پاکدینی ـ احمد کسروی
7.54K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.29K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
🔶 دفتر «در پیرامون شعر و صوفیگری» (1)

🔸 (تکه‌ی 5)


چون در آن مقاله‌ی شماره‌ی هفدهم گفتگویی از صوفیان هم بمیان آمده و پیش از آن هم گاهی از این گروه نامی برده بودیم یکی دیگر از دوستان و خوانندگان پیمان که با صوفیان بی‌ارتباط نیست او نیز گله‌هایی کرده و چون نوشته‌ی او دراز است بهتر آن می‌بینیم که خود آن را در اینجا آورده و برای اینکه ایرادهایش بی‌پاسخ نماند هر تکه‌ای را نگاشته و پاسخ را داده سپس به تکه‌ی دیگر بپردازیم.

دوست ما می‌نویسد :

مبارزان جهان قلب دشمنان شکنند
ترا چه شد که همه قلب دوستان شکنی؟!

پیمان وقتی که شروع بانتشار کرد با بیدینان و اروپاپرستان مبارزه داشت و الحق خدمت بزرگی را انجام می‌داد. ولی چه شد که از نیمه‌ی راه تغییر مسلک داده با صوفیه بمبارزه برخاست؟ آیا این تغییر مسلک از سیاست و حکمت دور نیست؟! شما که با بیدینان پنچه به پنچه انداخته‌اید باید جهد کنید همه‌ی متدینان را از هر مذهب و عقیده که هستند با خود همدست سازید. نه اینکه یک دسته از بی‌آزارترین متدینان را از خود رنجه گردانید. صوفیه جماعتی هستند دل از دنیا کنده و همیشه با ریاضت و سختی دادن بنفس خود بتزکیه‌ی آن می‌کوشند. امروز در هر شهر ایران دسته‌ی مهمی از صوفیه وجود دارند آیا چه اذیتی از ایشان بمردم می‌رسد؟ حرص و طمع بدنیا که شما همیشه آن را مذمت می‌کنید یکی از طرق علاج آن تصوف است و بهمین جهت است که بزرگان و فلاسفه طرفداری از تصوف کرده‌اند. به هر حال من اگرچه صوفی نیستم ولی چون تصوف را دوست می‌دارم و با جماعتی از درویشان ارتباط پیدا کرده‌ام و دیدم که ایشان از نوشته‌های شما دلگیر هستند خواستم توجه شما را باین موضوع جلب کنم.

می‌گوییم : ما همیشه گفته‌ایم که صوفیگری بدو معنی است : یکی از خود گذشتن و دل از جهان کندن و جلو آز خود گرفتن و سود دیگران را بر سود خود برگزیدن و اینگونه خجسته‌کاریهاست. با این صوفیگری ما نه اینکه دشمنی نداریم بلکه هوادارش هستیم و همیشه آرزو داریم که اینگونه کسان در ایران فراوان باشند. آدمی پیش از هر کاری نیازمند چنین تربیتی است. معنی دیگر تصوف همه‌ی آفریدگان را با آفریدگار یکی داشتن (وحدت وجود) و برای رسیدن بخدا با ریاضت کشیدن و تنبلی را پیشه‌ی خود ساخته در خانقاه نشستن و بجای پرستش خدا با ساز و آواز رقص کردن و با درویش‌بچگان ساده‌رو (شاهد) کام گزاردن و اینگونه زشتکاریهاست. با این صوفیگریست که ما دشمنی داریم و همیشه نکوهش می‌نماییم.

اینکه می‌نویسید صوفیان دین دارند این صوفیان دین نداشته‌اند. بلکه پندارهایی از خود پدید آورده پایبند آنها بوده‌اند. بسیاری پایبند آنها نیز نبوده «بی‌همه‌چیز» می‌زیسته‌اند. و اینکه دعوای مسلمانی می‌کرده‌اند بپاس مردم بوده که نانشان بریده می‌شود و اگر نه باسلام بستگی نداشته‌اند. ما اینک داستانهایی را از آنان از کتابهای خودشان می‌آوریم تا بدانند که این مردم نه تنها باحکام اسلام اعتنایی نداشته‌اند بآیین مردمی و بغیرت و مردانگی هم پایبند نبوده‌اند. این داستانها از نسخه‌ی خطی کتابی آورده می‌شود که در بالای صفحه‌ی یکم آن نام «تذکرةالاولیاء» نوشته ولی گویا «نفحات‌الانس» جامی‌ باشد.

1ـ درباره‌ی دیدار کردن شمس تبریزی مولوی را می‌نویسد : «مدت سه ماه در خلوتی لیلاً و نهاراً بصوم وصال نشستند که اصلاً بیرون نیامدند و کسی را زهره نبود که در خلوت ایشان درآید. روزی خدمت مولانا شمس‌الدین از مولانا شاهدی التماس کرد. مولانا حرم خود را دست گرفته درمیان آورد فرمود که او خواهر جانی من است. نازنین‌پسری می‌خواهم فی الحال فرزند خود سلطان ولد را پیش آورد. فرمود که او خواهر جانی من است حالیا اگر قدری شراب دست می‌داد ذوقی می‌کردیم. مولانا بیرون آمد و سبویی از محله‌ی جهودان پر کرده بیاورد. مولانا شمس‌الدین فرمود که قوت مطاوعت مولانا شمس‌الدین را امتحان می‌کردم از هرچه گویند زیادت است».

از این داستان پیداست که صوفیان از هیچ‌گونه بی‌ناموسی باک نداشته‌اند و زنان خود را بیکدیگر پیش می‌کشیده‌اند.

2ـ درباره‌ی «شیخ اوحدالدین حامد کرمانی قدس‌الله تعالی سره»! می‌نگارد : «وی در شهود حقیقت توسل بمظاهر صوری می‌کرده و جمال مطلق را در صور مقیدات مشاهده می‌نموده».

شاید خوانندگان معنی این عبارت را درست درنیابند. مقصود اینست که شیخ کرمانی بچه‌بازی می‌نموده. ولی بیشرمی در آنجاست که به یک چنین نابکاری نامردانه رخت دیگری پوشانیده می‌گوید : او جمال خدا را در روی پسران ساده‌رو تماشا می‌کرد!

آیا این کردارها و گفتارها با دین مسلمانی چه سازش دارد؟! آیا این هرزه‌کاریها در راه «تزکیه‌ی نفس» بوده؟!


.
🔸 سخنان بیاد سپردنی

🖌 احمد کسروی
🔶 «بدبختی توده و ریشه‌ی آن»

🔸 درباره‌ی استقلال (تکه‌ی چهار از چهار)



2) هوسها و خودنماییها : یک دسته‌ای چنان گرفتار هوسبازی و خودنمایی‌اند که در چنین هنگام نیز از آن دست‌برداری نمی‌توانند. ما بارها می‌شنویم فلان آقا یک حزبی درست کرده ، فلان کسان جمعیتی تأسیس کرده‌اند.

اینها برای چیست؟!. آیا جز هوسبازی چه علتی دارد؟!.. از این کارها چه نتیجه تواند بود؟!.. اگر شما در اندیشه‌ی کوششید چرا نمی‌آیید با ما همدست گردید؟!. ما سالهاست می‌کوشیم و کنون هم یک دسته‌ی بزرگی هستیم. چه شده که شما در اندیشه‌ی حزب دیگری می‌باشید؟!.. و آنگاه با کدام مایه بچنان کاری برخاسته‌اید؟!.. کدام همدستانی را دارید؟!.. جز آنکه چند زمانی بیایید و بروید و باهم بنشینید و یک رشته سخنان پوچ و بیهوده‌ای را که از روزنامه‌ها یاد گرفته‌اید بهمدیگر فروشید چه کاری توانید کرد؟!..

در این باره یک داستانی از همان تبریز بنویسم : در چند ماه پیش که نویسنده به تبریز آمدم مقصودی جز این نداشتم که در چنین هنگامی با همشهریان خود از نزدیک دیدار و گفتگو کنم و آنان را بهمدستی و یگانگی وادارم. چون بگفتگوها پرداختم کسانی را دیدم در جهان دیگری هستند و پیشامد را فرصت شمرده‌اند که نهاد بد خود را بیرون آورند. دیگران را دیدم درپی هوسبازیند و مردان چهل‌ساله و پنجاه‌ساله تنها این را می‌خواهند که جلسه‌ها درست کنند و بنشینند و گفتگو کنند و بی‌هیچ نتیجه‌ای از هم جدا گردند ، و همین را آزادیخواهی می‌شمارند و یک قیمتی بآن می‌دهند.

