پاکدینی ـ احمد کسروی
7.54K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.29K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
🔶 کتاب «پرسش و پاسخ» ـ رشته‌ی دوم

🔸 تکه‌ی 14


چنانکه گفتیم امروز گمراهی بزرگ جهان مادّیگریست. ما در برابر آن ایستاده سخنانی می‌گوییم. مثلاً می‌گوییم : آدمی ماننده‌ی چهارپایان و درندگان نیست. آدمی را بپای جانوران نتوان برد. می‌گوییم : آدمی گذشته از سرشت جانوری دارای گوهری بنام روانست و این گوهر او را از جانوران جدا می‌گرداند. می‌گوییم : آدمی همچون جانوران نیست که ناچار باشد در زندگانی نبرد و کشاکش کند. بلکه می‌تواند بجای نبرد با همجنسان خود همدستی نماید. می‌گوییم : آدمی برگزیده‌ی آفریدگانست. خدا این زمین را بدست آدمیان سپارده که بیارایند و بپیرایند و آبادش گردانند ـ اینها حقایق بسیار ارجداریست که ما در برابر پیروان فلسفه‌ی مادّی می‌گوییم و با دلیل روشن می‌گردانیم. ولی ما این حقایق را از کجا بدست آورده‌ایم؟.. بیگفتگوست که از خود آدمی و از کارهایش ، و بدستیاری فهم و خرد دریافته‌ایم.

بسخن دامنه ندهم. اینست دین و اینست سرچشمه‌ی آموزاکهای آن ، اکنون جای پرسشست که اینها کجایش با دانشها ناسازگار است؟.. اینها نه تنها با دانشها ناسازگار نیست ، خود یک رشته از دانشهاست.

ب ـ بسیار خشنود شدم که این توضیحات را از شما شنیدم. اینها با دانشها ناسازگار نیست. ولی گفتگو در آنست که این معنی را به دین شما داده‌اید. اینها سخنان تازه‌ایست که ما از شما می‌شنویم و ایرادی هم نداریم. ولی آیا همه‌ی دینها چنین بوده؟... مثلاً دین مسیحی با این تفسیری که شما می‌کنید درست خواهد درآمد؟!.

د ـ باین پرسش نیز پاسخی هست ، ولی من فرصت گفتن ندارم. اکنون ما سخن از کارهای خودمان می‌رانیم و شما هم بآن ایرادی ندارید. پس برویم بسر وحی که شما پرسیدید.



.
🔶 دفتر «در پیرامون شعر و صوفیگری»

🔸 در پیرامون شعر ـ نگارشهای دیگران (تکه‌ی 3)


تا اینجا سخن آقای روایی بود. می‌گوییم : ما از عشق بیزاری نداریم و هرگز نمی‌گوییم که کسانی دل نبازند یا چون دل باختند بچامه‌سرایی نپردازند. آقای روایی بهتر می‌داند که در آذربایجان رسم بود که همینکه جوانی گرفتار عشق می‌گردید و راز او از پرده بیرون می‌افتاد یا مردی قهرمانیها از خود نموده یا بانجام کار بزرگی برمی‌خاست یا یک حادثه‌ی اندوهگین یا شادی‌آمیزی روی می‌داد کسانی بیدرنگ شعرهای عامیانه ساخته و بر زبانها می‌انداختند که گدایان دریوزه‌گرد آن را دم درها خوانده و بچه‌ها ازبر کرده در کوچه‌ها زمزمه می‌نمودند. شعر طبیعی اینهاست و هر کسی اینها را دوست می‌دارد.

در زمان شورش آذربایجان در یازده ماه که تبریز در محاصره‌ی سپاهیان محمدعلی‌میرزا بود هفته‌ای نمی‌گذشت که شعرهای تازه نسازند و بر زبانها نیندازند تا آنجا که مجاهدان آنها را در سنگرهای خود می‌خواندند.

در حادثه‌ی ویرانی ارومی بدست آسوریان تا دیرزمانی در کوچه‌های تبریز جز شعرهای عامیانه که در آن باره ساخته بودند شنیده نمی‌شد و دریوزه‌گردان و گدایان آنها را دم درها می‌خواندند.

اینهاست شعرهای طبیعی! آن دهقان‌بچه‌ی مازندرانی که در باغ خود گیاه می‌چیند و با آواز بلند مناسب حال و جایگاه خود می‌خواند :

از آن بالا میاد یک گله حوری
همه چادر سفید سینه بلوری

شعر طبیعی این شعرهای اوست.

همه‌ی ایراد من آنست که شعرای ایران چرا آنهمه از حال ساده و طبیعی دور افتاده‌اند و چرا هرگز نگاهی بپیرامون خود نمی‌کنند؟! چرا شعری که شایسته‌ی زمان و جای خودشان باشد نمی‌سرایند؟!

اگر شعرای ایران سخن از زبان طبیعت می‌گویند آن فشارهایی که در سالهای پیشین روس و انگلیس به ایران دادند که دل هر ایرانی را داغدار کرد چرا کسی از شعرا زبان بشکایت و بدگویی باز نکرد؟!

در ایران حادثه‌ی دلگدازی همچون داستان عاشورای 1330 [ق] روی داد و جز یکی دو تن از سخنوران زبان بسوگواری نگشادند؟!

از گذشته چشم می‌پوشیم. در همین زمان نزدیک کدام حادثه‌ای را شعرای ما بنظم کشیدند؟! از داستان گرفتاری شیخ‌خزعل خوانندگان پیمان آگاهی درستی دارند. آیا کدام شاعر ایرانی درباره‌ی آن فیروزی گرانبهای تاریخی قصیده سروده؟!

پس از نشر شماره‌ی هفدهم روزی دسته‌ای از دانشمندان : آقای سرورخان گویا و آقای محمدطاهر رضوی و مسیو ریپکا نمایندگان افغان و هند و چک‌اسلواک در کنگره‌ی فردوسی و آقای میرزا مایل تویسرکانی و آقای صفی‌نیا و آقای میرزا علی‌اصغرخان خازنی در خانه‌ی نگارنده‌ی این مقاله فراهم نشسته بودیم. آقای میرزا مایل که خویشتن از شعرا نیز می‌باشند نگارشهای مرا در زمینه‌ی شعر عنوان نموده شرحی راندند و مقصود ایشان هم آن بود که شعر زبان طبیعت است و ما نباید و نخواهیم توانست زبان طبیعت را ببندیم. گفتم : «من با شعری که زبان طبیعت باشد دشمنی ندارم. چیزی که هست کمتر کسی از شعرای ایران با زبان طبیعت سخن می‌گوید. با اینهمه من با شعرا کاری نداشتم اگر زیانکاری آنان نبود».


.
🔶 «بدبختی توده و ریشه‌ی آن»

🔸 سرچشمه‌ی درماندگیهای ایران (تکه‌ی دو از دو)


این همه را گیج گردانیده که چرا ایرانیان چنین درمانده‌اند؟! چرا همیشه در حوادث شکست می‌خورند؟!.. چرا نمی‌توانند یک زندگانی خوشی آماده گردانند؟!.. بسیاری از مردم باین بس می‌کنند که بگویند : «این مردم بدند ، اینها آدم نمی‌شوند»، یا بگویند : «این توده دِژِنِرِه [=تباه و بیکاره] شده» که شما اگر بپرسید : «چرا بدند؟. بدیشان چیست؟..» یا بپرسید : «چرا دژنره شده‌اند؟!..» پاسخی نخواهند توانست.

