگر و کشتن خوی پست خودخواهی در درونهای ایشان بوده است.

این خود جُستار[=مبحث] بسیار مهمیست که آدمی دارای دو سرشت جانی و روانیست. و یک گام بزرگ در راه نیکی جهان اینست که روانها نیرومند گردد و زندگانی آدمیان از روی خواهشها و دریافتهای این سرشت باشد. ما این جُستار را در جاهای دیگر بتفصیل بازنموده‌ایم. (2) در اینجا مقصود آنست که کوششهای مسیح در همین زمینه‌ی نیرومندی روانها بوده.

از همان انجیلها این اندازه پدیدار است.

کوتاه‌سخن آنکه بنیادگزاران دینها ، دین را بهمین معنی که ما بآن می‌دهیم می‌شناخته‌اند و هر یکی از آنان باقتضای زمان خود در همین زمینه که ما می‌کوشیم کوشیده است و این جهت دیگر بوده که ما را ببردن نام دین ناچار گردانیده. خواسته‌ایم بگوییم این رشته کوشش از نخست بوده است و پس از این هم خواهد بود. خواسته‌ایم بگوییم دینها نیز جز در همین زمینه نبوده و آنها نیز جز نیکی جهان و زندگانی جهانیان را نخواسته‌اند.

اما اینکه نام دین بردنِ ما ، ملایان را بعداوت تحریک کرده که مردم پستِ عامی را برمی‌آغالانند (3) و شما افسوس می‌خورید که در برابر کوششهای بسیار ارجدارِ ما چنین رفتار پستی را مشاهده کرده‌اید ، ما اگرهم نام دین نبرده بودیم آنها این رفتار را کردندی. در جایی که ما می‌کوشیم این کیشهای گوناگون را از میان برداشته مردم را از پراکندگی بازرهانیم ناچاریست که آنها بدشمنی پردازند و چون راه دیگری نمی‌شناسند از این راه پیش آیند.

مگر تنها در زمینه‌ی دینست. ما درباره‌ی شعر و ادبیّات سخنانی می‌گوییم که همه حقایقست و می‌بینیم در آنجا نیز کسانی همین رفتار پست را می‌نمایند و بسخنان بیفرهنگانه می‌پردازند. این نمونه‌ای از آلودگی این توده است.


پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ شهریست در یک فرسنگی جنوب اورشلیم.
2ـ کتابهای «ورجاوندْبنیاد» بخش یکم ، «در پیرامون روان» (کسروی)
3ـ برآغالانیدن = بهایهوی و دشمنی برانگیختن


.
🔶 دفاع در دیوان کیفر (بخش دوم)

🔸 شیخ‌ خزعل‌خان و کارهای او (تکه‌ی 9)


در پایان جنگ جهانگیر گذشته شیخ‌خزعل چندان توانا و چندان مغرور بود که چون در آن هنگام عراق استقلال یافت و عراقیان می‌خواستند یکی را از سران عرب بپادشاهی برگزینند خزعل یکی از کسانی بود که خود را شایسته‌ی آن جایگاه می‌شمرد و چنانکه شایع بود کوشش در آن راه بکار می‌برد.

ولی عراقیان رو بسوی او برنگردانیدند. شیخ نیز آرزوی پیشین خود را که استقلال خوزستان باشد دنبال نموده تلاش را در این راه بیشتر گردانید.

در واقع شیخ در این هنگام در خوزستان استقلال داشت ، زیرا چنانکه گفتیم حکمرانی عبادان و محمره و فلاحیه و حویزه و اهواز ، و همچنین سرپرستی همه‌ی عشایر عرب و برخی ایلهای لر که در خوزستان می‌نشینند از جانب دولت باو سپرده شده و مالیات همه‌ی این شهرها و عشیره‌ها و ایلها نیز در دست او بود که دیگری حق دخالت نداشت. تنها سه شهر شوشتر و دزفول و رامهرمز که بخش کوچکی از خوزستانست در دست خود دولت مانده که حکمران برای آنها می‌فرستاد. ولی گفتیم که این حکمران نیز بایستی فرمانبردار شیخ باشد وگرنه جیره‌خواران شیخ که در آن شهرها فراوان بودند بیرونش می‌کردند. چنانکه این حادثه در سال 1341[ق] برای ظهیرالملک رو داد که با تحریک شیخ اشرار شوشتر به وی شوریدند و پیشخدمتش را با تیر کشتند و خود او را با رسوایی بسیار بیرون کردند.