ناگزیر از آنان چشم پوشیدم و با یک دسته‌ی دیگری گفتگوها کردیم و جلسه‌ها برپا ساختیم و در نتیجه یک جمعیتی پدید آمد. جمعیتی که از حال و مقصد آنان همه آگاهند و من نمی‌خواهم در اینجا آن را شرح دهم.

آنچه میخواهم شرح دهم آنست که پس از بازگشت من دو سه تنی خود را کنار کشیده و یک حزبی ساخته‌اند. یک مرامنامه‌ای نوشته و چند کسی را با خود گردانیده و یک نامی نیز نهاده حزبی شده‌اند. در نظر آنان حزب همینست. با همین چند چیز می‌توان یک حزبی پدید آورد.

شما بیندیشید که این کار چه علتی داشته؟! آیا جز خودخواهی علت دیگری برای آن توان پنداشت؟! آن کسان از چه رنجیده‌اند؟!.. آیا چه ایرادی گرفته‌اند؟!..

شنیدم گفته‌اند : چون دیدیم کاری پیش نمی‌رود این ترتیب کردیم. بهانه را تماشا کنید؟! با همدستی کار پیش نمی‌رفته دست بدامن پراکندگی زده‌اند که کاری پیش ببرند. بسیار خوب در این مدت که جدا هستید چه کاری پیش بردید؟! چه نتیجه‌ای را بدست آوردید؟!..

این را برای مَثَل یاد کردم. در تهران نیز از این کارها بسیار است. امروز مانع ما این دو چیز است. این دو چیز جلوگیر همدستی علاقه‌مندان بکشور و توده می‌باشد. ولی باید بکوشیم و باینها نیز چیره درآییم. باید این دو مانع را هم از جلو برداریم. با این کوششها و از این راهست که خود را از گرفتاری رها گردانیده بخبرهای شادی‌آور خواهیم رسید.

(پرچم روزانه شماره‌ی 61 و 62)


.
🔶 کتاب «پرسش و پاسخ» ـ رشته‌ی دوم

🔸 تکه‌ی 8


آنگاه مگر داستان وهابیها فراموش شده؟.. مگر محمدبن‌عبدالوهاب سخن از اصل اسلام نمی‌راند و دلیل از قرآن نمی‌آورد؟.. با او چه رفتاری کردند؟. آیا بدلیهایش گردن گزاردند؟!.

وهابیها با آن روشنی دلیل آورده نشان می‌دهند که بت‌پرستان قریش که پیغمبر اسلام با آنها به نبرد برخاست رفتارشان با بتهاشان همین بوده که شما با گنبدهای مردگان رفتار می‌کنید. نشان می‌دهند که بت‌پرستان چون در برابر دلیلهای پیغمبر درمانده بودند عذر آورده می‌گفتند : «ما اینها را خدا نمی‌دانیم ، بلکه اینها میانجیانی هستند میانه‌ی ما و خدا» ، و این درست همان عقیده‌ایست که شما درباره‌ی مردگان خوابیده در زیر گنبدها دارید. با این دلیلهای روشن سخن آنها را نمی‌پذیرند و در پیش خود آنها را بیرون از اسلام می‌دانند.

بهتر است کسانی که بعنوان «اصل اسلام» بما ایراد می‌گیرند اینها را بدانند و به پوچی سخن خود خَستُوان[=معترف] گردند.

گذشته از همه‌ی اینها آنان نمی‌دانند که امروز یک کار بسیار بزرگ و بسیار دشوار نبرد کردن با گمراهیهاست. همان پیغمبر اسلام با یک بت‌پرستی روبرو بود و سالها با آن به نبرد پرداخت و تا آن را نینداخت راه کار خود را صاف نگردانید.

امروز ما در همین کشور با ده گونه گمراهی روبرو می‌باشیم که باید با یکایک آنها نبرد کنیم و بیپایی هر یکی را روشن گردانیم ، و ایستادگیهای سختی را که پیروان هر یکی از آنها می‌کنند بشکنیم. ما در برابر اینها به نیرویی ده برابر نیروی اسلام نیاز داشتیم. این گمراهیهای گوناگون مردم را بیکبار گیج گردانیده و خردها و فهمهاشان را از کار انداخته است.

اکنون دوازده سالست که ما با این گمراهیها در نبردیم و تیشه‌ها بریشه‌ی هر یکی فرود آورده‌ایم ، و در چنین هنگامی می‌بینیم کسانی زبان باز کرده می‌گویند : «شما بایستی اصل اسلام را پیش کشید». بگفته‌ی عوام چیزی هم از ما طلبکار درآمده‌اند.

دانسته می‌شود این کوششها که ما کرده‌ایم و در برابر گمراهیهای هزارساله بالا افراشته بکندن بنیاد آنها تلاش کرده‌ایم کار بدی بوده. ما راه کوشش را نشناخته‌ایم. بایستی از این بزرگواران شور خواهیم ، از این استادان دستور گیریم. اینست معنی سخن آنها.

چنانکه گفتیم «اصل اسلام» عنوانیست بدهان اینها افتاده. شنیده‌اند و یاد گرفته‌اند و نافهمیده بزبان می‌آورند. شما اگر پرسشهایی کنید خواهید دید که درماندند و پاسخی نتوانستند. در همانحال ، این عنوان سنگری برای آنهاست. سنگر دوم است که در آن خود را نگه دارند و از میدان درنروند.

اینها در گمراهیهای کیشی خود پافشارند : روضه می‌خوانند ، بزیارت می‌روند ، مرده‌های خود را از گور درآورده با صد رسوایی به قم و نجف می‌فرستند ... ، و اگر شما باین نادانیهاشان ایراد گرفتید تا بتوانند با شما مجادله می‌کنند و ایستادگی نشان می‌دهند. ولی هنگامی که شکست خوردند و بایرادهای شما پاسخ نتوانستند در آن هنگامست که یک سنگر پس نشسته می‌گویند : «اینها در اصل اسلام نبوده ، و ما تابع اصل اسلامیم». این شیوه‌ایست که ما در این دوازده سال از آنان دیده‌ایم. خواستشان پافشاری بروی کیش خودشانست و عنوان «اصل اسلام» سپری در دست آنهاست.

بارها این مثل را زده‌ایم که دین در نزد اینها مانند رخت است که دو دست از آن دارند : یکی کهنه و چرک‌آلود و ناپاک که به تن خود می‌کنند و با آن زندگی بسر می‌برند ، دیگری تازه و پاکیزه که در بقچه نگه می‌دارند و بمیهمانان و بیگانگان نشان می‌دهند.

یکی بآنان نمی‌گوید : شما اگر کسی هستید که رستگاری از گمراهی بازشناسید پس آنهمه گمراهیها و نادانیها چیست که گرفتار می‌باشید؟. اگر نیستید پس چگونه است که بما دستور می‌دهید. شما در لجنزار گمراهیهای گوناگون فرورفته بودید و ما کوشیده‌ایم که بیرونتان آوریم. ولی شما بروی خود نیاورده در همان حال می‌خواهید راهنمایی کنید و بما دستورهایی دهید ، و من نمی‌دانم باین کار شما چه نامی دهم.


.
🔶 دفتر «در پیرامون شعر و صوفیگری» (1)

🔸 (تکه‌ی 6)


3ـ درباره‌ی همان صوفی می‌نگارد : «چون وی در سماع گرم شدی پیراهن امردان چاک کردی و سینه بسینه ایشان بازنهادی. چون ببغداد رسید خلیفه پسری صاحب جمال داشت این سخن بشنید گفت او مبتدع است و کافر اگر در صحبت من از اینگونه حرکتی بکند وی را بکشم چون در سماع گرم شد شیخ بکرامت دریافت (گفت) :

سهل است مرا بر سر خنجر بودن
در پای مراد دوست بیسر بودن

تو آمده‌ای که کافری را بکشی
غازی چو تویی رواست کافر بودن

پسر و خلیفه سر در پای شیخ نهادند و مرید شدند.»

شنیدنی است که مردک نابکاری که بایستی تن او را بآتش بسوزانند «کرامت» داشته است!