از آنسوی این درماندگی ایرانیان و شرقیان عنوان بدست برخی از نویسندگان اروپایی داده که شرقیان را «شایسته‌ی پیشرفت» نشمارند و اینان را یک جنس پستتری از آدمیان بشناسند و همیشه با دیده‌ی توهین بشرقیان بنگرند. ولی این اندیشه بسیار خامست. شرقیان نه از حیث فهم و خرد و نه از جهت توانایی تنی ، کمتر از غربیان نیستند و این درماندگیها نتیجه‌ی یک رشته آلودگیهاست که باید از آنها پاک گردند.

ما خشنودیم که آن آلودگیها را که مایه‌ی این بدبختیها و درماندگیهاست پیدا کرده و راه چاره‌اش را نیز شناخته‌ایم. خدا را سپاس می‌گزاریم که ما را در این راه فیروز گردانیده.

چنانکه بارها گفته‌ایم این درماندگیهای ایرانیان نتیجه‌ی تصادف یا از راه قضا و قدر نیست. آن ناکسانی که همیشه نام قضا و قدر را می‌برند و حوادث را بآن محول می‌گردانند دشمنان و بدخواهان این توده‌اند. باید بیچون و چرا پذیرفت : «ما خود بدیم که از جهان بدی می‌بینیم» ، قضا و قدر را با ما هیچ کاری نیست. خدا ما را خوار و زبون نمی‌خواهد.

از آنسوی این بدیها و آلودگیها بچند رشته است که هر یکی در سهم خود مایه‌ی درماندگی و بدبختی می‌باشد ولی اساس همه‌ی آنها یک چیز است ، و آن «اندیشه‌های پراکنده» می‌باشد. آری منشاء بدبختی‌های ایرانیان (بلکه بدبختی‌های سراسر شرق) اندیشه‌های پراکنده است. ما بارها در نوشته‌های خود باین اشاره کرده‌ایم. ولی می‌خواهیم در اینجا بتفصیل از این زمینه گفتگو کنیم و آن را چنانکه می‌باشد روشن گردانیم. دوباره می‌گویم : این گفتگو بسیار مهم است و خوانندگان باید این را بااهمیت تلقی نمایند. ما باید در اینجا از سه زمینه سخن رانیم :

1) اندیشه‌های پراکنده چیست و از کجا پیدا شده؟..

2) چه رابطه میان آنها با درماندگیها و بدبختیهای ایرانیانست؟..

3) راه چاره‌ی آنها چیست؟..

از هر یکی از اینها جداگانه سخن خواهیم راند.

(پرچم روزانه شماره‌ی 79)


.
🔸 چرا از راه سیاست نمی‌آییم؟..

🔹 (تکه‌ی یک از چهار)


در این ماه نامه‌ای از آقای طلوعیان از مراغه رسیده که چون بخشی از آن درباره‌ی دینست و می‌باید پاسخی داده شود در اینجا می‌آوریم. می‌نویسد :

من از میلیونها کسانی بودم که با شنیدن پاره‌‌ای چیزها «آقای کسروی دین تازه آورده و اسلام را پوچ می‌شمارند ...» از نوشته‌هایش اجتناب می‌ورزیدم ولی اخیراً با ملاحظه‌ی حقایقی که واقعاً در ایران سابقه نداشته و نشنیده‌ایم سخت تکان خورده با عصبانیت تمام خود را مذمت کرده بین رفقا و معاریف شهر افتاده و دعوت نمودم. حتا در یک محل (در حدود 30 نفر) حاضرین در اثر تذکرات بنده که از مصائب تاریخ ایران می‌نمودم به هایهای گریستند. گفتم آقایان از گریه‌ی صدساله یک کار جزئی هم ساخته نمی‌گردد. امروز از توجه یزدانِ پاک ، مرد بلندهمتی جان بکف نهاده و با یک اصول متین پیش افتاده بخلاف سایر منادیان حقایق را بگوش می‌رساند.

یک عده از ایشان آه سرد برآورده و گفتند هزار حیف که این مرد نیز عیوباتی دارد. اگر بقول خود شما این مرد عاشق ملک و ملت است و می‌خواهد توده‌ی ستمدیده را براه راست برساند با دین و مذهب چکار دارد؟. لازم بود موضوع دین را کنار گذاشته مانند یک سیاستمدار اقداماتی بکند. منتها خرافاتی که سنگ راه ترقی است با مرور زمان از بین بردارند. گفتم نسبت بموضوع دین نچنان است که شنیده‌اید. چنانکه از نوشته‌هایش مستفاد می‌گردد اصل دین اسلام را مقدس شمرده و در صدد اصلاح آن می‌باشد بالاخره قانع نشدند. حتا چند جمله از کتاب راه رستگاری مانند «دین همان دین کهن است راه را از سر باید گرفت» برای ایشان متذکر شدم. عاقبت مرا وادار نمودند که عریضه کرده خواستار شوم که با زبان ساده و عوام فهم مرقوم فرمایند «می‌خواهند اصل دین اسلام اجرا شود یا اینکه دین تازه‌‌ای را باید پذیرفت؟».

اینست بخشی از نامه‌ی آقای طلوعیان. ما خشنودیم که نیکمردانی بدینسان رو بما می‌آورند و امیدمندیم بزودی نتیجه‌ی این رو آوردنها نمودار گردد و میوه‌ی کوششها بدست آید. اما گفته‌ی آن کسان بهتر است یک پاسخ گشاده‌تری داده شود. گفته‌اند : «لازم بود موضوع دین را کنار گزارده ، مانند یک سیاستمدار اقداماتی کند ...». من می‌پرسم : سیاست چیست؟.. آیا شما سیاست را به چه معنی می‌گیرید؟.. آنچه ما می‌دانیم سیاست بهمبستگی (رابطه) یک کشوری با همسایگانش و رفتار آنها با یکدیگر می‌باشد. ما سیاست این را می‌گوییم اگر شما نیز این معنی را خواسته‌اید بگویید من درباره‌ی بهمبستگی ایران با دولتهای همسایه چکار توانم کرد؟!. یک کشوریست بسیار ناتوان و همسایگانی است بسیار توانا (1) ، پیداست که این باید زیردست و لگدمال ایشان باشد. این نهاده‌ی خداست ، آیین طبیعت است که یک ناتوانی زیردست توانایان باشد و بسود آنان زندگی کند. بگویید : من یا شما یا هر کس دیگری در این باره چه توانیم کرد؟!.

آیا می‌توان از دولتها خواهش کرد که از سیاست و سود خود چشم پوشند؟!.. آیا با خواهش یا با داد و فریاد بچنان نتیجه‌ای توان رسید؟!.. یا آیا می‌توان آیین طبیعت را بهم زد و با همه‌ی ناتوانی لگدمال و زیردست نبود؟!.. آیا چنین چیزی شدنیست؟!..

من می‌خواهم بگفته‌ی شما مانند یک «سیاستمدار» بکوشم ، می‌بینم جز این چاره نیست که این توده را نیرومند گردانم که در برابر همسایگان و بیگانگان ایستادگی توانند و آزادی خود را نگه دارند. یک توده چگونه نیرومند گردد؟. خود نیرو چیست؟.. در اینجا چه معنایی از آن می‌خواهیم؟.. باشد که دیگران ندانند ، ولی ما نیک می‌دانیم : «نیروی یک توده رویهم آمدن آهنگهای ایشانست».


