🔶 دفتر «در پیرامون شعر و صوفیگری»
🔸 در پیرامون شعر (تکهی 1)
بشر ابتدایی گاهی هنگام هجوم غم و اندوه و یا موقع شادی و شعف خاصه که این دو حال ناشی از شیفتگی و دلدادگی بود بیاختیار با بعضی عبارات و کلمات زمزمه میکرد بدون اینکه خود ملتفت چگونگی آن باشد و نامی بدان بگذارد حاکی از احساسات درونی او و طرز جمله بندی و آهنگش غیر از طرز گفتارهای عادی میبود که خود نیز نمیدانست و یا متوجه نبود که این فرازهای غیرعادی چیست ، از چه از کجا تراوش میکند الا اینکه آبی بدان بآتش درونی خود میریخت و دل خود را تسلی میداد اکنون نیز درمیان ایلات صحرانورد و روستاییان نمونههای بسیاری از این جملهبندیها موجود است که بآهنگهای بومی خود میخوانند.
بیشبهه حکم توان کرد که این زمزمه و ترنمات تراوشهای همان قریحهی شعریست که برای بشر بعضاً فطری و غریزیست و مانند همهی قواء و موالید طبیعت در اول بروز و ظهور خود ساده و ناقص بوده و رفته رفته در سایهی ناموس تکامل ترقی کرده و صورت کنونی را گرفته و یا خود باید گفت در اثر آلایش تمدن بشر و توسعهی افکار از سرمنزل حقیقت دور افتاده و بوادی مجاز افتاده و صورت تصنع برخود گرفته است که اکنون شعرش مینامیم.
در هر صورت چیزی که قابل تردید نیست این است در همان عهد اول نخستین بروز آثار این قریحه در وجود بشر با تأثرات غمانگیز و احساسات عشقی و افکار ذوقی و هوسات درونی بوده که گویی بین اینها یک علاقه و پیوستگی معنوی موجود و یا خود عشق و هوس این قوه را در وجود بشر برای شرح اثرات پر سوز و گدازی که در دل آدمی میگذارد استخدام کرده ـ در هر دلی که سلطان عشق خیمه و خرگاه برافراخت و در کشوری که لشکر غم به یغما پرداخت این قوه فوراً بترجمانی برخاسته مانند آژانسهای اروپا بنشر وقایع و اخبار میپردازد.
این قوهی فطری مادامی که سادگی خود را از دست نداده بود همیشه با غم و شادی همراز و با عشق و هوس دمساز بود و با ذوق و محبت همه جا همعنان میرفت ولی هر قدر بیشتر پیرایه و آرایش بر خود گرفت و به هر اندازه زیادتر بلفافههای تصنع و تکلف پیچیده گشت صفایش بیشتر کدر یافت و از حقیقت بسوی مجاز گرایید تا بالاخره شاهد بازاری و یا هر جایی شد و با هرکس و ناکس در آمیخت و با هر رند و اوباشی بیآویخت تا در خم اخلاق هر قومی رنگی بخود گرفت.
از قدیمترین زمانی که ما خبر از شیوع و تلون موضوعات شعری داریم در نزد یونانیان است این قوم که جماعتی بودند اندک و حکومتهای ملی کوچک داشتند در مقابل تجاوزات دشمنان قوی پنجه محتاج بودند که بوسایل ممکنه حسیات ملی جماعت را تهیج و مردم را بحفظ آزادی و وطن تحریص کنند وسیلهی مؤثری که برای حصول این مقصود اندیشیدند در ضمن نمایشهای شهامتانگیز و داستانهای پهلوانان و نیمخدایان قدیم و نطق و خطابه توسل باین قوهی فطری بود که تا آن وقت در آنجا نیز مثل همه جای دنیا اختصاص بترجمانی حسیات ذوقی داشت و از غم و شادی خبر میداد.
.
🔸 در پیرامون شعر (تکهی 1)
بشر ابتدایی گاهی هنگام هجوم غم و اندوه و یا موقع شادی و شعف خاصه که این دو حال ناشی از شیفتگی و دلدادگی بود بیاختیار با بعضی عبارات و کلمات زمزمه میکرد بدون اینکه خود ملتفت چگونگی آن باشد و نامی بدان بگذارد حاکی از احساسات درونی او و طرز جمله بندی و آهنگش غیر از طرز گفتارهای عادی میبود که خود نیز نمیدانست و یا متوجه نبود که این فرازهای غیرعادی چیست ، از چه از کجا تراوش میکند الا اینکه آبی بدان بآتش درونی خود میریخت و دل خود را تسلی میداد اکنون نیز درمیان ایلات صحرانورد و روستاییان نمونههای بسیاری از این جملهبندیها موجود است که بآهنگهای بومی خود میخوانند.
بیشبهه حکم توان کرد که این زمزمه و ترنمات تراوشهای همان قریحهی شعریست که برای بشر بعضاً فطری و غریزیست و مانند همهی قواء و موالید طبیعت در اول بروز و ظهور خود ساده و ناقص بوده و رفته رفته در سایهی ناموس تکامل ترقی کرده و صورت کنونی را گرفته و یا خود باید گفت در اثر آلایش تمدن بشر و توسعهی افکار از سرمنزل حقیقت دور افتاده و بوادی مجاز افتاده و صورت تصنع برخود گرفته است که اکنون شعرش مینامیم.
در هر صورت چیزی که قابل تردید نیست این است در همان عهد اول نخستین بروز آثار این قریحه در وجود بشر با تأثرات غمانگیز و احساسات عشقی و افکار ذوقی و هوسات درونی بوده که گویی بین اینها یک علاقه و پیوستگی معنوی موجود و یا خود عشق و هوس این قوه را در وجود بشر برای شرح اثرات پر سوز و گدازی که در دل آدمی میگذارد استخدام کرده ـ در هر دلی که سلطان عشق خیمه و خرگاه برافراخت و در کشوری که لشکر غم به یغما پرداخت این قوه فوراً بترجمانی برخاسته مانند آژانسهای اروپا بنشر وقایع و اخبار میپردازد.
این قوهی فطری مادامی که سادگی خود را از دست نداده بود همیشه با غم و شادی همراز و با عشق و هوس دمساز بود و با ذوق و محبت همه جا همعنان میرفت ولی هر قدر بیشتر پیرایه و آرایش بر خود گرفت و به هر اندازه زیادتر بلفافههای تصنع و تکلف پیچیده گشت صفایش بیشتر کدر یافت و از حقیقت بسوی مجاز گرایید تا بالاخره شاهد بازاری و یا هر جایی شد و با هرکس و ناکس در آمیخت و با هر رند و اوباشی بیآویخت تا در خم اخلاق هر قومی رنگی بخود گرفت.
از قدیمترین زمانی که ما خبر از شیوع و تلون موضوعات شعری داریم در نزد یونانیان است این قوم که جماعتی بودند اندک و حکومتهای ملی کوچک داشتند در مقابل تجاوزات دشمنان قوی پنجه محتاج بودند که بوسایل ممکنه حسیات ملی جماعت را تهیج و مردم را بحفظ آزادی و وطن تحریص کنند وسیلهی مؤثری که برای حصول این مقصود اندیشیدند در ضمن نمایشهای شهامتانگیز و داستانهای پهلوانان و نیمخدایان قدیم و نطق و خطابه توسل باین قوهی فطری بود که تا آن وقت در آنجا نیز مثل همه جای دنیا اختصاص بترجمانی حسیات ذوقی داشت و از غم و شادی خبر میداد.
.
🔶 «بدبختی توده و ریشهی آن»
🔸 پراکندهاندیشی چه اثری تواند داشت؟.. (تکهی یک از چهار)
در چند شمارهی پیش نمونهای از پراکندگی اندیشهها را نشان دادیم. کنون میخواهیم دنبالهی سخن را گرفته پیش رویم. میخواهیم رابطهای را که میانهی آن اندیشههای پراکنده با بدبختیها و درماندگیهای ایرانیان است روشن گردانیم : این بدبختیها و درماندگیها چه ربطی باندیشههای پراکنده دارد؟!.. مگر اندیشه هم میتواند یک تودهی بزرگی را بدینسان درمانده گرداند؟!.. برای دانستن اینها باید چند چیز را بدیده گرفت :
1) «سرچشمهی کارهای آدمی مغز اوست». شما را به هر کاری مغزتان وامیدارد. مرکز اراده مغز است.
2) «مغز تابع اندیشههاییست که در آن جا گیرد». مثلاً فلان پیرهزن بزیارت سقاخانه میرود و نذر بآنجا میبرد ولی شما بآن ریشخند میکنید و اگر بدستتان افتاد آن سقاخانه را ویران خواهید کرد ـ این تفاوت از آنجاست که در مغز او اندیشههای دیگر است و در مغز شما اندیشههای دیگر. اگر بآن پیرهزن هم حقایق را یاد داده بگوییم : این سقاخانهها هیچکارهی جهانست. اینها نه تنها به بیماران شفا نتوانند داد ، بلکه سالانه صدها کسان را مبتلای بیماری میگردانند ـ وقتی که اینها را باو یاد دهیم ، خواهید دید دیگر او نیز بزیارت سقاخانه نمیرود ، و بلکه باید گفت نمیتواند رفت [«نمیتواند رفت» سبک شدهی «نمیتواند رفتن» است.]. دیگر ارادهای که او را بتکان آورده و بسوی سقاخانه روانه گرداند نیست.
3) خراباتیگری و باورهای رندانه که دلها را پر گردانیده :
مِی خور که ندانی ز کجا آمدهای
خوش باش که ندانی بکجا خواهی رفت
چون کار نه بر مراد ما خواهد رفت
اندیشه و جهد ما کجا خواهد رفت
روزی که گذشتست ازو یاد مکن
فردا که نیامدست فریاد مکن
بر نامده و گذشته بنیاد مکن
حالی خوش باش و عمر بر باد مکن
این گفتههای زهرآلود که با تار و دنبک خوانده میشود ، تا ته دلها تأثیر کرده و بدترین زیان را میرسانیده.
4) «اندیشههای ضد هم مغز را از کار اندازد». چون دانستیم مغز تابع اندیشههایی است که در آن جا گیرد باید بآسانی بپذیریم که اندیشههای ضد هم مغز را از کار میاندازد. زیرا این اندیشهها هر یکی آن را بکار دیگری وادارد و آن درمیانه درماند. درست بدان میماند که بیک ترنی دو لوکومتیو ببندند که یکی از جلو باین سو کشد و دیگری از پشت بآن سو ، پیداست که ترن درمیان آن دو بیکاره خواهد ماند.
شما اگر در سر یک سهراهی بایستید و یک کسی بآنجا رسیده بپرسد : «راه فلان اداره کدامست» و شما خود یک راهی را نشان دهید و رفیقتان راه دیگری را ، خواهید دید که آن شخص درمانده و نتواند بهیچ یکی از دو راه روانه گردد. از این آزمایش صدها نمونه توان پیدا کرد.
اگر شما این سه مقدمه را نیک اندیشید و باهم بسنجید رابطهای را که درمیان اندیشههای ضد هم و پریشان با درماندگیهای ایران است بآسانی خواهید دریافت. این اندیشهها مغزها را از کار انداخته و ارادهها را سست گردانیده ، اینست یک تودهی بزرگی را درمانده و بیچاره گردانیده. این چیزیست که خودتان بآسانی توانید دریافت. با اینحال ما باز هم دلیلهایی یاد میکنیم.
امروز در سراسر جهان هیاهویی برخاسته و تودهها ، سختترین نبردها را باهم میکنند و در همهی کشورها مردمان بآیندهی خود توجه دارند و از هیچ کوششی بازنمیایستند. در همه جای جهان صدا افتاده که باید بکوشیم و کشور خود را نگه داریم و آزادی را از دست ندهیم. اینها جملههاییست که در کشورها تکرار میشود ، در ایران نیز این سخنان هر روز گفته میشود و با اینحال شما اگر دقت کنید تأثیری از آنها درمیان نیست و ایرانیان با صد بیپروائی روز میگذرانند. اگر این گفتهها در ایرانیان تأثیر داشت بایستی درگام نخست بهمدستی و یگانگی کوشند ، (زیرا گام نخست همهی کوششها آنست) ، و شما میبینید که آنچه در ایران نیست ، یگانگی و همدستیست ، بلکه میبینید که بجای همدستی بدستهبندیهای بسیار کودکانه میکوشند و هر چند تنی در یکجا نشسته یک حزبی پدید میآورند. دیگر چه دلیلی بالاتر از این که آن سخنان را در این مردم تأثیری نیست و هیچگاه تکانی در دلهاشان پدید نمیآورد.
آیا این از چیست؟.. چرا این مردم باین حال افتادهاند؟... چرا اندیشهی خود و فرزندان خود را نمیکنند؟..
.
🔸 پراکندهاندیشی چه اثری تواند داشت؟.. (تکهی یک از چهار)
در چند شمارهی پیش نمونهای از پراکندگی اندیشهها را نشان دادیم. کنون میخواهیم دنبالهی سخن را گرفته پیش رویم. میخواهیم رابطهای را که میانهی آن اندیشههای پراکنده با بدبختیها و درماندگیهای ایرانیان است روشن گردانیم : این بدبختیها و درماندگیها چه ربطی باندیشههای پراکنده دارد؟!.. مگر اندیشه هم میتواند یک تودهی بزرگی را بدینسان درمانده گرداند؟!.. برای دانستن اینها باید چند چیز را بدیده گرفت :
1) «سرچشمهی کارهای آدمی مغز اوست». شما را به هر کاری مغزتان وامیدارد. مرکز اراده مغز است.
2) «مغز تابع اندیشههاییست که در آن جا گیرد». مثلاً فلان پیرهزن بزیارت سقاخانه میرود و نذر بآنجا میبرد ولی شما بآن ریشخند میکنید و اگر بدستتان افتاد آن سقاخانه را ویران خواهید کرد ـ این تفاوت از آنجاست که در مغز او اندیشههای دیگر است و در مغز شما اندیشههای دیگر. اگر بآن پیرهزن هم حقایق را یاد داده بگوییم : این سقاخانهها هیچکارهی جهانست. اینها نه تنها به بیماران شفا نتوانند داد ، بلکه سالانه صدها کسان را مبتلای بیماری میگردانند ـ وقتی که اینها را باو یاد دهیم ، خواهید دید دیگر او نیز بزیارت سقاخانه نمیرود ، و بلکه باید گفت نمیتواند رفت [«نمیتواند رفت» سبک شدهی «نمیتواند رفتن» است.]. دیگر ارادهای که او را بتکان آورده و بسوی سقاخانه روانه گرداند نیست.
3) خراباتیگری و باورهای رندانه که دلها را پر گردانیده :
مِی خور که ندانی ز کجا آمدهای
خوش باش که ندانی بکجا خواهی رفت
چون کار نه بر مراد ما خواهد رفت
اندیشه و جهد ما کجا خواهد رفت
روزی که گذشتست ازو یاد مکن
فردا که نیامدست فریاد مکن
بر نامده و گذشته بنیاد مکن
حالی خوش باش و عمر بر باد مکن
این گفتههای زهرآلود که با تار و دنبک خوانده میشود ، تا ته دلها تأثیر کرده و بدترین زیان را میرسانیده.
4) «اندیشههای ضد هم مغز را از کار اندازد». چون دانستیم مغز تابع اندیشههایی است که در آن جا گیرد باید بآسانی بپذیریم که اندیشههای ضد هم مغز را از کار میاندازد. زیرا این اندیشهها هر یکی آن را بکار دیگری وادارد و آن درمیانه درماند. درست بدان میماند که بیک ترنی دو لوکومتیو ببندند که یکی از جلو باین سو کشد و دیگری از پشت بآن سو ، پیداست که ترن درمیان آن دو بیکاره خواهد ماند.