4ـ درباره‌ی : «شیخ فخرالدین ابراهیم المشتهر بالعراقی قدس الله روحه» داستانهایی آورده که رواست هر غیرتمندی از خواندن آنها سر بشرمساری پایین اندازد. مردک نابکار به هر کجا می‌رسیده جز با ساده‌رویان سر و کاری نداشته. آغاز کار او را چنین می‌نویسد :

«در سن هفده سالگی در بعضی مدارس مشهوره‌ی همدان بافاده مشغول بوده روزی جمعی قلندران بهمدان رسیده‌اند و با ایشان پسری صاحب جمال بود و بر وی مشرب عشق غالب چون آن پسر را بدید گرفتار شد مادام که در همدان بودند با ایشان بود چون از همدان سفر کردند و چند روز برآمد بی‌طاقت شد و در عقب ایشان برفت و چون بایشان رسید برنگ ایشان برآمد و همراه ایشان بهندوستان افتاد و در شهر مولتان بصحبت شیخ بهاءالدین زکریا رسید و گویند چون شیخ وی را در خلوت نشاند و از چله‌ی وی یک دهه گذشت وی را وجدی رسید و حالی بر وی مستولی شد. این غزل را گفت :

نخستین باده کاندر جام کردند
ز چشم مست ساقی وام کردند

و آن را با آواز بلند می‌خواند و می‌گریست چون اهل خانقاه آن را دیدند و آن را خلاف طریقه‌ی شیخ دانستند چه طریقه‌ی ایشان در خلوت جز اشتغال بذکر یا مراقبه‌ ، امری دیگر نمی‌باشد آن را بر سبیل انکار بسمع شیخ رسانیدند. شیخ فرمود که شما را از این منع است او را منع نیست چون روز چند برآمد یکی از مقربان شیخ را گذر بر خرابات افتاد شنید که آن غزل را خراباتیان با چنگ و چغانه می‌گفتند و پیش شیخ آمد و صورت حال را بازنمود و گفت باقی شیخ حاکمند. شیخ سئوال کرد که چه شنیدی بازگوی. چون بدین بیت رسید که :

چو خود کردند راز خویشتن فاش
عراقی را چرا بدنام کردند؟!

شیخ فرمود که کار او تمام شد برخاست و بدر خلوت عراقی آمد و گفت : عراقی مناجات در خرابات می‌کنی؟ بیرون آی بیرون آمد و سر در قدم شیخ نهاد شیخ بدست مبارک خود سر او را از خاک برداشت و دیگر وی را بخلوت نگذاشت و خرقه از تن مبارک خود کشیده به وی پوشانید ...»

تکه‌ی نخست این داستان که پستی و نابکاری است بماند. از تکه‌ی آخری آن شما چه می‌فهمید؟.. آیا از این مرد چه کار نیکی سر زد که سزاوار خرقه‌ی شیخ گردید؟ آیا خواندن یک غزل که معنی آن را خود خواننده هم نمی‌فهمد چه ارزشی دارد که کسی بپایه‌ی مرشدی برسد؟. بگویید که این مفت خوردن و بیکار خوابیدن در خانقاه چه ریاضتی بوده است؟..

ما در اینجا فرصت چندانی نداریم وگرنه نشان می‌دادیم که این دسته‌ی صوفیان چه آسیبهایی را به ایران رسانیده‌اند.


.
بدبختیهای توده ب 6.pdf
281.9 KB
🔸 بدبختی توده و ریشه‌ی آن

🔹 با بدنهادان دشمنی نمایید
🔹 باید اندیشه‌ها یکرویه گردد
🔹 درباره‌ی استقلال

💡 همه‌ی تکه‌ها یکجا در یک فایل پی‌دی‌اف
🔶 «بدبختی توده و ریشه‌ی آن»

🔸 همه چیز از دانستن برخیزد (تکه‌ی یک از دو)


گفتارهایی که در شماره‌های اخیر پرچم در زمینه‌ی کارها و پیشه‌ها نوشتیم یکی از «ادباء» خوانده و چنین گفته : «اینها سودش چیست؟!..»

می‌گویم : نخست ، دانستن اینها خود سود است. مردم چنانکه باید خود را بشناسند ، جهان را بشناسند ، باید معنی کارهای خود را نیز بشناسند. این بسیار ننگ است برای مردمی که بکارها و پیشه‌هایی بپردازند ولی معنی آنها را ندانند ، و از نتیجه‌ای که باید داد آگاه نباشند.

شما امروز اگر از یک کارگری بپرسید : این کار را چرا می‌کنید ، خواهد گفت : «برای آنکه یک لقمه نانی بدست آورم». اگر از یک بازرگانی بپرسید : باین کار چرا برخاسته‌اید ، خواهد گفت : «برای آنکه داد و ستد کنم و پول بدست آورم». بیش از این آگاهی ندارند.

داستان اینان داستان نابینایانست که در جهانند ولی آن را نمی‌بینند و جز یک تصورهای غلطی از آن در دل ندارند. اینان نیز کوردلند. زندگی می‌کنند ولی معنی آن را نمی‌دانند و از هر کاری یک تصور غلطی در اندیشه دارند.

باید بجای تاریخچه‌ی شعرا و شعرهای بیهوده و فلسفه‌های کهن و قصص بنی‌اسرائیل و دیگر آموختنیها که در دبستانها یا در بیرونها بمردم می‌آموزند اینها را یاد دهند. اینها و مانند اینهاست که سرمایه‌ی زندگانی تواند بود. اینها از سودمندترین دانشهاست.

دوم ، در جهان همه چیز از دانستن برخیزد. هر چیزی نخست در اندیشه‌ها جا گیرد و سپس جریان پیدا کند. امروز باید این حقایق را منتشر گردانید و بهمه‌ی مردم یاد داد ، و از همین یاد دادن نتیجه‌ها خواهد بود.

زیرا اینها چون دانسته شد بیشتر مردم خودبخود آنها را بکار خواهند بست و دیگر پی کارهای بیهوده (کارهایی که بزندگانی تأثیر ندارد) نخواهند رفت و از مفتخواری پرهیز خواهند نمود. از آنسوی کم‌کم زمینه آماده گردیده قانونها بروی اینها گزارده خواهد شد.

این بی‌ترتیبی‌های امروزی همه از نادانستن است. سرچشمه‌ی کارهای آدمی مغز اوست. در جایی که مغزها آکنده از اندیشه‌های نادرست است کارها نیز همه نادرست خواهد درآمد.


.
🔸 سخنان بیاد سپردنی

🖌 احمد کسروی
🔶 کتاب «پرسش و پاسخ» ـ رشته‌ی دوم

🔸 تکه‌ی 9


برای آنکه این زمینه نیک روشن گردد این را هم می‌گویم : دوازده سال پیش هنگامی که من کوشش آغاز کردم در گام نخست یکی هم به بازنمودن گوهر اسلام کوشیدم. گفتارها در آن زمینه در پیمان نوشتم. سپس هم کتاب «در پیرامون اسلام» را پدید آوردم. گوهر اسلام چیست؟.. گوهر اسلام خدا را به یگانگی شناختن و با او نیایش داشتن و جز او کسی و چیزی را دست دارنده در کارهای جهان نشناختن و جز او بکسی سجده نکردن و با خرد زیستن و راستگو و درستکار و نیکوکردار بودنست.

من اینها را نیک بازنمودم ، و این در نشان دادن بیپایی کیشهای شیعی و باطنی و شیخی و کریمخانی و مانند اینها که از اسلام جدا گردیده سودمند بود. زیرا ما نشان دادیم که این کیشها با گوهر اسلام منافیست. ولی در برابر گمراهیهای دیگر چه سودی از این توانستی بود؟.. آیا در برابر خراباتیگری و سخنان تند خیام و حافظ نیز از اینها سودی توانستی بود؟. آیا می‌توانستیم گفت اینها با اسلام منافیست و از چنین سخنی نتیجه توانستی بود؟.. آیا در برابر فلسفه‌ی یونان که در جهان اسلام یکی از گرفتاریهای بزرگست نشان دادن گوهر اسلام اثری توانستی داشت؟!. مگر فلسفه‌ی یونان شالوده‌ی خود را بروی بنیاد اسلام گزارده بود؟!.

این فلسفه از روزی که درمیان مسلمانان پیدا شد همه دانستند که با اسلام ناسازگار است. ولی چون برای خود بنیادی داشت و در اسلام چیزی که بنیاد آن را متزلزل گرداند نبود بهمین جهت پایدار ماند. پیشروان اسلام توانستند گروندگان بآن فلسفه را تکفیر کنند و گاهی هم کسانی را بکشند. ولی نتوانستند از پیشرفت آن جلو گیرند. زیرا نتوانستند بیپایی آن را نشان دهند. سپس هم آن فلسفه چیره درآمد و کار بجایی رسید که خود پیشروان اسلام آن را درس می‌خواندند و با تأویل و تکلّف ، آموزاکهای[تعلیمات] اسلامی را با آن سازگار می‌گردانیدند. با اینحال ما از اصل اسلام در برابر این چه نتیجه چشم توانستیم داشت؟.