پابرگی :
1ـ خواست از همسایگان توانا ، همسایگان شمالی و جنوبی آن روزی ایران ـ روس و انگلیس ـ می‌باشد. ـ ویراینده


.
🔶 کتاب «پرسش و پاسخ» ـ رشته‌ی دوم

🔸 تکه‌ی 15


وحی را درمیان مسلمانان باین معنی گرفته‌اند که به یک پیغمبری فرشته از آسمان بیاید و از سوی خدا دستورها آورد و پیامها رساند. آن فرشته را نیز جبرئیل نامیده گفته‌اند که گاهی هم بصورت دِحیه‌ی کلبی می‌آمد. با پیغمبر می‌نشست ، گفتگو می‌کرد. بلکه گفته‌اند هر زمان که می‌آمد از میوه‌های بهشت ـ از سیب و انار و مانند آنها ـ برای نوه‌های پیغمبر می‌آورد. روضه‌خوانها یک گام هم بالاتر گزارده‌اند و گفته‌اند : پرهای او که گاهی می‌ریخت دختر پیغمبر گرد آورده بالشی برای پسرهای خود درست می‌کرد. گفته‌اند : گاهی که می‌آمد در کارهای خانه بدختر پیغمبر یاوری می‌کرد. حسین که در گهواره بود گهواره‌ی او را تکان داده و آواز راه انداخته لالایی برای او می‌خواند : «إن فی الجنة نهراً من لبن ..» ولی همه‌ی اینها پندارهای عامیانه است. اینها نمونه‌هایی از نافهمیهای آخوندهاست.

«وحی» در زبان عربی آن چیزیست که بدریافت کسی انداخته شود. مثلاً در قرآن گفته شده : «وَأَوْحَى رَبُّک إِلَى النَّحْلِ أَنِ اتَّخِذِی مِنَ الْجِبَالِ بُیوتًا». معنایش آنکه : خدا بدریافت زنبور عسل انداخت (غریزه‌ای درو نهاد) که در کوهها خانه گیرد. هیچگاه خدا بنزد زنبور عسل جبرئیل نفرستاده و پیامی باو نداده.

این معنی وحی است. ما در فارسی بجای آن واژه‌ی «فَرهیدن» را گزارده‌ایم که به همان معنی انداختن به دل کسی است : «تو گویی بمن فرهیده شد که فلان کار را بکنم ، فلان سخن را بگویم.»

کوتاه‌سخن : مقصود از وحی که در دینها عنوانی پیدا کرده این بوده که یک رشته حقایق ارجداری (در زمینه‌ی خداشناسی و زندگانی) بدریافت پیغمبر اسلام یا دیگری انداخته می‌شده. در قرآن که نام جبرئیل رفته است گفته می‌شود : «فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلَى قَلْبِک». معنایش اینست که به دل تو انداخته است. من بیاد ندارم که سخنی از دیده شدن جبرئیل یا فرشته‌ی دیگری در بیرون[=در ظاهر] در قرآن رفته باشد.

از سوی دیگر ما این را بگفتگو گزارده روشن گردانیده‌ایم که گاهی درمیان مردمان کسی بوده که ناگهان تکانی درو پدید آمده که جهان را با دیده‌ی بیناتری دیده. تو گویی پرده‌ای از جلو چشم او برداشته شد که حقایق زندگانی را آشکار می‌بیند و بیپایی و زیانمندی گمراهیها در برابر چشم او هویدا بوده ، و این کس چون بکوشش برخاسته و با گمراهیها نبرد آغاز کرده ، تکانی در خردها پدید آمده و خردمندان و پاکدلان گفته‌های او را همه راست شناخته با او هم‌آواز گردیده‌اند و بدینسان جنبش پدید آمده است.

این چیزیست که تاریخ گواه آنست. چیزیست که بوده است و هست و خواهد بود و خود رازی از رازهای سپهر می‌باشد. آدمیان که در زندگانی همیشه رو به نیکوتری دارند و همیشه در پیشرفتند (همان پیشرفتی که تمدن نامیده می‌شود) یکی از وسایل آن نیکوتری و پیشرفت ، برخاستن اینگونه کسانست که ما برانگیختگان می‌نامیم.

در این زمینه سخن بسیار است و همه را در اینجا نتوان گفت. در همین زمینه در کتابهامان گفتگوهای بسیار شده که شما توانید آنها را بخوانید. (1) در اینجا گفتگو در آنست که آیا اینها با دانشها ناسازگار است؟.. ما ناسازگاری درمیانه نمی‌بینیم.


پابرگی :
1ـ از جمله در کتاب «خدا با ماست» (کسروی)


.
🔶 دفتر «در پیرامون شعر و صوفیگری»

🔸 در پیرامون شعر ـ نگارشهای دیگران (تکه‌ی 7)


شعر را در ایران به سه بخش باید کرد : یکی شعرهای سودمند ، دو دیگر شعرهای بیهوده و بیجا ولی بی‌زیان. سوم شعرهای زیان‌آور. شعرهای سودمند از این گفتارهای ما بیرون است. ولی درباره‌ی دو بخش دیگر مثل پایین را باید زد :

بچه‌هایی در باغی فراهم آمده چنانکه خواهش سال و حال ایشان است ببازی برخاسته‌اند که جست و خیزها نموده هیاهو بلند می‌سازند. مردی در آن نزدیکی بخواندن و نوشتن پرداخته و آن هیاهوی بچگان او را از کار بازمی‌دارد. با اینحال او را نمی‌رسد که بر آنان پرخاش کرده از بازی بازدارد. لیکن هرگاه بچگان اندازه نگاه نداشته به شکستن درختها و کندن گلها برخاستند یا سنگ پرتاب نموده بخانه‌های همسایه آسیب رسانیدند در این هنگام است که باید جلو آنان را گرفت.

حال ما با شعرا همینست. بعبارت دیگر شعرا تا اندازه نگاه بدارند اگرهم بیهوده‌گوییها بکنند و هوش و فهم خود را تباه گردانند ما نکوهشی برای بیهوده‌گوییهای ایشان روا نخواهیم داشت.

ولی چه باید کرد با آن فرومایگان نادانی که در شعرهای خود نام پسران می‌برند و ایرانیان را سرافکنده‌ی جهان می‌سازند؟ یا بآن یاوه‌بافانی که بیخردانه طعنه بر خدا و پیغمبران زده مردم را بر باده‌گساری و بی‌پروایی دلیر می‌گردانند؟! آیا در برابر اینان می‌توان بخاموشی گرایید؟! آیا اینها زبان طبیعت است.

آن آتشی که مغولان به ایران زدند اگر شعرای ایران با زبان طبیعت سخن می‌سرودند بایستی تا قرنها جز بنفرین چنگیز و هولاکو زبان باز نکنند و صدها دیوان پر از سوگواری و نفرین و بیزاری گردانند.

تیمور لنگ آنهمه کشتارها را در ایران کرد که در یک روز در اصفهان هفتادهزار سر برید و پسر او در توس ده‌هزار سر خواست که چون سپاهیان ده‌هزار مرد پیدا نکردند سرهای زنان و کودکان را بریدند ، اگر شعرای ایران سخن از زبان طبیعت می‌گفتند بایستی هزار قصیده بیشتر در نکوهش آن مرد پلید بسرایند.

آن دلیریها که شاه‌منصور مظفری با سه‌هزار سواره در برابر دویست‌هزار سپاه تیمور از خود نمود که تا زمانها زبانزد خود تیموریان بوده اگر در ایران شعرایی بودند که سخن از روی فهم و دریافت برانند بایستی آن مرد دلیر ایرانی را موضوع صدها شعر گردانند.

ولی چه خواهید گفت اگر بشنوید که نه تنها یک قصیده در هجو آن دیو خونخوار سروده نشده بلکه شعرهای بسیاری در ستایش او سروده شده و بهنگام مرگش ماده‌‌تاریخها سروده و او را روانه‌ی «بهشت جاویدان» گردانیده‌اند؟!

