🔶 گفت و شنید (4)
🔸 تکهی پنج از پنج
آری ما از سه چیز ایستادگیهایی خواهیم دید :
1) کیشهای بیپایی که در شرق و غرب پراکنده است. ما تباهی اینها را روشن گردانیدهایم چنانکه هیچ پاسخی نتوانند و نخواهند توانست. چیزی که هست صدهزاران کسان از اینها نان میخورند و بهره میبرند. از آنسوی پیروان این کیشها مردان ناپاکیند و اینها را برای خود مایهی دلگرمی (یا بگفتهی خودشان نمکزاری (1)) گرفتهاند. از اینها گذشته دولتهای جهانگیر اروپا و آسیا (2) برای پیشرفت سیاستهای خود پایداری اینها را میخواهند. این چند چیز دست بهم داده و مایهای برای ایستادگی این کیشها در برابر ما میباشد.
2) مادّیگری که گفتگویش کردیم. ما بیبنیادی آن را با دلیلهای روشن نشان دادهایم. ولی چون با هوسها و لگامگسیختگیهای بسیاری سازگار است بزودی آن را رها نخواهند ساخت و آن نیز ایستادگیهایی خواهد داشت.
3) سیاستها و آرمانهایی که دولتهای جهانگیر برای خود میدارند و ما آنها را نخواهیم پذیرفت. اینها نیز سنگی در برابر ما میباشد.
ولی این ایستادگیها ما را از راه باز نخواهد داشت. زیرا نیروی راستیها بیشتر از اینست که پنداشته میشود. امروز ما را آن میباید که اینها را در جهان پراکنده گردانیم. آن میباید که دست بهم داده در این راه یک کوشش سختی کنیم. این کوشش نتیجهی خود را خواهد داد. بویژه با پشتیبانیای که خدا را با ماست.
از آنسوی پیشامدها همه بسود ماست. این جنگ و این خونریزی که امروز در جهانست از یکسو دولتهای بزرگ را با آرمانهای آزمندانه خواهد برانداخت و از یکسو مردمان را از گمراهیشان آگاه خواهد گردانید.
چنانکه گفتم : این خونریزیها بیش از همه نتیجهی آن لغزشیست که در فهمیدن زندگی دچار گردیده و آن را جز کشاکش و نبرد نپنداشتهاند. این جنگ نیک نشان خواهد داد که آن پندار بیهوده چه نتیجههای شومی را درپی داشته و همه را از آن بیزار خواهد گردانید. (3)
پابرگیها :
1ـ اشاره به اینست که گناه میکنند و سپس چنانکه هر چیزی در نمکزار پاک میگردد اینان نیز کیش خود را نمکزار گناهانشان گرفتهاند که با زیارت یا با نمایشهای کیشی بگمان خود از گناه پاک میگردند. ـ ویراینده
2ـ دولتهای جهانگیر اروپا شناخته میباشند ولی از آسیا تنها کشوری که این ویژگی را در آن زمان توانستی داشت ، شوروی بود. ـ ویراینده
3ـ چنانکه نوشته شده این گفتار نتیجهی گفت و شنیدیست که با یکی رفته است. ولی پیداست که در نوشتن اندکدیگرگونی رخ داده. نیز اندکی فزونتر از آن شده که در گفتگو بوده است.
.
🔸 تکهی پنج از پنج
آری ما از سه چیز ایستادگیهایی خواهیم دید :
1) کیشهای بیپایی که در شرق و غرب پراکنده است. ما تباهی اینها را روشن گردانیدهایم چنانکه هیچ پاسخی نتوانند و نخواهند توانست. چیزی که هست صدهزاران کسان از اینها نان میخورند و بهره میبرند. از آنسوی پیروان این کیشها مردان ناپاکیند و اینها را برای خود مایهی دلگرمی (یا بگفتهی خودشان نمکزاری (1)) گرفتهاند. از اینها گذشته دولتهای جهانگیر اروپا و آسیا (2) برای پیشرفت سیاستهای خود پایداری اینها را میخواهند. این چند چیز دست بهم داده و مایهای برای ایستادگی این کیشها در برابر ما میباشد.
2) مادّیگری که گفتگویش کردیم. ما بیبنیادی آن را با دلیلهای روشن نشان دادهایم. ولی چون با هوسها و لگامگسیختگیهای بسیاری سازگار است بزودی آن را رها نخواهند ساخت و آن نیز ایستادگیهایی خواهد داشت.
3) سیاستها و آرمانهایی که دولتهای جهانگیر برای خود میدارند و ما آنها را نخواهیم پذیرفت. اینها نیز سنگی در برابر ما میباشد.
ولی این ایستادگیها ما را از راه باز نخواهد داشت. زیرا نیروی راستیها بیشتر از اینست که پنداشته میشود. امروز ما را آن میباید که اینها را در جهان پراکنده گردانیم. آن میباید که دست بهم داده در این راه یک کوشش سختی کنیم. این کوشش نتیجهی خود را خواهد داد. بویژه با پشتیبانیای که خدا را با ماست.
از آنسوی پیشامدها همه بسود ماست. این جنگ و این خونریزی که امروز در جهانست از یکسو دولتهای بزرگ را با آرمانهای آزمندانه خواهد برانداخت و از یکسو مردمان را از گمراهیشان آگاه خواهد گردانید.
چنانکه گفتم : این خونریزیها بیش از همه نتیجهی آن لغزشیست که در فهمیدن زندگی دچار گردیده و آن را جز کشاکش و نبرد نپنداشتهاند. این جنگ نیک نشان خواهد داد که آن پندار بیهوده چه نتیجههای شومی را درپی داشته و همه را از آن بیزار خواهد گردانید. (3)
پابرگیها :
1ـ اشاره به اینست که گناه میکنند و سپس چنانکه هر چیزی در نمکزار پاک میگردد اینان نیز کیش خود را نمکزار گناهانشان گرفتهاند که با زیارت یا با نمایشهای کیشی بگمان خود از گناه پاک میگردند. ـ ویراینده
2ـ دولتهای جهانگیر اروپا شناخته میباشند ولی از آسیا تنها کشوری که این ویژگی را در آن زمان توانستی داشت ، شوروی بود. ـ ویراینده
3ـ چنانکه نوشته شده این گفتار نتیجهی گفت و شنیدیست که با یکی رفته است. ولی پیداست که در نوشتن اندکدیگرگونی رخ داده. نیز اندکی فزونتر از آن شده که در گفتگو بوده است.
.
🔶 «بدبختی توده و ریشهی آن»
🔸 باید اندیشهها یکرویه گردد (تکهی یک از دو)
در گفتارهای گذشته معنی «دارایی» را روشن گردانیدیم. دارایی این خاک و این آبها و این هوا و این تابش آفتابست ، این کانهاست که بفراوانی در سینههای کوهها خوابیده ، این جنگلهای انبوه است که از این سر کشور تا بآن سر کشیده ، این چشمههاست ، این رودهاست ، این چمنهاست ، این چراگاههاست ، این چهارپایانست که از هر گونه در دسترس ماست و در کارهای زندگانی بما یاری میکنند ، این مرغهای قشنگ است که در خانهها و در باغها با ما همسایگی میکنند.
اینهاست اساس دارایی. باید قدر اینها را دانست که از یکسو در اندیشهی نگهداری آن بود و از یکسو بآبادی و نیکیش کوشید.
در شهریور ماه گذشته که آن حوادث اندوهانگیز رخ داد در همان روزها یکی از نمایندگان در مجلس گفتگوی جواهرات کرد و این سخن بزبانها افتاد ، و من میدیدم مردم با یک علاقهی بسیاری باین گفتگوها میپردازند و از اینکه شاه گذشته آنها را با خود نبرده شادیها مینمایند.
این کار آنان بمن بسیار ناگوار میافتاد. زیرا میدیدم اینان به بیمهایی که از هر سو کشورشان را فراگرفته اهمیت نمیدهند ولی دربارهی جواهر آنهمه علاقه نشان میدهند.
میدیدم اینان از حقایق بسیار دورند و چنین میدانند که سرمایهی زندگیشان آن جواهرات و مانند آنهاست. میدیدم معنی درست دارایی را نمیدانند.
از نظر حقیقت ارزش جواهر بسیار کمست. فلان لعل یا زمرد جز یک سنگ سرخ یا سبزی نیست و خود بیش از این سودی ندارد که یک پادشاهی آنها را بتاج خود زند و یک زنی آنها را بخود آویزد. اگر با آب و خاک بسنجیم همهی آن جواهرات بهای یک کیلومتر زمین نمیباشد. زیرا این یک کیلومتر زمین سرچشمهی زندگانی گروهی تواند بود ولی آن سنگهای قشنگ در زندگی هیچ اثری نتواند داشت.
اینها با آن اهمیتی که در نظر مردم دارند از دیدهی حقیقت همسنگ دیگر سنگها هستند. اینها نه گرسنهای را سیر توانند کرد ، نه بدردی درمان توانند بود. نه به لُختی رخت توانند گردید. اگر روزی پایش افتاد و نیاز پیدا گردید باید در راه نگهداری کشور از اینها چشم پوشیم. نه تنها اینها ، باید از جانها در راه آن درگذریم. این سرزمین سرچشمهی زندگانی ما و فرزندان ماست. اینها خانه و آسایشگاه ماست. باید همهی ارزش را باین دهیم. باید همهی کوشش را در راه نگه داشتن و آباد گردانیدن این بکار بریم. این وظیفهی مردانگی هر کسی است.
در چندی پیش این را نوشتم که بمردم ایران هر سخنی را بگویید خواهند گفت : «میدانم». راستی هم آنست اینان از هر مطلبی یک چیزهای ناقص را شنیدهاند و بیآنکه نیک بفهمند و باور کنند به دل سپاردهاند. مثلاً نام میهنپرستی را شنیده و شاید چند گفتاری نیز در پیرامون آن خواندهاند. ولی از آنسوی مغزهاشان پر از اندیشههاییست که بضد میهنپرستی میباشد.
امروز در ایران این یکی از گرفتاریهاست. این یکی از گرفتاریهاست که اندیشههای درهم و ضد هم مغزها را پر گردانیده و خود نتیجهی آنهاست که ارادهها سست شده ، فهمها از کار افتاده ، مغزها تباه گردیده. یکی از بدبختیهای ایرانیان همین میباشد و در این باره در سی سال اخیر بیش از همه روزنامهها باعث بودهاند. اینها برای پر کردن ستونهای خود هرچه پیدا کرده بچاپ رسانیدهاند ، و آنچه امروز گفتهاند فردا بضدش نوشتهاند. (1)
پابرگی از ویراینده :
1ـ در چهل سال گذشته نیز حکومت ملایان به این آشفتهاندیشی بسیار افزوده. زیرا اینها که بجای کارِ راست و بنیادی ، بیش از همه کارشان را با «تبلیغ» و «نمایش» پیش بردهاند ، میکروفن بدست و دوربین بدوش به میان مردم رفته و از ایشان گزارشهای خبری دلخواه خود را فراهم آورده نشان دادهاند. بدآموزی آن کار این بوده که هر کسی گمان کرده میتواند و باید به هر جستاری درآید و دانسته و ندانسته ، اندیشیده و نیندیشیده به سخن بلکه به پندآموزی درآید. در سالهای نخست ، گزارشگران «صدا و سیما»شان همیشه میپرسیدند : اکنون چه «پیامی» برای مردم دارید؟ و مردم فریبخوار و سادهدل نیز آغاز میکردند به سخنبافی و «پیام دادن». کمکم زشتی این از میان برخاست و اکنون بسیار کسان هر یک خود را پیشوایی میپندارد که باید در هر زمینهای به سخن درآید و گفتار نویسد و راه چاره نشان دهد.
نمونهی آن سخنبافیهاییست که امروز بویژه در اینترنت و پیامرسانها بفراوانی دیده میشود. امروز ما بجای آنکه از متخصصان توده که تعدادشان هم محدود هست سخنان پرمغز بشنویم ، از کانالها و «گروهها» و «سایتها» صدها سخن کمژرفا و بیمایه میشنویم که نتیجهای جز آشفتهاندیشی و بیکارگی مغزها ندارد.
.