شما اگر در سر یک سهراهی بایستید و یک کسی بآنجا رسیده بپرسد : «راه فلان اداره کدامست» و شما خود یک راهی را نشان دهید و رفیقتان راه دیگری را ، خواهید دید که آن شخص درمانده و نتواند بهیچ یکی از دو راه روانه گردد. از این آزمایش صدها نمونه توان پیدا کرد.
اگر شما این سه مقدمه را نیک اندیشید و باهم بسنجید رابطهای را که درمیان اندیشههای ضد هم و پریشان با درماندگیهای ایران است بآسانی خواهید دریافت. این اندیشهها مغزها را از کار انداخته و ارادهها را سست گردانیده ، اینست یک تودهی بزرگی را درمانده و بیچاره گردانیده. این چیزیست که خودتان بآسانی توانید دریافت. با اینحال ما باز هم دلیلهایی یاد میکنیم.
امروز در سراسر جهان هیاهویی برخاسته و تودهها ، سختترین نبردها را باهم میکنند و در همهی کشورها مردمان بآیندهی خود توجه دارند و از هیچ کوششی بازنمیایستند. در همه جای جهان صدا افتاده که باید بکوشیم و کشور خود را نگه داریم و آزادی را از دست ندهیم. اینها جملههاییست که در کشورها تکرار میشود ، در ایران نیز این سخنان هر روز گفته میشود و با اینحال شما اگر دقت کنید تأثیری از آنها درمیان نیست و ایرانیان با صد بیپروائی روز میگذرانند. اگر این گفتهها در ایرانیان تأثیر داشت بایستی درگام نخست بهمدستی و یگانگی کوشند ، (زیرا گام نخست همهی کوششها آنست) ، و شما میبینید که آنچه در ایران نیست ، یگانگی و همدستیست ، بلکه میبینید که بجای همدستی بدستهبندیهای بسیار کودکانه میکوشند و هر چند تنی در یکجا نشسته یک حزبی پدید میآورند. دیگر چه دلیلی بالاتر از این که آن سخنان را در این مردم تأثیری نیست و هیچگاه تکانی در دلهاشان پدید نمیآورد.
آیا این از چیست؟.. چرا این مردم باین حال افتادهاند؟... چرا اندیشهی خود و فرزندان خود را نمیکنند؟..
.
✴️ در پیرامون نوشتههای پیمان
🔸 گفتگو چگونه باید كرد - تکهی 3
بارها گفتهایم ما برای دین استوارترین بنیاد را گزاردهایم. زیرا معنی درست آن را بدست دادهایم. چیزهایی كه ما دین مینامیم همه راستی است و همه بسود جهان میباشد. كسانی اگر بخواهند یک ایراد بآن نتوانند گرفت. چنین كاری در تاریخِ دین بیمانند است و ما این را هنگامی انجام دادهایم كه دانشها پیشرفت بیاندازه كرده و هیاهوی مادّیگری بهمه جا رسیده و دین بسیار زبون شده بود. هنگامی انجام دادهایم كه در جهان چند گونه اندیشه برای زندگی پیدا شده و از هر اندیشهای صدها و هزارها دانشمندان هواداری مینمودند.
كنون دینداران چه این كار را از من شناسند و یا بخواست خدا دانند به هر دو حال باید خرسندی نمایند و همدستی و یاوری كنند. ولی ما میبینیم كسانی دشمنی مینمایند تنها باین نام كه ما یادی از امامان ایشان نمیكنیم و با كیش شیعی همراهی نشان نمیدهیم. بلندی نام خدا ، و رستگاری جهانیان ، و آبادی جهان ، همه در نزد آنان بیارج است ، و تنها بنگهداری دستگاهی میكوشند كه در پندارهای خود برای امامان چیدهاند.
برخی از آنان بكارهایی میپردازند كه جز دیوانگی نتوان شمرد. مثلاً سخنانی را كه ما مینویسیم میگویند : «در اخبار هم هست». دروغ باین بزرگی را به رخ ما میكشند. شما نیک اندیشید كه اینان چه نتیجهای از این كار خود میخواهند. یک مردی با خرد باید هر كارش برای یک نتیجه باشد. شما از اینان بپرسید چه نتیجهای از این كار میخواهید؟!.. چه سودی از این مردمآزاری چشم میدارید؟!.. ای دروغگو ، اگر اینها در اخبار هست چرا علماتان نمیگفتند؟! چرا خوار و زبون ، خود را بگوشهای كشیده در برابر هیاهوی اروپاییگری و مادّیگری خاموش مینشستند؟!..
نیک بدان میماند كه بشهری دشمن رو آورده و همهی خاندانها را بیم فراگرفته ، و شما كه با كسانی دست بهم داده بجلوگیری میكوشید و جنگ سختی میكنید ، در گرماگرم كار ناگهان یكی از پشت سر دامن شما را بكشد و چون رو گردانید ببینید چنین میگوید : «این تفنگی كه در دست شما است فلان خویشاوند من ساخته است!» این را میگوید و بخود میبالد. آیا شما باین مرد هوسباز چه خواهید گفت؟!..
ببینید : دانشها پیش رفته و مردمان همگی از آنها سود میجویند : صدها نادانسته را میدانند ، زمین و آفتاب و ستارگان را بهتر میشناسند ، افزارهای شگفتانگیز میسازند ، زندگی را باشكوهتر میگردانند ، كشور خود را آبادتر و نیرومندتر میگردانند ، كسی اگر دیندار است از همین دانشها توانایی و دانایی خدا را هرچه بهتر میشناسد ـ هر دستهای از راه دیگری از آن دانشها سود میجویند. ولی اینها تا دیری ایستادگی مینمودند و میجنگیدند : «اینها با احادیث مخالف است» ، «معصوم چنین خبری نداده» و كنون برگشته چنین میگویند : «اینها تمام در اخبار هست» ، و آنگاه میگردند و از كتابها یک حدیثی پیدا میكنند و آغاز و انجامش را میاندازند و یک جایش را كه اندکنزدیكی با خواستشان میدارد یا با گزارش [1] توان نزدیک گردانید گرفته و به رخ جهانیان میكشند ، و یک چنین بازیچهی خنکی را «دین» میشناسند.
ما از اینها داستانهایی دیدهایم كه نوشتنش را دوست نمیداریم. ولی از آنسوی میبینیم تا ننوییسم چاره نخواهد شد و اینست ناگزیر گردیده برخی را مینویسیم :
مردی از قم گفتاری فرستاده كه ما در پیمان بچاپ رسانیم : «تاریخچهی زندگانی شاه سید احمد». مینویسد : فلان هنگام به قم آمد و فلان اندازه زندگی كرد. «عنین بود و دو چشمش نیز از آبله تباه گردید» آنگاه مینویسد : «اشخاصی كه بمرض سختی مبتلا باشند ، چون بمشهدِ او ملتجی شوند و توسل جویند شفا یابند».
مردی كه در زندگانی خود به دو درد بدی دچار بوده و چاره نمیتوانسته ، دانسته نیست چگونه پس از مردن به هر بیماری بهبود میدهد؟!.. آیا این نیرو درو از كجا پیدا شده؟!.. چنین گفتار بسیار پوچ و بیمزه و بیخردانه را مینویسد و میفرستد كه ما در پیمان بچاپ رسانیم. آنگاه مردی با این نافهمی و نادانی خود را دانا میشمارد و میآید و مینشیند و همسرانه با من گفتگو میكند و از خدا و دین و زندگانی سخن میراند و هرگز گمان كمی[=نقص] بخود نمیبرد.
از آن عالم مراغهای خشنود باید بود. در برابر نوشتههای ما بسخنانی پرداخته. این نشان نیكی اوست. هستند بسیاری كه بكینه و دشمنی برمیخیزند و از زباندرازی و دروغ بازنمیایستند ، و اینها را در راه آن كیش خود سزا میشمارند. [2]
[1] ـ گزارش = تأویل ، بیرون بردن سخنی از معنی راست خودش. ـ و
[2] : برای نمونه این را ببینید https://t.me/kasravi_ahmad/753
🔸 گفتگو چگونه باید كرد - تکهی 3
بارها گفتهایم ما برای دین استوارترین بنیاد را گزاردهایم. زیرا معنی درست آن را بدست دادهایم. چیزهایی كه ما دین مینامیم همه راستی است و همه بسود جهان میباشد. كسانی اگر بخواهند یک ایراد بآن نتوانند گرفت. چنین كاری در تاریخِ دین بیمانند است و ما این را هنگامی انجام دادهایم كه دانشها پیشرفت بیاندازه كرده و هیاهوی مادّیگری بهمه جا رسیده و دین بسیار زبون شده بود. هنگامی انجام دادهایم كه در جهان چند گونه اندیشه برای زندگی پیدا شده و از هر اندیشهای صدها و هزارها دانشمندان هواداری مینمودند.
كنون دینداران چه این كار را از من شناسند و یا بخواست خدا دانند به هر دو حال باید خرسندی نمایند و همدستی و یاوری كنند. ولی ما میبینیم كسانی دشمنی مینمایند تنها باین نام كه ما یادی از امامان ایشان نمیكنیم و با كیش شیعی همراهی نشان نمیدهیم. بلندی نام خدا ، و رستگاری جهانیان ، و آبادی جهان ، همه در نزد آنان بیارج است ، و تنها بنگهداری دستگاهی میكوشند كه در پندارهای خود برای امامان چیدهاند.
برخی از آنان بكارهایی میپردازند كه جز دیوانگی نتوان شمرد. مثلاً سخنانی را كه ما مینویسیم میگویند : «در اخبار هم هست». دروغ باین بزرگی را به رخ ما میكشند. شما نیک اندیشید كه اینان چه نتیجهای از این كار خود میخواهند. یک مردی با خرد باید هر كارش برای یک نتیجه باشد. شما از اینان بپرسید چه نتیجهای از این كار میخواهید؟!.. چه سودی از این مردمآزاری چشم میدارید؟!.. ای دروغگو ، اگر اینها در اخبار هست چرا علماتان نمیگفتند؟! چرا خوار و زبون ، خود را بگوشهای كشیده در برابر هیاهوی اروپاییگری و مادّیگری خاموش مینشستند؟!..
نیک بدان میماند كه بشهری دشمن رو آورده و همهی خاندانها را بیم فراگرفته ، و شما كه با كسانی دست بهم داده بجلوگیری میكوشید و جنگ سختی میكنید ، در گرماگرم كار ناگهان یكی از پشت سر دامن شما را بكشد و چون رو گردانید ببینید چنین میگوید : «این تفنگی كه در دست شما است فلان خویشاوند من ساخته است!» این را میگوید و بخود میبالد. آیا شما باین مرد هوسباز چه خواهید گفت؟!..
ببینید : دانشها پیش رفته و مردمان همگی از آنها سود میجویند : صدها نادانسته را میدانند ، زمین و آفتاب و ستارگان را بهتر میشناسند ، افزارهای شگفتانگیز میسازند ، زندگی را باشكوهتر میگردانند ، كشور خود را آبادتر و نیرومندتر میگردانند ، كسی اگر دیندار است از همین دانشها توانایی و دانایی خدا را هرچه بهتر میشناسد ـ هر دستهای از راه دیگری از آن دانشها سود میجویند. ولی اینها تا دیری ایستادگی مینمودند و میجنگیدند : «اینها با احادیث مخالف است» ، «معصوم چنین خبری نداده» و كنون برگشته چنین میگویند : «اینها تمام در اخبار هست» ، و آنگاه میگردند و از كتابها یک حدیثی پیدا میكنند و آغاز و انجامش را میاندازند و یک جایش را كه اندکنزدیكی با خواستشان میدارد یا با گزارش [1] توان نزدیک گردانید گرفته و به رخ جهانیان میكشند ، و یک چنین بازیچهی خنکی را «دین» میشناسند.
ما از اینها داستانهایی دیدهایم كه نوشتنش را دوست نمیداریم. ولی از آنسوی میبینیم تا ننوییسم چاره نخواهد شد و اینست ناگزیر گردیده برخی را مینویسیم :
مردی از قم گفتاری فرستاده كه ما در پیمان بچاپ رسانیم : «تاریخچهی زندگانی شاه سید احمد». مینویسد : فلان هنگام به قم آمد و فلان اندازه زندگی كرد. «عنین بود و دو چشمش نیز از آبله تباه گردید» آنگاه مینویسد : «اشخاصی كه بمرض سختی مبتلا باشند ، چون بمشهدِ او ملتجی شوند و توسل جویند شفا یابند».
مردی كه در زندگانی خود به دو درد بدی دچار بوده و چاره نمیتوانسته ، دانسته نیست چگونه پس از مردن به هر بیماری بهبود میدهد؟!.. آیا این نیرو درو از كجا پیدا شده؟!.. چنین گفتار بسیار پوچ و بیمزه و بیخردانه را مینویسد و میفرستد كه ما در پیمان بچاپ رسانیم. آنگاه مردی با این نافهمی و نادانی خود را دانا میشمارد و میآید و مینشیند و همسرانه با من گفتگو میكند و از خدا و دین و زندگانی سخن میراند و هرگز گمان كمی[=نقص] بخود نمیبرد.
از آن عالم مراغهای خشنود باید بود. در برابر نوشتههای ما بسخنانی پرداخته. این نشان نیكی اوست. هستند بسیاری كه بكینه و دشمنی برمیخیزند و از زباندرازی و دروغ بازنمیایستند ، و اینها را در راه آن كیش خود سزا میشمارند. [2]
[1] ـ گزارش = تأویل ، بیرون بردن سخنی از معنی راست خودش. ـ و
[2] : برای نمونه این را ببینید https://t.me/kasravi_ahmad/753
Telegram
کتابخانه پاکدینی (کتابهای احمد کسروی و یاران او)
🔹 خمینی : جاهایی که تهمت و دروغ جایز و واجب است.
🔹این یکی از درسهاییست که خمینی در نجف به شاگردانش میداده و آنها از ضبط صوت بروی کاغذ آورده و بچاپ میرسانیدهاند. عنوان آنها «حکومت اسلامی یا ولایت فقیه» بوده است. جستار این فایل (درس) تهمت زدن و دروغ ساختن…
🔹این یکی از درسهاییست که خمینی در نجف به شاگردانش میداده و آنها از ضبط صوت بروی کاغذ آورده و بچاپ میرسانیدهاند. عنوان آنها «حکومت اسلامی یا ولایت فقیه» بوده است. جستار این فایل (درس) تهمت زدن و دروغ ساختن…
🔶 دفتر «در پیرامون شعر و صوفیگری»
🔸 در پیرامون شعر (تکهی 2)
مقاومتهایی را که یونانیان در مقابل حملات قشون نیرومند ایران هخامنشی از خود ظاهر ساختهاند نتیجهی حیرتآور همان تهییجات و تحریضاتست که یک سلسله افتخارات زوالناپذیری را در صحایف تاریخ روزگار برای ملت یونان باقی گذارده و گرامیترین اشخاص بین یونانیان قدیم همین شعراء و خطباء بودند که نامشان سردفتر تاریخ افتخار یونان و مجسمهی بعضی از آنها هنوز هم مورد ستایش یونانیان کنونی است.
همین حال را داشته است شعر و شاعری درمیان قبایل عرب دورهی جاهلیت. شأن و مقامی را که این قوم بدوی برای شعراء و حماسهسرایان خود قایل بودند و احتراماتی را که دربارهی آنها بجا میآوردند برای این بود که شهامت نفس و حس قومیت افراد قبیله در شعر و حماسهی آنها تهییج میشد و در مقابل دشمنان خویش مردانه میجنگیدند و تن بذلت و خواری نمیدادند و تا جایی بوجود آنها اهمیت میدادند که هر وقت نابغهای از میان یکی از قبایل طلوع میکرد مردم قبیله جشن بزرگی برپا کرده و مهمانیها میدادند و زنان برقص برخاسته و شادمانیها میکردند و قبایل دیگر از هر طرف برای تهنیت روی بدانجا میآوردند.