از اینها می‌گذریم : گمراهی بزرگ این زمان مادّیگریست. این گمراهی ریشه‌دارترین گمراهیست که جهان بخود دیده. این را بپای بت‌پرستی و مانند آنها نتوان برد. این یک گمراهیست که دانشمندان و پرفسوران دچار آن بوده‌اند. یک گمراهیست که شالوده‌اش بروی دانشها گزارده شده.

بزرگترین نتیجه‌ی جنبش و کوشش ما جلوگیری از این گمراهی بایستی بود. ما بایستی میانه‌ی دانشها و مادّیگری جدایی پدید آوریم. دانشها که سراپا حقایقست و پیشرفت آنها بسود جهان می‌باشد در جای خود باشد ولی بیپایی مادّیگری را روشن گردانیم.


.
🔶 دفتر «در پیرامون شعر و صوفیگری» (1)

🔸 (تکه‌ی 7)


دوست ما می‌نویسد :

اینکه نوشته‌اید : «درمیان مسلمانان گروهی دروغگوتر از اینان نبوده» اگر قید کلمه‌ی
«مسلمانان» نبود ایراد گرفته می‌گفتم اسپرتیستهای اروپا را فراموش کرده‌اید. نه نه! فراموش کردم اسپرتیستهای مسلمان‌نمای تهران هستند و شما نمی‌بایست آنها را فراموش کنید! به هر حال من از شما می‌پرسم آیا کتابهای این آقایان که بفارسی هم چند جلد انتشار یافته خوانده‌اید؟! اگر نخوانده‌اید بخوانید تا بفهمید دروغگو کیست و دروغگویی چیست؟! من تعجب دارم که چرا شما تا بحال باین جماعت نپرداخته‌اید؟! شما که اروپاییان را تعقیب کرده از کوچکترین خطای آنها صرف‌نظر نمی‌کنید چطور تا بحال باین خطای بزرگ آنها توجه نکرده‌اید؟! اینکه بیچاره صوفیه را با دقت تمام بپای حساب خواسته نوشته‌اید نُه بهر از ده بهر نوشته‌های آنها جز دروغ نیست کتابهای اسپرتیستها را بخوانید تا بدانید که ده بهر درست آنها جز دروغ نیست. صوفیه را می‌گویند پیران ایشان خود را از پیغمبران بالا می‌گرفتند اینها لااقل مزایایی را دارا بوده و پس از سالها ریاضت که بمقام پیری رسیده بودند آن دعواها را کرده‌اند پس چه خواهید گفت اگر بشنوید که دو نفر از اسپرتیستهای تهران یکی روح محمد بن عبدالله را و دیگری روح ابراهیم خلیل را در جسد خود مدعی است و چنین می‌گویند که این دو روح پس از تصفیه‌های زیاد امروز باین درجه رسیده که به جسد آنها تعلق یافته بعبارت آخری خودشان را از پیغمبران بالاتر محسوب می‌دارند با آنکه از اشخاص عادی هستند و ادنی مزیتی ندارند؟!

می‌گوییم : داستان گفتگو با مردگان که در اروپا شیوع یافته و از چند سال پیش به ایران هم رسیده و دستاویز بدست پاره‌ای شیادان داده این یکی از سفاهتهای اروپاست. راستی ما غفلت کرده‌ایم که تا بحال از این موضوع در پیمان گفتگو نکرده و حقیقت آن را بازننموده‌ایم.

اکنون در اینجا مجال سخنرانی از آن را نداریم تنها باین اندازه بسنده می‌کنیم که اینان هم صوفیان اروپا هستند و در دغلکاری پای کم از صوفیان شرق ندارند. آنچه در این زمینه حقیقت دارد حرکت میز است و بس و این حرکت ارتباطی به یک مرده یا روانی ندارد. بلکه نتیجه‌ی قوای گرد میزنشینان است. ولی هواداران این کار آن حرکت را که محسوس است وسیله‌ گرفته چندین دعوای بزرگ دیگر بقالب می‌زنند از تناسخ و حلول و مانند آن و اینکه روانها بوسیله‌ی آمد و شد باین جهان بهتر و برتر می‌شوند و در آن جهان درجه‌ها و مرتبه‌ها دارند و اینکه هر روانی که در یک بار درآمدن باین جهان زشتکاریها کرد در آن درآمدن دیگر سزای خود را می‌یابد. و اینکه روانها در آن جهان خود باهم دشمنی می‌نمایند و با همدیگر بکشاکش برمی‌خیزند دروغ می‌گویند مردم را دست می‌اندازند تار می‌زنند رقص می‌کنند آواز می‌خوانند از اینگونه پندارهای بی‌بنیاد که بسیار دارند.

کسانی که این دسته را از نزدیک نمی‌شناسند چنین خواهند پنداشت که ایشان اگرهم راه اشتباه می‌پویند چون بجاودانی روان و جهان پاداش و سزا باور دارند از این جهت کسان خداترس و دیندار می‌باشند. ولی چون از نزدیک ایشان را بشناسیم خواهیم دید که براستی آنچه ندارند دین و خداترسی است و براستی انبار دروغ می‌باشند و چنان در این باره بی‌پروا شده‌اند که برای هر چیزی دروغها می‌بافند و در کتابهای خود می‌نویسند و کار را بآنجا رسانیده‌اند که بگویند فلان روان به فلان انجمن درآمده ناهار خورد و ما عکس از او برداشتیم.

نمی‌گوییم همه‌ی ایشان این حال را دارند. شاید هم کسانی دیندار و راستگو فریب خورده نزد آنان رفته باشد. ولی انبوه آنان آنحال را دارند که گفتیم.


.
🔶 «بدبختی توده و ریشه‌ی آن»

🔸 همه چیز از دانستن برخیزد (تکه‌ی دو از دو)


یکی از آشنایانم چند سال پیش از تبریز بازگشته بود و درمیان گله‌هایی که می‌کرد چنین می‌گفت : در خانه‌ی فلان رئیس اداره برای ناهار میهمان بودم. از اداره‌اش باهم رفتیم. در راه بقالی جلو آمد و چنین گفت : «آن روغنها که فرستادیم پولش همچنان مانده ...» رئیس اداره از این طلبکاری بدش آمد و درشتیها کرد. سپس چون بخانه رسیدیم دیدم یک مرد ژولیده‌مانندی در آنجاست. میزبان باو احترام بسیاری کرد و دانسته شد یکی از درویشانست و آقای رئیس اداره باو ارادت می‌ورزد. پس از ناهار چون درویش می‌خواست برود با احترام راهش انداختند و میزبان دو لیره از جیبش درآورده و در کف او نهاد.

می‌گفت : من بسیار رنجیدم و با خود گفتم : بقال طلبش می‌خواست و آن درشتیها را شنید ولی این مفتخوار بیهوده ‌این احترامها را دید و دو لیره هم دستی گرفت و رفت. این گله را آن آشنا می‌کرد.

من گفتم : این گناه او نیست. گناهِ آنست که در این کشور حقایق لگدمالست. گناه آنست که نیک و بد بنیادی ندارد. آن رئیس اداره از روزی که خود را شناخته همیشه ستایش «مشایخ و عرفاء» را شنیده ولی هیچگاه ستایشی از بقال و عطار و برزگر بگوش او نخورده. در همین کشور شما صد کتاب بیشتر درباره‌ی صوفیگری و صوفیان پیدا توانید کرد. ولی یک کتاب درباره‌ی کار و پیشه و معنی آنها بدست نتوانید آورد. بلکه اگر کتابها را بخوانید پر است از نکوهش بازاریان و سوداگران و رنجبران و در کتاب صوفیان حدیثها نقل کرده‌اند که بازار جایگاه شیطانست.

نتیجه‌ی این نادانیها همانست که یک رئیس اداره یا هر کس دیگری به بقال و عطار و سبزیفروش و برزگر و بزاز و دیگر مانند اینها که اداره‌کنندگان دستگاه زندگانیند با دیده‌ی توهین نگرد و از پرداختن طلب آنها خودداری کند. ولی بفلان درویش شیاد مفتخوار احترامها کند و پولها پردازد.

ماننده‌ی این داستان فراوانست. در جلسه‌ی اخیر روزنامه‌نویسان آقای وزیر دارایی یکی از گله‌هایش این بود که آردی که بنانوایان می‌دهند آرد خالص گندم می‌باشد ولی صدی چهارده نیز آرد جو می‌دهند که با آن مخلوط نمایند و توضیح می‌داد که این اندازه آرد نه تنها نان را مغشوش نگرداند بلکه رنگ آن را سفیدتر ساخته و بخوش‌خوراکیش می‌افزاید. می‌گفت : ولی نانوایان مقداری از آرد خالص را بقیمتهای گزافی می‌فروشند ولی جوش را نگه داشته به نان می‌افزایند و در نتیجه‌ی آنست که نانها باین ترتیب مغشوش درمی‌آید.