🔸 باید اندیشهها یکرویه گردد (تکهی یک از دو)
در گفتارهای گذشته معنی «دارایی» را روشن گردانیدیم. دارایی این خاک و این آبها و این هوا و این تابش آفتابست ، این کانهاست که بفراوانی در سینههای کوهها خوابیده ، این جنگلهای انبوه است که از این سر کشور تا بآن سر کشیده ، این چشمههاست ، این رودهاست ، این چمنهاست ، این چراگاههاست ، این چهارپایانست که از هر گونه در دسترس ماست و در کارهای زندگانی بما یاری میکنند ، این مرغهای قشنگ است که در خانهها و در باغها با ما همسایگی میکنند.
اینهاست اساس دارایی. باید قدر اینها را دانست که از یکسو در اندیشهی نگهداری آن بود و از یکسو بآبادی و نیکیش کوشید.
در شهریور ماه گذشته که آن حوادث اندوهانگیز رخ داد در همان روزها یکی از نمایندگان در مجلس گفتگوی جواهرات کرد و این سخن بزبانها افتاد ، و من میدیدم مردم با یک علاقهی بسیاری باین گفتگوها میپردازند و از اینکه شاه گذشته آنها را با خود نبرده شادیها مینمایند.
این کار آنان بمن بسیار ناگوار میافتاد. زیرا میدیدم اینان به بیمهایی که از هر سو کشورشان را فراگرفته اهمیت نمیدهند ولی دربارهی جواهر آنهمه علاقه نشان میدهند.
میدیدم اینان از حقایق بسیار دورند و چنین میدانند که سرمایهی زندگیشان آن جواهرات و مانند آنهاست. میدیدم معنی درست دارایی را نمیدانند.
از نظر حقیقت ارزش جواهر بسیار کمست. فلان لعل یا زمرد جز یک سنگ سرخ یا سبزی نیست و خود بیش از این سودی ندارد که یک پادشاهی آنها را بتاج خود زند و یک زنی آنها را بخود آویزد. اگر با آب و خاک بسنجیم همهی آن جواهرات بهای یک کیلومتر زمین نمیباشد. زیرا این یک کیلومتر زمین سرچشمهی زندگانی گروهی تواند بود ولی آن سنگهای قشنگ در زندگی هیچ اثری نتواند داشت.
اینها با آن اهمیتی که در نظر مردم دارند از دیدهی حقیقت همسنگ دیگر سنگها هستند. اینها نه گرسنهای را سیر توانند کرد ، نه بدردی درمان توانند بود. نه به لُختی رخت توانند گردید. اگر روزی پایش افتاد و نیاز پیدا گردید باید در راه نگهداری کشور از اینها چشم پوشیم. نه تنها اینها ، باید از جانها در راه آن درگذریم. این سرزمین سرچشمهی زندگانی ما و فرزندان ماست. اینها خانه و آسایشگاه ماست. باید همهی ارزش را باین دهیم. باید همهی کوشش را در راه نگه داشتن و آباد گردانیدن این بکار بریم. این وظیفهی مردانگی هر کسی است.
در چندی پیش این را نوشتم که بمردم ایران هر سخنی را بگویید خواهند گفت : «میدانم». راستی هم آنست اینان از هر مطلبی یک چیزهای ناقص را شنیدهاند و بیآنکه نیک بفهمند و باور کنند به دل سپاردهاند. مثلاً نام میهنپرستی را شنیده و شاید چند گفتاری نیز در پیرامون آن خواندهاند. ولی از آنسوی مغزهاشان پر از اندیشههاییست که بضد میهنپرستی میباشد.
امروز در ایران این یکی از گرفتاریهاست. این یکی از گرفتاریهاست که اندیشههای درهم و ضد هم مغزها را پر گردانیده و خود نتیجهی آنهاست که ارادهها سست شده ، فهمها از کار افتاده ، مغزها تباه گردیده. یکی از بدبختیهای ایرانیان همین میباشد و در این باره در سی سال اخیر بیش از همه روزنامهها باعث بودهاند. اینها برای پر کردن ستونهای خود هرچه پیدا کرده بچاپ رسانیدهاند ، و آنچه امروز گفتهاند فردا بضدش نوشتهاند. (1)
پابرگی از ویراینده :
1ـ در چهل سال گذشته نیز حکومت ملایان به این آشفتهاندیشی بسیار افزوده. زیرا اینها که بجای کارِ راست و بنیادی ، بیش از همه کارشان را با «تبلیغ» و «نمایش» پیش بردهاند ، میکروفن بدست و دوربین بدوش به میان مردم رفته و از ایشان گزارشهای خبری دلخواه خود را فراهم آورده نشان دادهاند. بدآموزی آن کار این بوده که هر کسی گمان کرده میتواند و باید به هر جستاری درآید و دانسته و ندانسته ، اندیشیده و نیندیشیده به سخن بلکه به پندآموزی درآید. در سالهای نخست ، گزارشگران «صدا و سیما»شان همیشه میپرسیدند : اکنون چه «پیامی» برای مردم دارید؟ و مردم فریبخوار و سادهدل نیز آغاز میکردند به سخنبافی و «پیام دادن». کمکم زشتی این از میان برخاست و اکنون بسیار کسان هر یک خود را پیشوایی میپندارد که باید در هر زمینهای به سخن درآید و گفتار نویسد و راه چاره نشان دهد.
نمونهی آن سخنبافیهاییست که امروز بویژه در اینترنت و پیامرسانها بفراوانی دیده میشود. امروز ما بجای آنکه از متخصصان توده که تعدادشان هم محدود هست سخنان پرمغز بشنویم ، از کانالها و «گروهها» و «سایتها» صدها سخن کمژرفا و بیمایه میشنویم که نتیجهای جز آشفتهاندیشی و بیکارگی مغزها ندارد.
.
🔶 کتاب «پرسش و پاسخ» ـ رشتهی دوم
🔸 تکهی 3
آری آدمیان همه یکی نیستند. هستند کسان بسیاری که روانهاشان بیمار است و نیروی راستیپژوهی در آنان ناتوان میباشد. اینست با حقایق نه تنها یاوری نمیکنند با آنها بدشمنی و کارشکنی برمیخیزند. اینست همیشه مردم در برابر حقایق به دو دستهاند. همیشه چنانکه ابوبکر و عمر و علی و سلمان هستند ، بوجهل و بوسفیان و بولهب و معاویه نیز میباشند. همیشه در برابر بهبهانی و طباطبایی و ثقةالاسلام ، حاجیسید محمد یزدی و میرهاشم شتربانی و مفاخرالملک پدید آیند.
نتیجهای که از این سخنان میگیریم آنست که گفتههای ما همه حقایق است. ما چیزی از خود نگفته همه حقایق را دنبال کردهایم. اینها را با کیشها و بدآموزیها که پایهای جز پندار ندارد به یک ترازو نتوان گزاشت.
این حقایق پیش خواهد رفت و بر همهی گمراهیهای گوناگون فیروز درآمده آنها را از پیش خواهد راند. شما خودتان میگویید : ما کتابهای شما را خواندهایم. حرفهاتان اساسیست. سخنانی که اساسیست چه جای نگرانی از پیشرفت آنهاست؟!.
من تاکنون صد بار آزمودهام : کسانی که به نزد من میآیند و بگفتگو میپردازند ، اگر خردهاشان آزاد است و درپی حقایقند نبوده است که ناخشنود بیرون روند. گفتگو کرده و ایرادها گرفته و پاسخهایی با دلیل شنیده و همه را پذیرفتهاند. آری گاهی هم کسانی آمده و شنیده و در هر کجا که درماندهاند سخن را پیچانیدهاند و چون با همهی آن بدرفتاری ، باز درمانده و سخنی برای گفتن نداشتهاند رفته و دیگر نیامدهاند.
برای آنکه سخن روشن گردد مثلی یاد میکنم : دو یا سه سال پیش روزی بوزارت فرهنگ رفتم. میخواستم وزیر را ببینم. چون نبود در اتاق کابینه نشستم. رئیس کابینه که دکترِ اروپادیدهایست بگفتگو پرداخته چنین گفت :
«من نوشتههای شما را خواندهام. کمتر کسی دیدهام باین شهامت چیز نویسد. با همهی گفتههای شما موافقم. تنها در موضوع ادبیّات مخالف هستم. زیرا نه آن جسارت میکنم که از شما خواهش کنم عقیدهی مرا بپذیرید و نه من خودم میتوانم عقیدهی شما را در آن باره قبول کنم. اینست اختلاف باقی خواهد ماند».
گفتم : «چرا باید اختلاف باقی بماند؟.. شما عقیدهای دارید و من هم عقیدهای دارم. باید خرد را درمیانه داور گردانیم و آنچه داوری خرد باشد هر دو بپذیریم. ما برآنیم اختلافات بزرگتر از این را با داوری خرد از میان برداریم ...».
با شتاب گفت : «اشکال در همینجاست که شما میخواهید شعرا را تابع عقل گردانید. در حالی که شاعر تابع احساس است.»
گفتم ما منکر احساس و یا سَهِش نیستیم و نمیگوییم باید سهشها را کنار گزاشت. لیکن سَهِشها یا احساسات نیک و بدش توأم است. از اینرو باید تابع خرد باشد. یگانه نیرویی که خدا بآدمی برای شناختن نیک از بد داده خرد است. همه چیز باید در زیر نگهبانی آن باشد.
اگر چنین باشد که مردم در احساسات آزاد باشند باید همهی قانونها را کنار گزاشت و درهای دادگاهها را بست. زیرا جرمهایی که در جهان رخ میدهد اگر [همهی] آنها نباشد باری نود درصدش نتیجهی احساسات است. چنگیزخان آنهمه مردم را از روی احساسات میکشت. مگر خشم یکی از احساسات نیست!؟.. اصغر بروجردی (1) که بچهها را میکشت آیا عنوانش جز احساسات بود؟!. فلان جوان که دنبال زنی را میگیرد آیا جز احساسات او را باین کار وامیدارد؟!..
اگر مقصود شما آنست که تنها شعرا در احساسات آزاد باشند که هرچه خواستند ـ از سودمند و زیانمند و از مغزدار و بیمغز ـ برشتهی شعر بکشند ، باید پرسید : چرا؟!.. چه شده که شعرا جز دیگران باشند؟!... شعرا چه برتری دارند؟!.. چه هنر بزرگی از خود نشان دادهاند؟!..
چون باین پرسشها پاسخی نداشت خاموش ایستاد. من نیز برخاستم.
پابرگی :
1ـ همانست که در تهران بچهها را میگرفت و میکشت و گرفتند و دارش زدند.
.
🔸 تکهی 3
آری آدمیان همه یکی نیستند. هستند کسان بسیاری که روانهاشان بیمار است و نیروی راستیپژوهی در آنان ناتوان میباشد. اینست با حقایق نه تنها یاوری نمیکنند با آنها بدشمنی و کارشکنی برمیخیزند. اینست همیشه مردم در برابر حقایق به دو دستهاند. همیشه چنانکه ابوبکر و عمر و علی و سلمان هستند ، بوجهل و بوسفیان و بولهب و معاویه نیز میباشند. همیشه در برابر بهبهانی و طباطبایی و ثقةالاسلام ، حاجیسید محمد یزدی و میرهاشم شتربانی و مفاخرالملک پدید آیند.
نتیجهای که از این سخنان میگیریم آنست که گفتههای ما همه حقایق است. ما چیزی از خود نگفته همه حقایق را دنبال کردهایم. اینها را با کیشها و بدآموزیها که پایهای جز پندار ندارد به یک ترازو نتوان گزاشت.
این حقایق پیش خواهد رفت و بر همهی گمراهیهای گوناگون فیروز درآمده آنها را از پیش خواهد راند. شما خودتان میگویید : ما کتابهای شما را خواندهایم. حرفهاتان اساسیست. سخنانی که اساسیست چه جای نگرانی از پیشرفت آنهاست؟!.
من تاکنون صد بار آزمودهام : کسانی که به نزد من میآیند و بگفتگو میپردازند ، اگر خردهاشان آزاد است و درپی حقایقند نبوده است که ناخشنود بیرون روند. گفتگو کرده و ایرادها گرفته و پاسخهایی با دلیل شنیده و همه را پذیرفتهاند. آری گاهی هم کسانی آمده و شنیده و در هر کجا که درماندهاند سخن را پیچانیدهاند و چون با همهی آن بدرفتاری ، باز درمانده و سخنی برای گفتن نداشتهاند رفته و دیگر نیامدهاند.