چه خواهید گفت اگر بشنوید که شاعری که شاه‌منصور را در زندگیش ستایش کرده پس از مرگش که با یک سرافرازی بی‌مانندی مُرد دیگر نامی ازو نبرده؟! (1)

چه خواهید گفت اگر بدانید که شعرای زمان مغول شعرهایی سروده و چنگیز را فرستاده‌ی خدا ستوده‌اند که برای گوشمال مردم فرستاده شده بود؟!

ندارد گزیر از شهان روزگار
بود پادشا سایه‌ی کردگار

ولیکن سزاوار قوم و زمان
فرستد شهان را خدا بیگمان

گه از سایه‌ی لطف و گاهی ز قهر
دهد خسروان را خداوند بهر

اگر بندگان راستکاری کنند
همان از پی رستگاری کنند

شهی همچو ایشان بایشان دهد
که بیگانه به ز خویشان دهد

. . . . .
و گر بندگان را دگرگونه رای
بود خشم گیرد بر ایشان خدای

هم از خشم خود خسروی تیغ‌زن
فرستد بنزدیک آن انجمن

تو گویی که کاری ندارد دگر
نخواهد بماند یکی جانور

جز آزار مردم ندارد بیاد
نباشد بجز کار پیکار شاد

نه دیار ماند ازو نه دیار
برآید ز کارش ز گیتی دمار

شعرهایی است که حمدالله مستوفی در شاهنامه‌ی خود در دیباچه‌ی داستان چنگیز سروده ـ آن حمداللهی که امروز گورش در قزوین امامزاده شده و زیارتنامه برایش ساخته‌اند.


پابرگی :
1ـ سه شماره پس از این یکی از خوانندگان و همراهان پیمان (آقای محمدحسین ناصر قمی) باین گفته بدینسان ایراد گرفته است : « .. وفات خواجه‌ی شیرازی[حافظ] قبل از شاه‌منصور بچهار سال اتفاق افتاده ...» کسروی بار دیگری این را ننوشته ولی آیت‌الله برقعی نامی که در سال 1330 کتاب حافظ‌شکن را در رد دیوان حافظ سروده به ممدوحان حافظ اشاره کرده در آنجا می‌گوید : «حافظ باین شاه‌منصور بسیار تملق گفته و اظهار عشق نموده و بلکه عشق خود را منحصر به او قرار داده و بعداً به قاتل او امیر تیمور نیز اظهار عشق کرده.».


.
در پیرامون شعر و صوفیگری ـ 1.pdf
269.5 KB
🔸 در پیرامون شعر و صوفیگری - ۱

🖌 احمد کسروی

🔅 همه‌ی تکه‌ها یکجا در یک فایل پی‌دی‌اف
🔶 «بدبختی توده و ریشه‌ی آن»

🔸 چگونه می‌خواهید آب پاشید و آتش را خاموش نبینید؟!.. (تکه‌ی یک از دو)


در سال 1304 که از سفر خوزستان برگشته در تهران بیکار بودم روزی بخانه‌ی یکی از دوستان میهمان رفتم. چون باهم نشستیم و بگفتگو درآمدیم دوست ما چنین گفت : دیروز در مجلسی بودیم چند نفر از روزنامه‌نویسان و نویسندگان نیز بودند و سخن از درماندگیهای ایران می‌رفت. بیست سالست این کشور مشروطه شده و در این مدت کوششهای بسیار بکار رفته. ولی نتیجه‌ای بدست نیامده بلکه ما روز بروز عقبتر رفته‌ایم. می‌گفتیم علت این چیست؟.. فلان نویسنده می‌گفت : توده بیسواد است. باید معارف را تعمیم و توده را باسواد گردانید. فلان روزنامه‌نویس باو پاسخ داده گفت : اساس اخلاقست باید اخلاق مردم را اصلاح کرد. دیگری گفت : باید بمردم درس وطن‌پرستی داد. پیشرفت مردمان اروپا از میهن‌پرستیست. باز دیگری گفت : باید کاری کرد که قانونها اجرا شود. مردم چون مدتی در زیر قانون زندگی کردند خود بخود تربیت می‌شوند. بدینسان در یک مجلس چهار عقیده پیدا شد و هر یکی از اینها دلیلها برای عقیده‌ی خود یاد می‌کرد و یک ساعت بیشتر مباحثه می‌رفت.

دوست ما این داستان را می‌گفت و مقصودش آن بود که من بگویم کدام عقیده درستتر است. ولی من چون اندیشه‌ی روشنی نداشتم بخاموشی گراییدم. دوباره پرسید و گفتم موضوع باین آسانی نیست. گفت : من دلم می‌خواهد ما ایرانیها یک نصف دارایی خود را بدهیم و درد این کشور را بدانیم و یک نصف دیگر را بدهیم و چاره‌ی آن را بدست آوریم.

اکنون آن دوست ما مرده است و پس از پانزده سال آنچه داستان را بیاد من انداخته جمله‌های اخیر اوست. آری مردمی که دچار بدبختی گردیده ناتوان و درمانده شده‌اند سزاست که دارایی خود را در راه چاره‌ی آن بکار برند. سزاست که شب و روز آرام نداشته باین کار کوشند.

اینست من بخوانندگان دوباره یادآوری می‌کنم که آن سخنانی را که ما در پرچم در زمینه‌ی درماندگیهای ایرانیان و علت آن نوشتیم از قبیل سخنان دیگر نشمارند و آنها را نیک خوانند و باندیشه سپارند و با فهم و خرد خود قضاوت نمایند. چنین انگارید که یک انجمن بزرگی برپا کرده چنین می‌خواهند که درباره‌ی درماندگیهای این توده و علتهای آن گفتگو شود و شما را نیز بآن انجمن خوانده‌اند و یکی برخاسته چنین می‌گوید : علت درماندگیهای ایرانیان این اندیشه‌های پست و پراکنده‌ایست که از هزار سال پیش ، از زمان سلجوقیان و مغولان پیدا شده و در کتابها و دلها جا گرفته ، و سپس دلیل‌هایی را که ما در شماره‌های پیش یاد کردیم شرح داده و از یکایک شما خواهش می‌کند که آنها را بیندیشید و نظر خود را بگویید.

ما پرچم را برای چند مقصودی بنیاد نهاده‌ایم که یکی از آنها گفتگو در این زمینه‌هاست و اینست دوست می‌داریم خوانندگان هر یکی اندیشه‌ی خود را بنویسند و بفرستند و اگر ایرادی دارند بگویند. ما می‌خواهیم درد بخوبی شناخته گردد و همه آن را بشناسند و سپس از چاره گفتگو کنیم و دست بهم داده آن را پیش بریم.


پابرگی :
1ـ این کانال نیز چنانکه پیشتر گفته‌ایم خواستی جز آنکه حقایق روشن شود و بدینسان راه کوشش این توده باز گردد ندارد. پس خوانندگان با نوشته‌های خود به این آرمان یاری کنند. برای این خواست ، ما دو گونه گفتار می‌پذیریم : یکی گفتارهایی که در هواداری از نوشته‌های کانال باشد یا هرچه به استواری و روشنی آنها کوشد و دیگری ایراد به سخنان ما به شرط آنکه دادگری را رعایت کنند و خواستشان روشنی حقایق باشد. (ویراینده)

.
🔸 چرا از راه سیاست نمی‌آییم؟..