فی الواقع وظایفی را که حماسه سرایان عرب انجام میدادند عیناً همان وظایفی بود که خطباء و داستان سرایان یونان بجا میآوردند و این ترتیب تا اوایل دورهی اسلامی درمیان اعراب جاری و موضوع شعر منحصر بهمین مغازلات عشقی بود و اگر گاهی دایر بموعظه و مدیحهی اشخاص شعری در آن میان دیده شود از تفننات شعری و نادر است.
ولی از اوایل اسلام اوضاع تغییر کرد و قبایل عرب تحت حکومت اسلامی درآمدند و دورهی خودسری سپری شد جنگ و جدال از بین ایشان مرتفع گردید مجاهدین اسلام نیز با وجود آیات قرآن شریف که در وجوب جهاد و اجر مجاهدت نازل گشت به تهییجات دیگری محتاج نبودند.
در دورهی خلفای راشدین مدیحه خریداری نداشت مغازله مردود بود موعظه نیز با وجود قرآن و تهذیبات دینی که کاملاً نافذ بود رواجی نداشت تا اینکه دورهی خلفاء جور فرارسید نظر بوضعیتی که در طرز حکومت خود اتخاذ کرده بودند سعی داشتند بوسایل گوناگون و تبلیغات از مردم جلب نظر و سیاهکاریهای خود را جبران کنند از این راه زمینهی مساعدی برای مدیحهسرایی درست شد و بازار شعر و شاعری گرم گردید و رفته رفته دامنهی آن وسعت گرفت و موضوعهای مختلف ایجاد گشت ولی در همه حال شالودهی آن بروی مدیحه سرایی بود که علت غایی و مقصود اصلی شمرده میشد.
تا در دورهی خلفای عباسی شعر و ادبیات عرب بمنتها درجهی کمال خود رسید و بین ملل غیر عرب از قبیل ایران و مصر و سوریه و غیر آنها منتشر و مورد توجه گردید.
بعد از اینکه صفاریان سپس سامانیان در نقاط شرقی ایران بیرق استقلال برافراشتند آنان نیز در تبعیت خلفاء و امرای عرب برای نشر مفاخر و مدایح و شرح فتوحات خود بترویج شعر و شاعری بزبانی که محیط اقتضا داشت کوشیدند تا در اندک زمانی شعراء و گویندگان پارسیزبان از اقطار ایران برخاستند و در دربار گرد آمدند و بمرور ادبیات فارسی بوجود آمد و در برابر ادبیات پهناور عرب شروع بخودنمایی کرد.
هلم جراًً [=بدینسان] تا قرنی پیش شعر و شاعری در دربار پادشاهان ایران و دیگر سلاطین اسلامی یکی از شعایر مهم و شئون بزرگ پادشاهی شمرده میشد حتی از بین وزراء و سلاطین و امراء بعضاً شعرا و ادبای نامی برخاسته که دربارشان مجمع فضلا و محط رحال [=جای فرود آمدن حاجتخواهان] رجال علم و ادب بوده و فی الواقع مقام یک (محفل) علمی و ادبی را داشته و قدمهای بلندی را در راه ترقی علم و دانش برداشته و آثار گرانبهایی بیادگار گذاشتهاند.
.
🔸 در پیرامون شعر (تکهی 2)
مقاومتهایی را که یونانیان در مقابل حملات قشون نیرومند ایران هخامنشی از خود ظاهر ساختهاند نتیجهی حیرتآور همان تهییجات و تحریضاتست که یک سلسله افتخارات زوالناپذیری را در صحایف تاریخ روزگار برای ملت یونان باقی گذارده و گرامیترین اشخاص بین یونانیان قدیم همین شعراء و خطباء بودند که نامشان سردفتر تاریخ افتخار یونان و مجسمهی بعضی از آنها هنوز هم مورد ستایش یونانیان کنونی است.
همین حال را داشته است شعر و شاعری درمیان قبایل عرب دورهی جاهلیت. شأن و مقامی را که این قوم بدوی برای شعراء و حماسهسرایان خود قایل بودند و احتراماتی را که دربارهی آنها بجا میآوردند برای این بود که شهامت نفس و حس قومیت افراد قبیله در شعر و حماسهی آنها تهییج میشد و در مقابل دشمنان خویش مردانه میجنگیدند و تن بذلت و خواری نمیدادند و تا جایی بوجود آنها اهمیت میدادند که هر وقت نابغهای از میان یکی از قبایل طلوع میکرد مردم قبیله جشن بزرگی برپا کرده و مهمانیها میدادند و زنان برقص برخاسته و شادمانیها میکردند و قبایل دیگر از هر طرف برای تهنیت روی بدانجا میآوردند.
فی الواقع وظایفی را که حماسه سرایان عرب انجام میدادند عیناً همان وظایفی بود که خطباء و داستان سرایان یونان بجا میآوردند و این ترتیب تا اوایل دورهی اسلامی درمیان اعراب جاری و موضوع شعر منحصر بهمین مغازلات عشقی بود و اگر گاهی دایر بموعظه و مدیحهی اشخاص شعری در آن میان دیده شود از تفننات شعری و نادر است.
ولی از اوایل اسلام اوضاع تغییر کرد و قبایل عرب تحت حکومت اسلامی درآمدند و دورهی خودسری سپری شد جنگ و جدال از بین ایشان مرتفع گردید مجاهدین اسلام نیز با وجود آیات قرآن شریف که در وجوب جهاد و اجر مجاهدت نازل گشت به تهییجات دیگری محتاج نبودند.
در دورهی خلفای راشدین مدیحه خریداری نداشت مغازله مردود بود موعظه نیز با وجود قرآن و تهذیبات دینی که کاملاً نافذ بود رواجی نداشت تا اینکه دورهی خلفاء جور فرارسید نظر بوضعیتی که در طرز حکومت خود اتخاذ کرده بودند سعی داشتند بوسایل گوناگون و تبلیغات از مردم جلب نظر و سیاهکاریهای خود را جبران کنند از این راه زمینهی مساعدی برای مدیحهسرایی درست شد و بازار شعر و شاعری گرم گردید و رفته رفته دامنهی آن وسعت گرفت و موضوعهای مختلف ایجاد گشت ولی در همه حال شالودهی آن بروی مدیحه سرایی بود که علت غایی و مقصود اصلی شمرده میشد.
تا در دورهی خلفای عباسی شعر و ادبیات عرب بمنتها درجهی کمال خود رسید و بین ملل غیر عرب از قبیل ایران و مصر و سوریه و غیر آنها منتشر و مورد توجه گردید.
بعد از اینکه صفاریان سپس سامانیان در نقاط شرقی ایران بیرق استقلال برافراشتند آنان نیز در تبعیت خلفاء و امرای عرب برای نشر مفاخر و مدایح و شرح فتوحات خود بترویج شعر و شاعری بزبانی که محیط اقتضا داشت کوشیدند تا در اندک زمانی شعراء و گویندگان پارسیزبان از اقطار ایران برخاستند و در دربار گرد آمدند و بمرور ادبیات فارسی بوجود آمد و در برابر ادبیات پهناور عرب شروع بخودنمایی کرد.
هلم جراًً [=بدینسان] تا قرنی پیش شعر و شاعری در دربار پادشاهان ایران و دیگر سلاطین اسلامی یکی از شعایر مهم و شئون بزرگ پادشاهی شمرده میشد حتی از بین وزراء و سلاطین و امراء بعضاً شعرا و ادبای نامی برخاسته که دربارشان مجمع فضلا و محط رحال [=جای فرود آمدن حاجتخواهان] رجال علم و ادب بوده و فی الواقع مقام یک (محفل) علمی و ادبی را داشته و قدمهای بلندی را در راه ترقی علم و دانش برداشته و آثار گرانبهایی بیادگار گذاشتهاند.
.
🔶 «بدبختی توده و ریشهی آن»
🔸 پراکندهاندیشی چه اثری تواند داشت؟.. (تکهی دو از چهار)
ما پاسخ این پرسشها را میدانیم. بیچاره ایرانیان بیک درد بسیار خطرناکی مبتلا گردیدهاند. مثلاً در برابر همان سخنانی که دربارهی کشور و نگهداری آن گفته میشود در مغزها چند رشته تعلیمات ، که همگی بضد آنهاست خوابیده و من برخی از آنها را فهرستوار در اینجا میشمارم.
1) جبریگری و اعتقاد بقضا و قدر که از بدترین مخدرهاست. این عقیده در کتابها هست ، در شعرها هست ، در زبانها هست ، در سراسر مغزها خوابیده است :
بخت و دولت بکاردانی نیست
جز بتقدیر آسمانی نیست
رضا بداده بده وز جبین گره بگشای
که بر من و تو در اختیار نگشادند
2) عقیده بدفع بلا بوسیلهی نذر و طلسم و حرز و دعا. هر زمان که یک خطری رو میآورد ، بسیاری از مردم بجای آنکه همدست باشند و بچارهی آن کوشند هر یکی بیک وسیلهی نامشروع دیگری میپردازند. این نذر میکند اگر خودش و خاندانش سالم جَست یک گوسفندی بکشد. آن بسر دعانویس رفته یک دعای دفع بلا میگیرد. آن دیگری امید بدعا و توسل میبندد. چون این امیدها در دلها خوابیده اینست پروای خطر ندارند و درپی کوشش نمیباشند.
3) خراباتیگری و باورهای رندانه که دلها را پر گردانیده :
مِی خور که ندانی ز کجا آمدهای
خوش باش که ندانی بکجا خواهی رفت
چون کار نه بر مراد ما خواهد رفت
اندیشه و جهد ما کجا خواهد رفت
روزی که گذشتست ازو یاد مکن
فردا که نیامدست فریاد مکن
بر نامده و گذشته بنیاد مکن
حالی خوش باش و عمر بر باد مکن
این گفتههای زهرآلود که با تار و دنبک خوانده میشود ، تا ته دلها تأثیر کرده و بدترین زیان را میرسانیده.
4) عقیدههای باطل کیشی : «انسان باید در فکر آخرت باشد این جهان فانیست و به هر نحوی که باشد میگذرد». «الدنیا سجنالمؤمن و جنةالکافر» (1) ، «این دولت جابر است نباید باو مالیات پرداخت و سرباز داد» ، «اگر کسی در این جنگها (2) کشته شود مرتد است و بجهنم خواهد رفت».
5) تعلیمات صوفیگری : «انسان باید در فکر تهذیب نفس باشد و به کارهای دنیایی نپردازد» ، «جهاد اکبر مجادله با نفس است. باید کوشید و نفس را کشت. از آدمکشی چه نتیجه تواند بود؟!..».
6) بدآموزیهای مادّیگری : «آدم باید زیرک باشد و پول دربیاورد و زندگانی را با خوشی بسر دهد. من بروم کشته شوم که دیگران استراحت خواهند کرد؟!.. از استراحت آنها بمن چه نتیجه خواهد بود». این نیز سخنیست که از اروپا رسیده و در این سی سال آخر در سراسر ایران انتشار یافته و دلها را پر گردانیده.
7) فریبکاریهای سوسیالیستی : «میهنپرستی یعنی چه؟! تمام دنیا یک میهنست و همهی انسانها هممیهن میباشند». این هم از سخنانیست که در سالهای آخر بزبانها افتاده و دستاویزی بدست یک دسته داده است.
ببینید : در برابر یک سخنی هفت رشته سخنان متناقص که همه بضد آن میباشد رواج دارد و گوشها و دلها را پر گردانیده است. آیا اینها تأثیری نباید داشته باشد؟!.. آیا نبایستی مغزها را از کار اندازد و ارادهها را بکشد؟!. شما چگونه میخواهید که آن سخنانی که دربارهی کشور و نگهداری آن میگوییم تأثیر کند ولی اینها که با زبانهای مؤثرتر گفته شده و از سالها درمیان توده رواج داشته تأثیر نکند؟!..
پابرگیها :
1ـ معنی : این جهان زندان دیندار و بهشت بیدین است.
2ـ توجه کنید یکی از آن جنگهای مورد نظر ، جنگ سپاهیان ایران در برابر بیگانگان در شهریور20 بوده! چرا که علما فتوا به آن ندادهاند یا سودی از آن بدیده نداشتهاند.
.
🔸 پراکندهاندیشی چه اثری تواند داشت؟.. (تکهی دو از چهار)
ما پاسخ این پرسشها را میدانیم. بیچاره ایرانیان بیک درد بسیار خطرناکی مبتلا گردیدهاند. مثلاً در برابر همان سخنانی که دربارهی کشور و نگهداری آن گفته میشود در مغزها چند رشته تعلیمات ، که همگی بضد آنهاست خوابیده و من برخی از آنها را فهرستوار در اینجا میشمارم.
1) جبریگری و اعتقاد بقضا و قدر که از بدترین مخدرهاست. این عقیده در کتابها هست ، در شعرها هست ، در زبانها هست ، در سراسر مغزها خوابیده است :
بخت و دولت بکاردانی نیست
جز بتقدیر آسمانی نیست
رضا بداده بده وز جبین گره بگشای
که بر من و تو در اختیار نگشادند
2) عقیده بدفع بلا بوسیلهی نذر و طلسم و حرز و دعا. هر زمان که یک خطری رو میآورد ، بسیاری از مردم بجای آنکه همدست باشند و بچارهی آن کوشند هر یکی بیک وسیلهی نامشروع دیگری میپردازند. این نذر میکند اگر خودش و خاندانش سالم جَست یک گوسفندی بکشد. آن بسر دعانویس رفته یک دعای دفع بلا میگیرد. آن دیگری امید بدعا و توسل میبندد. چون این امیدها در دلها خوابیده اینست پروای خطر ندارند و درپی کوشش نمیباشند.
3) خراباتیگری و باورهای رندانه که دلها را پر گردانیده :
مِی خور که ندانی ز کجا آمدهای
خوش باش که ندانی بکجا خواهی رفت
چون کار نه بر مراد ما خواهد رفت
اندیشه و جهد ما کجا خواهد رفت
روزی که گذشتست ازو یاد مکن
فردا که نیامدست فریاد مکن
بر نامده و گذشته بنیاد مکن
حالی خوش باش و عمر بر باد مکن
این گفتههای زهرآلود که با تار و دنبک خوانده میشود ، تا ته دلها تأثیر کرده و بدترین زیان را میرسانیده.
4) عقیدههای باطل کیشی : «انسان باید در فکر آخرت باشد این جهان فانیست و به هر نحوی که باشد میگذرد». «الدنیا سجنالمؤمن و جنةالکافر» (1) ، «این دولت جابر است نباید باو مالیات پرداخت و سرباز داد» ، «اگر کسی در این جنگها (2) کشته شود مرتد است و بجهنم خواهد رفت».
5) تعلیمات صوفیگری : «انسان باید در فکر تهذیب نفس باشد و به کارهای دنیایی نپردازد» ، «جهاد اکبر مجادله با نفس است. باید کوشید و نفس را کشت. از آدمکشی چه نتیجه تواند بود؟!..».
6) بدآموزیهای مادّیگری : «آدم باید زیرک باشد و پول دربیاورد و زندگانی را با خوشی بسر دهد. من بروم کشته شوم که دیگران استراحت خواهند کرد؟!.. از استراحت آنها بمن چه نتیجه خواهد بود». این نیز سخنیست که از اروپا رسیده و در این سی سال آخر در سراسر ایران انتشار یافته و دلها را پر گردانیده.