برای آنکه سخن روشن گردد مثلی یاد میکنم : دو یا سه سال پیش روزی بوزارت فرهنگ رفتم. میخواستم وزیر را ببینم. چون نبود در اتاق کابینه نشستم. رئیس کابینه که دکترِ اروپادیدهایست بگفتگو پرداخته چنین گفت :
«من نوشتههای شما را خواندهام. کمتر کسی دیدهام باین شهامت چیز نویسد. با همهی گفتههای شما موافقم. تنها در موضوع ادبیّات مخالف هستم. زیرا نه آن جسارت میکنم که از شما خواهش کنم عقیدهی مرا بپذیرید و نه من خودم میتوانم عقیدهی شما را در آن باره قبول کنم. اینست اختلاف باقی خواهد ماند».
گفتم : «چرا باید اختلاف باقی بماند؟.. شما عقیدهای دارید و من هم عقیدهای دارم. باید خرد را درمیانه داور گردانیم و آنچه داوری خرد باشد هر دو بپذیریم. ما برآنیم اختلافات بزرگتر از این را با داوری خرد از میان برداریم ...».
با شتاب گفت : «اشکال در همینجاست که شما میخواهید شعرا را تابع عقل گردانید. در حالی که شاعر تابع احساس است.»
گفتم ما منکر احساس و یا سَهِش نیستیم و نمیگوییم باید سهشها را کنار گزاشت. لیکن سَهِشها یا احساسات نیک و بدش توأم است. از اینرو باید تابع خرد باشد. یگانه نیرویی که خدا بآدمی برای شناختن نیک از بد داده خرد است. همه چیز باید در زیر نگهبانی آن باشد.
اگر چنین باشد که مردم در احساسات آزاد باشند باید همهی قانونها را کنار گزاشت و درهای دادگاهها را بست. زیرا جرمهایی که در جهان رخ میدهد اگر [همهی] آنها نباشد باری نود درصدش نتیجهی احساسات است. چنگیزخان آنهمه مردم را از روی احساسات میکشت. مگر خشم یکی از احساسات نیست!؟.. اصغر بروجردی (1) که بچهها را میکشت آیا عنوانش جز احساسات بود؟!. فلان جوان که دنبال زنی را میگیرد آیا جز احساسات او را باین کار وامیدارد؟!..
اگر مقصود شما آنست که تنها شعرا در احساسات آزاد باشند که هرچه خواستند ـ از سودمند و زیانمند و از مغزدار و بیمغز ـ برشتهی شعر بکشند ، باید پرسید : چرا؟!.. چه شده که شعرا جز دیگران باشند؟!... شعرا چه برتری دارند؟!.. چه هنر بزرگی از خود نشان دادهاند؟!..
چون باین پرسشها پاسخی نداشت خاموش ایستاد. من نیز برخاستم.
پابرگی :
1ـ همانست که در تهران بچهها را میگرفت و میکشت و گرفتند و دارش زدند.
.
🔶 دفتر «در پیرامون شعر و صوفیگری» (1)
🔸 (تکهی 1)
از مقالهای که دربارهی شعر در شمارهی هفدهم پیمان نوشتیم برخی دوستان گله نوشتهاند. یکی از ایشان که از شعراست چنین مینویسد : «شایسته نبود که شما شعرا را برنجانید بخصوص که اول کار شماست و بمساعدت شعرا احتیاج دارید».
میگوییم : امروز هیچ کس باندازهی ما بدوستی مردم نیازمند نیست و ما سخت پرهیز داریم که کسانی را رنجانیده با خود دشمن گردانیم. لیکن ما این هم نمیتوانیم که از گفتن عیبها ـ عیبهایی که زیان آن بهمهی توده میرسد ـ زبان بازداریم.
در زمینهی شعر هم عیبهای گفتنی بسیار است. شعر در ایران در قرنهای زبونی ایرانیان پیدا شده و اینست که آلودگیهای بیشمار دارد که اگر امروز هم از آن آلودگیها پاک نشود بیپرده باید گفت که جز کندن ریشهی هوش و دانش ایرانیان میوهی دیگری نخواهد داد.
تنها «شعرا» نیست. هر گروهی تا نیک از بد جدا نسازند و همیشه به نیکی نکوشند جز راه تباهی نخواهند پیمود.
شعرا اگر میگویند هرچه شعر است نیک است و هر که شاعر است نیکوکار میباشد و هرگز نباید ایرادی بر آنان گرفت بیپرده باید گفت سخت بخطا میروند و این راه آنان جز بسوی تباهی نیست.
ما میبینیم که برخی شعرا که جز بیهودهگویی کاری نداشته بلکه زشتگوییهای بسیاری هم کردهاند چون کسی از جلو ایشان درنیامده و عیب ایشان بازننموده کمکم مغرور شده خودشان را در جهان دیگری دیده و بدعواهای بیجایی برخاستهاند. یکی از اینان انوری است که تنها هنری که داشته بهم بافتن معنیهای سرسامآمیز بوده و بس :
گر ثور چو عقرب نشدی ناقص و بیچشم
در قبضهی شمشیر نشاندی دَبَران را
از ناصیهی کاهربا گرچه طبیعی است
سعی تو فروشوید رنگ یرقان را
انصاف بده تا در انصاف تو باز است
غمخوارتر از گرگ شبان نیست غنم را
هزار سال بقا باد شاه عالم را
که هست گردش گردون ملک را محور
به تیغ کین تو آن را که کشته کرد اجل
خدای زنده نگرداندش بنفخهی صور
آب [و] آتش را اگر در مجلسش حاضر کنند
از میان هر دو بردارد شکوهش داوری
شما اگر بشنوید که فلان تاریخنگار چینی در کتاب خود چنین نوشته که در زمان فلان پادشاه چین چندان ایمنی و آرامش در چین پدید آمد که گرگها دیگر آزار گوسفند نمیکردند و چهبسا که گرگ و میش باهم از یک چشمه آب میخوردند آیا دربارهی آن تاریخنگار چه عقیده پیدا میکنید؟ جز اینست که او را دیوانهی نادان یا دروغگوی بیشرم میشمارید؟!
یا اگر در انجمنی نشسته باشید کسی چنین گفتگو آغاز کند که دیروز از بیابانی میگذشتم برهای را دیدم از رمه دور افتاده و در بیابان سرگردان مانده در این میان ناگهان گرگی را دیدم که دوان دوان خود را بآن بره برسانید و آن را بدوش کشیده دوان دوان تا نزد رمه بردش و بدست شبان سپردش آیا چه پاسخی بآن کس میدهید؟.. جز اینکه او را دیوانهی پریشان مغز میشمارید و بر حالش افسوس میخورید؟
پس چه خواهند گفت و چه خواهند اندیشید اگر چینیان یا مردمان دیگری این شعرهای شعرای ما را بشنوند و معنی آنها را بفهمند؟! آیا تنها گفتن اینکه اینها «مبالغه» است و حقیقت نیست چارهی درد را خواهد کرد؟ آیا نخواهند پرسید که سود این مبالغهها چه بوده؟! اگر چنین پرسشی کردند آیا چه پاسخی برای آن داریم؟!
.
🔸 (تکهی 1)
از مقالهای که دربارهی شعر در شمارهی هفدهم پیمان نوشتیم برخی دوستان گله نوشتهاند. یکی از ایشان که از شعراست چنین مینویسد : «شایسته نبود که شما شعرا را برنجانید بخصوص که اول کار شماست و بمساعدت شعرا احتیاج دارید».
میگوییم : امروز هیچ کس باندازهی ما بدوستی مردم نیازمند نیست و ما سخت پرهیز داریم که کسانی را رنجانیده با خود دشمن گردانیم. لیکن ما این هم نمیتوانیم که از گفتن عیبها ـ عیبهایی که زیان آن بهمهی توده میرسد ـ زبان بازداریم.
در زمینهی شعر هم عیبهای گفتنی بسیار است. شعر در ایران در قرنهای زبونی ایرانیان پیدا شده و اینست که آلودگیهای بیشمار دارد که اگر امروز هم از آن آلودگیها پاک نشود بیپرده باید گفت که جز کندن ریشهی هوش و دانش ایرانیان میوهی دیگری نخواهد داد.
تنها «شعرا» نیست. هر گروهی تا نیک از بد جدا نسازند و همیشه به نیکی نکوشند جز راه تباهی نخواهند پیمود.
شعرا اگر میگویند هرچه شعر است نیک است و هر که شاعر است نیکوکار میباشد و هرگز نباید ایرادی بر آنان گرفت بیپرده باید گفت سخت بخطا میروند و این راه آنان جز بسوی تباهی نیست.
ما میبینیم که برخی شعرا که جز بیهودهگویی کاری نداشته بلکه زشتگوییهای بسیاری هم کردهاند چون کسی از جلو ایشان درنیامده و عیب ایشان بازننموده کمکم مغرور شده خودشان را در جهان دیگری دیده و بدعواهای بیجایی برخاستهاند. یکی از اینان انوری است که تنها هنری که داشته بهم بافتن معنیهای سرسامآمیز بوده و بس :
گر ثور چو عقرب نشدی ناقص و بیچشم
در قبضهی شمشیر نشاندی دَبَران را
از ناصیهی کاهربا گرچه طبیعی است
سعی تو فروشوید رنگ یرقان را
انصاف بده تا در انصاف تو باز است
غمخوارتر از گرگ شبان نیست غنم را
هزار سال بقا باد شاه عالم را
که هست گردش گردون ملک را محور
به تیغ کین تو آن را که کشته کرد اجل
خدای زنده نگرداندش بنفخهی صور
آب [و] آتش را اگر در مجلسش حاضر کنند
از میان هر دو بردارد شکوهش داوری
شما اگر بشنوید که فلان تاریخنگار چینی در کتاب خود چنین نوشته که در زمان فلان پادشاه چین چندان ایمنی و آرامش در چین پدید آمد که گرگها دیگر آزار گوسفند نمیکردند و چهبسا که گرگ و میش باهم از یک چشمه آب میخوردند آیا دربارهی آن تاریخنگار چه عقیده پیدا میکنید؟ جز اینست که او را دیوانهی نادان یا دروغگوی بیشرم میشمارید؟!
یا اگر در انجمنی نشسته باشید کسی چنین گفتگو آغاز کند که دیروز از بیابانی میگذشتم برهای را دیدم از رمه دور افتاده و در بیابان سرگردان مانده در این میان ناگهان گرگی را دیدم که دوان دوان خود را بآن بره برسانید و آن را بدوش کشیده دوان دوان تا نزد رمه بردش و بدست شبان سپردش آیا چه پاسخی بآن کس میدهید؟.. جز اینکه او را دیوانهی پریشان مغز میشمارید و بر حالش افسوس میخورید؟
پس چه خواهند گفت و چه خواهند اندیشید اگر چینیان یا مردمان دیگری این شعرهای شعرای ما را بشنوند و معنی آنها را بفهمند؟! آیا تنها گفتن اینکه اینها «مبالغه» است و حقیقت نیست چارهی درد را خواهد کرد؟ آیا نخواهند پرسید که سود این مبالغهها چه بوده؟! اگر چنین پرسشی کردند آیا چه پاسخی برای آن داریم؟!
.
Forwarded from کتابخانه پاکدینی (کتابهای احمد کسروی و یاران او)
دفاع در دیوان کیفر.pdf
5.2 MB
🔶 دفاع در دیوان کیفر
🖌 احمد کسروی
🔍 متن دفاعیات کسروی در دیوان کیفر ، یک جستار حقوقی و تاریخی ، کارنامهی شیخ خزعل
📊 شمار ساتها : ۱۳۶
بازپسین پراکنش : فروردین ۱۴۰۰
🔷 کتابخانهی پاکدینی
🔸 این کتاب از سوی «باهَماد پاکدینان» و بدست «کوشاد تلگرام» پراکنده میگردد.
🖌 احمد کسروی
🔍 متن دفاعیات کسروی در دیوان کیفر ، یک جستار حقوقی و تاریخی ، کارنامهی شیخ خزعل
📊 شمار ساتها : ۱۳۶
بازپسین پراکنش : فروردین ۱۴۰۰
🔷 کتابخانهی پاکدینی
🔸 این کتاب از سوی «باهَماد پاکدینان» و بدست «کوشاد تلگرام» پراکنده میگردد.