🔹 (تکه‌ی دو از چهار)


می‌گویند : در ایران بیست‌ملیون مردم هستند. من ده‌ملیون را بچگان و پیران و بیماران و درماندگان گرفته کنار می‌گزارم. آن ده‌ملیون دیگر از زن و مرد ، اگر یکایک ایشان بکشور و توده دلبستگی داشته برآن باشند که کوشش و جانفشانی در راه نگهداری کشور دریغ نگویند و این آهنگ (قصد) در دلهای آنان باشد ، و از آنسوی همگی اینان اندیشه‌شان یکی باشد و دست بهم داده یک دسته‌ای پدید آورند و هر روزی که نیاز افتاد همگی بکوشش و جانفشانی آماده باشند ، از اینجا یک نیروی ده‌ملیونی پدید آید که تواند در برابر بیگانگان پافشاری نماید و کشور را نگه دارد و با آزادی و گردنفرازی زندگی بسر برد. اینست معنی نیروی توده.

ما نیز اگر بخواهیم «سیاستمدارانه» یک کوششی کنیم و توده را نیرومند گردانیده از زیردستی و لگدمالی بیرون آوریم باید بکوشیم و از ایرانیان چنان نیرویی پدید آوریم. باید بکوشیم که ایرانیان به کشور خود دلبسته باشند ، آبادی آن را بخواهند ، بزرگیش را آرزو کنند ، و برای نگهداری آن آماده‌ی جانفشانی باشند ، از آنسوی اندیشه‌هاشان یکی باشد و همگی دست بهم داده یک دسته شمرده شوند ، که اگر روزی نیاز افتاد همگی با دلخواه و آرزو از شتافتن بمیدان جنگ و از هیچگونه جانبازی خودداری ننمایند. باید برای این کوشیم.

من می‌پرسم : آیا چنین کاری با حال کنونی ایران شدنیست؟!. آیا این کیشها جلوگیر چنان کوششی نمی‌باشد؟!.. من از یکایک آنها سخن خواهم راند تا روشن گردد که چه جلوگیری از دلبستگی مردم بکشور و توده و زندگانی می‌کنند.

نخست از کیش شیعی که کیش انبوه ایرانیانست گفتگو می‌کنم : این کیش پیروان خود را با اندیشه‌های بیهوده‌ای سرگرم داشته از پرداختن بزندگانی و دلبستگی بکشور بیگانه می‌گرداند. یک شیعی مغزش آکنده است از دشمنی بیپا و بیجای ابوبکر و عمر و عثمان و عایشه و از دوستی گزافه‌آمیز علی و خاندان او ، و از داستان کشاکش خلافت ، و از تاریخچه‌ی زندگانی دوازده امام ، و از رفتار دشمنانشان با ایشان ، و از پندار امام ناپیدا و نشانه‌های پیدایش او و مانند اینها که آموزاکهای آن کیش است ، و یگانه آرزوی او رفتن بزیارت کربلا و نجف و مشهد می‌باشد ، و همیشه چشم براه امام ناپیداست که پیدا گردد و جهان را بنیکی رساند. اینهاست پندارها و آرزوهایی که دلهای شیعیان پر می‌گرداند ، و اینست یک شیعی دلبسته‌ی کشور و توده نتواند بود[bud] و به جانفشانی در راه آن نتواند برخاست. بلکه از روی باورهای او ، این دولتها که هستند چه بهنگام مشروطه و چه در زمان خودکامگی ، «جائر» و ستمگرند. زیرا از روی باورهای او فرمانروایی از آن علماست و دیگران هر کسانی که باشند ستمگرند. از اینرو یک شیعی مالیات پرداختن بدولت ، سرباز دادن ، و فرمان بردن را گناه می‌شمارد و تا ناچار نباشد بچنین کاری نباید برخیزد. بِدِهِ‌ یک شیعی خمس یا زکات است که باید بعلماء پردازد ، جنگ او جهاد است که در نبودن امام «جایز» نیست. نیکی جهان جز بدست امام زمان که پدید خواهد آمد نتواند بود و اینست که دیگری نباید کوشد. یک شیعی بجای کوشش باید دعای ندبه بخواند و شتاب کردن امام را در پدید آمدن بخواهد.

اینها چیزهاییست که همه می‌دانند. کنون شما بگویید : آیا این کیش جلوگیر نیرومندی کشور است یا نه؟.. آیا شدنیست که ما باین کیش ایرادی نگیریم و آن را بحال خود گزاریم و امیدمند باشیم که مردم بکشور و توده دلبستگی خواهند داشت و ما یک توده نیرومندی پدید خواهیم آورد؟!..

ببینید تاریخ ایران پر از نامهای ستمگرانست. این کشور ، چنگیزخان را دیده که چهار سال در ماوراءالنهر و خراسان قصابی کرد و در آن داستان بسیاری از شهرهای بزرگ ایران کشتار دید که در هر یکی بیش از یک کرور و دو کرور مردم کشته گردیدند ، هلاکو خان را دیده که چهل روز در بغداد کشتار کرد. تیمور لنگ را دیده که در اسپهان هفتادهزار سر خواست و در بغداد از کله‌ها مناره برپا گردانید. ولی شیعی هیچ یکی از اینان را ستمگر نمی‌شناسد و بیزاری از آنان ندارد و در پیش او یگانه ستمگر یزید بوده که حسین‌بن‌علی را کشته و بس ، و اینست پس از هزاروسیصد سال هنوز جز به یزید نفرین نمی‌فرستد. صمدخان با آن ستمگریها و پست‌نهادیها که از خود نمود کسی او را ستمگر نشناخت و چون مُرد در همان مراغه‌ی شما برایش قرآن خواندند و از خدا آمرزش طلبیدند.

.
🔶 کتاب «پرسش و پاسخ» ـ رشته‌ی دوم

🔸 تکه‌ی 16


ب ـ من نیز اقرار می‌کنم که اینها با دانشها ناسازگار نیست. اگرچه من نمی‌توانم باین زودی بگفته‌های شما تسلیم شوم. چنانکه یادآوری کردید باید کتابهاتان بخوانم. در همانحال باید اذعان کنم که منافاتی درمیان این مطالب با علوم نیست. ولی باز تکرار می‌کنم که اینها چیزهاییست که شما می‌گویید. به دینهای دیگر ربطی ندارد.

د ـ در دینهای دیگر نیز حقیقت همین بوده و از میان رفته.

ب ـ یک پرسش دیگری هست که می‌خواهم آن را بپرسم : درباره‌ی معجزات چه می‌فرمایید؟.. در تمام ادیان برای انبیاء معجزه ثابت می‌کنند در حالی که علوم نمی‌تواند پذیرفت. مثلاً در انجیل حکایتهایی هست که مسیح جن‌ها را از دلهای دیوانگان بیرون می‌آورده. این قضیه گذشته از آنکه دروغست و تاریخ آن را قبول نمی‌کند با علم نیز منافیست. زیرا این معنایش آنست که آدم که دیوانه می‌شود جن به تن او داخل می‌گردد و این بسیار مهمل است. در همان انجیلها حکایتی هست که عیسا مرده را زنده گردانید. در حالی که زمان مسیح زمان تاریخ است. در آن زمان دولت روم در اوج تمدن خود بود و فلسطین نیز جزو خاک روم بشمار می‌رفت. مرده زنده گردانیدن کار کوچکی نیست. اگر چنین داستانی رخ داده بود سراسر کشور روم بتکان می‌آمد و آوازه‌ی آن بتاریخها می‌افتاد. پس چرا نیفتاده؟.