از اداره‌های دولتی در خوزستان جز تلگرافخانه و پستخانه و گمرک و کارگزارخانه نبود و یک اداره‌ی مالیه نیز برای گرفتن مالیات شوشتر و دزفول و رامهرمز برپا بود. لیکن رؤسای همه‌ی این ادارات بایستی زیردستی و چاکری شیخ را بپذیرند و از همان روز ورود ، خود را در پناه او جا دهند وگرنه زنده نتوانستندی ماند. آدمکشانی بودند که از شیخ جیره می‌گرفتند. چنانکه یکی از ایشان کاظم داوود بود که حاجی‌سید عبدالله جزایری رئیس عدلیه را در شوشتر کشت.

در این هنگام شیخ سیزده عراده توپ داشت ، کشتی جنگی داشت ، از عشایر عرب تفنگچی بسیار داشت ، گذشته از اینها با بسیاری از رؤسای لرستان که سالها گردنکشی و نافرمانی می‌نمودند ارتباط پیدا کرده و با برخی از بختیاریها دوستی انداخته و با حسین‌خان بَهمَئیی خویشی داشت.

مقصود شیخ این بود که ایلهای لرستان و بختیاری و کوه‌کیلویه در نافرمانی با دولت پافشار باشند و یک سدی درمیانه‌ی تهران و خوزستان پدید آورند و باین مقصود نائل شده بود ـ زیرا چنانکه می‌دانیم از سالیان دراز این راهها بروی کاروانها بسته شده و مسافران یا فرستادگان دولت ناگزیر بودند که از راه بغداد و بصره بخوزستان بروند.

از سوی دیگر در ایران آن روز یک سیاستی بود که بیشتری از وزیران عقیده به نیرومندی دولت مرکزی نداشتند و اینبود که نه تنها به امثال شیخ‌خزعل که در هر سوی ایران بودند و خود استقلال داشتند سختگیری نمی‌نمودند و برداشتن آنها را نمی‌خواستند بلکه تا می‌توانستند تشویقهایی نیز می‌نمودند و پشتیبانی دریغ نمی‌گفتند.

چرا آن وزیران این کار را می‌کردند؟.. چرا خیانت بکشور خود می‌نمودند؟.. این یک بحثی است که جایش اینجا نیست ، بیچاره شمایید که آنها را از خودتان می‌دانید و از وزرای این کشور می‌شمارید و می‌گویید چرا خیانت می‌نمودند؟!.. (۱)

با آن دستگاه و نیرومندی و با این سیاست وزیران در واقع شیخ‌خزعل پادشاه مستقل خوزستان بود و جز نامِ پادشاهی چیزی کم نداشت. شیخ می‌کوشید که آن نام را نیز بدست آورد و آشکار و رسمی خوزستان را از ایران جدا گرداند و زمینه برای این کار درمی‌چید ، چنانکه پولهای گزاف به برخی از روزنامه‌های عراق می‌فرستاد که عکس او را چاپ کنند و در شمار شیخ کویت و شیخ بحرین آورده او را «امیر عربستان» خوانند و از استقلال عربستان سخن بمیان آورند. عبدالمسیح انطاکی در مصر با پول خزعل چاپخانه‌ای برپا کرده و آن را «المطبعة الخزعلیه» نامیده بود و یک مجله‌ای بچاپ می‌رسانید که سراپا ستایش شیخ بود و چون عبدالمسیح مُرد پسرش جانشین او گردید و همان رفتار را دنبال نمود. مثلاً در سال 1333[ق] تقویمی بنام «التقویم الخزعلی» بچاپ رسانید که در آن شعرهای پایین را در مدح شیخ درج گردانید :

هذا هو الملک الذی فی عدله
نالت رعیته البشائر و النعم

هذا الذی ساس الرعیه حازما
و مشی بها للرقی تحدوه الهمم

بیمینه السیف الصئول علی العدی
حتی اذا افناهم مسک القلم

و یساره للیسر قد خلقت و للسر
دار اقدس خزعل خلق الکرم


پابرگی :
1ـ درباره‌ی تاریخچه و چگونگی این خیانت کتاب «دادگاه» را بخوانید. در کتابهای «در پیرامون ادبیات» ، «افسران ما» و «انکیزیسیون در ایران» نیز اشاره‌های دیگری باین زمینه رفته است. (ویراینده)