🔶 «بدبختی توده و ریشهی آن»
🔸 باید اندیشهها یکرویه گردد (تکهی دو از دو)
امروز شما اگر پیش کسی از میهنپرستی گفتگو کنید و این سخنانی را که نوشتیم برایش بگویید همه را گوش دهد و چنین وانماید که خودش هم میدانسته ، بلکه چهبسا ایراد گرفته میگوید : «ما مگر اینها را نمیدانستیم؟!..». سپس اگر سخن از مادّیگری برانید و چنین بگویید : «آدم باید زیرک باشد و پول دربیاورد و اعتنا بهیچ چیزی نکند» ، یا اگر از شعرهای خیام و حافظ برایش بخوانید : «اینجهان هیچست و پوچست ، باید دم را غنیمت دانست و در فکر گذشته یا آینده نبود» ، یا اگر گفتگو از صوفیگری کنید که : «آدم باید دنیا را ترک کند و تنها در اندیشهی تصفیهی نفس باشد» ، بهمهی اینها نیز گوش دهد و هیچ نگوید : «اینها کجا و میهنپرستی کجا؟!» ، هیچ ایراد نگیرد که اینها با زندگانی سازش ندارد ، هیچ نپرسد : «آخر این سخنان ضد هم برای چیست؟!..» زیرا از بس سخنان درهم و متضاد شنیده که از یکسو عادت گرفته و از سوی دیگر مغزش از کار افتاده و اساساً معنی درست اینها را نمیفهمد تا متضاد بودنش را بداند.
از سخن خود دور نیفتم : بسیاری از ایرانیان این سخنانی را که ما دربارهی «دارایی» و آب و خاک و میهنپرستی نوشتیم خوانده چنین خواهند گفت : «ما اینها را میدانستیم». اینان «دانستن» را همان شنیدن و بیاد سپردن میشمارند. ولی این دانستن نیست. «دانستن» آنست که یکی یک موضوعی را نیک بفهمد و با دلیل آن را تصدیق کند و بروی آن پافشاری نماید و اگر سخنی را بضد آن شنید با دلیل رد کند و پس از همه آن را بکار بندد و رفتارش از روی آن باشد. دانستن این را میگویند ، و ما نیز اینگونه دانستن را میخواهیم.
ما میخواهیم ایرانیان این سخنان را نیک بفهمند و نیک بیندیشند و باور کنند و هر گونه اندیشههای ضد آن که در دل دارند بیرون کنند.
میخواهیم این را باور کنند که این سرزمین که خدا بایشان داده سرچشمهی زندگانی خودشان و فرزندانشان میباشد و اینست باید آن را گرامی شمارند و قدرش دانند و بنگهداریش کوشند.
میخواهیم این را باور کنند که اگر نکوشند این سرزمین از دستشان خواهد رفت و همگی بزیردستی و بندگی خواهند افتاد و پراکنده و خوار و بیچاره خواهند گردید.
میخواهیم اینها را نیک بفهمند و باور کنند و بکار بندند ، آن وقت آن سخنان بیهودهای را که از بدآموزیهای مادّیگران یا از گفتههای بیپای شاعران یا از فریبکاریهای ملایان و دیگران شنیدهاند و با این اندیشهها نمیسازد از دل بیرون کنند.
(پرچم روزانه شمارهی 56)
.
🔸 باید اندیشهها یکرویه گردد (تکهی دو از دو)
امروز شما اگر پیش کسی از میهنپرستی گفتگو کنید و این سخنانی را که نوشتیم برایش بگویید همه را گوش دهد و چنین وانماید که خودش هم میدانسته ، بلکه چهبسا ایراد گرفته میگوید : «ما مگر اینها را نمیدانستیم؟!..». سپس اگر سخن از مادّیگری برانید و چنین بگویید : «آدم باید زیرک باشد و پول دربیاورد و اعتنا بهیچ چیزی نکند» ، یا اگر از شعرهای خیام و حافظ برایش بخوانید : «اینجهان هیچست و پوچست ، باید دم را غنیمت دانست و در فکر گذشته یا آینده نبود» ، یا اگر گفتگو از صوفیگری کنید که : «آدم باید دنیا را ترک کند و تنها در اندیشهی تصفیهی نفس باشد» ، بهمهی اینها نیز گوش دهد و هیچ نگوید : «اینها کجا و میهنپرستی کجا؟!» ، هیچ ایراد نگیرد که اینها با زندگانی سازش ندارد ، هیچ نپرسد : «آخر این سخنان ضد هم برای چیست؟!..» زیرا از بس سخنان درهم و متضاد شنیده که از یکسو عادت گرفته و از سوی دیگر مغزش از کار افتاده و اساساً معنی درست اینها را نمیفهمد تا متضاد بودنش را بداند.
از سخن خود دور نیفتم : بسیاری از ایرانیان این سخنانی را که ما دربارهی «دارایی» و آب و خاک و میهنپرستی نوشتیم خوانده چنین خواهند گفت : «ما اینها را میدانستیم». اینان «دانستن» را همان شنیدن و بیاد سپردن میشمارند. ولی این دانستن نیست. «دانستن» آنست که یکی یک موضوعی را نیک بفهمد و با دلیل آن را تصدیق کند و بروی آن پافشاری نماید و اگر سخنی را بضد آن شنید با دلیل رد کند و پس از همه آن را بکار بندد و رفتارش از روی آن باشد. دانستن این را میگویند ، و ما نیز اینگونه دانستن را میخواهیم.
ما میخواهیم ایرانیان این سخنان را نیک بفهمند و نیک بیندیشند و باور کنند و هر گونه اندیشههای ضد آن که در دل دارند بیرون کنند.
میخواهیم این را باور کنند که این سرزمین که خدا بایشان داده سرچشمهی زندگانی خودشان و فرزندانشان میباشد و اینست باید آن را گرامی شمارند و قدرش دانند و بنگهداریش کوشند.
میخواهیم این را باور کنند که اگر نکوشند این سرزمین از دستشان خواهد رفت و همگی بزیردستی و بندگی خواهند افتاد و پراکنده و خوار و بیچاره خواهند گردید.
میخواهیم اینها را نیک بفهمند و باور کنند و بکار بندند ، آن وقت آن سخنان بیهودهای را که از بدآموزیهای مادّیگران یا از گفتههای بیپای شاعران یا از فریبکاریهای ملایان و دیگران شنیدهاند و با این اندیشهها نمیسازد از دل بیرون کنند.
(پرچم روزانه شمارهی 56)
.
🔶 کتاب «پرسش و پاسخ» ـ رشتهی دوم
🔸 تکهی 4
اکنون گفتگو در آنست که این یک حقیقتی بوده با دلیل بیان کرده شد ، و هر کس که این را بشنود و بفهمد اگر پاکدل و بیغرض است ناچار است که آن را بپذیرد و گردن بگزارد ، و ما تاکنون هرچه آزمودهایم جز این نتیجه ندیدهایم. بارها دیده شده که کسی آمده و از سخنان ما دربارهی شعر و شاعری گله بسیار داشته. ولی چون نشسته و سر گفتگو باز شده و این سخن یا مانند آن را شنیده رام گردیده و با خشنودی برخاسته و رفته.
چندی پیش یکی از شعرای شیراز که مرد بنامیست به تهران آمده بود. با یکی از همراهان ما گفتگو کرده گلهی بسیار اظهار کرده بود. روزهایی بود که من ناتندرست بودم. آن همراه گفته بود بهتر است برویم عیادتی کنیم و شما نیز سخنان خود را بگویید. آمدند و نشستند و آن شاعر گلههای خود را بازنمود. من سخنانی که دربارهی شعر و شاعری داریم و همه حقایق است باو گفتم. چون غرض نداشت همه را پذیرفت و چون بشیراز رفت در آنجا در پیش همراهان ما خشنودی نموده پیام سپاسگزاری برای من فرستاده بود.
همه میدانند دوازده سال پیش هنگامی که ما بسخن از شعر پرداختیم و ایرادها گرفتیم تو گویی به لانهی زنبور آتش زده بودیم. در تهران و دیگر شهرها هایهو برخاست و از هر سو آوازها بگله و پرخاش بلند گردید. ولی در سایهی تأثیر حقایق اکنون آن هایهوی خوابیده و انبوهی از کسانی که آن روز ایراد میگرفتند و پرخاش میکردند امروز خودشان سخنان ما را بر زبان دارند. میگویند ، مینویسند ، بشعرا خرده میگیرند. این نمونهای از تأثیر حقایقست.
از آنسو همهی مردم پاکدل و بیغرض نیستند. هستند کسان بسیاری که خردهاشان ناتوان و یا در زنجیر اغراض است ، و این کسان حقایق را نمیپذیرند و ناچارند دستهای در برابر دیگران باشند و ایستادگی نمایند. مثلاً همان دکتر وزارت فرهنگ یکی از این کسانست. زیرا آن حقیقت را که شنید باآنکه پاسخی نتوانست داد چون شاعر است و یگانه هنرش شعر گفتن و قافیه بافتن میباشد و بهمین عنوانست که در وزارت فرهنگ جا برای خود باز کرده و ماهانه چند هزار ریال حقوق مفت میبرد ، از اینرو نتوانسته حقیقت را بپذیرد. دیده شد در اینجا و آنجا تکههایی میگوید و مینویسد که بحساب خود میخواهد بسخنان ما پاسخ دهد ، و این گفتههایش چندان سست و بیپاست که اگر خودش فهم آزاد داشت خندهاش میگرفت. (1)
مثلاً بنام ایراد بگفتههای من در یک جا چنین گفته : او هنوز نمیداند اندیشههای فلسفی و دینی جز اندیشههای شاعرانه است.
ببینید این سخن تا چه اندازه سست و بیپاست. مگر در جهان حقایق چند رشته است؟!. مگر نیک و بد و راست و دروغ از نظر هر کسی جداست؟!..
در آن صورت ما باید بهیچ گروهی در برابر کارهای بدشان ایراد نگیریم. مثلاً سیاستمداران اروپا که در نتیجهی هوسبازیهای خود جهان را بخاک و خون میکشند و ملیونها جوانان را بکشتن میدهند ما نباید ایراد گیریم و یا کارشان را بد شماریم. زیرا اگر ایراد گیریم آنها نیز توانند گفت : اندیشههای فلسفی و اجتماعی جز اندیشههای سیاسیست.
یا خیر ، این ایلهای راهزن کُرد و شاهسون که در ایران هستند ما نباید بآنها نکوهش کنیم و کارشان را بد شماریم. زیرا آنان نیز خواهند توانست همچون آقای دکتر وزارت فرهنگ استدلال کرده بگویند : این چیزها که شما میگویید اندیشههای دینی یا اجتماعی است. اندیشههای شاهسونانه یا کردانه جز آنهاست.
ببینید جوانی که باروپا رفته و درس خوانده و لقب دکتری گرفته ، چون نمیتواند جلو هوس پست قافیهبافی را بگیرد ، نمیتواند از چند صد تومان حقوق مفت ماهانه چشم پوشد ، بدینسان فهم و خرد را در زیر پا میگزارد و بچنین سخن بیپایی میپردازد.
ولی آیا اینها حقایق را از میان میبَرَد؟.. آیا اینها اثری تواند داشت؟.. بیگمان اینها حقایق را از میان نمیبرد. بیگمان اثری نتواند داشت. در این مدت ده دوازده سال وزارت فرهنگ با همهی نیروی خود بهواداری از شعر (بآن معنی ناستوده که در ایران رواج داشته) کوشیده است و فروغیها و قزوینیها و دکتر غنیها و دیگران نیروهای خود را در آن راه بکار بردهاند و با همهی اینها نتوانستهاند جلو تأثیر حقایق را بگیرند.
پابرگی :
1ـ دربارهی این شاعر دکتر نک. «در پیرامون ادبیّات» ، نشر دوم اینترنتی ، ص 133
.
🔸 تکهی 4
اکنون گفتگو در آنست که این یک حقیقتی بوده با دلیل بیان کرده شد ، و هر کس که این را بشنود و بفهمد اگر پاکدل و بیغرض است ناچار است که آن را بپذیرد و گردن بگزارد ، و ما تاکنون هرچه آزمودهایم جز این نتیجه ندیدهایم. بارها دیده شده که کسی آمده و از سخنان ما دربارهی شعر و شاعری گله بسیار داشته. ولی چون نشسته و سر گفتگو باز شده و این سخن یا مانند آن را شنیده رام گردیده و با خشنودی برخاسته و رفته.