این را چون می‌گفت من با خود می‌اندیشیدم که این نانوایان چون مال دولت را حرام می‌دانند از روی عقیده‌ی خود جایز می‌شمارند که در آن تقلب کنند ، نهایت باید یک «رد مظالمی» دهند و یا از یکی از علما تحصیل اجازه کنند. اینست ، نتیجه آن می‌شود که آرد خالص را بفروشند و بمردم نان جو بخورانند. اینها نتیجه‌ی نادانیهاست. نتیجه‌ی آنست که حقایق وارونه گردیده.

از اینسوی اگر چاره می‌خواهیم نخستین گام آن اینست که با نادانیها مبارزه کنیم و حقایق را با گفتن و نوشتن در دلها جا دهیم. اینست سودی که از نوشتن این گفتارها چشم می‌داریم.

(پرچم روزانه شماره‌ی 65)



.
🔶 کتاب «پرسش و پاسخ» ـ رشته‌ی دوم

🔸 تکه‌ی 10


اکنون من از شما می‌پرسم : آیا چاره‌ی این گمراهی با نشان دادن اصل اسلام توانستی بود؟!. مثلاً ما کتابی درباره‌ی روان و خرد (1) نوشته‌ایم و با پیروان فلسفه‌ی مادّی که هیچ یک از آنها را نمی‌پذیرند بگفتگوی دراز پرداخته‌ایم و دلیلها آورده‌ایم ـ آیا در آن زمینه می‌توانستیم آیه‌ی قرآن یاد کنیم یا حدیث بیاوریم؟!. بگویید از کجای قرآن یا حدیثها جمله‌ای که در این زمینه سودمند باشد توان یافت؟!.

اساساً من نمی‌دانم این ایراد به چه معنیست؟.. نمی‌دانم آنها از من چه می‌خواهند؟. هرچه می‌اندیشم این را جز یک بهانه‌ی پوچی نمی‌دانم. آنان یا بایستی بسخنانی که ما گفته‌ایم ایرادی پیدا کنند. مثلاً بگویند : «فلان سخن که در برابر صوفیگری یا شیعیگری یا فلسفه گفته‌اید راست نیست» ، و یا اگر ایرادی ندارند و همه راستست با خشنودی بپذیرند. وگرنه گفتن اینکه بایستی اصل اسلام را ترویج کند بی‌معنیست.

شنیدنیست ما بکاری باین بزرگی برخاسته‌ایم که با ده دوازده رشته گمراهیها و نادانیها می‌جنگیم و بجهانیان راه زندگی می‌آموزیم ، بکاری باین بزرگی برخاسته‌ایم که اگر ملایان و کشیشان همه گرد آمدندی و نیروهای خود را رویهم ریختندی چنین کاری نتوانستندی ـ در برابر چنین کاری کسانی زبان باز می‌کنند و می‌گویند : «بایستی اصل اسلام را ترویج کند.»

از همه‌ی اینها می‌گذریم : آنها از کجا می‌دانند که این بنیادی که ما گزارده‌ایم گوهر اسلام نیست؟!. آنها چه می‌دانند گوهر اسلام چیست؟!. من بارها روشن گردانیده‌ام که بنیاد همه‌ی دینها یکیست. ما همان چیزها را می‌خواهیم که اسلام خواسته است. بارها گفته‌ام : ما با این کوششهای خود اسلام را زنده می‌گردانیم.

در پایان سخن بار دیگر می‌گویم : اگر آنها کسانیند که چیزی بفهمند و کاری از دستشان برآید چرا خودشان بکوشش برنخاسته بودند؟!.. چرا این گمراهیها را می‌دیدند و آوازی درنمی‌آوردند؟!. و اگر چیزی را نمی‌فهمند و کاری از دستشان برنمی‌آید بسیار بیجاست که بما دستور دهند.


پابرگی :
1ـ نخست کتاب «در پیرامون خرد» و سپس کتاب «در پیرامون روان».


.
🔶 دفتر «در پیرامون شعر و صوفیگری» (1)

🔸 (تکه‌ی 8)


دوست ما می‌گوید :

در موضوع «وحدت وجود» نمی‌گویم امر مسلمی است. ولی اکثر علماء و محققین از صوفیه و غیر صوفیه آن را قبول کرده رد آن نیز باین آسانی نیست. به هر حال یک موضوعی که علمی است شما نباید وسیله‌ی قدح صوفیه قرار بدهید.

می‌گوییم : درباره‌ی وحدت وجود در جای دیگری باید سخن بیشتر راند. در اینجا به یک داستانی بسنده می‌کنیم : پادشاهی به هنرپروری معروف بود و هنرمندان از دور و نزدیک پیش او می‌شتافتند. روزی مردی نزد او آمده هنر خود را چنین شرح داد که می‌تواند پارچه‌ی ابریشمی بسیار گرانبهایی ببافد که کسی ماننده‌ی آن را بافتن نتواند و یکی از خاصیتهای آن پارچه این خواهد بود که «زنازاده» آن را دیدن نتواند و اینست که می‌توان بوسیله‌ی آن زنازادگان را از دیگران بازشناخت. پادشاه از شنیدن این هنر در شگفت شده پول گزافی باو داده دستور داد که در یکی از اتاقهای کوشک پادشاهی دستگاه درچیده ببافتن آن پارچه بپردازد.

هنرمند دستگاهی درچیده بکار خود پرداخت و چند روز نگذشت که ستایش پارچه‌ی نیمه‌بافته‌ی او بزبانها افتاد. هر یکی از درباریان که بتماشا می‌رفت و برمی‌گشت با زبان دیگری ستایش آن را می‌نمود. تا آنکه خبر آوردند که پارچه نزدیک بانجام است و پادشاه با وزیر هوس تماشا کرده بآنجا رفتند.

پادشاه همینکه باتاق درآمد جهان در دیده‌اش تیره گردید. زیرا جز دستگاه تهی چیز دیگر درنیافت. و اینبود که در دل خود صد نفرین بمادرش فرستاد. لیکن به هر حال چون وزیر دست بپارچه مالیده به‌به می‌گفت و ستایش از آن می‌نمود این نیز دستی مالیده به‌به کرد. در حالی که چشم وزیر نیز چیزی ندیده او هم در دل نفرین بمادر می‌فرستاد و راستی اینست که هیچ پارچه‌ای در کار نبود. بلکه مرد دغلکار دستگاهی درچیده و هر زمانی که کسی برای تماشا فرامی‌رسید پیشاپیش آن نشسته بخیره دستهای خود را تکان می‌داد و هر کس که تاکنون آنجا آمده بود چیزی ندیده ولی از ترس رسوایی که زنازاده نامیده بشود از پیش خود ستایشهایی بافته و در بیرون می‌گفت.

در ایران بسیاری از کارها مانند این مثل است : بسیاری از شعرا هستند که گفته‌های آنها جز کلمه‌های پوچ و بی‌معنی نیست. ولی مردم از ترس آنکه نگویند معنی شعرهای فلان شاعر بزرگ را نفهمیده هر کس بدروغ دعوای فهم می‌کند. کلمه‌ی تمدن که روزنامه‌نویسان و دیگران همیشه آن را بر سر زبان دارند هیچ یکی تاکنون معنی آن را ندانسته‌اند ولی از ترس رسوایی صدا درنیاورده همیشه آن را بکار می‌برند.


.
🔶 «بدبختی توده و ریشه‌ی آن»

🔸 بخوانندگان پرچم (تکه‌ی یک از یک)


چنانکه خوانندگان دانسته‌اند پرچم یک روزنامه‌ای که تنها مقصودش پر کردن ستونها باشد نیست. این روزنامه برای پول پراکنده نمی‌شود و ما از این راه نان نمی‌خوریم. پرچم برای یک مقصد بسیار بزرگیست که بارها یادآوری کرده‌ایم. اگر بخواهیم مقاصد پرچم را در یک جمله بگنجانیم باید بگوییم : «نشر حقایق» (یا بفارسی : پراکندن راستیها) است.