7) فریبکاریهای سوسیالیستی : «میهنپرستی یعنی چه؟! تمام دنیا یک میهنست و همهی انسانها هممیهن میباشند». این هم از سخنانیست که در سالهای آخر بزبانها افتاده و دستاویزی بدست یک دسته داده است.
ببینید : در برابر یک سخنی هفت رشته سخنان متناقص که همه بضد آن میباشد رواج دارد و گوشها و دلها را پر گردانیده است. آیا اینها تأثیری نباید داشته باشد؟!.. آیا نبایستی مغزها را از کار اندازد و ارادهها را بکشد؟!. شما چگونه میخواهید که آن سخنانی که دربارهی کشور و نگهداری آن میگوییم تأثیر کند ولی اینها که با زبانهای مؤثرتر گفته شده و از سالها درمیان توده رواج داشته تأثیر نکند؟!..
پابرگیها :
1ـ معنی : این جهان زندان دیندار و بهشت بیدین است.
2ـ توجه کنید یکی از آن جنگهای مورد نظر ، جنگ سپاهیان ایران در برابر بیگانگان در شهریور20 بوده! چرا که علما فتوا به آن ندادهاند یا سودی از آن بدیده نداشتهاند.
.
Forwarded from پاکدینی ـ احمد کسروی
✴️ در پیرامون نوشتههای پیمان
🔸 گفتگو چگونه باید كرد - تکهی 4
مردی هست كه پیمان را از سال نخست آن خوانده است ، و كنون شما اگر دربارهی خدا بپرسید و دلیل برای هستی او بخواهید همان نوشتههای پیمان را خواهد گفت. اگر از روان و جاویدانی آن گفتگو كنید همان نوشتههای مهنامه را بمیان خواهد آورد. در هر زمینه كه بخواهید جز گفتههای ما را نخواهد گفت. كسی كه همهی دانشش از مهنامه است بارها دیدهایم همینكه یک چیزی را نپسندیده نامههای تندی نوشته و بیفرهنگی دریغ نگفته.
بارها از خود پرسیدهام : این مرد از ما چه میخواهد؟! چرا این اندازه گستاخی و بیشرمی مینماید؟!.. این اندازه نیكیناشناسی و خیرهرویی در آدمی چگونه تواند بود؟!.. سپس اندیشیدهام این مرد چون امامانی را همهكارهی جهان ، و خود را بستهی آنان میشناسد ، بهمین پشتگرمیست كه چنین گستاخ و خیرهرو گردیده ، و خود در راه بزرگ گردانیدن آن امامان هر بدی را نیک میشمارد. اینان كسانیند كه در كتابهاشان نوشتهاند : «روز قیامت ولایت امیرالمؤمنین را در یك كفهی ترازو ، و عبادت و اعمال ثقلین [1] را در كفهی دیگر آن گزارند و كفهی ولایت سنگینتر باشد» كسانی كه ترازوشان چنین است چه جای شگفت است كه اینهمه كارهای گرانمایهی پیمان را بچیزی نشمارند و سر هر ایراد بیخردانهای از در بیفرهنگی آیند؟!..
شما تنها این داستان «ولایت» را گیرید .. آیا این دستگاه خدا را بهم زدن نیست؟!.. آیا نیک و بد و پاداش و کیفر را از میان بردن نیست؟!.. مردمی كه با چنین اندیشهی كجی بزرگ گردند آیا توانند راست و دروغ و نیک و بد را از هم شناسند؟!. آیا توانند بكارهای بزرگ و نیک كسان ارج گزارند؟!.. آیا توانند در زندگی رستگار گردند؟!.. این بیخردی چه جدایی میدارد با آنكه یک دروغگویی لوحی نویسد و در آن چنین گوید : «هر كه این لوح را بخواند مزد صد شهید یابد»؟!. [2]
مردی بارها نزد من آمده و دربارهی كیش خود گفتگو كرده و گله نموده ، و پس از همه میبینم چنین میگوید : «آقا شما كیش ما را جدا از اسلام میشمارید؟!.. این كه همان اسلام است و ما هم كه موحدیم. نهایت امیرالمؤمنین چون زحمت بسیار كشیده ازو قدردانی مینماییم» چون نمیتواند دل از گمراهیهای خود بكَند میپندارد با پردهكشی و دروغگویی چاره توان كرد. صدها كوشش كه در راه نیكی توده كرده شود در پیش اینها هیچست و پس از هزاروسیصد سال میخواهد از زحمتهای امیرالمؤمنین ارجدانی نماید. بدبخت میپندارد زندگانی بازیچه است كه هرچه دلش خواست كند و یک نامی نیز برویش گزارد.
اینها را در پاسخ كسانی مینویسیم كه میگویند : «چه زیان دارد اگر مردم بامامانی باور دارند؟!.. میگویم : این زیان را میدارد كه بتپرست میگردند و خداشناس نمیتوانند بود. این زیان را میدارد كه به پندارهای بیهودهای دل بسته و از زندگانی و همه چیز بازمیمانند و خوار و زبون میگردند. این زیان را میدارد كه به نیكیهایی كه كرده میشود ارج نمیتوانند گزاشت و راست و دروغ از هم نمیتوانند شناخت. اینها زیانهای بسیار بزرگیست.
آن پرسش كه آقای شكوهیان از عالم مراغهای كرده بسیار بجا بوده. از این پرسشها و گفتگوها همشه باید كرد. اینها باید بمیان آید و این پندارهای بیهوده تكانی خورد. چیزی كه هست باید از چَخِش [3] خودداری نمود و هیچگاه رشتهی پاسداری را از دست نداد.
[1] ـ ثقلین = جن و انس (آدمیان و جنها) ـ و
[2] ـ اشاره به «لوح احمد» نوشتهی حسینعلی بهاء است. ـ و
[3] ـ چخش (همچون جهش) = مجادله ؛ چخیدن (همچون پریدن) = مجادله کردن. ـ و
.
🔸 گفتگو چگونه باید كرد - تکهی 4
مردی هست كه پیمان را از سال نخست آن خوانده است ، و كنون شما اگر دربارهی خدا بپرسید و دلیل برای هستی او بخواهید همان نوشتههای پیمان را خواهد گفت. اگر از روان و جاویدانی آن گفتگو كنید همان نوشتههای مهنامه را بمیان خواهد آورد. در هر زمینه كه بخواهید جز گفتههای ما را نخواهد گفت. كسی كه همهی دانشش از مهنامه است بارها دیدهایم همینكه یک چیزی را نپسندیده نامههای تندی نوشته و بیفرهنگی دریغ نگفته.
بارها از خود پرسیدهام : این مرد از ما چه میخواهد؟! چرا این اندازه گستاخی و بیشرمی مینماید؟!.. این اندازه نیكیناشناسی و خیرهرویی در آدمی چگونه تواند بود؟!.. سپس اندیشیدهام این مرد چون امامانی را همهكارهی جهان ، و خود را بستهی آنان میشناسد ، بهمین پشتگرمیست كه چنین گستاخ و خیرهرو گردیده ، و خود در راه بزرگ گردانیدن آن امامان هر بدی را نیک میشمارد. اینان كسانیند كه در كتابهاشان نوشتهاند : «روز قیامت ولایت امیرالمؤمنین را در یك كفهی ترازو ، و عبادت و اعمال ثقلین [1] را در كفهی دیگر آن گزارند و كفهی ولایت سنگینتر باشد» كسانی كه ترازوشان چنین است چه جای شگفت است كه اینهمه كارهای گرانمایهی پیمان را بچیزی نشمارند و سر هر ایراد بیخردانهای از در بیفرهنگی آیند؟!..
شما تنها این داستان «ولایت» را گیرید .. آیا این دستگاه خدا را بهم زدن نیست؟!.. آیا نیک و بد و پاداش و کیفر را از میان بردن نیست؟!.. مردمی كه با چنین اندیشهی كجی بزرگ گردند آیا توانند راست و دروغ و نیک و بد را از هم شناسند؟!. آیا توانند بكارهای بزرگ و نیک كسان ارج گزارند؟!.. آیا توانند در زندگی رستگار گردند؟!.. این بیخردی چه جدایی میدارد با آنكه یک دروغگویی لوحی نویسد و در آن چنین گوید : «هر كه این لوح را بخواند مزد صد شهید یابد»؟!. [2]
مردی بارها نزد من آمده و دربارهی كیش خود گفتگو كرده و گله نموده ، و پس از همه میبینم چنین میگوید : «آقا شما كیش ما را جدا از اسلام میشمارید؟!.. این كه همان اسلام است و ما هم كه موحدیم. نهایت امیرالمؤمنین چون زحمت بسیار كشیده ازو قدردانی مینماییم» چون نمیتواند دل از گمراهیهای خود بكَند میپندارد با پردهكشی و دروغگویی چاره توان كرد. صدها كوشش كه در راه نیكی توده كرده شود در پیش اینها هیچست و پس از هزاروسیصد سال میخواهد از زحمتهای امیرالمؤمنین ارجدانی نماید. بدبخت میپندارد زندگانی بازیچه است كه هرچه دلش خواست كند و یک نامی نیز برویش گزارد.
اینها را در پاسخ كسانی مینویسیم كه میگویند : «چه زیان دارد اگر مردم بامامانی باور دارند؟!.. میگویم : این زیان را میدارد كه بتپرست میگردند و خداشناس نمیتوانند بود. این زیان را میدارد كه به پندارهای بیهودهای دل بسته و از زندگانی و همه چیز بازمیمانند و خوار و زبون میگردند. این زیان را میدارد كه به نیكیهایی كه كرده میشود ارج نمیتوانند گزاشت و راست و دروغ از هم نمیتوانند شناخت. اینها زیانهای بسیار بزرگیست.
آن پرسش كه آقای شكوهیان از عالم مراغهای كرده بسیار بجا بوده. از این پرسشها و گفتگوها همشه باید كرد. اینها باید بمیان آید و این پندارهای بیهوده تكانی خورد. چیزی كه هست باید از چَخِش [3] خودداری نمود و هیچگاه رشتهی پاسداری را از دست نداد.
[1] ـ ثقلین = جن و انس (آدمیان و جنها) ـ و
[2] ـ اشاره به «لوح احمد» نوشتهی حسینعلی بهاء است. ـ و
[3] ـ چخش (همچون جهش) = مجادله ؛ چخیدن (همچون پریدن) = مجادله کردن. ـ و
.
🔶 دفتر «در پیرامون شعر و صوفیگری»
🔸 در پیرامون شعر (تکهی 3)
بالجمله آنچه از این بیانات بدست میآید این است فطرتاً تظاهرات شعری مولود افکار هوسآمیز و ذوقیات و شعر حقیقی همان است که در این معنی سروده شود موضوعات دیگر آنچه تاکنون بمیان آمده استعمال شعر در آنها از روی استطراد و مجازی است با همه این باز میبینیم مطالبی که نظماً گفته میشود در هر زمینه باشد در سایهی مزایای شعری اثر آن نزد همگان بیشتر از نثر و طباع بالفطره بدان متمایلتر است.
و این خاصه گویندگان را واداشت شعر را در هر موردی که مذاق جامعه و مقتضیات وقت اقتضا کند استعمال نمایند چنانکه یونانیان و اعراب برای تهییج حس ملیت بکار برده و نتایج مهمی از آن گرفتهاند تا رفته رفته عمومیت یافته و حتی در مواردی استعمال شده است که سوء اثرش قابل انکار نیست که از جملهی آنها هجو و هزلیاتی است که خارج از حدود ادب باشد.
گرچه در عالم شعر و شاعری پروراندن مضامین نغز و لطیف و یا خود بذلهگویی نوعی از مزایای ادبی و نزد همگان مطبوع و خوشایند است و بلکه این معنی خود قریحهی مخصوصی است غیر از طبع شعر چنانکه هر شاعری از عهدهی آن برنیاید و سرودن اشعار نغز و یا بذلهگویی مخصوص بعضی است که بالفطره دارای این قوه هستند مانند آقا جمال خوانساری و عبید زاکانی و مانندگان آنها ـ آنانی که فاقد این قریحه هستند چون بتقلید برمیخیزند در نتیجهی عدم استعداد فطری لابد کارشان بهرزهدرایی و یاوهگویی میکشد مانند انوری و نظایر او و سخنانی گویند که منافی ادب و اخلاق است و نام آن را مطایبه گذارند.
متأسفانه تاکنون کسی برنخاسته که مضرات چنین بیادبیها را در ادبیات ما بشمارد و مفاسدش را که قطعاً کمتر از رمانهای اروپایی نیست بازنماید.
اکنون نکوهشهایی که در مجلهی گرامی پیمان از اینگونه اشعار ننگین مندرج است تصور نمیکنم امروز کسی از چنین یاوهسراییها طرفداری کرده و در مقابل انتقادات آقای کسروی بتواند عذری برای شعرای هرزهدرای بتراشد قطع نظر از اینکه سخنوران امروزی ایران باید از چنین گفتار ناهنجار سخت پرهیز کنند سزاوار آنست از طرف وزارت جلیلهی معارف اکیداً مقرر شود پس از این هر یک از چاپخانهها بخواهد دواوین شعرای سلف را مجدداً طبع نماید هر قسمتی از اشعار آنها را که منافی ادب و مخالف فضایل اخلاقی است حذف کنند تا مگر اخلاف از مفاسد خواندن چنین اشعاری ایمن و نیز این لکهی عار از ناصیهی حال شعراء در آتیه دور شود این خود نیکی و احسان بزرگی است بجای آنانکه چنین اشعار را سرودهاند ولو اینکه سزاوار نیکی نیستند.
بالجمله علاقهمندان ایران را اکنون از شرح مفاسد و انتقاد این قبیل اشعار مقصودی جز این نیست که نظر توجه گویندگان عهد حاضر را بدین معایب عطف و آنان را بگفتارهای سودمند وادارند.
بالفعل جامعهی ایران از قریحهی سرشار و ذوق ادبی گویندگان خود انتظار استفادههای بزرگی را دارد امروز افکار ایرانیان سخت محتاج تکان و تهییجات مؤثری است که باید بوسیلهی بیانات سحرآمیز و تلقینات با حرارت سخنوران بعمل آید ـ اکنون شعر و شاعری باید صرف بیداری حس ملیت ایرانیان و تولید شهامت نفس و علو همت و سایر مزایای اخلاقی آنان گردد.
.
🔸 در پیرامون شعر (تکهی 3)
بالجمله آنچه از این بیانات بدست میآید این است فطرتاً تظاهرات شعری مولود افکار هوسآمیز و ذوقیات و شعر حقیقی همان است که در این معنی سروده شود موضوعات دیگر آنچه تاکنون بمیان آمده استعمال شعر در آنها از روی استطراد و مجازی است با همه این باز میبینیم مطالبی که نظماً گفته میشود در هر زمینه باشد در سایهی مزایای شعری اثر آن نزد همگان بیشتر از نثر و طباع بالفطره بدان متمایلتر است.
و این خاصه گویندگان را واداشت شعر را در هر موردی که مذاق جامعه و مقتضیات وقت اقتضا کند استعمال نمایند چنانکه یونانیان و اعراب برای تهییج حس ملیت بکار برده و نتایج مهمی از آن گرفتهاند تا رفته رفته عمومیت یافته و حتی در مواردی استعمال شده است که سوء اثرش قابل انکار نیست که از جملهی آنها هجو و هزلیاتی است که خارج از حدود ادب باشد.
گرچه در عالم شعر و شاعری پروراندن مضامین نغز و لطیف و یا خود بذلهگویی نوعی از مزایای ادبی و نزد همگان مطبوع و خوشایند است و بلکه این معنی خود قریحهی مخصوصی است غیر از طبع شعر چنانکه هر شاعری از عهدهی آن برنیاید و سرودن اشعار نغز و یا بذلهگویی مخصوص بعضی است که بالفطره دارای این قوه هستند مانند آقا جمال خوانساری و عبید زاکانی و مانندگان آنها ـ آنانی که فاقد این قریحه هستند چون بتقلید برمیخیزند در نتیجهی عدم استعداد فطری لابد کارشان بهرزهدرایی و یاوهگویی میکشد مانند انوری و نظایر او و سخنانی گویند که منافی ادب و اخلاق است و نام آن را مطایبه گذارند.