د ـ جای گفتگو نیست که اینها دروغست. چون خود شما دلیل دروغ بودن آنها را یاد کردید من نیازی بسخن راندن در آن زمینه نمی‌بینم. من می‌خواهم رویه‌ی[=صورتِ] دیگر موضوع را بسخن گزارم :

من می‌خواهم بگویم کسی که براهنمایی گروهی برخاسته بمعجزه چه نیاز دارد؟!. اساساً معجزه بکار او ارتباط ندارد و نتیجه‌ای از آن در دست نتواند بود. چیزیست بسیار روشن : شما اگر می‌خواهید حقایقی را بمردم بفهمانید باید آن را با دلیل ثابت کنید. اگر ثابت کردید مردان پاکدل خواهند پذیرفت و به یاری شما خواهند برخاست و هیچگاه معجزه نخواهند خواست و اگر ثابت نکردید نخواهند پذیرفت اگرچه بالفرض معجزه هم بیاورید. یک راه‌نماینده باید کارهایش ارجدار و خردپذیر باشد تا مردم باو پیروی نمایند. از معجزه چه سودی تواند بود؟... معجزه چه ارتباط بکار او دارد؟!.

مثلاً پیغمبر اسلام برخاست. عرب گرفتار نادانیهای پست بودند. بت‌هایی تراشیده و ساخته و در خانه‌ی کعبه گزارده خود را پابند آنها گردانیده بودند. عشیره‌ها از هم جدا افتاده با یکدیگر همیشه در کشاکش بودند. از نافهمی و سنگدلی ، دختران خود را زنده بگور می‌گردانیدند. پیغمبر با این نادانیها به نبرد برخاست. آن بت‌ها را نشان داده می‌گفت : اینها را که با دست خود تراشیده یا ساخته‌اید چرا می‌پرستید؟!. اینها که نه زیانی بشما توانند رسانید و نه سودی ، چه شایسته‌ی پرستشند؟!. درباره‌ی دختران می‌گفت : آنها چه گناهی کرده‌اند که زنده بگور می‌گردانید؟!. زیان پراکندگیها را بآنان بازمی‌نمود. پس از همه‌ی اینها درباره‌ی خود می‌گفت : «من یک تن از شمایم تنها چیزهایی به دل من انداخته می‌شود».

این سخنان همه از روی دلیل بود ـ چیزهایی بود که دلیلهایش پهلویش بود. همه از روی خرد بود. از اینرو مردان پاکدل با خشنودی پذیرفتند و به یاری او شتافتند. مردانی مانند ابوبکر و عمر و علی و دیگران گرد او را فراگرفتند. او خود در مکه بود و در مدینه گروهی به یاری او برخاستند و پیغمبر را بشهر خود دعوت کردند ـ این کارها شد بی‌آنکه کسی ازو معجزه بخواهد یا معجزه خواستن بیادش بیفتد.

اما از اینسو در ایران سید باب برخاست و بجای همه‌ چیز عربیهای مغلوط را بهم می‌بافت که دانسته نبود به چه درد خواهد خورد. گاهی نام امام‌زمان را (که فرزند حسن عسکری باشد) می‌برد و خود را «باب» او می‌خواند و گاهی خودش دعوای امام‌زمانی می‌کرد. به هر حال بکمترین دردی چاره نمی‌کرد و با هیچ گمراهی به نبرد نمی‌پرداخت و تنها بادعاهای رنگارنگ و عربیهای مغلوط می‌پرداخت. اینبود همه‌ی چیزفهمان ازو دوری جستند و او کاری نتوانست و خود نیز کشته گردید ، و سخنان او چندان مهمل و بی‌معنی بود که بهائیها سالها کوشیده‌اند که آنها را از هر کجا که هست بدست آورند و نابود سازند و زبان مردم را کوتاه گردانند.

فرض کنیم معجزه شدنی بود و سید باب چند معجزه هم نشان می‌داد ، آیا مردان باخرد می‌توانستند فهم و خرد را بکنار گزارده و بخاطر معجزه ادعاهای رنگارنگ او را بپذیرند؟..آیا می‌توانستند بپاس معجزه آن عربیهای مغلوط بی‌معنی را سخن خدا باور کنند؟!. آیا چنین کاری توانستی بود؟!.


.
سید علی‌محمد باب
🔸 سخنان بیاد سپردنی

🖌 احمد کسروی
🔶 دفتر «در پیرامون شعر و صوفیگری»

🔸 در پیرامون شعر ـ نگارشهای دیگران (تکه‌ی 8)


شاید بگویید : حمدالله چون در زمان مغول می‌زیسته ناگزیر بوده که از چنگیز بد نگوید. می‌گویم : پس نیک چرا گفته؟!.. وانگاه چنانکه ما می‌دانیم او این شعرها را پس از مرگ ابوسعید آخرین پادشاه چنگیزی سروده و در آن زمان هرگز ترس برای او درمیان نبوده.

از همه‌ی اینها می‌گذریم : بشاعر زمان ما چه می‌گویید که درباره‌ی تیمور خونخوار می‌گوید :

رایت تیمور شه گورگان
چون بجهان شد علم داستان

حکمش از ایوانگه کیهان گذشت
معدلتش ز آدم و حیوان گذشت!

آن تیمور که ملیونها بیگناه را سر بریده «معدلتش» تا حدی بوده که باید پس از قرنها نیز ستوده شود!

آیا اینها زبان طبیعت است؟! آیا طبیعت خواستار اینست که مردم از هر که بیشتر ستم دیدند بیشتر زبان بستایش او باز کنند؟!

آقای روایی می‌نویسد : «گناه بگردن توده می‌باشد» آیا چنین سخنی دور از انصاف نیست؟! آیا این گناه توده است که امروز پس از قرنها که از زمان تیمور پلید می‌گذرد شاعری بیخردانه زبان بستایش «معدلت» آن دیو خونخوار می‌گشاید؟! چرا گناه بگردن خود شعرا نباشد که تو گویی کاری جز ستودن این و آن نمی‌شناسند یا تو گویی هرگونه پستی و فرومایگی را در چامه‌سرایی روا می‌شمارند؟!


.
🔶 «بدبختی توده و ریشه‌ی آن»

🔸 چگونه می‌خواهید آب پاشید و آتش را خاموش نبینید؟!.. (تکه‌ی دو از دو)


این نشناختن درد بایرانیان بسیار گران بسر می‌آید. چه امروز هزاران کسانی رنج می‌برند و پول می‌ریزند و کتابهای زمان سلجوقی و مغول را که سراپا زیانست بچاپ رسانیده درمیان مردم نشر می‌کنند ، و چون زیان آنها را نمی‌دانند کار خود را نیک می‌شمارند. هزاران کسان آن کتابها را خریده با لذت می‌خوانند و آسیبی را که از آن بفهم و مغز خود می‌رسانند درنمی‌یابند. روزنامه‌ها پیاپی آن بدآموزیهای کهن را با بدآموزیهای نوینی که از اروپا ارمغان رسیده بهم آمیخته هر روز منتشر می‌گردانند. اینها همه نتیجه‌ی نادانستنست.

چیزیست بسیار روشن : شما اگر چند شب پیاپی با رستمنامه یا شهنامه بسر برید و داستانهای آن را با میل بخوانید ، این در گفتار و کردار شما تأثیر خواهد داشت و شاید در راه رفتن همچون پهلوانان گام خواهید برداشت. کسی اگر سه چهار شب پیاپی بسینما رود و حرکات چارلی چاپلین را تماشا کند بیگمان در رفتارش اثرهایی خواهد داشت و بی‌آنکه خود بفهمد تقلید از چارلی چاپلین خواهد کرد. شما اگر کتاب میزرابل[بینوایان] ویکتورهوگو را با میل و عقیده بخوانید بیگمان جایی در دلتان برای ژان والژان باز کرده آرزومند خواهید بود که همچون او بکارهایی پردازید.