این مقصود پرچم است ولی در این راه بهمدستی و یاری خوانندگان نیاز سختی دارد. رابطه‌ی ما با خوانندگان پرچم آن نیست که ما بنویسیم و آنان بخوانند و ما درپی پول گرفتن باشیم و آنان با پرداختن روزانه یک ریال در آرزوی وقت‌گذرانی باشند. رابطه‌ی ما با خوانندگان رابطه‌ی همدستی و برادری باید بود(bud). ما در راه نجات این توده می‌کوشیم و بوسیله‌ی این روزنامه یک رشته حقایق را نشر می‌دهیم. خوانندگان باید در این باره یاوری نمایند ، بدینسان که این حقایق را خوانده نخست خود بپذیرند و آنگاه اینها را بکسان دیگری نیز برسانند و آنان را با این حقایق آشنا گردانند.

مثلاً یک رشته گفتارهایی زیر عنوان «پندارها» نوشته می‌شود که درباره‌ی فال و ستاره‌شماری و پیشگویی و اینگونه چیزها سخن می‌راند. این چیزها امروزه درمیان توده رواج بی‌اندازه دارند.

در این توده امروز هزارها کسان با فالگیری و دعانویسی و پیشگویی و ستاره‌شماری و مانند اینها زندگی می‌کنند. اینان گذشته از آنکه مفتخوارند و نان از دسترنج دیگران می‌خورند و این خود زیان بزرگی می‌باشد با همان دعویهای بیپای خود مردم را فریب می‌دهند و آنان را از راه در برده دچار پندارپرستی و گمراهی می‌گردانند. از آنسوی چند رشته زیانهای دیگر می‌رسانند چه‌بسا جنایتهایی از آنان سر می‌زند. اینها را باید دنبال کرد و از میان برداشت و این در نتیجه‌ی آنست که مردم را با حقایق آشنا گردانیم.

ببینید : پاره شیادانی در شهرهای ایران هستند که استخاره‌های سربسته می‌کنند. باینمعنی که ادعا می‌کنند هر کسی که یک پرسشی در یک پاکتی بنویسد و در پاکت را بسته در آن باره استخاره بخواهد آنان بی‌آنکه در پاکت را باز کنند پاسخی بر طبق آن پرسش پاسخ گفته روی پاکت می‌نویسند. این یکی از شیادیهاییست که رواج بسیار یافته.

باید گفت : نخست اینان دروغ می‌گویند. برخی از آنان نهانی پاکت را باز کرده از مضمون نوشته آگاه می‌گردند و برخی دیگر بیک پاسخ مبهمی که به هر پرسشی جور بیاید نوشته می‌فرستند. مثلاً می‌نویسند : «با توکل بخدا اقدام کن خوبست». این پاسخ با هر پرسشی جور تواند آمد.

از آنسوی ما اگر دعوای اینان را بشکافیم چند دروغ را بهم آمیخته‌اند ، نخست اینان مدعی غیب‌دانی هستند. چیزی را که خدا برای خود نگه داشته و به برانگیختگان نیز نداده ‌اینان برای خود ادعا می‌کنند. دوم اینان بخدا دروغ بسته مدعی می‌شوند که هر پرسشی که بوسیله‌ی آنان از خدا کرده شود پاسخ می‌دهد ، چنین دروغ بیشرمانه‌ای را می‌گویند.

پس از همه‌ی اینها بیک رشته جنایتهای نهانی مرتکب می‌شوند که کسی آگاه نمی‌گردد و تعقیبشان نمی‌کند. مثلاً فلان زن آبستن نمی‌شود و چون بقابله رجوع می‌کند گفته می‌شود باید فلان درمان را کرد ، زن مردد گردیده ، از فلان ملا استخاره می‌خواهد و آن مردک در پای پاکت می‌نویسد : «بسیار خوبست اقدام شود». زن بدبخت بعقیده‌ی آنکه دستور خداست و گمان خطا نتوان برد تن بآن درمان غلط عامیانه می‌دهد که در نتیجه‌ی آن صدمه یافته و پس از زمانی می‌میرد ، و کسی از چگونگی آگاه نگردیده نمی‌داند که این جنایت را آن قابله با شرکت این ملای استخاره‌فروش کرده است.

این را برای مثل می‌گویم. تنها این نیست و از این استخاره‌فروشان جنایتهای بسیار رخ می‌دهد. تنها این ملایان نیستند ، فالگیر و رمال و جادوگر و دعانویس و ستاره‌شمار و دیگران همگی از این جنایتها دارند. تنها این زمینه نیست و زمینه‌های دیگر بسیار برای گرفتاری این توده توانیم شمرد.

مقصود آنست که باید خوانندگان در همگی اینها با ما شرکت کنند ، باینمعنی که هر یکی از آنان خود را وظیفه‌دار شناسد که این حقایق را درمیان توده منتشر گردانند. از آنسوی هر یکی از ایشان حکایتهایی که از اینگونه سراغ دارند برای چاپ در روزنامه بنویسند و بفرستند ، اینست آن همدستی و یاوری که ما خواهانیم.

ما درباره‌ی شعر اندیشه‌ی خود را نوشتیم و در اینجا یادآور می‌شویم که یکی از زمینه‌های شعرگویی همین زمینه تواند بود. بسیار بجا می‌افتد اگر کسانی این جنایتهای استخاره‌فروشان و دعانویسان و فالچیان را برشته‌ی شعر کشند و برای چاپ بفرستند ، ما که شعر بچاپ نمی‌رسانیم اینها را خواهیم رسانید.

(پرچم روزانه شماره‌ی 84)


.
🔸سرچشمه‌ی گرفتاریها و ناتوانی ایران چیست؟!.. راز درماندگی مردم چنین کشور توانگر و برخورداری چیست؟!..
ما برآنیم که احمد کسروی این چیستان را گشوده و باین پرسشها پاسخ بجا و درخور داده و راه «پاکدینی» که او گشاده به یک شورش یا رستاخیز بزرگ خواهد رسید که سرنوشت ایران و شرق را تغییر خواهد داد.

🔸ما برآنیم که سرچشمه‌ی گرفتاریهای ایران ، ندانستن حقایق زندگیست. مردمی که حقایق زندگی را ندانست و سود و زیان خود را نشناخت ، ناگزیر بکارهای بیهوده و زیانمند پردازد ، بهره‌جویی از ثروتهای خداداد کشور نتواند ، بزیر دست بیگانگان افتد و درمانده و گرفتار گردد.

🔸زیان دیگر دانسته نبودن حقایق زندگی ، پراکندگیست. چون حقایق زندگی دانسته نیست ، هر دسته و گروهی راهی جدا (گمراهی) پیش گرفته‌اند و اینست برای آسانترین کارها نیروهاشان روی هم نمی‌آید و کاری نمی‌توانند.

🔸ما برآنیم که درماندگی و گرفتاری کشور نتیجه‌ی همین کیشها و مسلک‌ها و نادانیها و اندیشه‌های پراکنده‌ی مردم است. هیچ بهبودی هم رخ نخواهد داد مگر اینکه اندیشه‌ی مردم و راه زندگی ایشان تغییر یابد.

🔸ما برآنیم که چاره جز این نمی‌باشد که بکوشیم مردم را از گمراهیها بیرون آوریم و با حقایق زندگی آشنا سازیم.
در نشر حقایق ، کوشندگان را سود مادی نیست. اینست رهایی ایران از بدبختیها و گمراهیها تنها بدست پاکدلان و نیکخواهان انجام‌پذیرست. ایشان باید در این راه دست یاری به هم دهند و کشور را از بدبختیهایی که دچارش می‌باشد برهانند.


.
🔶 کتاب «پرسش و پاسخ» ـ رشته‌ی دوم

🔸 تکه‌ی 11


الف ـ من ایراد آنها را شنیده بودم بشما نقل کردم. ولی با این توضیحات می‌بینم ایرادشان بسیار بیپا بوده. مخصوصاً این نکته بسیار مهم است که بر فرض آنکه کسی اصل اسلام را عنوان کند باز یک دسته مخالفت خواهند کرد و اختلاف خواهند انداخت.