متأسفانه تاکنون کسی برنخاسته که مضرات چنین بیادبیها را در ادبیات ما بشمارد و مفاسدش را که قطعاً کمتر از رمانهای اروپایی نیست بازنماید.
اکنون نکوهشهایی که در مجلهی گرامی پیمان از اینگونه اشعار ننگین مندرج است تصور نمیکنم امروز کسی از چنین یاوهسراییها طرفداری کرده و در مقابل انتقادات آقای کسروی بتواند عذری برای شعرای هرزهدرای بتراشد قطع نظر از اینکه سخنوران امروزی ایران باید از چنین گفتار ناهنجار سخت پرهیز کنند سزاوار آنست از طرف وزارت جلیلهی معارف اکیداً مقرر شود پس از این هر یک از چاپخانهها بخواهد دواوین شعرای سلف را مجدداً طبع نماید هر قسمتی از اشعار آنها را که منافی ادب و مخالف فضایل اخلاقی است حذف کنند تا مگر اخلاف از مفاسد خواندن چنین اشعاری ایمن و نیز این لکهی عار از ناصیهی حال شعراء در آتیه دور شود این خود نیکی و احسان بزرگی است بجای آنانکه چنین اشعار را سرودهاند ولو اینکه سزاوار نیکی نیستند.
بالجمله علاقهمندان ایران را اکنون از شرح مفاسد و انتقاد این قبیل اشعار مقصودی جز این نیست که نظر توجه گویندگان عهد حاضر را بدین معایب عطف و آنان را بگفتارهای سودمند وادارند.
بالفعل جامعهی ایران از قریحهی سرشار و ذوق ادبی گویندگان خود انتظار استفادههای بزرگی را دارد امروز افکار ایرانیان سخت محتاج تکان و تهییجات مؤثری است که باید بوسیلهی بیانات سحرآمیز و تلقینات با حرارت سخنوران بعمل آید ـ اکنون شعر و شاعری باید صرف بیداری حس ملیت ایرانیان و تولید شهامت نفس و علو همت و سایر مزایای اخلاقی آنان گردد.
.
🔶 «بدبختی توده و ریشهی آن»
🔸 پراکندهاندیشی چه اثری تواند داشت؟.. (تکهی سه از چهار)
کسانی بما مینویسند : بهتر است هر روز در پرچم یک گفتاری دربارهی اوضاع جنگ بنویسید. میگویند : امروز مهمترین موضوع همان جنگست و باید روزنامهها بیش از همه باین پردازند. کسانی هم ایراد گرفته میگویند : آن موضوعها را که پرچم دنبال میکند امروز وقتش نیست.
میگویم : راستست که ما امروز بحوادث جنگ علاقهمندیم و باید از پیشامدها ناآگاه نمانیم و بیپروایی از خود ننماییم. چیزی که هست خبرهای جنگ هر روز در روزنامهها نوشته میشود و ما نیز مینویسیم. از آنسوی هفتهای یک بار از پیشامدهای آن هفته یک خلاصهی روشنی بیرون آورده بشکل تاریخچه زیر عنوان «گزارش هفتگی» بچاپ میرسانیم. نیز دربارهی اینکه ما باید در این هنگام آشفتگی جهان آسوده و بیپروا ننشینیم و باید خود را برای ایستادگی در برابر حوادث آماده گردانیم گفتارهای پیاپی مینویسیم. آنچه ما بایست بکنیم اینهاست. دیگران خود میدانند ما به بیشتر از این نیازی نمیبینیم.
اما اینکه میگویند : «آن موضوعها را که پرچم دنبال میکند امروز وقتش نیست» گفتهی بسیار پوچیست. ما چه امروز و چه در هر هنگام دیگری باید در اندیشهی دردهای کشور و چارهی آن باشیم. مهمترین موضوع برای ما همینست. امروز داستان ما داستان شهریست که در آن وبا یا یک بیماری واگیر دیگری افتاده و انبوه مردم را گرفتار و بستری گردانیده ، و در همان حال آگاهی آمده که دشمنانی بقصد تاراج آن شهر میآیند ... آیا سردستگان و پیشروان این شهر چه باید کنند؟.. آیا نه آنست که باید از یکسو با کوشش بسیار بچارهی بیماران کوشند و کسانی را از آنان که از بستر برمیخیزند توانا گردانند و از سوی دیگر در اندیشهی جلوگیری از دشمن باشند و هر یکی از این بهبودیافتگان را بصف خوانند و دسته دسته سپاه بسیج کنند؟.. آیا جز این راهی بنظر میرسد؟..
کنون اگر کسی در همان شهر زبان بایراد باز کند و چنین گوید : «اکنون وقت پرداختن بچارهی بیماران نیست. باید تنها در اندیشهی جنگ باشیم و هر که را میبینیم تفنگ بدستش داده بجلو دشمن فرستیم» ، این را بگوید و نفهمد که اگر بچارهی بیماران پرداخته نشود بیشتر مردم توانا برای رفتن بجنگ نخواهند بود و آنان که خواهند رفت چون ناتوان و کمنیرویند جنگی نتوانسته شکست خواهند خورد.
ایراد این کسان نیز بما همانگونه است. اینان میگویند : امروز باید تنها سخن از نگهداری کشور و از میهنپرستی و اینگونه موضوعها باشد و گفتگو از شعر و اندیشههای پراکنده و مانند اینها را بوقت دیگری نگه داریم. این را میگویند و نمیفهمند که تا اندیشههای آشفته و مغزفرسا و این بدآموزیهای ارادهکش درمیانست شما از هیچ کوششی نتیجه نخواهید برد.
شما میگویید : «میهنپرستی» و هیچ نمیدانید که چند رشته تعلیمات که همه بضد آنست درمیان مردم رواج دارد. فلان جوان اروپادیده میگوید : «زندگانی مبارزه است و آدم باید زیرک باشد و پول دربیاورد». فلان حاجی مقدس میگوید : «میهنپرستی بتپرستیست. من باید در فکر آخرتم باشم. بمن چه کشور میرود و یا میماند». فلان خراباتی میگوید : «می خور که ندانی ز کجا آمدهای» فلان مرد تیرهدرون هر کجا مینشیند زبان بریشخند باز کرده میگوید : «اولاد سیروس هیچوقت چیزی نبوده».
در برابر یک سخنِ شما چند گونه سخنان ضد آن میگویند و دلها را پر میگردانند. چه شده که سخن شما مؤثر افتد و اینها مؤثر نباشد؟!.. آیا دور از خرد نیست که با این بدآموزیهای فراوان که هر یکی بکشتن احساسات و اراده ، عامل جداگانهایست شما میگویید باید تنها میهنپرستی را عنوان کنیم و تنها در پیرامون آن سخن رانیم؟!..
مگر ندیدید که داستان مشروطه و آن جوش و خروش که در سراسر ایران برخاسته بود در نتیجهی همین موانع ناانجام ماند و از آنهمه رنجها و فداکاریها جز نتیجهی کمی بدست نیامد؟!.. ندیدید که در همان پیشامد شهریور ماه چه رسوایی از افسران و استانداران و دیگران پدید آمد؟!..
چه داستان مشروطه و چه داستان شهریورماه هر دو بهترین دلیل براستی گفتار ما میباشد. زیرا در هر دو داستان طبقهی عوام و درسناخوانده آزمایش خوبی دادند و با روی سفید و پیشانی باز از کشاکش بیرون آمدند. برعکس طبقهی درسخوانده که بیشترشان جز مایهی روسیاهی و رسوایی نبودند.
.
🔸 پراکندهاندیشی چه اثری تواند داشت؟.. (تکهی سه از چهار)
کسانی بما مینویسند : بهتر است هر روز در پرچم یک گفتاری دربارهی اوضاع جنگ بنویسید. میگویند : امروز مهمترین موضوع همان جنگست و باید روزنامهها بیش از همه باین پردازند. کسانی هم ایراد گرفته میگویند : آن موضوعها را که پرچم دنبال میکند امروز وقتش نیست.
میگویم : راستست که ما امروز بحوادث جنگ علاقهمندیم و باید از پیشامدها ناآگاه نمانیم و بیپروایی از خود ننماییم. چیزی که هست خبرهای جنگ هر روز در روزنامهها نوشته میشود و ما نیز مینویسیم. از آنسوی هفتهای یک بار از پیشامدهای آن هفته یک خلاصهی روشنی بیرون آورده بشکل تاریخچه زیر عنوان «گزارش هفتگی» بچاپ میرسانیم. نیز دربارهی اینکه ما باید در این هنگام آشفتگی جهان آسوده و بیپروا ننشینیم و باید خود را برای ایستادگی در برابر حوادث آماده گردانیم گفتارهای پیاپی مینویسیم. آنچه ما بایست بکنیم اینهاست. دیگران خود میدانند ما به بیشتر از این نیازی نمیبینیم.
اما اینکه میگویند : «آن موضوعها را که پرچم دنبال میکند امروز وقتش نیست» گفتهی بسیار پوچیست. ما چه امروز و چه در هر هنگام دیگری باید در اندیشهی دردهای کشور و چارهی آن باشیم. مهمترین موضوع برای ما همینست. امروز داستان ما داستان شهریست که در آن وبا یا یک بیماری واگیر دیگری افتاده و انبوه مردم را گرفتار و بستری گردانیده ، و در همان حال آگاهی آمده که دشمنانی بقصد تاراج آن شهر میآیند ... آیا سردستگان و پیشروان این شهر چه باید کنند؟.. آیا نه آنست که باید از یکسو با کوشش بسیار بچارهی بیماران کوشند و کسانی را از آنان که از بستر برمیخیزند توانا گردانند و از سوی دیگر در اندیشهی جلوگیری از دشمن باشند و هر یکی از این بهبودیافتگان را بصف خوانند و دسته دسته سپاه بسیج کنند؟.. آیا جز این راهی بنظر میرسد؟..
کنون اگر کسی در همان شهر زبان بایراد باز کند و چنین گوید : «اکنون وقت پرداختن بچارهی بیماران نیست. باید تنها در اندیشهی جنگ باشیم و هر که را میبینیم تفنگ بدستش داده بجلو دشمن فرستیم» ، این را بگوید و نفهمد که اگر بچارهی بیماران پرداخته نشود بیشتر مردم توانا برای رفتن بجنگ نخواهند بود و آنان که خواهند رفت چون ناتوان و کمنیرویند جنگی نتوانسته شکست خواهند خورد.
ایراد این کسان نیز بما همانگونه است. اینان میگویند : امروز باید تنها سخن از نگهداری کشور و از میهنپرستی و اینگونه موضوعها باشد و گفتگو از شعر و اندیشههای پراکنده و مانند اینها را بوقت دیگری نگه داریم. این را میگویند و نمیفهمند که تا اندیشههای آشفته و مغزفرسا و این بدآموزیهای ارادهکش درمیانست شما از هیچ کوششی نتیجه نخواهید برد.
شما میگویید : «میهنپرستی» و هیچ نمیدانید که چند رشته تعلیمات که همه بضد آنست درمیان مردم رواج دارد. فلان جوان اروپادیده میگوید : «زندگانی مبارزه است و آدم باید زیرک باشد و پول دربیاورد». فلان حاجی مقدس میگوید : «میهنپرستی بتپرستیست. من باید در فکر آخرتم باشم. بمن چه کشور میرود و یا میماند». فلان خراباتی میگوید : «می خور که ندانی ز کجا آمدهای» فلان مرد تیرهدرون هر کجا مینشیند زبان بریشخند باز کرده میگوید : «اولاد سیروس هیچوقت چیزی نبوده».
در برابر یک سخنِ شما چند گونه سخنان ضد آن میگویند و دلها را پر میگردانند. چه شده که سخن شما مؤثر افتد و اینها مؤثر نباشد؟!.. آیا دور از خرد نیست که با این بدآموزیهای فراوان که هر یکی بکشتن احساسات و اراده ، عامل جداگانهایست شما میگویید باید تنها میهنپرستی را عنوان کنیم و تنها در پیرامون آن سخن رانیم؟!..
مگر ندیدید که داستان مشروطه و آن جوش و خروش که در سراسر ایران برخاسته بود در نتیجهی همین موانع ناانجام ماند و از آنهمه رنجها و فداکاریها جز نتیجهی کمی بدست نیامد؟!.. ندیدید که در همان پیشامد شهریور ماه چه رسوایی از افسران و استانداران و دیگران پدید آمد؟!..
چه داستان مشروطه و چه داستان شهریورماه هر دو بهترین دلیل براستی گفتار ما میباشد. زیرا در هر دو داستان طبقهی عوام و درسناخوانده آزمایش خوبی دادند و با روی سفید و پیشانی باز از کشاکش بیرون آمدند. برعکس طبقهی درسخوانده که بیشترشان جز مایهی روسیاهی و رسوایی نبودند.
.
Forwarded from پاکدینی ـ احمد کسروی
✴️ در پیرامون نوشتههای پیمان
🔸 گفتگو چگونه باید كرد - تکهی 5
دیگری از نامهها از آقای مهدیه از تبریز است كه برای یكی از دوستان خود در تهران فرستاده و در آن چنین مینویسد : «دیروز در نشستی صحبت از پیمان بمیان آمد. كسانی چنانكه عادتشانست بد گفتند ، جواب شنیدند. بالاخره یكی از حاجیها گفت مرام او را نمیدانم ، قرآن را قبول دارند یا نه؟.. اگر قبول دارند قرآن میگوید نوح اینقدر عمر كرده ، عیسا هنوز زنده است ، عصای موسا اژدها شده. در اینصورت امام غایب هم درست است. و اگر قرآن را قبول ندارد و یا كلام خدا نمیداند آن را بنویسد. گفتم پاسخ این را داده است و شما خبر ندارید. در همین شمارهی آخر این موضوع را نوشته است. شما با منطق كار ندارید. شما با منطق دشمنی میكنید ، با این دلیل كه نوشتههای پیمان را مرتباً نمیخوانید و از دهان این و آن چیزهایی شنیدهاید كه یا ناقص است یا غلط. با اینحال در اینجا و آنجا نشسته هایهوی میكنید. من بایستی جواب ندهم. جواب شما آنست كه یا پیمان را بخوانید و یا هیچ نگویید. این رفتاری كه اكنون دارید عاقلانه نیست».
میگویم : بسیار پاسخ بجایی داده شده. آن حاجی یک تن نیست. یك دسته رفتارشان همینست كه بیآنكه پیمان را بخوانند بدگویی میكنند و من میخواهم بگفتههای آقای مهدیه چند سخنی بیفزایم :
نخست : هفت سالست ما بدینسان میكوشیم و همیشه میگوییم هر كه را سخنی هست بنویسد ، و در برابر چنین كاری یك دسته تنها بآن بس میكنند كه دور ایستند و بد گویند و زباندرازی نمایند. من پرسم : آیا این بدی نیست؟! مردمآزاری نیست؟!.. بهتر است از خودشان بپرسیم : آقای حاجی! آیا این رفتار شما دور از آیین آدمیگری نیست؟!..
اینان هر كدام پنجاه یا شصت سال میدارند و خود را دانا میشمارند ، ولی ایكاش از همهی دانشها تنها این را داشتندی كه گردن نگزاردن براستیها از بدترین گناههاست.