.
🔶 «بدبختیهای توده و ریشه‌ی آن»

🔸 شهریور1320 و درسهای آن (تکه‌ی پنج از هشت)


اکنون سخن در آنست که در چنان خیانت بی‌آزرمانه‌ی بزرگی ، بیش از همه ، وزارت جنگ کار کرده. رل بزرگتر را در آن نمایش سراپا خیانت ، این وزارت بگردن گرفته. راستست که گفتگوهای سیاسی با نخست‌وزیر می‌بوده و در آن باره وزارت جنگ را گناهکار نتوان گرفت. ولی پس از آنکه دو دولت راه می‌خواستند و ایران ایستادگی می‌نمود و این روشن شده بود که کار بجنگ خواهد انجامید وزارت جنگ اگر اندیشه‌ی خیانت نداشتی بایستی با شتاب بسیار به بسیج جنگ پردازد و بسرلشگرها که در آذربایجان و خراسان و خوزستان و کردستان می‌بودند دستورها دهد و افزارها فرستد و بشماره‌ی سپاهیان افزاید ، از هر باره باستوار گردانیدن مرزها کوشد ، که چنانکه همه دانستند یک گام در این راه برداشته نشده بود.

ما در تهران می‌بودیم و می‌دیدیم که از یکسو سخن از ایستادگی است و بانگلیسها و روسها پاسخهای سخت داده می‌شود و با انگیزش دولت در روزنامه‌ی اطلاعات گفتار نوشته می‌شود که «ما کلمه‌ی ترس را مدتهاست از قاموس خود بیرون کرده‌ایم» ، و در همان حال کمترین آمادگی نمی‌رود و پروایی نمی‌شود.

چنانکه نوشته شد و همه دانستند سرلشگران استانها تلگراف کرده آگاهی می‌داده‌اند که آمادگیهایی در مرز از سوی دولت همسایه پدیدار است و دستور می‌خواسته‌اند. وزارت جنگ بآنها پاسخی نمی‌داده. تلگراف سرلشگر مطبوعی بچاپ رسید که در پانزدهم مرداد با «رمز» بستاد آرتش آگاهیها می‌داده و دستور می‌خواسته و ستاد آرتش پاسخی بآن نداده سرلشگر محتشمی در روزنامه نوشت که از چندی پیش آمادگیهای مرزی همسایه را بتهران می‌نوشته و دستور می‌خواسته که وزارت جنگ بهیچ یک از آنها پاسخی نفرستاده.

اینها چیزهاییست که همه دانسته‌اند. از آنسو چون جنگ آغاز یافت ما در تهران دیدیم که دولت انبارهای خواربار را بست و نایابی پدید آورد. بنزین باتوبوسها نداد و آنها را از کار انداخت. برای ترسانیدن مردم دروغها پراکند. روزـ نوشته پراکند که «آگهی خطر هوایی در شب با خاموش شدن چراغهای برق داده می‌شود» و شب بی‌آنکه هواپیمایی در آسمان باشد چراغها را خاموش گردانید و مردم جنگ‌نادیده‌ی تهران را بهراس انداخت.

بدتر از همه‌ی اینها «مرخص» کردن سربازان و بیرون ریختن ایشان از سربازخانه‌ها می‌بود که روز چهارم یا پنجم جنگ دیده شد. سربازان را که بیشترشان روستایی می‌بودند رختها و کفشهاشان کنده با رختها و کفشهای پاره‌ی خودشان بیرون ریختند که هر کسی که آنها را در خیابان می‌دید برسوایی و بدبختی کشور افسوس می‌خورد.

کم کسی در تهران آن روز اندوهبار را فراموش کرده. این کار را کرده بودند که مردم را بیکبار نومید گردانیده بفهمانند که ایران دیگر نماند. کرده بودند که رسوایی هرچه فزونتر باشد و سرافکندگی غیرتمندان هرچه سختتر گردد.

چنانکه سپس در روزنامه‌ها نوشتند و دانسته شد ، این کار بی‌آزرمانه را سرلشگر ضرغامی رئیس ستاد ارتش و سرلشگر[متن اصلی : سرتیپ] احمد نخجوان کفیل وزارت جنگ کرده بودند که رضاشاه چون دانسته بسیار خشمناک شده و بر سر نخجوان رفته و او را کتک زده ، و با دستور او بوده که دوباره سربازان را بازگردانیده‌اند.


.
احمد نخجوان
سرلشگر عزیزالله ضرغامی