د ـ اساس مطلب همینست که یک دسته در جستجوی حقایق باشند یا غرضهای پست خود را دنبال کنند. آنان که در جستجوی حقایق نیستند ما از هر راهی که درآییم آنها ایستادگی نشان خواهند داد و دشمنی و کارشکنی خواهند نمود. برای شما مثلی یاد کنم :

من در آغاز جوانی هیئت بطلمیوسی خوانده بودم. چنانکه می‌دانید از روی آن هیئت زمین مرکز جهانست و ماه و آفتاب و ستارگان همه بگرد آن می‌چرخند. من اینها را درس خوانده فراگرفته بودم. در همان حال چون می‌شنیدم اروپاییها هیئت دیگری دارند که بیکبار جداست در آرزو بودم که چیزی هم از آن بفهمم. کتابی بدست آورده بخوانم ، یا از کسی که از آن آگاهست بپرسم. مدتها در این آرزو بودم تا روزی نسخه‌ای از کتاب هیئت فلاماریون (که طالِبوف آن را از روسی بفارسی ترجمه کرده و بارها بچاپ رسیده) بدستم افتاد. با دلخوشی آن را گرفته و بخانه آوردم و بخواندن پرداختم. از بس شوق داشتم بی‌آموزگار آن را درس خواندم. مطالب آن از هر باره مخالف فراگرفته‌های من بود. ولی چون دلیل داشت هر کدام را که می‌خواندم با لذت بسیار می‌پذیرفتم. درست بیاد دارم هنگامی که بموضوع زمین رسیدم و چنین خواندم که زمین بگرد خورشید می‌چرخد ، این گذشته از آنکه مخالف هیئت بطلمیوسیست با محسوسات من هم مخالف بود. ما با دیده می‌بینیم که زمین ایستاده است و آن خورشید است که هر روز از یکسو بیرون می‌آید و در سوی دیگر فرومی‌رود ، پس چگونه می‌توان پذیرفت که زمین بگرد خورشید می‌چرخد ـ سخت در شگفت شدم ، و آنچه نوشته بود چند بار با دقت خواندم و چون سخنش از روی دلیلهای استوار بود پذیرفتم و چنان مرا خوشحال گردانید که برخاستم و در اتاق چند بار این سو و آن سو رفتم. افسوس می‌خوردم که چرا این را زودتر از این ندانسته بودم.

این حال من بود که در جستجوی حقایق بودم. از آنسو بودند کسانی که همانکه می‌شنیدند که فرنگیها گفته‌اند زمین می‌چرخد بی‌آنکه بفهمند دلیلشان چیست بدشمنی برمی‌خاستند و همان را عنوان کرده باین و آن بد می‌گفتند. در تبریز حاجی‌ملا علی نام واعظی بود. این همانکه به بالای منبر می‌رفت می‌گفت : «یک دسته لامذهب پیدا شده‌اند می‌گویند زمین گرد است ، زمین بدور خورشید می‌چرخد ...» اینها را کالای تازه‌ای برای خود گردانیده بود.


.
🔶 دفتر «در پیرامون شعر و صوفیگری» (1)

🔸 (تکه‌ی 9)


به هر حال موضوع وحدت وجود که صوفیان آن را بنیاد کار خود گرفته‌اند نیز ماننده‌ی آن مثل می‌باشد. زیرا موضوعی است که بفهم درنیاید و کسی آن را درنیابد و با آنکه مولوی در مثنوی و شیخ عطار در منطق‌الطیر سخن خود را بر روی آن بنیاد گزارده‌اند ما یقین داریم که کسی آن را نفهمیده و نخواهد فهمید. آن مثلهایی که برای روشن ساختن آن آورده‌اند از قبیل مثل دریا و موجهای آن و مثل آفتاب و شعاعهای آن و مثل حرکت دست و حرکت سایه‌ی آن و مثلی که سید احمد هاتف زده و می‌گوید :

چشم بگشا بگلستان و ببین
جلوه‌ی آب صاف در گل و خار

ز آب بیرنگ صدهزاران رنگ
لاله و گل نگر در این گلزار

هیچ یک از اینها با مقصود درست نمی‌آید و از اینجاست که بسیاری از صوفیان مدعی شده‌اند که وحدت وجود را باید از راه ریاضت دریافت.

اینکه می‌گویید : «یک موضوعی که علمی است شما نباید وسیله‌ی قدح صوفیه قرار بدهید» می‌گوییم : صوفیان چرا باید یک موضوعی را که بگفته‌ی شما علمی است و حال ناروشنی دارد و بگفته‌ی من پنداری بیش نیست دستاویز هرزه‌کاریهای خود سازند و در همه‌ی شعرهای خود آن را بکار ببرند تا ما ناگزیر باشیم بر آنان ایراد بگیریم.

زیرا موضوع «رسیدن بخدا» که صوفیان مدعی هستند و بدستاویز آن خود را از هر کار و رنجی آسوده ساخته در خانقاهی بتن‌پروری می‌پرداختند بنیاد آن همانا این داستان وحدت بوده. داستان عشقبازی صوفیان با آن درازا و پهنا که می‌دانیم نیز بنیادش این داستان بود. رسوایی ننگین بچه‌بازی که پاره‌ای صوفیان داشته‌اند نیز بدستاویز همین موضوع بوده. جامی می‌گوید :

حسن خویش از روی خوبان آشکارا کرده‌ای
پس بچشم عاشقان در وی تماشا کرده‌ای

شیخ عطار می‌گوید :

ای روی درکشیده ببازار آمده
خلقی بدین طلسم گرفتار آمده

در پایان سخن آنچه را که در آغاز مقاله در زمینه‌ی شعرا گفتیم در اینجا درباره‌ی صوفیان تکرار می‌کنیم. و آن اینکه ما از دشمنی با هر کس سخت پرهیز داریم و این هنری برای ما نیست که از مردگانی که از این جهان دررفته‌اند و کارشان با خدا افتاده بدگویی نماییم. این گفته‌های ما از راه ناچاری و جز بنام دلسوزی نیست. زیرا در جایی که می‌بینیم امروز همه‌ی‌ دسته‌هایی از مردم پایبند آن پندارهای بی‌سر و بن صوفیان هستند و بدینسان خود را از دیگران جدا می‌دارند ناگزیریم که خطاهای صوفیان را بازنماییم تا اینان را از این راه بازگردانیم.

اینست که دوباره بسخن برگشته برادرانه می‌گوییم : شما اگر در جستجوی خدایید راستترین و ساده‌ترین راه خداشناسی همان است که پیغمبران نشان داده‌اند و هرگز نیاز باین راههای پرپیچ و خم صوفیان که سرانجام هم به بیابان سرگردانی خواهد انجامید ندارید. این راه را برای جنیدها و حسین حلاجها و بایزیدها و عطارها بگزارید و بگذرید.

اما درباره‌ی دل از جهان کندن و از خود گذشتن و با دلخواه و هوسهای خود نبرد کردن و اینگونه کارها که دارید چنانکه گفتیم ما نه تنها خرده بر شما نمی‌گیریم بلکه بر شما در این کار نیک آفرین سروده فیروزمندی شما را از خدا خواستار می‌باشیم.


.
✴️ راه سیاست برای ایران چه باید بود؟

شما اگر با كسانی گفتگو كنید و چنین پرسید : « آینده‌ی این كشور چه خواهد بود[bud]؟.. توده‌ای با این ناتوانی كارش بكجا خواهد انجامید؟..» ، یا بپرسید : « این مردم چرا درمانده‌اند؟.. چرا نمی‌توانند با خوشی و سرفرازی زندگی كنند؟.. سرچشمه‌ی این درماندگی چیست و چاره‌ی آن چـه می‌باشد؟..» یا بپـرسید : «رفتار ما با همسایگان نیـرومند خـود چـه باید بود؟.. چه راهی باید با آنان پیش گیریم؟..» ، به هیچیك از این پرسشها پاسخ درستی نخواهید شنید. كم كسی باین زمینه‌ها درآمده و كمتر كسی در این باره‌ها باندیشه‌ی روشنی رسیده.

🔸 ما آنچه باید دانست دانسته‌ایم

ولـی ما بهمه‌ی این زمینه‌ها درآمده بهمه‌ی این پرسشها پاسخی می‌داریم. ما برای آینـده‌ی این مردم راه روشنی بدیده گرفته‌ایم ، و برای آنكه مردم را باین راه اندازیم از سالهاست كه بكوشش برخاسته‌ایم. اینست می‌گوییم :

ما در سیاست نیز از دیگران پیشتریم.

ما «سیاست» را بمعنی راستش گرفته و آنگاه تنها بسخن بس نكرده بكار و كوشش نیز درآمده‌ایم. كوششهای دهساله‌ی ما همه در این راه بوده.
این گفتگو بسیار دراز است و برای آنكه یك آگاهی كوتاهی در اینجا داده گفتگو را بشماره‌های دیگر گزاریم در پایین فهرستی از دانسته‌ها و از اندیشه‌های خود می‌آوریم :

1) این توده آلودگیهای بسیار می‌دارد كه مایه‌ی ناتوانی و درماندگیش جز همانها نیست. در قرنهای اخیر از هر كشاكشی كه رخ داده ایران شكست‌خورده بیرون آمده و مایه‌ی آن شكست هرآیینه آلودگیهای خودش بوده. چیزیست بسیار روشن : این توده با حال كنونی پست‌تر از دیگرانند و اینست پس‌تر از آنان گردیده‌اند.