اینان یک دستهای هستند كه بهمه چیز از كشور و توده و قانون و میهندوستی و كوششهایی كه در راه نیرومندی كشور كرده میشود ریشخند میكنند. تو گویی یك دسته بیگانگانیند كه از بیرون باین كشور آمدهاند و اینست به هر چیزی میخندند. خواهید گفت : پس خودشان چه كار میكنند؟.. میگویم : ملابازی ، سیدبازی ، یک رشته نمایشهای دیندارانهی ریایی ، پس از همه خودخواهی و خودفروشی ، این دسته خود تاریخچه و داستانی میدارند كه ما را در اینجا فرصت گفتگو نیست و امیدمندیم سال دیگر در یكی از شمارهها آن را بنویسیم.
دوم آقای حاجی دستور میدهد كه ما یا قرآن را نپذیریم و یا داستان امام ناپیدا را هم پذیریم. چه دستور نابجایی! كسی كه كالایش تنها خودخواهی و گردنكشی باشد ، و با داشتن مایهی اندكی خود را دانا شمارد ، و در این هفت سال كه ما پیمان را مینویسیم و صد راز ارجداری را دربارهی دین و خدا و جهان بیپرده گردانیدهایم بخواندن آنها نزدیک نیاید ناگزیر اندازه فهم و خرد او این باشد : «یا فلان افسانه را بپذیرید یا بگویید قرآن هم دروغ است» دوباره میگویم : چه دستور ناسزایی.
بیش از این بنكوهش نمیپردازم ، و چون جایش رسیده میخواهم دربارهی قرآن و این بخش از آیههای آن سخنانی نویسم. در این باره یک تاریخچه و داستانی هست ، و پس از آن میباید به یک رشته سخنانی كه بسیار دربایست است درآییم.
.
🔸 گفتگو چگونه باید كرد - تکهی 5
دیگری از نامهها از آقای مهدیه از تبریز است كه برای یكی از دوستان خود در تهران فرستاده و در آن چنین مینویسد : «دیروز در نشستی صحبت از پیمان بمیان آمد. كسانی چنانكه عادتشانست بد گفتند ، جواب شنیدند. بالاخره یكی از حاجیها گفت مرام او را نمیدانم ، قرآن را قبول دارند یا نه؟.. اگر قبول دارند قرآن میگوید نوح اینقدر عمر كرده ، عیسا هنوز زنده است ، عصای موسا اژدها شده. در اینصورت امام غایب هم درست است. و اگر قرآن را قبول ندارد و یا كلام خدا نمیداند آن را بنویسد. گفتم پاسخ این را داده است و شما خبر ندارید. در همین شمارهی آخر این موضوع را نوشته است. شما با منطق كار ندارید. شما با منطق دشمنی میكنید ، با این دلیل كه نوشتههای پیمان را مرتباً نمیخوانید و از دهان این و آن چیزهایی شنیدهاید كه یا ناقص است یا غلط. با اینحال در اینجا و آنجا نشسته هایهوی میكنید. من بایستی جواب ندهم. جواب شما آنست كه یا پیمان را بخوانید و یا هیچ نگویید. این رفتاری كه اكنون دارید عاقلانه نیست».
میگویم : بسیار پاسخ بجایی داده شده. آن حاجی یک تن نیست. یك دسته رفتارشان همینست كه بیآنكه پیمان را بخوانند بدگویی میكنند و من میخواهم بگفتههای آقای مهدیه چند سخنی بیفزایم :
نخست : هفت سالست ما بدینسان میكوشیم و همیشه میگوییم هر كه را سخنی هست بنویسد ، و در برابر چنین كاری یك دسته تنها بآن بس میكنند كه دور ایستند و بد گویند و زباندرازی نمایند. من پرسم : آیا این بدی نیست؟! مردمآزاری نیست؟!.. بهتر است از خودشان بپرسیم : آقای حاجی! آیا این رفتار شما دور از آیین آدمیگری نیست؟!..
اینان هر كدام پنجاه یا شصت سال میدارند و خود را دانا میشمارند ، ولی ایكاش از همهی دانشها تنها این را داشتندی كه گردن نگزاردن براستیها از بدترین گناههاست.
اینان یک دستهای هستند كه بهمه چیز از كشور و توده و قانون و میهندوستی و كوششهایی كه در راه نیرومندی كشور كرده میشود ریشخند میكنند. تو گویی یك دسته بیگانگانیند كه از بیرون باین كشور آمدهاند و اینست به هر چیزی میخندند. خواهید گفت : پس خودشان چه كار میكنند؟.. میگویم : ملابازی ، سیدبازی ، یک رشته نمایشهای دیندارانهی ریایی ، پس از همه خودخواهی و خودفروشی ، این دسته خود تاریخچه و داستانی میدارند كه ما را در اینجا فرصت گفتگو نیست و امیدمندیم سال دیگر در یكی از شمارهها آن را بنویسیم.
دوم آقای حاجی دستور میدهد كه ما یا قرآن را نپذیریم و یا داستان امام ناپیدا را هم پذیریم. چه دستور نابجایی! كسی كه كالایش تنها خودخواهی و گردنكشی باشد ، و با داشتن مایهی اندكی خود را دانا شمارد ، و در این هفت سال كه ما پیمان را مینویسیم و صد راز ارجداری را دربارهی دین و خدا و جهان بیپرده گردانیدهایم بخواندن آنها نزدیک نیاید ناگزیر اندازه فهم و خرد او این باشد : «یا فلان افسانه را بپذیرید یا بگویید قرآن هم دروغ است» دوباره میگویم : چه دستور ناسزایی.
بیش از این بنكوهش نمیپردازم ، و چون جایش رسیده میخواهم دربارهی قرآن و این بخش از آیههای آن سخنانی نویسم. در این باره یک تاریخچه و داستانی هست ، و پس از آن میباید به یک رشته سخنانی كه بسیار دربایست است درآییم.
.
🔶 دفتر «در پیرامون شعر و صوفیگری»
🔸 در پیرامون شعر (تکهی 4)
شاعر امروز باید با بیانات شیرین و موجز خود نواقص احتیاجات کنونی ما را بشمارد و راه تحصیل و تکمیل آن را نشان دهد سخنوران عهد جدید را لازم است جوانان افراطی را از مفاسد تندروی بیاگاهانند و عقبماندگان را با تازیانهی انتباه و انتقاد اغواء و اغرار کنند و در همهی شئون ملی و اجتماعی حد اعتدال را توصیه نمایند و بخط مستقیم میانهروی راهنمایی کنند ـ حفظ شعایر ملی و دینی را بمردم ذهنی سازند و مضرات تقلید بلهوسانه را بگویند.
شاعر متجدد باید با مراعات حدود ادب و حفظ عفت قلم لغزشهای گذشتگان را جبران کند و لکهی این عار را از ادبیات ایران پاک سازد.
نیازی بگفتن نداریم که دورهی مدیحهسرایی سپری شده و این موضوع در موقع خود هرچه بود گذشته و امروز دیگر خریداری ندارد بایدش در خاک فراموشی دفن و فاتحهاش را بخوانیم.
غزلسرایی و اشعار هوسآمیز که گفتیم برای بشر فطریست از قدیم و جدید بسیار گفته شده صدها دواوین در دست داریم که برای مطالعه ارباب ذوق کافی است و شعرای عهد جدید هم گاهی که مضمون تازهای بدست میآورند اگر از روی تفنن و برای انبساط خاطر غزلی بسرایند البته مانعی نخواهد داشت (1) و خواندنش برای دوستداران شعر خالی از حظی نیست ولی دیگر امروز سزاوار نتوان دید شاعری قریحهی ذیقیمت خود را همه صرف مغازلات کند و دیوانی از آن مملو سازد اکنون صدها زمینهی تازه و سودمند برای سخنسرایی در دست است که جامعه از آن بهرهی بسیار برد.
امروز قضیهی غزلسرایی عیناً مثل بلبلیست که در باغی بمجاورت مورچهای آشیانه داشت و همیشه با نغمهسرایی و عشقورزی با گل بسر میبرد و اندیشه از فردای زمستان نداشت و هر توبیخ و ملامتی از مورچه میشنید البته سودی نمیبخشید تا فصل خزان در رسید و برف باریدن گرفت بلبل را که اندوخته نبود بیچاره ماند و ناچار بدریوزه دم لانهی مورچه رفت و دست سئوال باز نمود جز یأس و حرمان نتیجهای نیندوخت. حال اگر شعرای ما نیز همه را بنغمهسرایی و مدح باده و ساده روز بگذرانند جامعه از اندوختههای سودمند محروم میماند و ناچار کارش به بیچارگی کشد.
پابرگی :
1ـ مانعش خرد است که میگوید تا کسی براستی عاشق نیست بخیره دم از عشق نزند ـ پیمان.
.
🔸 در پیرامون شعر (تکهی 4)
شاعر امروز باید با بیانات شیرین و موجز خود نواقص احتیاجات کنونی ما را بشمارد و راه تحصیل و تکمیل آن را نشان دهد سخنوران عهد جدید را لازم است جوانان افراطی را از مفاسد تندروی بیاگاهانند و عقبماندگان را با تازیانهی انتباه و انتقاد اغواء و اغرار کنند و در همهی شئون ملی و اجتماعی حد اعتدال را توصیه نمایند و بخط مستقیم میانهروی راهنمایی کنند ـ حفظ شعایر ملی و دینی را بمردم ذهنی سازند و مضرات تقلید بلهوسانه را بگویند.
شاعر متجدد باید با مراعات حدود ادب و حفظ عفت قلم لغزشهای گذشتگان را جبران کند و لکهی این عار را از ادبیات ایران پاک سازد.
نیازی بگفتن نداریم که دورهی مدیحهسرایی سپری شده و این موضوع در موقع خود هرچه بود گذشته و امروز دیگر خریداری ندارد بایدش در خاک فراموشی دفن و فاتحهاش را بخوانیم.
غزلسرایی و اشعار هوسآمیز که گفتیم برای بشر فطریست از قدیم و جدید بسیار گفته شده صدها دواوین در دست داریم که برای مطالعه ارباب ذوق کافی است و شعرای عهد جدید هم گاهی که مضمون تازهای بدست میآورند اگر از روی تفنن و برای انبساط خاطر غزلی بسرایند البته مانعی نخواهد داشت (1) و خواندنش برای دوستداران شعر خالی از حظی نیست ولی دیگر امروز سزاوار نتوان دید شاعری قریحهی ذیقیمت خود را همه صرف مغازلات کند و دیوانی از آن مملو سازد اکنون صدها زمینهی تازه و سودمند برای سخنسرایی در دست است که جامعه از آن بهرهی بسیار برد.
امروز قضیهی غزلسرایی عیناً مثل بلبلیست که در باغی بمجاورت مورچهای آشیانه داشت و همیشه با نغمهسرایی و عشقورزی با گل بسر میبرد و اندیشه از فردای زمستان نداشت و هر توبیخ و ملامتی از مورچه میشنید البته سودی نمیبخشید تا فصل خزان در رسید و برف باریدن گرفت بلبل را که اندوخته نبود بیچاره ماند و ناچار بدریوزه دم لانهی مورچه رفت و دست سئوال باز نمود جز یأس و حرمان نتیجهای نیندوخت. حال اگر شعرای ما نیز همه را بنغمهسرایی و مدح باده و ساده روز بگذرانند جامعه از اندوختههای سودمند محروم میماند و ناچار کارش به بیچارگی کشد.
پابرگی :
1ـ مانعش خرد است که میگوید تا کسی براستی عاشق نیست بخیره دم از عشق نزند ـ پیمان.
.
در پیرامون شعر و صوفیگری 2.pdf
294 KB
🔸 در پیرامون شعر و صوفیگری
🔹 نگارشهای دیگران
🔹 پیامها
🔅 همهی تکهها یکجا در یک فایل پیدیاف
🔹 نگارشهای دیگران
🔹 پیامها
🔅 همهی تکهها یکجا در یک فایل پیدیاف
🔶 «بدبختی توده و ریشهی آن»
🔸 پراکندهاندیشی چه اثری تواند داشت؟.. (تکهی چهار از چهار)
داستان مشروطه بماند ، آن را در تاریخ باید جست. داستان شهریورماه را بداوری گزارده ببینیم علت چه بود که افراد سپاهی و بسیاری از افسرانِ جزو غیرت و مردانگی شایانی از خود نشان دادند و فداکاریهای سرفرازانه نمودند. ولی افسران بزرگ جز از چند تنی که باید جدا گیریم دیگران مایهی رسوایی و سرافکندگی شدند؟!.. اگر شما با یکایک این افسران و سرلشگران آشنا باشید و از عقیده و باورهاشان بجستجو پردازید خواهید دید مغزهاشان پر از اندیشههای مادّیگریست و هر یکی از آنان زندگی را جز مبارزه نمیداند و بر آنست که هر کسی باید از هر راهی که میتواند پول بدست آوَرَد و درپی خوشیهای خود باشد و پروای دیگران نکند. یا خواهید دید کسانی از آنان با شعرهای رندانهی خراباتی آشنایی دارند و زندگانی را جز یک دم نمیشمارند و برآنند که باید آن یک دم را بخوشی گذرانند. وگرنه چگونه باور کردنیست که یک سرلشگری دستههای زیردست خود را بسر خود رها کند و با چند تن رو بگریز آورد و پس از چند روزی ناگهان در ملایر پیدا شود؟!. چگونه باور کردنیست که یک سرهنگ با داشتن عدهی بسیار ، تفنگ و افزارِ خود را باشرار سپارد و تنها در اندیشهی جان خود باشد که بخاک بیگانه گریزد؟!..
این از چیست که افراد آنگونه و افسران اینگونه درآمدند؟!.. آیا این دلیل نیست که علت درماندگیهای ایران این اندیشههای پراکنده میباشد که بنام فلسفه یا ادبیات یا هر نام دیگری در کتابها و روزنامهها نوشته میشود و کسان باسواد آنها را خوانده بیاد خود میسپارند و بدینسان عزم و ارادهشان از کار میافتد؟!.. آیا دلیل آن نیست که ما تا باین درد چاره نکنیم از هیچ کوششی نتیجه نخواهیم برداشت؟!..
یک چیز شگفتتر اینست که میبینیم کسانی مینشینند و با یک حال آرام و پیشانی باز از جنگ آلمان و انگلیس و ژاپن و آمریکا به گفتگو میپردازند و از آیندهی جهان سخن میرانند و چنین وامینمایند که آیندهی ما نیز بسته به نتیجهی این جنگست. ولی این غفلتی از آن کسان میباشد. این جنگ در سرنوشت ما تأثیر خواهد داشت ولی نه چندان که اینان میپندارند. آنچه در سرنوشت ایران و شرق تأثیر مهم تواند داشت همینست که باین درماندگیها چاره شود. وگرنه ما تا اینیم که هستیم حالمان همین خواهد بود که هست.
مَثَل اینان مثل آن روستاییست که زمینی که شایستهی کشت باشد ندارد و یا اگر زمین دارد تخم ندارد ، و با این حال در آغاز بهار گفتگو از آمدن و نیامدن باران میکند و چنین وامینماید که همچون دیگران سرنوشت او و خاندانش بسته به پیشامد بارانست ، و پیداست که این رفتار او بیخردانه میباشد.
آری روستاییان و برزگران در بهار مینشینند و گفتگو از باران و چگونگی هوا بمیان میآورند و علاقه بآن نشان میدهند. ولی بشرط آنکه کشتزاری آماده گردانیده و تخمی افشانده باشند که زمینه برای استفاده از باران آماده باشد. کسی که زمین ندارد و یا بذر نیفشانده چنین علاقهمندی به باران ازو بیخردانه است. مگر مقصودش این باشد که باران که بیاید دیگران استفاده از آن میکنند و محصول فراوان برمیدارند و یک سهمی هم برای من میفرستند که چنین توقعی بیخردانهتر خواهد بود.