چنین فرض کنیم بیک کسی ستمی رفته و او خشمناک شده می‌خواهد انتقام بکشد و با یک چهره‌ی برافروخته‌ای آماده گردیده که بسر ستمگر رود با او زدوخورد نماید ، و شما در همان هنگام باو رسیده و شروع بسخن کرده چنین می‌گویید : «ای بابا این چه خیالیست شما دارید؟!.. این زندگانیِ چند روزه باین چیزها نمی‌ارزد. بعلاوه کارها دست خداست. شما بخدا سپارید او خودش بهتر انتقام می‌کشد ..» این سخنان را بگویید خواهید دید کم‌کم خشمش فرونشست و عزمش سست گردید و با این فلسفه‌ی بیغیرتی بخود تسلی داده و پی کارهای خود رفت. اینها چیزهاییست که از صبح تا شام صدها مانندش رو می‌دهد و شما با دیده می‌بینید.

نمی‌دانم پس چگونه می‌خواهید که مردم آنهمه سخنان رنگارنگی را که درباره‌ی جبریگری با نثر یا نظم گفته شده ، و آنهمه فلسفه‌های بیغیرتی که بافته گردیده ، آنهمه نکوهشهایی که از دنیا سروده شده و همگی در کتابها پر است بخوانند و بشنوند ولی تأثیری درآنها نکند و اراده‌شان را نکشد؟!.. چگونه می‌خواهید که آب بروی آتش بپاشید و آن آتش را خاموش نبینید؟!..

(پرچم روزانه شماره‌ی 92)


.
🔸 چرا از راه سیاست نمی‌آییم؟..

🔹 (تکه‌ی سه از چهار)


آمدیم بکیشهای دیگر : کیش بهایی از پیروان خود تنها آن را می‌خواهد که کتاب اقدس و ایقان و مفاوضات خوانند ، و لوح احمد را ازبر کنند ، و به تبلیغ کوشند ، محفل برپا کرده از فضایل «جمال قدم» (1) گفتگو کنند ، یک رشته سخنان پوچی را که راه به هیچ دیهی نمی‌برد پیاپی گردانند ، به «مولی الورای» خود پولها فرستند و دستگاه او را بی‌پول نگزارند و بس ، و هیچ کاری بکشور و نگهداری آن ندارند. بلکه اگر راستی را خواهیم بهائیان همیشه بدخواه این کشورند و خود را در زیر پناه بیگانگان نگاه می‌دارند و آزادی خود را در چیرگی آنها می‌دانند.

صوفیگری که هنوز رواج بسیاری در ایران دارد یکسره آخشیج[=ضد] دلبستگی بکشور و پرداختن بزندگانیست. یک صوفی باید سرگرم پندارهای بیخردانه‌ی خود باشد ، «اربعین» بسر برد ، به «تهذیب نفس» کوشد ، درپی «وصول بخدا» باشد ، آنچه دیگران در «آفاق» می‌بینند او در «انفس» ببیند ، «سیر در نفس» خود کند ، مثنوی بخواند ، «طامات» ببافد. او را با کشور و توده چه کار است؟!.. او سربازی چه تواند؟!.. جانفشانی و جانبازی کی کند؟!.. یک صوفی جهان در دیده‌اش خوار است «همتش سر باین جهان فرونمی‌آورد» و آنگاه صوفی همگی را به یک دیده می‌بیند. در دیده‌ی او ستمگر و ستمدیده ، بدکار و نیکوکار ، خودی و بیگانه یکیست. «یکرنگی اسیر رنگ شده و موسیئی با موسیئی در جنگ شده» «همه خدایند و از خدا کِی جدایند».

علی‌اللهیگری نیز چنین است. این کیشِ قاچاقِ شگفت که بیش از هزارودویست سالست پیدا شده و امروز پیروان آن بنام گوران یا اهلِ حق یا علی‌اللهی در آذربایجان و کردستان و همدان و لرستان فراوانند ، در این زمان دراز همیشه خود را از ایرانیان جدا می‌گیرند و آنان را بیگانه می‌شمارند و به یک رشته اندیشه‌های پست و کارهای پستتری که همیشه نهان می‌دارند سرگرم و دلخوش می‌باشند. در این کشور می‌زیند و کمترین دلبستگی بآن نمی‌دارند. کسانی از آنان هنرهاشان بآتش رفتن و نسوختن و شمشیر بشکم فروبردن و گزند ندیدنست و از همه‌ی خوشیهای جهان باین بازیها بس کرده‌اند.

باطنیگری نیز چنین است. این کیش نیز بیش از هزارودویست سالست پدید آمده و اکنون پیروان آن در محلات و دیگر جاها فراوانند و اینان نیز خود را از دیگران جدا می‌گیرند و به یک رشته اندیشه‌های پست و کارهای پستتری سرگرمند و سررشته‌شان بدست سِر آقاخان است که اکنون در لندن می‌زید.

یکایک چه بشمارم. همه‌ی کیشها چنین است ـ از آنسوی ارمنی ، آسوری ، کردی ، زردشتی گذشته از جدایی در کیش ، در آرمان و آرزو جدایند ، در سیاست جدایند ، و همگی آنان از دلبستگی بایران بی‌بهره می‌باشند بلکه بسیاری دشمن نیز هستند و نابودی این کشور را می‌خواهند.

کنون شما بیندیشید که از چنین توده‌ای چگونه می‌توان نیرویی پدید آورد؟!.. چنین توده‌ای چگونه می‌تواند بمیدان سیاست درآید و با دولتهای دیگر روبرو ایستد؟! چنین مردمی زیردستی و لگدمالی به پیشانیشان نوشته شده و هیچ سیاستی نخواهد توانست اینها را از آن سرنوشت که نتیجه‌ی حال و رفتار خودشانست رها گرداند.

این مردم نمی‌دانند که این بدبختی که گرفتار شده‌اند نتیجه‌ی همین حال و رفتار خودشانست ، نتیجه‌ی این کیشهای گوناگون ، و آن اندیشه‌های پراکنده ، و آن کتابهای پستِ گمراه‌کننده است که باید اینها را از میان بردارند. بلکه چنین می‌پندارند که زبون سیاست شده‌اند و اینست چاره را نیز از راه سیاست چشم می‌دارند. ولی این نادانی دیگری از آنانست. دوباره می‌گویم مایه‌ی بدبختی درمیان خودشانست.

آری ، اینان زبون سیاست نیز گردیده‌اند. ولی انگیزه‌ی[علت] آن زبونی نیز این ناتوانیها و گرفتاریها بوده است. دولتهای بزرگ همینکه اینان را آلوده دیده‌اند این دانسته‌اند که هیچ نیرویی ندارند و بی‌هیچ ترسی بر سرشان کوفته‌اند.


پابرگی :
1ـ «جمال مبارک» و «جمال قدم» پاینامهاییست که بهائیان ، میرزا حسینعلی نوری را با آنها می‌خوانند. ـ ویراینده


.
🔸 سخنان بیاد سپردنی

🖌 احمد کسروی
🔶 کتاب «پرسش و پاسخ» ـ رشته‌ی دوم

🔸 تکه‌ی 17


الف ـ من در اینجا اشکالی پیدا کردم. شما درباره‌ی پیغمبر اسلام گفتید : «این کارها شده بی‌آنکه کسی معجزه بخواهد ...» در حالی که در نوشته‌های خودتان در جاهای دیگر نوشته‌اید که می‌آمدند و از پیغمبر اسلام معجزه می‌طلبیدند و او در پاسخش می‌گفت من نمی‌توانم و آیه‌هایی از قرآن گواه آورده‌اید.