2) باید باین آلودگیها چاره كرد و این مردم را نیك گردانید ، تا بتواند با توده‌های دیگر همگام گردد و با آنان همسری نماید.

3) چاره بآن آلودگیها تواند بود و جای نومیدی نیست. ما سرچشمه‌ی آنها را پیدا كرده‌ایم و خواهیم توانست آن سرچشمه را بخشكانیم. این كار دشوار است و بكوشش بسیار نیاز دارد ، ولی نشدنی نیست.

4) از گله و ناله و فریاد و دسته‌بندی و مانند اینها كمترین نتیجه نتواند بود. این خود از درماندگیست كه مردمی بآلودگیهای خود چاره نكنند و تنها بناله و گله پردازند. این مانند آنست كه بیماری درپی درمان و دارو نباشد و تنها بگله و ناله از درد و ناتوانی بس كند.

5) از پیشامدهای جهان و از جنگها و آشتیها و پیمانها سودی باین توده نتـواند بود و گرهی از كارشان نتـواند گشود. مردمی تا خود نیك نباشند از جهان نیكی نتوانند دید. اینكه بسیاری از مردم از پشت سر پیشامدها
[1] نیكی باین توده چشم می‌دارند از روی فهم نیست. این بدان می‌ماند كه كشاورزی تخم نكارد و در همان حال از نیكی یا بدی كشتهای دیگران بسودی امید بندد.

اینها پنج رشته حقایقست كه ما دانسته‌ایم و كوششهای خود را بروی آنها گزارده‌ایم. ما راه سیاستی برای ایرانی جز این راه را نمی‌شناسیم. اگر سیاست آنست كه یك توده را از روی فهم و بینش راه برد و بخرسندی و سرفرازی رساند راهش جز این نتواند بود.
(پرچم هفتگی ، شماره‌ی دوم)

[1] کوشاد تلگرام : هر گونه پیشامد همچون درآمدن آمریکا و همدستانش بعراق و افغانستان ، پیدایش داعش و جنگهای او در عراق و سوریه ، گفتگوهای آمریکا و کره‌ی جنوبی با کره‌ی شمالی ، ...
باید پروا داشت : آگاهی یافتن از پیشامدها جداست و از آنها نیکی برای توده امید داشتن جدا.
عنوان گفتار از ماست.
.
🔶 «بدبختی توده و ریشه‌ی آن»

🔸 همه چیز را می‌دانند و هیچ چیز را نمی‌دانند (تکه‌ی یک از دو)


تاکنون بارها گله کرده‌ایم که ایرانیان معنی «دانستن» را هم نمی‌دانند. همین داستان «قضا و قدر» یک مثل نیکی برای این موضوع می‌باشد.

شما اگر در مجلسی بنشینید و چنین گفتگو کنید : «در زندگانی هر کسی باید بکوشد تا نتیجه بردارد. اگر کسی نکوشد و یا راه کوشش را نداند ناچار در زندگی بسختی خواهد افتاد. همچنین توده‌ها آنهایی که نکوشند و یا راه کوشش را ندانند بزیردستی می‌افتند و بدبخت می‌گردند». اینها را که سراپا حقایقست شرح دهید ، خواهید دید شنوندگان همگی از درون دل «بلی» می‌گویند و سرها را برای تصدیق تکان می‌دهند ، خواهید دید یکی سری تکان داده می‌گوید : «بلی ؛ لیس للانسان الا ما سعی». آن یکی دهان پرباد کرده شعر می‌خواند :

دهقان سالخورده چه خوش گفت با پسر
کای نور چشم من بجز از کشته ندروی

آن دیگری با یک لحن فیلسوفانه می‌سراید : «هر کسی آن دِرَود عاقبت کار که کشت». چهارمی بنطق پرداخته می‌گوید : «بلی آقا ! این نتیجه‌ی کوشش است که آلمان را بآن مقام رسانیده نتیجه‌ی کوشش است که انگلیسها بیک نصف کره حکومت می‌کنند». آن دیگری می‌گوید : «من درباره‌ی سعی و عمل مقاله‌ای نوشته‌ام». این می‌گوید : «من بتازگی یک قصیده‌ای سروده‌ام». اینها را می‌گویند و چنین می‌فهمانند که ما اینها را می‌دانیم و عقیده‌مند می‌باشیم.

در حالی که نمی‌دانند و باوری هم ندارند. سخنانیست شنیده و فراگرفته‌اند ، ولی نفهمیده و باور هم نکرده‌اند. زیرا کسی که یک چیز را باور کرده ضد آن را نپذیرد. شما اگر علم هیئت خوانده و داستان زمین و آفتاب و دیگر کرات را بدانسان که در این علم است یاد گرفته و باور کرده‌اید ، دیگر هیچگاه بافسانه‌ی گاوماهی گوش نخواهید داد. اگر ببینید در کتابی آن را نوشته آن کتاب را دور خواهید انداخت. شما اگر از بهداشت آگاهید و این را باور کرده‌اید که آدمی چون بیمار شد باید از راه پرهیز و درمان بچاره کوشد ، دیگر سخنی بضد آن نخواهید پذیرفت و اگر دیدید در کتابی چنین نوشته : «در بیماری پرهیز (1) و درمان تأثیر ندارد» مؤلف آن کتاب را نادان شمارده آن را دور می‌اندازید. معنی دانستن و باور کردن همینست.


پابرگی :
1ـ اصل : «چاره». ولی چنین می‌نماید که خواست نویسنده همان پرهیز بوده.


.
🔶 کتاب «پرسش و پاسخ» ـ رشته‌ی دوم

🔸 تکه‌ی 12


یک داستان دیگر بگویم : در همان سالها روزی در تبریز در خانه نشسته بودم و باز کتابی در هیئت اروپایی با زبان عربی در دستم بود. یکبار دو تن ملا از در کوچه درآمدند. یکی آقاشیخ‌حسین استاد فقه و اصول من و دیگری حسن‌آقا خاله‌اُغلی از پیشنمازان بنام تبریز بود. من کتاب را همانطور که باز بود روی تاقچه گزارده به پیشواز آنها شتافتم و بجلوشان افتاده باتاق آوردم. چون کتاب را دیدند گفتند : «چه می‌خواندید؟.. این کتاب در چیست؟». گفتم : این در علم هیئت است. گفتند : «هیئت فرنگی؟». گفتم : آری هیئت فرنگی. آقا شیخ‌حسین کمی دیده‌اش باز بود و سخنی نگفت ، ولی خاله‌اُغلی موضوع را دنبال کرده گفت : «آخر این فرنگیها ، این لامذهبها چه می‌گویند؟..». گفتم : در علم هیئت یا در این کتاب چیزی درباره‌ی مذهب نیست. گفت : «در همینجا که باز است چه می‌گوید؟». گفتم : اینجا از ستاره‌ی مشتری گفتگو می‌کند. می‌گوید : آن چهار ماه دارد که هر یکی برنگ دیگریست. موضوع را برایش شرح دادم. گفت : «اینها دلیلش چیست؟..» گفتم : اینها دلیلش دیدنست. با تلسکوپ ماههای چهارگانه‌ی مشتری را می‌بینند و بدیگران هم نشان می‌دهند. گفت : «په! من می‌گویم شما در درون آن تلسکوپ تقلب کرده‌اید ..» من دیگر سخنی نگفتم. آقاشیخ‌حسین هم مطلب دیگری بمیان آورده موضوع را تغییر داد.

اینها را برای مثل گفتم. در همه چیز چنینست. فرقست میان آن که کسی در جستجوی حقایق باشد با آن که بخواهد بروی نادانیهای خود پافشاری نشان دهد. فرقست میانه‌ی آن که کسی دلش بحال بدبختی این توده‌ی گمراه بسوزد با آن که جز درپی خودفروشی (1) و سودجویی و دکانداری نباشد. این کسانی که امروز با ما دشمنی نشان می‌دهند و کارشکنی می‌نمایند خودفروشان و سودجویانند که ما از هر راه که می‌آمدیم چون با سود آنها سازگار نبود بهانه جسته دشمنی می‌نمودند. ولی این کسان ریشه ندارند و با این تکانی که ما پدید آورده‌ایم بزودی همه‌ی آنها از میان خواهند رفت.


پابرگی :
1ـ خودفروشی ، خودنمایی فزون و چشمگیرست. خودفروش كاری را كه یك فروشنده برای تبلیغ كالایش می‌كند او درباره‌ی خود می‌كند. این واژه را گاهی به غلط برای معنایی كه واژه‌ی «تن‌فروشی» برای آن مناسب است بكار می‌برند.



.