چندی پیش یکی از شعرای شیراز که مرد بنامیست به تهران آمده بود. با یکی از همراهان ما گفتگو کرده گلهی بسیار اظهار کرده بود. روزهایی بود که من ناتندرست بودم. آن همراه گفته بود بهتر است برویم عیادتی کنیم و شما نیز سخنان خود را بگویید. آمدند و نشستند و آن شاعر گلههای خود را بازنمود. من سخنانی که دربارهی شعر و شاعری داریم و همه حقایق است باو گفتم. چون غرض نداشت همه را پذیرفت و چون بشیراز رفت در آنجا در پیش همراهان ما خشنودی نموده پیام سپاسگزاری برای من فرستاده بود.
همه میدانند دوازده سال پیش هنگامی که ما بسخن از شعر پرداختیم و ایرادها گرفتیم تو گویی به لانهی زنبور آتش زده بودیم. در تهران و دیگر شهرها هایهو برخاست و از هر سو آوازها بگله و پرخاش بلند گردید. ولی در سایهی تأثیر حقایق اکنون آن هایهوی خوابیده و انبوهی از کسانی که آن روز ایراد میگرفتند و پرخاش میکردند امروز خودشان سخنان ما را بر زبان دارند. میگویند ، مینویسند ، بشعرا خرده میگیرند. این نمونهای از تأثیر حقایقست.
از آنسو همهی مردم پاکدل و بیغرض نیستند. هستند کسان بسیاری که خردهاشان ناتوان و یا در زنجیر اغراض است ، و این کسان حقایق را نمیپذیرند و ناچارند دستهای در برابر دیگران باشند و ایستادگی نمایند. مثلاً همان دکتر وزارت فرهنگ یکی از این کسانست. زیرا آن حقیقت را که شنید باآنکه پاسخی نتوانست داد چون شاعر است و یگانه هنرش شعر گفتن و قافیه بافتن میباشد و بهمین عنوانست که در وزارت فرهنگ جا برای خود باز کرده و ماهانه چند هزار ریال حقوق مفت میبرد ، از اینرو نتوانسته حقیقت را بپذیرد. دیده شد در اینجا و آنجا تکههایی میگوید و مینویسد که بحساب خود میخواهد بسخنان ما پاسخ دهد ، و این گفتههایش چندان سست و بیپاست که اگر خودش فهم آزاد داشت خندهاش میگرفت. (1)
مثلاً بنام ایراد بگفتههای من در یک جا چنین گفته : او هنوز نمیداند اندیشههای فلسفی و دینی جز اندیشههای شاعرانه است.
ببینید این سخن تا چه اندازه سست و بیپاست. مگر در جهان حقایق چند رشته است؟!. مگر نیک و بد و راست و دروغ از نظر هر کسی جداست؟!..
در آن صورت ما باید بهیچ گروهی در برابر کارهای بدشان ایراد نگیریم. مثلاً سیاستمداران اروپا که در نتیجهی هوسبازیهای خود جهان را بخاک و خون میکشند و ملیونها جوانان را بکشتن میدهند ما نباید ایراد گیریم و یا کارشان را بد شماریم. زیرا اگر ایراد گیریم آنها نیز توانند گفت : اندیشههای فلسفی و اجتماعی جز اندیشههای سیاسیست.
یا خیر ، این ایلهای راهزن کُرد و شاهسون که در ایران هستند ما نباید بآنها نکوهش کنیم و کارشان را بد شماریم. زیرا آنان نیز خواهند توانست همچون آقای دکتر وزارت فرهنگ استدلال کرده بگویند : این چیزها که شما میگویید اندیشههای دینی یا اجتماعی است. اندیشههای شاهسونانه یا کردانه جز آنهاست.
ببینید جوانی که باروپا رفته و درس خوانده و لقب دکتری گرفته ، چون نمیتواند جلو هوس پست قافیهبافی را بگیرد ، نمیتواند از چند صد تومان حقوق مفت ماهانه چشم پوشد ، بدینسان فهم و خرد را در زیر پا میگزارد و بچنین سخن بیپایی میپردازد.
ولی آیا اینها حقایق را از میان میبَرَد؟.. آیا اینها اثری تواند داشت؟.. بیگمان اینها حقایق را از میان نمیبرد. بیگمان اثری نتواند داشت. در این مدت ده دوازده سال وزارت فرهنگ با همهی نیروی خود بهواداری از شعر (بآن معنی ناستوده که در ایران رواج داشته) کوشیده است و فروغیها و قزوینیها و دکتر غنیها و دیگران نیروهای خود را در آن راه بکار بردهاند و با همهی اینها نتوانستهاند جلو تأثیر حقایق را بگیرند.
پابرگی :
1ـ دربارهی این شاعر دکتر نک. «در پیرامون ادبیّات» ، نشر دوم اینترنتی ، ص 133
.
Telegram
کتابخانه پاکدینی (کتابهای احمد کسروی و یاران او)
🔶 در پیرامون «ادبیات»
🖌 احمد کسروی
🔍 جستار : معنی «ادب» ، «ادبیات» و شعر. سود و زیان شعر در ایران
📊 شمار ساتها : ۱۵۶
بازپسین پراکنش : نیمهی دوم خرداد ۱۳۹۸
🔷 کتابخانهی پاکدینی
🔸 این کتاب از سوی «باهَمادِ پاکدینان» و بدست «کوشادِ تلگرام» پراکنده…
🖌 احمد کسروی
🔍 جستار : معنی «ادب» ، «ادبیات» و شعر. سود و زیان شعر در ایران
📊 شمار ساتها : ۱۵۶
بازپسین پراکنش : نیمهی دوم خرداد ۱۳۹۸
🔷 کتابخانهی پاکدینی
🔸 این کتاب از سوی «باهَمادِ پاکدینان» و بدست «کوشادِ تلگرام» پراکنده…
🔶 دفتر «در پیرامون شعر و صوفیگری» (1)
🔸 (تکهی 2)
نخست باید دانست که «مبالغه» یا بعبارت پارسی گزافگویی دور از خرد است و آدمی خردمند هرگز گرد آن نمیگردد ، دوم باید دانست که گزافگویی هم اندازهای دارد و گفتن اینکه :
گرگ از مهابت تو به ره مانده میش را
بردارد از زمین و بدوش شبان دهد
یا گفتن اینکه :
چنان بعهد تو میزان عدل شد طیار
که میل سوی کبوتر نمیکند شاهین
گزافه هم نیست و انصاف را جز کلمهی «سرسام» شایستهی نام دیگری نمیباشد.
اگرچه خود آن سرایندگان را غرور برداشته و چنین میپنداشتهاند که از این «آسمان و ریسمان»بافی هنر بزرگی مینمایند بلکه گاهی بیشرمی نموده دم از دعواهای دیگر میزدهاند چنانکه همان انوری میگوید :
من نمیدانم که این جنس سخن را نام چیست
نه نبوت میتوانم خواندش نه ساحری!
ولی ما آنان را از اسب غرور پایین آورده دوباره میگوییم که این جنس سخن جز بیهودهگویی نبوده و جز نام «سرسام» نداشته است.
ما نه تنها شعرا را که بافندهی این مضمونها میباشند نکوهش مینماییم بلکه پادشاهانی را که این بیهودهگوییها را شنیده و تکان نخوردهاند نیز درخور نکوهش میدانیم. از آنسوی هم میاندیشیم که آن پادشاهان جز یکمشت مردم بیارجی نبودهاند و کارهای دیگر ایشان نیز از اینگونه و جنس بوده.
مثلاً سلطان سنجر که انوری این بیهودهبافیها را در ستایش او کرده خود مرد روسیاه و نابکاری بیش نبوده. (1) دریغا ایران که بدست اینگونه کسان افتاده بوده! صد دریغا !
دوباره میگوییم که آن زمانها دورهی زبونی و بدبختی ایران بوده و ما هرگز نمیتوانیم که امروز بکارهای آن زمان با دیدهی رضایت نگریسته پیروی از آنها بنماییم. همان انوری را ببینید که چه آلودگیها داشته و به چه سیاهکاریها دچار بوده. (2) آن شعرهای بیشرمانه دربارهی شراب خواستن که بیخردانه در بیشتر تذکرهها آوردهاند و آن بیتی که در هجو مادر خود از او معروفست بهترین نمونه از پستی و نابکاری او میباشد. آیا چنین کسی درخور آنست که امروز شعرای ایران پیروی از سبک شعرسرایی او نمایند؟! آیا انصاف است که کسانی ازو هواداری کنند؟!
این یک نمونه از زشتیهای شعرای پیشین میباشد. ما اگر نکوهش میکنیم از این زشتیهاست و منظور ما اینست که شعرای امروز از هیچ باره پیروی از شعرای گذشته ننمایند بلکه خویشتن بنیاد نوینی بگزارند و از سخنان سنجیده و آراستهی خود سود به ایران و ایرانیان برسانند.
پابرگیها :
1ـ شاید خوانندگان نخواهند دانست که ما برای چه سلطان سنجر را که آنهمه ستایشها ازو در کتابها نوشتهاند روسیاه و نابکار میخوانیم. شرح نابکاریهای او را در تاریخ عماد اصفهانی بخوانند که چگونه پسران زیبارو را برگزیده و با آنان عشقبازیها میکرده و آنان را بر وزرا و امرا چیرگی میداده تا آنجا که یکی از آنان روز روشن سر وزیر سنجر را برید. چنین کسانی چه شاه و چه گدا پستترین آدمی میباشند و همیشه باید نامهای آنان را بزشتی برد.
2ـ همان سیاهکاریهایی که پادشاهش سنجر گرفتار بوده.
.
🔸 (تکهی 2)
نخست باید دانست که «مبالغه» یا بعبارت پارسی گزافگویی دور از خرد است و آدمی خردمند هرگز گرد آن نمیگردد ، دوم باید دانست که گزافگویی هم اندازهای دارد و گفتن اینکه :
گرگ از مهابت تو به ره مانده میش را
بردارد از زمین و بدوش شبان دهد
یا گفتن اینکه :
چنان بعهد تو میزان عدل شد طیار
که میل سوی کبوتر نمیکند شاهین
گزافه هم نیست و انصاف را جز کلمهی «سرسام» شایستهی نام دیگری نمیباشد.
اگرچه خود آن سرایندگان را غرور برداشته و چنین میپنداشتهاند که از این «آسمان و ریسمان»بافی هنر بزرگی مینمایند بلکه گاهی بیشرمی نموده دم از دعواهای دیگر میزدهاند چنانکه همان انوری میگوید :
من نمیدانم که این جنس سخن را نام چیست
نه نبوت میتوانم خواندش نه ساحری!
ولی ما آنان را از اسب غرور پایین آورده دوباره میگوییم که این جنس سخن جز بیهودهگویی نبوده و جز نام «سرسام» نداشته است.
ما نه تنها شعرا را که بافندهی این مضمونها میباشند نکوهش مینماییم بلکه پادشاهانی را که این بیهودهگوییها را شنیده و تکان نخوردهاند نیز درخور نکوهش میدانیم. از آنسوی هم میاندیشیم که آن پادشاهان جز یکمشت مردم بیارجی نبودهاند و کارهای دیگر ایشان نیز از اینگونه و جنس بوده.
مثلاً سلطان سنجر که انوری این بیهودهبافیها را در ستایش او کرده خود مرد روسیاه و نابکاری بیش نبوده. (1) دریغا ایران که بدست اینگونه کسان افتاده بوده! صد دریغا !
دوباره میگوییم که آن زمانها دورهی زبونی و بدبختی ایران بوده و ما هرگز نمیتوانیم که امروز بکارهای آن زمان با دیدهی رضایت نگریسته پیروی از آنها بنماییم. همان انوری را ببینید که چه آلودگیها داشته و به چه سیاهکاریها دچار بوده. (2) آن شعرهای بیشرمانه دربارهی شراب خواستن که بیخردانه در بیشتر تذکرهها آوردهاند و آن بیتی که در هجو مادر خود از او معروفست بهترین نمونه از پستی و نابکاری او میباشد. آیا چنین کسی درخور آنست که امروز شعرای ایران پیروی از سبک شعرسرایی او نمایند؟! آیا انصاف است که کسانی ازو هواداری کنند؟!
این یک نمونه از زشتیهای شعرای پیشین میباشد. ما اگر نکوهش میکنیم از این زشتیهاست و منظور ما اینست که شعرای امروز از هیچ باره پیروی از شعرای گذشته ننمایند بلکه خویشتن بنیاد نوینی بگزارند و از سخنان سنجیده و آراستهی خود سود به ایران و ایرانیان برسانند.