د ـ هر دو راستست. ابوبکر و عمر و علی و سلمان و عمار و مانند اینها که به پیغمبر گرویدند و به یاری او برخاستند هیچ یکی ازو معجزه نطلبید ، هیچ یکی بیادش نیفتاد که معجزه هم هست. ولی یهودیان و نصارا و دیگران که مغزهاشان آلوده بود و نمی‌توانستند بآن پاکمرد بگروند و در آن کوششها یاوری کنند ، هر زمان بهانه‌ی دیگری پیش می‌کشیدند و یکی از بهانه‌هاشان همین بود که می‌گفتند : پس چرا معجزه نشان نمی‌دهد؟. (لَوْلَا أُنزِلَ عَلَیهِ آیةٌ) در پاسخ آنها بود که پیغمبر می‌گفت : من معجزه نتوانم. این چیزها که شما می‌خواهید من توانا نمی‌باشم.

اساساً این داستان معجزه از یادگارهای توده‌ی یهود است. آنها بوده‌اند که به پیغمبران خود معجزه‌ها ساخته در کتابهاشان نوشته‌اند. سپس هم مسلمانان و دیگران پیروی از آنها کرده‌اند.

پایان


.
🔶 دفتر «در پیرامون شعر و صوفیگری»

🔸 پیامها (تکه‌ی 1)


قم ، آقای صفیر :

نگارش شما بعنوان نکته‌گیری بر نگارشهای من در زمینه‌ی شعر رسیده. رنج بیهوده کشیده و کار نابجایی کرده‌اید! همانا شما از شعرای غزل‌سرا می‌باشید و بدرد بیهوده‌گویی گرفتار هستید و چون آن نگارشهای من بشما برخورده بجای آنکه بچاره‌ی درد خود بکوشید و از این سپس ترک بیهوده‌گویی کنید ستیزه‌رویی نموده باین نگارش تند دشمنانه برخاسته‌اید.

شما در آغاز نگارش خود می‌نویسید : «بعمر خویش شعر نسروده‌ام ...» با آنکه آشنایان ما که شما را می‌شناسند بما خبر می‌دهند که این سخن سراپا دروغ است و شما تاکنون چندین هزار بیت شعر سروده و همیشه سر و کار با دلبرهای پنداری یا خرابات دروغی داشته‌اید. از جمله‌ این بیت از شماست :

در صف ساده‌پرستان خرابات صفیر
بد و تردامن و قلاش‌تر از من نبود

نیز از شماست :

بجای آب می افشان کنید میکده زانک
به خاک بوسی آن جا صفیر می‌آید.

خودتان بگویید که دروغ باین آشکاری را برای چه نوشته‌اید و آیا چه سودی از آن بهره‌ی شما می‌تواند بود؟!

هم از این شعرها پیداست که شما قافیه‌سنجی را دستاویز هرگونه بی‌آبروگری و پرده‌دری ساخته‌اید بی‌آنکه زشتی این کار را دریابید. کنون بگویید مقصود از خرابات چیست؟! مرد خردمندی چرا خاک می آلوده‌ی خرابات را ببوسد؟! وآنگاه آنهمه شعرهای خراباتی که دیگران پیش از شما سروده‌اند آیا چه سودی از آنها بهره‌ی گویندگان یا شنوندگان شده است که از این شعرهای شما بهره‌ی خودتان یا دیگران باشد؟!.

می‌دانم چه خواهید گفت. خواهید گفت این عبارتهایی است که معنیهای دیگری از آنها مقصود است. چنانکه پیش از شما دیگران این عذر را آورده‌اند.

ولی بدانید که این سخن عذر بدتر از گناه است. اینکه کسی «شناختن خدا» یا «از خود گذشتگی و پشت پا زدن بقیودات» را می یا میکده یا خرابات یا اینگونه نامها بخواند خود نادانی و بیخردی است.

وآنگاه مگر این تأویل و عذرخواهی در همه جا پیشرفت دارد؟

آیا در شعر پایین :

آن تلخ‌وش که صوفی ام‌الخبائثش خواند
احلی لنا و اشهی من قبلة العذاری

از «تلخ‌وش» جز می تلخ مست‌کننده چه معنی دیگری مقصد می‌تواند بود؟!

اما اینکه خود را ساده‌پرست خوانده‌اید از دو حال بیرون نیست : یکی آنکه براستی ساده‌پرست باشید. در اینجا باید شما را از پستترین و پلیدترین کسان شمرد و درخور هرگونه نکوهش دانست. دیگری آنکه براستی ساده‌پرست نیستید و تنها برای راه افتادن کار شعر و قافیه سنجی چنان تهمت زشتی را بر خود روا داشته‌اید در آنحال بدا نادانی شما. بیخرد آن کسی که از بهر شعر خود را آلوده‌ی هر ننگی گرداند.

این رسم که بسیاری از شعرا داشته‌اند و عشقبازی با ساده‌رویان کرده‌اند این یک خیانت زشتی است که از آنان سر زده و ایرانیان را سرافکنده‌ی جهان ساخته. به هر حال آن زمانی که شعرا آلوده‌ی چنین نادانیها بودند و گستاخانه زبان به هر زشتگویی باز می‌کردند و دانسته و نادانسته تیشه بریشه‌ی نیکنامی کشور خود می‌زدند سپری گردیده. امروز زمان دیگری است. امروز نیکنامی ایران گرانمایه‌تر از هر چیز می‌باشد و کسانی که با گفتار یا کردار مایه‌ی بدنامی این کشور می‌شوند باید بیباکانه بر سر آنان کوفت و هرگز نکوهش از آنان دریغ نداشت.

شما می‌پرسید : بزرگی که شعر را نکوهش کرده کیست؟. بسی شگفت است که شما آن بزرگ را نمی‌شناسید. من اینک خودِ فرموده‌ی او را می‌آورم : «وَالشُّعَرَاءُ یتَّبِعُهُمُ الْغَاوُونَ أَلَمْ تَرَ أَنَّهُمْ فِی کلِّ وَادٍ یهِیمُونَ وَأَنَّهُمْ یقُولُونَ مَا لَا یفْعَلُونَ» (1) .

شما چه شاعر باشید و چه نباشید اگر از خرد بیگانه نیستید نبایستی از آن نگارشهای پاکدلانه‌ی من دل‌آزرده شوید. آیا این بر خود شعرا گواراست که مختاری غزنوی در قصیده‌ای که سروده بی‌غیرتانه بزشتترین گناهی اعتراف کرده و تذکره‌نویسان بیخردانه قصیده‌ی او را در همه جا نقل کرده‌اند؟! همچون انوری که قطعه در طلب شراب ساخته و خود روی شرم و آزرم را سیاه گردانیده و این قطعه‌ی او در همه جا یاد کرده شده؟! همه‌ی اینها از آنجا برخاسته که خردمندان همیشه در برابر این نادانیها و فرومایگیها بخاموشی می‌گراییده‌اند و زبان بنکوهش نمی‌گشاده‌اند. اگر کسی در آن زمان نکوهش انوری و مختاری را می‌کرد دیگر سوزنی‌ها و یغماها و صادق ملارجب‌ها و ایرج‌میرزاها پدید نمی‌آمدند و شما نمی‌توانستید بدینسان بیباکانه خود را «ساده‌پرست» بخوانید.


پابرگی :
1ـ معنی آنکه : و شاعران را گمراهان پیروى مى‌کنند. مگر ندیده‌اى که آنان در هر وادی سرگردانند و مى‌گویند آنچه نمى‌کنند. سوره‌ی شعراء آیه‌های 224 و 225 و 226


.
ایرج‌میرزا