(پرچم روزانه شمارههای 84 و 85)
.
🔸 پراکندهاندیشی چه اثری تواند داشت؟.. (تکهی چهار از چهار)
داستان مشروطه بماند ، آن را در تاریخ باید جست. داستان شهریورماه را بداوری گزارده ببینیم علت چه بود که افراد سپاهی و بسیاری از افسرانِ جزو غیرت و مردانگی شایانی از خود نشان دادند و فداکاریهای سرفرازانه نمودند. ولی افسران بزرگ جز از چند تنی که باید جدا گیریم دیگران مایهی رسوایی و سرافکندگی شدند؟!.. اگر شما با یکایک این افسران و سرلشگران آشنا باشید و از عقیده و باورهاشان بجستجو پردازید خواهید دید مغزهاشان پر از اندیشههای مادّیگریست و هر یکی از آنان زندگی را جز مبارزه نمیداند و بر آنست که هر کسی باید از هر راهی که میتواند پول بدست آوَرَد و درپی خوشیهای خود باشد و پروای دیگران نکند. یا خواهید دید کسانی از آنان با شعرهای رندانهی خراباتی آشنایی دارند و زندگانی را جز یک دم نمیشمارند و برآنند که باید آن یک دم را بخوشی گذرانند. وگرنه چگونه باور کردنیست که یک سرلشگری دستههای زیردست خود را بسر خود رها کند و با چند تن رو بگریز آورد و پس از چند روزی ناگهان در ملایر پیدا شود؟!. چگونه باور کردنیست که یک سرهنگ با داشتن عدهی بسیار ، تفنگ و افزارِ خود را باشرار سپارد و تنها در اندیشهی جان خود باشد که بخاک بیگانه گریزد؟!..
این از چیست که افراد آنگونه و افسران اینگونه درآمدند؟!.. آیا این دلیل نیست که علت درماندگیهای ایران این اندیشههای پراکنده میباشد که بنام فلسفه یا ادبیات یا هر نام دیگری در کتابها و روزنامهها نوشته میشود و کسان باسواد آنها را خوانده بیاد خود میسپارند و بدینسان عزم و ارادهشان از کار میافتد؟!.. آیا دلیل آن نیست که ما تا باین درد چاره نکنیم از هیچ کوششی نتیجه نخواهیم برداشت؟!..
یک چیز شگفتتر اینست که میبینیم کسانی مینشینند و با یک حال آرام و پیشانی باز از جنگ آلمان و انگلیس و ژاپن و آمریکا به گفتگو میپردازند و از آیندهی جهان سخن میرانند و چنین وامینمایند که آیندهی ما نیز بسته به نتیجهی این جنگست. ولی این غفلتی از آن کسان میباشد. این جنگ در سرنوشت ما تأثیر خواهد داشت ولی نه چندان که اینان میپندارند. آنچه در سرنوشت ایران و شرق تأثیر مهم تواند داشت همینست که باین درماندگیها چاره شود. وگرنه ما تا اینیم که هستیم حالمان همین خواهد بود که هست.
مَثَل اینان مثل آن روستاییست که زمینی که شایستهی کشت باشد ندارد و یا اگر زمین دارد تخم ندارد ، و با این حال در آغاز بهار گفتگو از آمدن و نیامدن باران میکند و چنین وامینماید که همچون دیگران سرنوشت او و خاندانش بسته به پیشامد بارانست ، و پیداست که این رفتار او بیخردانه میباشد.
آری روستاییان و برزگران در بهار مینشینند و گفتگو از باران و چگونگی هوا بمیان میآورند و علاقه بآن نشان میدهند. ولی بشرط آنکه کشتزاری آماده گردانیده و تخمی افشانده باشند که زمینه برای استفاده از باران آماده باشد. کسی که زمین ندارد و یا بذر نیفشانده چنین علاقهمندی به باران ازو بیخردانه است. مگر مقصودش این باشد که باران که بیاید دیگران استفاده از آن میکنند و محصول فراوان برمیدارند و یک سهمی هم برای من میفرستند که چنین توقعی بیخردانهتر خواهد بود.
(پرچم روزانه شمارههای 84 و 85)
.
Forwarded from پاکدینی ـ احمد کسروی
✴️ در پیرامون نوشتههای پیمان
🔸 گفتگو چگونه باید كرد - تکهی 6
کانال : دیروز چون نامههای برخی خوانندگان ما را ناچار به آوردن گفتارهایی در پیرامون خیام شاعر و شعرهای سراسر زهرآلود او و پشتیبانی بیگانگان ازو گردانید ، اینست این بخش از گفتار «گفتگو چگونه باید کرد» به امروز کشید.
اما تاریخچه : در هشت یا نه سال پیش كه من میخواستم بكوشش آغاز كنم چند دشواری در پیش میبود كه میبایست آسان گردد. یكی از آنها همین بخش آیههای قرآن (داستان عصای موسا و زندگی نوح و مانند اینها) میبود.
ما میخواستیم مردم جهان را بشناسند و هر چیزی را چنانكه هست بدانند ، و یكی از گفتگوها این خواستی بود كه «طبیعت كارخانهی خداست ، و آیین طبیعت را خدا نهاده. اینست میباید آن را شناخت و همیشه در كارها بدیده گرفت و بچیزهای بیرون از آیین طبیعت باور نداشت و در كارها دل بآنها نبست». این یك زمینهی بسیار ارجداری بود كه میبایست ما روشن گردانیم. از آنسو میدیدیم یك رشته داستانهای بیرون از آیین طبیعت در قرآن آورده شده و ناگزیر دشواری پدید میآمد.
میبایست پیش رویم تا یكایک دشواریها آسان گردد و گام بگام پیش میآمدیم. لیكن در سالهای دوم و سومِ پیمان كسانی را دیدیم كه همینكه چیزی را با فهم خود ناسازگار مییابند ایراد میگیرند. ما میگفتیم : بیرون از آیین طبیعت چیزی نتواند بود ، اینان آن داستانهای قرآن را دستاویز گرفته بایراد میپرداختند و گاهی تندیها مینمودند. دیدیم داستان بس شگفتی است : كسانی كه خود چیزی نمیدانند و كاری نمیتوانند بما دیدهبانی مینمایند. بدینسان كه از نوشتههای پیمان هرچه را كه بدلخواه خود میبینند خشنود میگردند و هرچه را كه بدلخواه نمیبینند بخشم و تندی میپردازند. دیدیم اینان میپندارند كه ما برای پیشرفت پندارها و باورهای آنان میكوشیم.
خواستیم اندكی بیدارشان گردانیم. چگونگی را بازنمودیم كه یك دشواری بزرگی درمیانست ، و پیشنهاد كردیم كه كنون كه شما نمیگزارید ما از راهش گره را بگشاییم و پیاپی خرده میگیرید پس خودتان پاسخ دهید ، و یك سال برای این كار فرصت دادیم. این بار دیدیم بدتر نمودند. زیرا پیمان را بدخواه قرآن ستوده بیشرمانه بهیاهوی برخاستند ، و تا روضهخوانهای بیسواد و نافهم بدگوییها نمودند. مردانی كه اگر هزار تنشان گرد آیند یك گفتاری همچون گفتارهای پیمان نتوانند نوشت خود را هماورد[=حریف] مهنامه گردانیده بیاوهگوییها پرداختند.
كسانی بسخنانی برخاستند كه جز نمونهی نافهمیشان نیست. مثلاً رو بما گردانیده چنین گفتند : «آیا داستان عصای موسا دروغ است؟!.. پس پیغبر دروغ گفته؟!..» نادانان نمیدانستند كه این دشواری را ما پدید نیاوردهایم و خود پدید آمده ، و از آنسوی دنبالكنندهی آن كسانی میباشند كه به پیغمبران باوری نمیدارند و شما كه از این راه میآیید و چنان پرسشی مینمایید بیباكانه پاسخ دهند : «آری دروغ گفته».
كسان دیگری با تاریخ و دانشها دشمنی آغاز كرده و چنین گفتند : «غلط كرد علم ، غلط كرد دانش.» ، و این ندانستند كه جدایی كه میانهی دین با دانشها باشد نتیجهی آن از میان رفتن دین خواهد بود و بدانشها زیان نخواهد رسید.
دیدیم اینان بهیچ چیزی پابندی نمینمایند و كسانی نیستند كه گرهی از كار بگشایند و اگر نگشادند باری بخاموشی گرایند. بهتر دانستیم كه آنان را بخودشان واگزاریم و راه خود را دنبال كنیم و این دشواری را نیز آسان گردانیم. چیزی كه هست برای این كار میبایست از یك راه بسیار دوری آغاز كنیم و گام بگام پیش آییم تا برسیم بآنجا كه اینها آسان گردد. گشادهتر گویم : میبایست معنی بسیار چیزها را دیگر گردانیم تا به نتیجه رسیم و برای این كار بزمان درازی نیاز میداشتیم.
.
🔸 گفتگو چگونه باید كرد - تکهی 6
کانال : دیروز چون نامههای برخی خوانندگان ما را ناچار به آوردن گفتارهایی در پیرامون خیام شاعر و شعرهای سراسر زهرآلود او و پشتیبانی بیگانگان ازو گردانید ، اینست این بخش از گفتار «گفتگو چگونه باید کرد» به امروز کشید.
اما تاریخچه : در هشت یا نه سال پیش كه من میخواستم بكوشش آغاز كنم چند دشواری در پیش میبود كه میبایست آسان گردد. یكی از آنها همین بخش آیههای قرآن (داستان عصای موسا و زندگی نوح و مانند اینها) میبود.
ما میخواستیم مردم جهان را بشناسند و هر چیزی را چنانكه هست بدانند ، و یكی از گفتگوها این خواستی بود كه «طبیعت كارخانهی خداست ، و آیین طبیعت را خدا نهاده. اینست میباید آن را شناخت و همیشه در كارها بدیده گرفت و بچیزهای بیرون از آیین طبیعت باور نداشت و در كارها دل بآنها نبست». این یك زمینهی بسیار ارجداری بود كه میبایست ما روشن گردانیم. از آنسو میدیدیم یك رشته داستانهای بیرون از آیین طبیعت در قرآن آورده شده و ناگزیر دشواری پدید میآمد.
میبایست پیش رویم تا یكایک دشواریها آسان گردد و گام بگام پیش میآمدیم. لیكن در سالهای دوم و سومِ پیمان كسانی را دیدیم كه همینكه چیزی را با فهم خود ناسازگار مییابند ایراد میگیرند. ما میگفتیم : بیرون از آیین طبیعت چیزی نتواند بود ، اینان آن داستانهای قرآن را دستاویز گرفته بایراد میپرداختند و گاهی تندیها مینمودند. دیدیم داستان بس شگفتی است : كسانی كه خود چیزی نمیدانند و كاری نمیتوانند بما دیدهبانی مینمایند. بدینسان كه از نوشتههای پیمان هرچه را كه بدلخواه خود میبینند خشنود میگردند و هرچه را كه بدلخواه نمیبینند بخشم و تندی میپردازند. دیدیم اینان میپندارند كه ما برای پیشرفت پندارها و باورهای آنان میكوشیم.
خواستیم اندكی بیدارشان گردانیم. چگونگی را بازنمودیم كه یك دشواری بزرگی درمیانست ، و پیشنهاد كردیم كه كنون كه شما نمیگزارید ما از راهش گره را بگشاییم و پیاپی خرده میگیرید پس خودتان پاسخ دهید ، و یك سال برای این كار فرصت دادیم. این بار دیدیم بدتر نمودند. زیرا پیمان را بدخواه قرآن ستوده بیشرمانه بهیاهوی برخاستند ، و تا روضهخوانهای بیسواد و نافهم بدگوییها نمودند. مردانی كه اگر هزار تنشان گرد آیند یك گفتاری همچون گفتارهای پیمان نتوانند نوشت خود را هماورد[=حریف] مهنامه گردانیده بیاوهگوییها پرداختند.
كسانی بسخنانی برخاستند كه جز نمونهی نافهمیشان نیست. مثلاً رو بما گردانیده چنین گفتند : «آیا داستان عصای موسا دروغ است؟!.. پس پیغبر دروغ گفته؟!..» نادانان نمیدانستند كه این دشواری را ما پدید نیاوردهایم و خود پدید آمده ، و از آنسوی دنبالكنندهی آن كسانی میباشند كه به پیغمبران باوری نمیدارند و شما كه از این راه میآیید و چنان پرسشی مینمایید بیباكانه پاسخ دهند : «آری دروغ گفته».
كسان دیگری با تاریخ و دانشها دشمنی آغاز كرده و چنین گفتند : «غلط كرد علم ، غلط كرد دانش.» ، و این ندانستند كه جدایی كه میانهی دین با دانشها باشد نتیجهی آن از میان رفتن دین خواهد بود و بدانشها زیان نخواهد رسید.
دیدیم اینان بهیچ چیزی پابندی نمینمایند و كسانی نیستند كه گرهی از كار بگشایند و اگر نگشادند باری بخاموشی گرایند. بهتر دانستیم كه آنان را بخودشان واگزاریم و راه خود را دنبال كنیم و این دشواری را نیز آسان گردانیم. چیزی كه هست برای این كار میبایست از یك راه بسیار دوری آغاز كنیم و گام بگام پیش آییم تا برسیم بآنجا كه اینها آسان گردد. گشادهتر گویم : میبایست معنی بسیار چیزها را دیگر گردانیم تا به نتیجه رسیم و برای این كار بزمان درازی نیاز میداشتیم.
.
🔶 دفتر «در پیرامون شعر و صوفیگری»
🔸 در پیرامون شعر (تکهی 5)
اما موضوع اغراق و گزافهگویی
از آنجا که شعر و دیگر نوشتجات ادبی امریست ذوقی و وجدانی هرجا که اصطکاک با حقایق ثابته و قضایای مسلمه ندارد لازمهاش سخنآرایی و استمداد از وهمیات و تخیلات شاعرانه میباشد و شاعر ناچار از آنست که برای توسیع دایرهی سخن و آرایش کلام بهر طرف تشبث و از استعاره و تشبیه و کنایه و تلویح و سایر صنایع لفظی و معنوی و محسنات کلامی استعانت جسته و سخن خود را بزیور بلاغت و فصاحت و دیگر آرایشها بیآراید تا مگر تأثیرات خاصی را که منتظر است کاملاً در دل خوانندگان ببخشد.
پس اگر در این ضمن اغراق و گزافه هم بگوید نتوان مورد ملامتش قرار داد چنانکه نقاشی که میخواهد منظرهی باغ و یا عمارت موهومی را ترسیم کند و قصدی جز هنرنمایی و جلب انظار ندارد هر قدر در عظمت و زیبایی آن مبالغه کند و بهر اندازه در رنگ آمیزیش جهد نماید و مهارت ظاهر سازد البته ملوم نباشد و بلکه مورد تمجید خواهد بود.
شعرای قدیم که اینهمه مبالغه و اغراق بکار برده و بوسایل گوناگون سخنآرایی کردهاند نباید تصور کنیم که ممدوحین و یا شنوندگان دیگر حقیقتی برای آن قبیل گفتارها قایل بوده و یا کسی از اینگونه مدایح مبالغهآمیز برخود بالیده است بلکه مادح و ممدوح و هر خوانندهی باذوقی تمام توجهشان بمضامین بدیع و صنایع و محسنات کلام بود چنانکه شنیده نشده که از شاعری نفس غلو و مبالغه در مدح و ثنا بتنهایی نظر شنوندگان را جلب و موجب تمجید شده باشد.
بلکه هر صله و انعامی که شعرا از پادشاهان و بزرگان دیگر یافته همه در مقابل مضامین بکر و بدیع و سایر مزایای کلامی بوده است که همین اغراق و مبالغه را نیز یکی از آنها میدانستند.