پابرگیها :
1ـ شاید خوانندگان نخواهند دانست که ما برای چه سلطان سنجر را که آنهمه ستایشها ازو در کتابها نوشتهاند روسیاه و نابکار میخوانیم. شرح نابکاریهای او را در تاریخ عماد اصفهانی بخوانند که چگونه پسران زیبارو را برگزیده و با آنان عشقبازیها میکرده و آنان را بر وزرا و امرا چیرگی میداده تا آنجا که یکی از آنان روز روشن سر وزیر سنجر را برید. چنین کسانی چه شاه و چه گدا پستترین آدمی میباشند و همیشه باید نامهای آنان را بزشتی برد.
2ـ همان سیاهکاریهایی که پادشاهش سنجر گرفتار بوده.
.
گفت و شنید 4.pdf
250.8 KB
🔸 گفت و شنید ۴
🖌 احمد کسروی
💡 همهی تکهها یکجا در یک فایل پیدیاف
🖌 احمد کسروی
💡 همهی تکهها یکجا در یک فایل پیدیاف
🔶 «بدبختی توده و ریشهی آن»
🔸 دربارهی استقلال (تکهی یک از چهار)
در شمارهی 57 پرچم گفتاری از آقای دادپرور دربارهی آذربایجان بچاپ رسانیدیم که در آن چنین میگوید : «در آذربایجان پرچم مانند دسته گلی دست بدست میگردد ... هر کس میخواهد ببیند نسبت به آذربایجان تازه چه نوشته شده ... اما افسوس ... کمتر در پرچم خبر مسرتبخشی نسبت به آذربایجان خوانده میشود». (1)
میگویم : چه آذربایجان و چه دیگر جاها «خبر شادیآور» بسته بکوششهای خود ماست. ما را از این گرفتاریها جز کوششهای خودمان رها نخواهد گردانید. باید بکوشیم و فیروز گردیم و به نتیجههای شادیآور رسیم.
بدانید ای آقای دادپرور : در جهان هیچ کاری بیانگیزه نتواند بود. همان ناموسهایی که در فیزیک و شیمی و دیگر علوم خواندهاید در سراسر کارهای جهان حکمفرماست. این گرفتاریها و سختیهای ما بیعلت نیست. یک کار تصادفی نبوده. نتیجهی اوضاع کواکب نمیباشد. اینها نتیجهی آلودگیهای هزارساله است. آلودگیهای هزارساله این توده را ناتوان گردانیده و از پا انداخته و اینست همیشه صدمه میخورد ، همیشه گزند میبیند.
از اینسوی امروز هم اگر از راهش بکار درآییم و بکوششهای دلسوزانه پردازیم ، این کوششها بینتیجه نخواهد ماند و هرآینه فیروزمند خواهیم گردید.
آذربایجان یک رشته نیازمندیهایی دارد که باید دولت توجه کند. دربارهی آنها گفتگو شده است و ما نیز فشار توانیم آورد. ولی اساس چیزهای دیگریست. یک رشته موضوعهای بسیار مهمتری درمیان است که مربوط بخود توده است.
امروز در گام نخست ما نیاز بنگهداری کشور خود داریم. امروز این جنگها و خونریزیها که در جهان برخاسته همه برای آب و خاکست. ما نیز باید در اندیشه باشیم. نباید بیپروا نشینیم و چشم براه حوادث دوزیم.
امروز جنگ است و دولتها در برابر یکدیگر میدانها باز کردهاند. شاید فردا نیز گفتگوی آشتی و تقسیم غنایم جنگ بمیان آید. در همهی این حالها بکشور ما خطرهایی متوجه است و ما باید خود را برای مقاومت با حوادث آماده گردانیم.
پابرگی از ویراینده :
1ـ اندکزمانی پس از پیشامدهای شهریور 1320 در آذربایجان آواز جداییخواهی و آشوبگری برخاست. اینها جز از جداییخواهیِ رسمیتر «فرقهی دمکرات آذربایجان» در سال 1324 بود. بیگفتگو آنچه در آن زمان در آذربایجان روی میداد جز کار یکمشت بیگانهپرست نبود که به شیوهی شاهسونان راه میزدند و روستاها را تاراج کرده سراسر آذربایجان را میدان تاخت و تاز خود گردانیده بودند. این سیاهکاریها را در چنان هنگامهی بیمناکی که افتادن رضاشاه و درآمدن سپاهیان روس و انگلیس به ایران پدید آورده بود میکردند ـ هنگامهای که کشور در هرج و مرج سراسری بود. دستاویزی که برای جدایی نشان میدادند زبان ترکی بود که آن را بهانهی دشمنی با دولت و مردم دیگر استانها گرفته بودند. روزنامهی پرچم از نخستین شمارهاش به آن آشوبها پرداخت و با گفتارهای خردمندانهی خود ، مردم آذربایجان را از دستهای پشت پرده و بهانهجوییهای آشوبگران آگاه ساخت و نقاب از چهرهشان برکشید. شمارههای بسیاری از پرچم بیرون نیامده بود که آشوبگران نقشههای خود را بر باد رفته یافتند. مردم آنجا آنان را بهتر شناختند و از گِردشان پراکنده شدند. آشوب از آن بیمناکی آغازی بیرون آمد ولی این گوشه و آن گوشه هنوز ادامه داشت زیرا دستهایی در کار بود که دولت ناتوان باشد و همه با نابسامانیها سرگرم باشند. از آنسو هم آرتشی که آن را «درهم شکسته» میشماردند هنوز راهبر درستی نداشت تا سرکشان را در کوتاه زمانی سر بکوبد.
مغز سخن در این گفتار «انتظارات و مطالباتِ» مردم برای سامان گرفتن کارها و اینکه «چه باید کرد» میباشد. با آنکه نزدیک به هشتاد سال درمیانه میگذرد چه مانندگیهایی با حال امروز کشور دارد!
.
🔸 دربارهی استقلال (تکهی یک از چهار)
در شمارهی 57 پرچم گفتاری از آقای دادپرور دربارهی آذربایجان بچاپ رسانیدیم که در آن چنین میگوید : «در آذربایجان پرچم مانند دسته گلی دست بدست میگردد ... هر کس میخواهد ببیند نسبت به آذربایجان تازه چه نوشته شده ... اما افسوس ... کمتر در پرچم خبر مسرتبخشی نسبت به آذربایجان خوانده میشود». (1)
میگویم : چه آذربایجان و چه دیگر جاها «خبر شادیآور» بسته بکوششهای خود ماست. ما را از این گرفتاریها جز کوششهای خودمان رها نخواهد گردانید. باید بکوشیم و فیروز گردیم و به نتیجههای شادیآور رسیم.
بدانید ای آقای دادپرور : در جهان هیچ کاری بیانگیزه نتواند بود. همان ناموسهایی که در فیزیک و شیمی و دیگر علوم خواندهاید در سراسر کارهای جهان حکمفرماست. این گرفتاریها و سختیهای ما بیعلت نیست. یک کار تصادفی نبوده. نتیجهی اوضاع کواکب نمیباشد. اینها نتیجهی آلودگیهای هزارساله است. آلودگیهای هزارساله این توده را ناتوان گردانیده و از پا انداخته و اینست همیشه صدمه میخورد ، همیشه گزند میبیند.
از اینسوی امروز هم اگر از راهش بکار درآییم و بکوششهای دلسوزانه پردازیم ، این کوششها بینتیجه نخواهد ماند و هرآینه فیروزمند خواهیم گردید.
آذربایجان یک رشته نیازمندیهایی دارد که باید دولت توجه کند. دربارهی آنها گفتگو شده است و ما نیز فشار توانیم آورد. ولی اساس چیزهای دیگریست. یک رشته موضوعهای بسیار مهمتری درمیان است که مربوط بخود توده است.
امروز در گام نخست ما نیاز بنگهداری کشور خود داریم. امروز این جنگها و خونریزیها که در جهان برخاسته همه برای آب و خاکست. ما نیز باید در اندیشه باشیم. نباید بیپروا نشینیم و چشم براه حوادث دوزیم.
امروز جنگ است و دولتها در برابر یکدیگر میدانها باز کردهاند. شاید فردا نیز گفتگوی آشتی و تقسیم غنایم جنگ بمیان آید. در همهی این حالها بکشور ما خطرهایی متوجه است و ما باید خود را برای مقاومت با حوادث آماده گردانیم.
پابرگی از ویراینده :
1ـ اندکزمانی پس از پیشامدهای شهریور 1320 در آذربایجان آواز جداییخواهی و آشوبگری برخاست. اینها جز از جداییخواهیِ رسمیتر «فرقهی دمکرات آذربایجان» در سال 1324 بود. بیگفتگو آنچه در آن زمان در آذربایجان روی میداد جز کار یکمشت بیگانهپرست نبود که به شیوهی شاهسونان راه میزدند و روستاها را تاراج کرده سراسر آذربایجان را میدان تاخت و تاز خود گردانیده بودند. این سیاهکاریها را در چنان هنگامهی بیمناکی که افتادن رضاشاه و درآمدن سپاهیان روس و انگلیس به ایران پدید آورده بود میکردند ـ هنگامهای که کشور در هرج و مرج سراسری بود. دستاویزی که برای جدایی نشان میدادند زبان ترکی بود که آن را بهانهی دشمنی با دولت و مردم دیگر استانها گرفته بودند. روزنامهی پرچم از نخستین شمارهاش به آن آشوبها پرداخت و با گفتارهای خردمندانهی خود ، مردم آذربایجان را از دستهای پشت پرده و بهانهجوییهای آشوبگران آگاه ساخت و نقاب از چهرهشان برکشید. شمارههای بسیاری از پرچم بیرون نیامده بود که آشوبگران نقشههای خود را بر باد رفته یافتند. مردم آنجا آنان را بهتر شناختند و از گِردشان پراکنده شدند. آشوب از آن بیمناکی آغازی بیرون آمد ولی این گوشه و آن گوشه هنوز ادامه داشت زیرا دستهایی در کار بود که دولت ناتوان باشد و همه با نابسامانیها سرگرم باشند. از آنسو هم آرتشی که آن را «درهم شکسته» میشماردند هنوز راهبر درستی نداشت تا سرکشان را در کوتاه زمانی سر بکوبد.
مغز سخن در این گفتار «انتظارات و مطالباتِ» مردم برای سامان گرفتن کارها و اینکه «چه باید کرد» میباشد. با آنکه نزدیک به هشتاد سال درمیانه میگذرد چه مانندگیهایی با حال امروز کشور دارد!
.
🔶 کتاب «پرسش و پاسخ» ـ رشتهی دوم
🔸 تکهی 5
آن روزی که ما بگفتگو از شعر پرداختیم علاقهمندی بشعر و شاعران در ایران صورت یک هایهو بخود گرفته بود. هفتاد درصد شاگردان دبیرستانها و دانشکدهها شاعری میکردند ، روزنامهها و مجلههای ویژهی شعر انتشار مییافت ، در هر شهری انجمنهای باشکوه و آوازه برپا شده بود ـ با یک رشته گفتارهایی که نوشته شد همهی آنها از میان رفت.
امروز صدها کسانی هستند که شاعر بودهاند و پس از شنیدن حقایق نه تنها از آن بازگشتهاند شعرهای بیهوده را که گفته و دیوان پدید آورده بودند از میان بردهاند.
در همین جمعیت ما کسانی هستند که در شعرسرایی ورزیده بودهاند و شعرهای ستوده میسرودهاند. سپس که به بیهوده بودن آن شعرها پی بردهاند همه را بآتش کشیدهاند.
سالانه در نشستهای کتابسوزانی ما یک رشته از چیزهایی که سوزانیده شده شعرهایی بوده که خود شاعران آورده و پاکدلانه سوزانیدهاند.
چنانکه گفتم این مثل است. در همه جا چنینست ، دربارهی مذهبها نیز چنینست. کسانی که روانهاشان پاک و خردهاشان آزادست همانکه حقایق را شنیدند همه به یک راه خواهند درآمد و این راههای گوناگون از میان خواهد رفت. شیعی ، سنی ، بهائی ، شیخی ، کریمخانی ، علیاللهی ، صوفی ، زردشتی ، مسیحی ، کلیمی ؛ دیگر نخواهد ماند.
همه چیز بکنار. ما اگر تنها دین را تفسیر کنیم و آن را بمعنی راستش روشن گردانیم این مذاهب گوناگون از میان خواهد رفت.
دین چیست؟.. شما اگر انجمنی برپا ساخته از همهی پیروان و پیشروان مذهبها یک یا دو تن را بآنجا بخوانید و از آنان بپرسید : «دین چیست ، برای چیست؟..» هرآینه پاسخ درستی نخواهید شنید. زیرا آنان هیچگاه آن را نیندیشیدهاند ، هیچگاه درپی دانستن معنی راست دین نبودهاند.
اگر شما خودتان دین را معنی کنید : «دین شناختن معنی جهان و زندگانی و زیستن بآیین خرد است» ، «دین آنست که آدمیان تا توانند اینجهان را بشناسند و معنی زندگانی را بدانند ، تا توانند بجهان با دیدهی بیناتری نگرند ، و هر چیزی را بمعنی راستش شناخته در معنی راستش بکار برند ، آنگاه در زندگانی خرد را راهنمای خود گردانند و بآیین خرد زیند.»
اینها که معنی راست دینست بگویید و با مثالهایی روشن گردانید (بدانسان که ما در کتابهای خود روشن گردانیدهایم) ، همین یک کار اثر خود را خواهد کرد و بیگمان هر باخرد پاکدلی را ناچار خواهد گردانید که دین را بهمین معنی راستش شناسد و از کیش خود که با این معنی سازگار نیست دست بردارد.
من از خود شما میپرسم : آیا دین را جز باین معنی که ما میگوییم توان شناخت؟!.. امروز دستههای انبوهی از مردمان (در اروپا و آمریکا و دیگر جاها) به دین نیازی نمیشناسند ، آن را چیز زائدی میشمارند. ما بآنها پاسخ داده میگوییم : دین چیز زائد یا بیهوده نیست. دین شناختن معنی جهان و زندگانیست ـ با این معنیست که ما جلو ایراد آنها را میگیریم. اکنون اگر دین باین معنی نباشد بآنها چه پاسخی توان داد؟!.
آنها که میگویند : «این هم اختلاف دیگری خواهد بود» اینها را نمیدانند. سخن از روی بینش نمیرانند. چون درپی بهانهجوییند سخنی پیدا کرده میگویند. این سخنانی که ما میگوییم و حقایق را بازمینماییم همهی کیشها را بتکان خواهد آورد (چنانکه آورده است) و همهی مردان پاکدل آنها را خواهند پذیرفت. تنها مردان ناپاکدرون خواهند ماند که در برابر ما ایستادگی خواهند کرد ، و آنها نیز کاری نتوانسته از پا خواهند افتاد.
.
🔸 تکهی 5
آن روزی که ما بگفتگو از شعر پرداختیم علاقهمندی بشعر و شاعران در ایران صورت یک هایهو بخود گرفته بود. هفتاد درصد شاگردان دبیرستانها و دانشکدهها شاعری میکردند ، روزنامهها و مجلههای ویژهی شعر انتشار مییافت ، در هر شهری انجمنهای باشکوه و آوازه برپا شده بود ـ با یک رشته گفتارهایی که نوشته شد همهی آنها از میان رفت.
امروز صدها کسانی هستند که شاعر بودهاند و پس از شنیدن حقایق نه تنها از آن بازگشتهاند شعرهای بیهوده را که گفته و دیوان پدید آورده بودند از میان بردهاند.
در همین جمعیت ما کسانی هستند که در شعرسرایی ورزیده بودهاند و شعرهای ستوده میسرودهاند. سپس که به بیهوده بودن آن شعرها پی بردهاند همه را بآتش کشیدهاند.
سالانه در نشستهای کتابسوزانی ما یک رشته از چیزهایی که سوزانیده شده شعرهایی بوده که خود شاعران آورده و پاکدلانه سوزانیدهاند.
چنانکه گفتم این مثل است. در همه جا چنینست ، دربارهی مذهبها نیز چنینست. کسانی که روانهاشان پاک و خردهاشان آزادست همانکه حقایق را شنیدند همه به یک راه خواهند درآمد و این راههای گوناگون از میان خواهد رفت. شیعی ، سنی ، بهائی ، شیخی ، کریمخانی ، علیاللهی ، صوفی ، زردشتی ، مسیحی ، کلیمی ؛ دیگر نخواهد ماند.
همه چیز بکنار. ما اگر تنها دین را تفسیر کنیم و آن را بمعنی راستش روشن گردانیم این مذاهب گوناگون از میان خواهد رفت.
دین چیست؟.. شما اگر انجمنی برپا ساخته از همهی پیروان و پیشروان مذهبها یک یا دو تن را بآنجا بخوانید و از آنان بپرسید : «دین چیست ، برای چیست؟..» هرآینه پاسخ درستی نخواهید شنید. زیرا آنان هیچگاه آن را نیندیشیدهاند ، هیچگاه درپی دانستن معنی راست دین نبودهاند.
اگر شما خودتان دین را معنی کنید : «دین شناختن معنی جهان و زندگانی و زیستن بآیین خرد است» ، «دین آنست که آدمیان تا توانند اینجهان را بشناسند و معنی زندگانی را بدانند ، تا توانند بجهان با دیدهی بیناتری نگرند ، و هر چیزی را بمعنی راستش شناخته در معنی راستش بکار برند ، آنگاه در زندگانی خرد را راهنمای خود گردانند و بآیین خرد زیند.»
اینها که معنی راست دینست بگویید و با مثالهایی روشن گردانید (بدانسان که ما در کتابهای خود روشن گردانیدهایم) ، همین یک کار اثر خود را خواهد کرد و بیگمان هر باخرد پاکدلی را ناچار خواهد گردانید که دین را بهمین معنی راستش شناسد و از کیش خود که با این معنی سازگار نیست دست بردارد.
من از خود شما میپرسم : آیا دین را جز باین معنی که ما میگوییم توان شناخت؟!.. امروز دستههای انبوهی از مردمان (در اروپا و آمریکا و دیگر جاها) به دین نیازی نمیشناسند ، آن را چیز زائدی میشمارند. ما بآنها پاسخ داده میگوییم : دین چیز زائد یا بیهوده نیست. دین شناختن معنی جهان و زندگانیست ـ با این معنیست که ما جلو ایراد آنها را میگیریم. اکنون اگر دین باین معنی نباشد بآنها چه پاسخی توان داد؟!.
آنها که میگویند : «این هم اختلاف دیگری خواهد بود» اینها را نمیدانند. سخن از روی بینش نمیرانند. چون درپی بهانهجوییند سخنی پیدا کرده میگویند. این سخنانی که ما میگوییم و حقایق را بازمینماییم همهی کیشها را بتکان خواهد آورد (چنانکه آورده است) و همهی مردان پاکدل آنها را خواهند پذیرفت. تنها مردان ناپاکدرون خواهند ماند که در برابر ما ایستادگی خواهند کرد ، و آنها نیز کاری نتوانسته از پا خواهند افتاد.
.
✴️ گواهی پاکدلانه
آقای کسروی ، چندی بود که به بحران فکر گرفتار و باوضاع توده نگران بوده و اندیشههایی در مغز میپروراندم بطوری که گاهی آتش احساسات را با اشک چشم خاموش کرده از پروردگار توانا میخواستم که حقایق را بر من باز و براه راست هدایتم نماید. سپاس مر خدای را که دلم بنور حقیقت روشن تا اندازهای حقایق را دریافته بگمراهی توده نیز پی بردم و با چشم باز گام بگام پیشرفته تا بمقصود رسیدم یعنی بمنبع سرشار حقایق دست یافته و آن پاکمرد را به راهنمایی پذیرفتم.
از زمانی که بخواندن روزنامهی پرچم توفیق یافتم روزها هنگام فراغت از کار که بخواندن میپردازم گاهی عوالم دیگری در خود احساس میکنم بویژه هنگامی که از دیگر نگارشهای پاک مانند پیمان ، آیین ، راه رستگاری ... نامی در پرچم میبینم از شادی در پوست نمیگنجم و آرزو میکنم که بآنها نیز دست یابم. چه ، به کسی میمانم که مدتها تشنه بوده اکنون که بچشمه رسیده روزی یک قطره بآن بیاشامانند و یا منبعی را میماند که ظرفیت نامحدودی دارد بخواهند آن را قطره قطره پر سازند. ولی از سویی تهیدستی مانع از آنست که با سرفرازی درخواست فرستادن آنها را بنمایم. میاندیشم که بمطالعهی پرچم بس کرده و از دیگر آنها چشم بپوشم.
از دیگر سو نیروی راستیپرستی اجازهام نداده که بخاموشی گرایم و مطلوبی را که مدتها خواهان آن بودم باز هم در آرزویش بسر برم. اینست که از روی شرم از آن راهنما میپرسم که اگر کسانی بدینسان شیفتهی حقایق و در عین حال تنگدست باشند تکلیفشان چیست؟
ناگفته نماند که تاکنون تنها بخواندن و درک حقایق بس نکرده و همانطور که وعده کردم به نبرد با نادانیها برخاسته و به نشر حقایق میکوشم. چیزی که هست در محیطی واقع و با کسانی روبرو شدهام که درمیان آنها حقیقتپژوه کمتر یافت میشود که حقایق در آنها تأثیر کند.
قم ـ حقیقتگو
(روزنامهی پرچم ، شمارهی 205)
آقای کسروی ، چندی بود که به بحران فکر گرفتار و باوضاع توده نگران بوده و اندیشههایی در مغز میپروراندم بطوری که گاهی آتش احساسات را با اشک چشم خاموش کرده از پروردگار توانا میخواستم که حقایق را بر من باز و براه راست هدایتم نماید. سپاس مر خدای را که دلم بنور حقیقت روشن تا اندازهای حقایق را دریافته بگمراهی توده نیز پی بردم و با چشم باز گام بگام پیشرفته تا بمقصود رسیدم یعنی بمنبع سرشار حقایق دست یافته و آن پاکمرد را به راهنمایی پذیرفتم.
از زمانی که بخواندن روزنامهی پرچم توفیق یافتم روزها هنگام فراغت از کار که بخواندن میپردازم گاهی عوالم دیگری در خود احساس میکنم بویژه هنگامی که از دیگر نگارشهای پاک مانند پیمان ، آیین ، راه رستگاری ... نامی در پرچم میبینم از شادی در پوست نمیگنجم و آرزو میکنم که بآنها نیز دست یابم. چه ، به کسی میمانم که مدتها تشنه بوده اکنون که بچشمه رسیده روزی یک قطره بآن بیاشامانند و یا منبعی را میماند که ظرفیت نامحدودی دارد بخواهند آن را قطره قطره پر سازند. ولی از سویی تهیدستی مانع از آنست که با سرفرازی درخواست فرستادن آنها را بنمایم. میاندیشم که بمطالعهی پرچم بس کرده و از دیگر آنها چشم بپوشم.
از دیگر سو نیروی راستیپرستی اجازهام نداده که بخاموشی گرایم و مطلوبی را که مدتها خواهان آن بودم باز هم در آرزویش بسر برم. اینست که از روی شرم از آن راهنما میپرسم که اگر کسانی بدینسان شیفتهی حقایق و در عین حال تنگدست باشند تکلیفشان چیست؟
ناگفته نماند که تاکنون تنها بخواندن و درک حقایق بس نکرده و همانطور که وعده کردم به نبرد با نادانیها برخاسته و به نشر حقایق میکوشم. چیزی که هست در محیطی واقع و با کسانی روبرو شدهام که درمیان آنها حقیقتپژوه کمتر یافت میشود که حقایق در آنها تأثیر کند.
قم ـ حقیقتگو
(روزنامهی پرچم ، شمارهی 205)
شادروان صمدی از پشتیبانان پیمان
پرچم دربارهی این یار کوشای کهن چنین مینویسد :
آقای صمدی از کسانیند که از همراهی با آقای مسعود [مقدم] براه ما آشنا گردیدهاند و با آنکه دو سال بیشتر نیست ، در این زمان کم در فهم و بینش پیشرفت نیکی کرده و بکوششهای سودمند بسیاری برخاستهاند ، و اکنون در میاندوآب میباشند که بهمدستی آقای مجلد و دیگر یاران با گمراهیهای گوناگون و دستهبندیهای فراوان و تاریکیهای ژرف آنجا نبرد میکنند.
کسانی که بیکار مینشینند و میگویند : «نمیشود ، پیش نمیرود» ، این بهترین پاسخی بایشانست که در سایهی کوششهای پاکدلانهی یکی دو تن جوانانی در جایی چون میاندوآب تکانی پدیدار گردیده است.