درست است که پادشاهان سلف بنشر مدایح و ذکر مفاخر و فتوحات خود علاقهی مخصوصی داشتند و بلکه بعضاً نظریهی سیاست در آن بوده که علت اصلی ترویج شعر و شاعری از آنجا است ولی گفتگوی ما راجع بمبالغه و اغراقاتی است که شعرا غالباً در مدیحهسرایی و اشعار دیگر بکار بردهاند که قسمت اعظم آنها خارج از حدود طبیعی و قسمتی هم اگر طبیعی باشد علی الاکثر ممدوحین دارای آنها نبودهاند و ظاهراً همه تمسخرآمیز و جز ریشخند چیزی نیست.
ولی چنانکه گفته شد در این موارد همه را عقیده بر این بود که اینگونه گزافهگوییها از جمله مزایای کلام و این خود بین شعراء یک نوع مسابقهی فکری است که با جملهی احسنها اکذبها عذر آن را خواستهاند.
و الا شاعری که ممدوح بدقیافه و مجدری را ماه چهارده شبه میخواند میبایست ممدوح از شنیدن چنین حرف تمسخرآمیز بهم برآید و کیفر چنین اهانتی را از او بجوید.
.
🔸 در پیرامون شعر (تکهی 5)
اما موضوع اغراق و گزافهگویی
از آنجا که شعر و دیگر نوشتجات ادبی امریست ذوقی و وجدانی هرجا که اصطکاک با حقایق ثابته و قضایای مسلمه ندارد لازمهاش سخنآرایی و استمداد از وهمیات و تخیلات شاعرانه میباشد و شاعر ناچار از آنست که برای توسیع دایرهی سخن و آرایش کلام بهر طرف تشبث و از استعاره و تشبیه و کنایه و تلویح و سایر صنایع لفظی و معنوی و محسنات کلامی استعانت جسته و سخن خود را بزیور بلاغت و فصاحت و دیگر آرایشها بیآراید تا مگر تأثیرات خاصی را که منتظر است کاملاً در دل خوانندگان ببخشد.
پس اگر در این ضمن اغراق و گزافه هم بگوید نتوان مورد ملامتش قرار داد چنانکه نقاشی که میخواهد منظرهی باغ و یا عمارت موهومی را ترسیم کند و قصدی جز هنرنمایی و جلب انظار ندارد هر قدر در عظمت و زیبایی آن مبالغه کند و بهر اندازه در رنگ آمیزیش جهد نماید و مهارت ظاهر سازد البته ملوم نباشد و بلکه مورد تمجید خواهد بود.
شعرای قدیم که اینهمه مبالغه و اغراق بکار برده و بوسایل گوناگون سخنآرایی کردهاند نباید تصور کنیم که ممدوحین و یا شنوندگان دیگر حقیقتی برای آن قبیل گفتارها قایل بوده و یا کسی از اینگونه مدایح مبالغهآمیز برخود بالیده است بلکه مادح و ممدوح و هر خوانندهی باذوقی تمام توجهشان بمضامین بدیع و صنایع و محسنات کلام بود چنانکه شنیده نشده که از شاعری نفس غلو و مبالغه در مدح و ثنا بتنهایی نظر شنوندگان را جلب و موجب تمجید شده باشد.
بلکه هر صله و انعامی که شعرا از پادشاهان و بزرگان دیگر یافته همه در مقابل مضامین بکر و بدیع و سایر مزایای کلامی بوده است که همین اغراق و مبالغه را نیز یکی از آنها میدانستند.
درست است که پادشاهان سلف بنشر مدایح و ذکر مفاخر و فتوحات خود علاقهی مخصوصی داشتند و بلکه بعضاً نظریهی سیاست در آن بوده که علت اصلی ترویج شعر و شاعری از آنجا است ولی گفتگوی ما راجع بمبالغه و اغراقاتی است که شعرا غالباً در مدیحهسرایی و اشعار دیگر بکار بردهاند که قسمت اعظم آنها خارج از حدود طبیعی و قسمتی هم اگر طبیعی باشد علی الاکثر ممدوحین دارای آنها نبودهاند و ظاهراً همه تمسخرآمیز و جز ریشخند چیزی نیست.
ولی چنانکه گفته شد در این موارد همه را عقیده بر این بود که اینگونه گزافهگوییها از جمله مزایای کلام و این خود بین شعراء یک نوع مسابقهی فکری است که با جملهی احسنها اکذبها عذر آن را خواستهاند.
و الا شاعری که ممدوح بدقیافه و مجدری را ماه چهارده شبه میخواند میبایست ممدوح از شنیدن چنین حرف تمسخرآمیز بهم برآید و کیفر چنین اهانتی را از او بجوید.
.
🔶 «بدبختی توده و ریشهی آن»
🔸 چرا حقایق را نمیپذیرند؟.. (تکهی یک از دو)
یکی از آشنایان چنین میگوید : «بسیاری از مردم این سخنان شما را نمیپذیرند. بارها شده که در مجلسی گفتگوی نوشتههای پرچم بمیان آمده و کسانی بهیاهو پرداخته چنین گفتهاند : «ما اینها را نمیپذیریم»».
میگویم : پذیرفتن و نپذیرفتن حقایق اختیاری نیست. هر آدمی باید حقایق را بپذیرد. یکی از فرقهای بزرگ آدمیان با چهارپایان همینست که خدا بآدمیان نیرویی بنام «خرد» برای شناختن حقایق و پذیرفتن آنها داده ولی بچهارپایان چنین نیرویی نداده. پس کسانی که با حقایق نبرد میکنند باید گفت : چهارپایانی بصورت آدمی میباشند باید گفت : از آدمیگری بهرهای ندارند.
از آنسوی اینها چارهی دردهاست و اگر نپذیرند در این خواری و بدبختی خواهند ماند. باید گفت : شما میتوانید اینها را نپذیرید ، ولی از این بدبختی رهایی نخواهید داشت. میتوانید نپذیرید ولی لگدمال گردیده از میان خواهید رفت. اینجهان پیاپی میگردد و مردمان ناشایست را از میان میبرد و شما نیز یکی از آنان خواهید بود.
تو گویی جهان ناز آنان خواهد کشید که بدینسان در برابر حقایق نازفروشی و بینیازی مینمایند. این بدان میماند که کسی بیک بیماری پستی گرفتار باشد و چون یک پزشکی چاره و درمانی نشان داد سر برآورده بگوید : «من اینها را نمیپذیرم». بسیار خوب نپذیر ، ولی با این بیماری پست جان خواهی سپرد و چیزی از جهان کم نخواهد شد.
این پاسخیست که بآن کسان باید داد ، و اگر راستی را بخواهیم امروز ایرانیان بدو دستهاند : یکی آنان که فهم و خرد و دیگر نیروهای خدادادی را از دست دادهاند و درونهاشان تیره گردیده. دیگری آنان که فهمها و خردهاشان بحال درستی میباشد. این دو دسته در برابر حقایق از هم جدا خواهند گردید. این کوششهای ما و این سخنانی که میگوییم یک آزمایشی ، یک محکی برای آنان خواهد بود.
این ناگزیریست که یک دسته اینها را نپذیرند. زیرا وسیلهی پذیرفتنِ اینها را ندارند. کسی که کر گردیده نخواهد شنید. کسی که کور شده نخواهد دید.کسی که فهم و خردش بیکاره شده حقایق را نخواهد پذیرفت. ولی از اینسوی مردان بافهم و خرد نه تنها اینها را خواهند پذیرفت در راهش بکوشش و جانفشانی خواهند برخاست.
این چیزیست که ما با دیده میبینیم : یک دسته آن دشمنیها را با ما میکنند ، و یک دسته این کوشش و همراهی را. آیا این تفاوت از کجاست؟.. یک رشته سخنانی چرا گروهی را بدشمنی برانگیخته و گروهی را بهمراهی و پشتیبانی وامیدارد؟.. آیا جز از آنست که این دو دسته از هم جدایند و اگرهم در بیرون یکسان مینمایند از درون یکسان نیستند؟!..
یک نکتهی دیگری که باید گفت اینست که بسیاری از مردم ماهیت گفتههای ما را درنیافتهاند. برخی از ایشان خود نمیخوانند و از زبانها چیزهایی میشنوند. برخی دیگر راهی را رفتهاند که مخالف گفتههای ماست (مثلاً فلسفه خواندهاند یا در ادبیات کار کردهاند) و آن پردهای در برابر چشمهای آنان میگردد و از درک حقایق مانع میشود.
یکی از یاران که خود مرد دانشمندی و اندازهی حقشناسی او اینست که چند روز پیش با من میگفت : «سرهنگ جلالی که در انجام وظیفه و غیرت آن آسیب را دیده باید قدردانی ازو کرد بهتر است ما بدیدن او برویم». مردی باین حقشناسی خود میگوید : زمانی که در خراسان بودم چون سخنان شما را میشنیدم سخت دشمنی مینمودم که اگر در آنجا بودید بسراغتان آمده بمجادله میپرداختم. ولی سپس بتهران آمدم و خودم نوشتههاتان را خواندم ، تکانی خورده با خود گفتم : «آیا با این حقایقست که من دشمنی مینمایم» ، و بسراغتان آمدم که همراهی و پشتیبانی خود را آگاهی دهم.
دیگری که نیز مرد دانشوریست و بکتابهای اروپایی بسیار پرداخته پارسال همین هنگام یکی از دشمنان ما بود و چنین عقیده داشت که باید تا بتواند بجلوگیری از پیمان و دیگر نوشتههای ما کوشد و چون در یک ادارهای بود ، این دشمنی او بما سخت میافتاد. همین مرد چند روز پیش با من میگوید : «هیچ تردیدی نیست که راه رهایی شرق این کوششهای شماست و باید بپذیریم که درد غرب دیگر است ، و درد شرق دیگر ، چارهی دردهای شرق همین است که شما آغاز کردهاید».
از اینگونه چندانست که بشمردن نیاید. اینها خود دلیلست که چنانکه یک دسته نمیتوانند حقایق را پذیرفت بلکه تاب شنیدن آنها را ندارند یک دستهی دیگری بعکس ایشان نمیتوانند از حقایق رو گردانند و بیاختیار آنها را پذیرفته در راهش بکوشش و جانفشانی میپردازند.
.
🔸 چرا حقایق را نمیپذیرند؟.. (تکهی یک از دو)
یکی از آشنایان چنین میگوید : «بسیاری از مردم این سخنان شما را نمیپذیرند. بارها شده که در مجلسی گفتگوی نوشتههای پرچم بمیان آمده و کسانی بهیاهو پرداخته چنین گفتهاند : «ما اینها را نمیپذیریم»».
میگویم : پذیرفتن و نپذیرفتن حقایق اختیاری نیست. هر آدمی باید حقایق را بپذیرد. یکی از فرقهای بزرگ آدمیان با چهارپایان همینست که خدا بآدمیان نیرویی بنام «خرد» برای شناختن حقایق و پذیرفتن آنها داده ولی بچهارپایان چنین نیرویی نداده. پس کسانی که با حقایق نبرد میکنند باید گفت : چهارپایانی بصورت آدمی میباشند باید گفت : از آدمیگری بهرهای ندارند.
از آنسوی اینها چارهی دردهاست و اگر نپذیرند در این خواری و بدبختی خواهند ماند. باید گفت : شما میتوانید اینها را نپذیرید ، ولی از این بدبختی رهایی نخواهید داشت. میتوانید نپذیرید ولی لگدمال گردیده از میان خواهید رفت. اینجهان پیاپی میگردد و مردمان ناشایست را از میان میبرد و شما نیز یکی از آنان خواهید بود.
تو گویی جهان ناز آنان خواهد کشید که بدینسان در برابر حقایق نازفروشی و بینیازی مینمایند. این بدان میماند که کسی بیک بیماری پستی گرفتار باشد و چون یک پزشکی چاره و درمانی نشان داد سر برآورده بگوید : «من اینها را نمیپذیرم». بسیار خوب نپذیر ، ولی با این بیماری پست جان خواهی سپرد و چیزی از جهان کم نخواهد شد.
این پاسخیست که بآن کسان باید داد ، و اگر راستی را بخواهیم امروز ایرانیان بدو دستهاند : یکی آنان که فهم و خرد و دیگر نیروهای خدادادی را از دست دادهاند و درونهاشان تیره گردیده. دیگری آنان که فهمها و خردهاشان بحال درستی میباشد. این دو دسته در برابر حقایق از هم جدا خواهند گردید. این کوششهای ما و این سخنانی که میگوییم یک آزمایشی ، یک محکی برای آنان خواهد بود.
این ناگزیریست که یک دسته اینها را نپذیرند. زیرا وسیلهی پذیرفتنِ اینها را ندارند. کسی که کر گردیده نخواهد شنید. کسی که کور شده نخواهد دید.کسی که فهم و خردش بیکاره شده حقایق را نخواهد پذیرفت. ولی از اینسوی مردان بافهم و خرد نه تنها اینها را خواهند پذیرفت در راهش بکوشش و جانفشانی خواهند برخاست.
این چیزیست که ما با دیده میبینیم : یک دسته آن دشمنیها را با ما میکنند ، و یک دسته این کوشش و همراهی را. آیا این تفاوت از کجاست؟.. یک رشته سخنانی چرا گروهی را بدشمنی برانگیخته و گروهی را بهمراهی و پشتیبانی وامیدارد؟.. آیا جز از آنست که این دو دسته از هم جدایند و اگرهم در بیرون یکسان مینمایند از درون یکسان نیستند؟!..
یک نکتهی دیگری که باید گفت اینست که بسیاری از مردم ماهیت گفتههای ما را درنیافتهاند. برخی از ایشان خود نمیخوانند و از زبانها چیزهایی میشنوند. برخی دیگر راهی را رفتهاند که مخالف گفتههای ماست (مثلاً فلسفه خواندهاند یا در ادبیات کار کردهاند) و آن پردهای در برابر چشمهای آنان میگردد و از درک حقایق مانع میشود.
یکی از یاران که خود مرد دانشمندی و اندازهی حقشناسی او اینست که چند روز پیش با من میگفت : «سرهنگ جلالی که در انجام وظیفه و غیرت آن آسیب را دیده باید قدردانی ازو کرد بهتر است ما بدیدن او برویم». مردی باین حقشناسی خود میگوید : زمانی که در خراسان بودم چون سخنان شما را میشنیدم سخت دشمنی مینمودم که اگر در آنجا بودید بسراغتان آمده بمجادله میپرداختم. ولی سپس بتهران آمدم و خودم نوشتههاتان را خواندم ، تکانی خورده با خود گفتم : «آیا با این حقایقست که من دشمنی مینمایم» ، و بسراغتان آمدم که همراهی و پشتیبانی خود را آگاهی دهم.
دیگری که نیز مرد دانشوریست و بکتابهای اروپایی بسیار پرداخته پارسال همین هنگام یکی از دشمنان ما بود و چنین عقیده داشت که باید تا بتواند بجلوگیری از پیمان و دیگر نوشتههای ما کوشد و چون در یک ادارهای بود ، این دشمنی او بما سخت میافتاد. همین مرد چند روز پیش با من میگوید : «هیچ تردیدی نیست که راه رهایی شرق این کوششهای شماست و باید بپذیریم که درد غرب دیگر است ، و درد شرق دیگر ، چارهی دردهای شرق همین است که شما آغاز کردهاید».
از اینگونه چندانست که بشمردن نیاید. اینها خود دلیلست که چنانکه یک دسته نمیتوانند حقایق را پذیرفت بلکه تاب شنیدن آنها را ندارند یک دستهی دیگری بعکس ایشان نمیتوانند از حقایق رو گردانند و بیاختیار آنها را پذیرفته در راهش بکوشش و جانفشانی میپردازند.
.