پرچم دربارهی این یار کوشای کهن چنین مینویسد :
آقای صمدی از کسانیند که از همراهی با آقای مسعود [مقدم] براه ما آشنا گردیدهاند و با آنکه دو سال بیشتر نیست ، در این زمان کم در فهم و بینش پیشرفت نیکی کرده و بکوششهای سودمند بسیاری برخاستهاند ، و اکنون در میاندوآب میباشند که بهمدستی آقای مجلد و دیگر یاران با گمراهیهای گوناگون و دستهبندیهای فراوان و تاریکیهای ژرف آنجا نبرد میکنند.
کسانی که بیکار مینشینند و میگویند : «نمیشود ، پیش نمیرود» ، این بهترین پاسخی بایشانست که در سایهی کوششهای پاکدلانهی یکی دو تن جوانانی در جایی چون میاندوآب تکانی پدیدار گردیده است.
🔶 دفتر «در پیرامون شعر و صوفیگری» (1)
🔸 (تکهی 3)
در سخن تنها سنجیدگی و آراستگی بس نیست که آن را سودمند و گرانبها گرداند بلکه باید دارای معنیهای نیک و سودمند نیز باشد. چنانکه شرح این موضوع را در آن گفتار خود در شمارهی هفدهم دادهایم.
پس با اینحال ما نیکخواه شعرا میباشیم و دوستی آنان را میجوییم و هرگز نباید شعرا از ما دلآزرده باشند یا بدشمنی ما برخیزند.
مثلاً غزلهایی که شعرای ایران امروز میسرایند خود ایشان بهتر میدانند که چه رنجی را در راه سرودن آنها بر خود هموار میسازند و بسیاری از آنها را میتوان گفت که از بهترین غزلها میباشد. با اینهمه ما میپرسیم : آیا سود آن غزلها بخود سرایندگان یا بدیگران چیست؟.. پس آیا بهتر نیست که آن رنج را در زمینهی سودمند دیگری بکشند و نتیجهای از آنهمه کوششهای خود در دست داشته باشند؟!
درست داستان آن معمار استادیست که رنجها برده و خرجها کرده کوشک بس بلند و زیبایی میسازد ولی نه در شهر و آبادی بلکه درمیان یک بیابان بیآب و ریگزاری که همهی رنج و خرج او هدر میرود. ولیکن اگر آن کوشک را در یک شهر یا در یک آبادی دیگری بسازد هرآینه نتیجههای سودمندی در دست خواهد داشت.
شاید کسانی بگویند : این غزلها اگرهم سودی ندارد زیانش چیست؟! چرا باید شعرا را به یک کار بیزیانی نکوهش کرد؟! میگوییم هر چیزی همینکه سودمند نشد زیانآور خواهد بود. زیرا بچیز ناسود[مند] پرداختن خود کار بیهوده کردن است و کار بیهوده کردن از خرد میکاهد. وانگاه آیا این عیب کسانی نیست که با دل آسوده و بیدرد دعوای عشق بنمایند و یک عمر همیشه از درد عشقِ دروغی بنالند؟! آخر کدام مردم دیگری چنین رسمی را دارند که ایرانیان دومین آنان باشند؟!
در ایران امروز صدها عیب در زندگانی مردم پیداست که باید با گفتن و نوشتن چارهی آنها بشود. من دور نرفته تنها عیبهای آشکار را میشمارم : هنوز صدها واعظ چون بالای منبر میروند جز «قصص بنیاسرائیل» سخنی ندارند. هنوز رمالان و فالگیران و دعانویسان بساطهای خود را درچیده دارند و اختیار زنان بدست ایشان میباشد. هنوز سوگند خوردن که راست و دروغش هر دو زشت است در سراسر ایران رواج دارد. هنوز دشنام دادن و بکار بردن کلمههای زشت میانهی ایرانیان از خُرد و بزرگ شیوع بسیار دارد. هنوز چاپلوسی پیشهی بسیاری از مردم است که بیشرمانه دست از آن برنمیدارند. هنوز ایرانیان همگی از یکسوی «بنده» و «چاکر» و «غلام خانهزاد» و «احقرالخلایق» و از سوی دیگر «جناب مستطاب اجل اکرم» و «جناب علامی فهامی آیتالله فی الارضین» میباشند. هنوز عنوانهای پوچ و ننگین «فدایت شوم» و «قربانت گردم» در نامهنویسیها روان است. هنوز در ایران «خان» و «میرزا» دو یادگار چنگیز و تیمور در پیش و پس هر نامی شیوع دارد ...
از اینسوی در سایهی نزدیکی باروپا صد عیب دیگر رواج گرفته : از گستاخی زنان و مردان بنابکاری ، از ستیزهرویی جوانان ، از فراگرفتن بیماریهای ناپاک سراسر ایران را ، از فزونی سینما و تئاتر در همهی شهرها (1) ، از انتشار بدآموزیهای زهرآلود اروپاییان درمیانهی جوانان ...
با اینهمه زمینههای سودمند برای گفتن و نوشتن ، سخنوران ایران «منصوروار بر دار جان بانگ أنا الحق» میزنند و «خضر عشق» میشوند و «از آب حیات می» سیرابی میخواهند و «درون خم عرق غسل ارتماس» میکنند و زن و مرد از «جهان» شکایت مینمایند که «روزی بکام این دل شیدا نمیگردد» و «نقد دل و جان را یکسر» در بهای «یک بوسهی یار» (یار پنداری) از دست میدهند و «از شرار آه خود آتش به مافیها» میزنند و «از بادهی الست مست» گردیده تا «دم رستخیز هوشیار» نمیگردند و «جامهی عشق که خیاط ازل» بر تن ایشان دوخته تا ابد از تن در نمیآورند و به «خسرو پرویز» که قرنهاست مرده و استخوانهایش نیز خاک شده پیغام میدهند که
«بیش از این ستم به کوهکَن روا ندارد» و شیرین را مدتی برای او واگزارد و ...
دریغ ای ایرانیان! دریغ!
پابرگی از ویراینده :
1ـ سینما و تئاتر در آن دوره جز نمایشهای بیارج نمیداشتند. سپس که سودها و زیانهای این دو بهتر شناخته گردید در کتاب «ورجاوندْبنیاد» چنین گفته شده : «سینما اگر بیناکهای راست را نشان دهد و در راه یاوری بدانشها بکار رود از بهترین سرگرمیهاست». همچنین یکی از همباوران او (شادروان شکوهیان) گفته که در دبیرستانی که کسروی درس میداده براهنمایی او نمایشنامهای راست از پیشامدهای جنبش مشروطه تمرین کردهاند. بدینسان اندیشهی نویسنده دربارهی این دو رشته روشن میگردد.
.
🔸 (تکهی 3)
در سخن تنها سنجیدگی و آراستگی بس نیست که آن را سودمند و گرانبها گرداند بلکه باید دارای معنیهای نیک و سودمند نیز باشد. چنانکه شرح این موضوع را در آن گفتار خود در شمارهی هفدهم دادهایم.
پس با اینحال ما نیکخواه شعرا میباشیم و دوستی آنان را میجوییم و هرگز نباید شعرا از ما دلآزرده باشند یا بدشمنی ما برخیزند.
مثلاً غزلهایی که شعرای ایران امروز میسرایند خود ایشان بهتر میدانند که چه رنجی را در راه سرودن آنها بر خود هموار میسازند و بسیاری از آنها را میتوان گفت که از بهترین غزلها میباشد. با اینهمه ما میپرسیم : آیا سود آن غزلها بخود سرایندگان یا بدیگران چیست؟.. پس آیا بهتر نیست که آن رنج را در زمینهی سودمند دیگری بکشند و نتیجهای از آنهمه کوششهای خود در دست داشته باشند؟!
درست داستان آن معمار استادیست که رنجها برده و خرجها کرده کوشک بس بلند و زیبایی میسازد ولی نه در شهر و آبادی بلکه درمیان یک بیابان بیآب و ریگزاری که همهی رنج و خرج او هدر میرود. ولیکن اگر آن کوشک را در یک شهر یا در یک آبادی دیگری بسازد هرآینه نتیجههای سودمندی در دست خواهد داشت.
شاید کسانی بگویند : این غزلها اگرهم سودی ندارد زیانش چیست؟! چرا باید شعرا را به یک کار بیزیانی نکوهش کرد؟! میگوییم هر چیزی همینکه سودمند نشد زیانآور خواهد بود. زیرا بچیز ناسود[مند] پرداختن خود کار بیهوده کردن است و کار بیهوده کردن از خرد میکاهد. وانگاه آیا این عیب کسانی نیست که با دل آسوده و بیدرد دعوای عشق بنمایند و یک عمر همیشه از درد عشقِ دروغی بنالند؟! آخر کدام مردم دیگری چنین رسمی را دارند که ایرانیان دومین آنان باشند؟!
در ایران امروز صدها عیب در زندگانی مردم پیداست که باید با گفتن و نوشتن چارهی آنها بشود. من دور نرفته تنها عیبهای آشکار را میشمارم : هنوز صدها واعظ چون بالای منبر میروند جز «قصص بنیاسرائیل» سخنی ندارند. هنوز رمالان و فالگیران و دعانویسان بساطهای خود را درچیده دارند و اختیار زنان بدست ایشان میباشد. هنوز سوگند خوردن که راست و دروغش هر دو زشت است در سراسر ایران رواج دارد. هنوز دشنام دادن و بکار بردن کلمههای زشت میانهی ایرانیان از خُرد و بزرگ شیوع بسیار دارد. هنوز چاپلوسی پیشهی بسیاری از مردم است که بیشرمانه دست از آن برنمیدارند. هنوز ایرانیان همگی از یکسوی «بنده» و «چاکر» و «غلام خانهزاد» و «احقرالخلایق» و از سوی دیگر «جناب مستطاب اجل اکرم» و «جناب علامی فهامی آیتالله فی الارضین» میباشند. هنوز عنوانهای پوچ و ننگین «فدایت شوم» و «قربانت گردم» در نامهنویسیها روان است. هنوز در ایران «خان» و «میرزا» دو یادگار چنگیز و تیمور در پیش و پس هر نامی شیوع دارد ...
از اینسوی در سایهی نزدیکی باروپا صد عیب دیگر رواج گرفته : از گستاخی زنان و مردان بنابکاری ، از ستیزهرویی جوانان ، از فراگرفتن بیماریهای ناپاک سراسر ایران را ، از فزونی سینما و تئاتر در همهی شهرها (1) ، از انتشار بدآموزیهای زهرآلود اروپاییان درمیانهی جوانان ...
با اینهمه زمینههای سودمند برای گفتن و نوشتن ، سخنوران ایران «منصوروار بر دار جان بانگ أنا الحق» میزنند و «خضر عشق» میشوند و «از آب حیات می» سیرابی میخواهند و «درون خم عرق غسل ارتماس» میکنند و زن و مرد از «جهان» شکایت مینمایند که «روزی بکام این دل شیدا نمیگردد» و «نقد دل و جان را یکسر» در بهای «یک بوسهی یار» (یار پنداری) از دست میدهند و «از شرار آه خود آتش به مافیها» میزنند و «از بادهی الست مست» گردیده تا «دم رستخیز هوشیار» نمیگردند و «جامهی عشق که خیاط ازل» بر تن ایشان دوخته تا ابد از تن در نمیآورند و به «خسرو پرویز» که قرنهاست مرده و استخوانهایش نیز خاک شده پیغام میدهند که
«بیش از این ستم به کوهکَن روا ندارد» و شیرین را مدتی برای او واگزارد و ...
دریغ ای ایرانیان! دریغ!
پابرگی از ویراینده :
1ـ سینما و تئاتر در آن دوره جز نمایشهای بیارج نمیداشتند. سپس که سودها و زیانهای این دو بهتر شناخته گردید در کتاب «ورجاوندْبنیاد» چنین گفته شده : «سینما اگر بیناکهای راست را نشان دهد و در راه یاوری بدانشها بکار رود از بهترین سرگرمیهاست». همچنین یکی از همباوران او (شادروان شکوهیان) گفته که در دبیرستانی که کسروی درس میداده براهنمایی او نمایشنامهای راست از پیشامدهای جنبش مشروطه تمرین کردهاند. بدینسان اندیشهی نویسنده دربارهی این دو رشته روشن میگردد.
.