پاکدینی ـ احمد کسروی
7.54K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.28K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
🔶 «اکنون و آینده ما راست» (بخش یکم : زبونیهای گذشتگان)

🔸 4ـ ایرانیان بكوششْ بیشتر نیاز دارند تا بخودستایی (تکه‌ی یک)


اگر خوانندگان فراموش نكرده‌اند ما در شماره‌ی 178 و 179 پرچم گفتار درازی را زیر عنوان «تاریخ مختصر نیروی دریایی ایران» كه بخامه‌ی یكی از افسران ایرانی بود بامضای س. ب. بچاپ رسانیدیم. آن گفتار تاریخچه‌ی نیروی دریایی ایران را دربر داشت و از این جهت سودمند بود و ما نیز از چاپش خودداری ننمودیم. ولی برداشت آن گفتار و لحن نویسندگی آن با حقیقت و همچنین با راه پرچم سازشی نداشت اینبود وعده دادیم كه سپس در آن پیرامون بگفتگو پردازیم و اینك آن وعده‌ی خود را بكار می‌بندیم و مخصوصاً می‌خواهیم نویسنده‌ی آن گفتار كه یك افسر بافهم و دانشسیست این نوشته‌های ما را بخواند.

آقای س. ب. در دیباچه‌ی گفتار خود چنین می‌نویسد : در زوایای تاریخِ اغلب ملل دیده شده است كه ملتی بعلت انحطاط اخلاقی و باشتباهات تاریخی زعمای آن ملت بپرتگاه نیستی افتاده و مدتها دستخوش هوا و هوس ملل وحشی دیگر واقع شده است. ولی ملل زنده‌ی عالم نه فقط در مقابل اینگونه شداید از میان نرفته‌اند بلكه با نیروی صبر و دانش و فرهنگ آنقدر كوشیده‌اند تا وقتی كه تمدن خود را بملل فاتح تحمیل و بدین طریق از رنج و زحمت اسارت و بدبختی خود را رهایی بخشند.

یكی از آن مللی كه دیوارهای تمدن باستانیش همیشه پایدار و چراغ تابناك فرهنگش سالهای سال فروزان بوده و خواهد بود ملت ایرانست. این ملت كهنسال آسیایی بارها محل تاخت و تاز بیگانه قرار گرفته است ولی هیچگاه ملل فاتح نتوانسته‌اند تیشه بریشه‌ی تمدن این ملت باستانی زده و آن را از پای درآورند. چه ، جوانان و خردمندان این كشور همینكه احساس زوال را نموده‌اند فوراً گرد هم آمده و بر بالای كاخ ویران كشور كه پایه‌اش همیشه محكم و بر قلوب افراد ملت استوار بوده كاخ نوینی و محكم و زیبایی ساخته‌اند كه چشم مردان روزگار را خیره ساخته است و باین علت است كه چنین ملتی هیچگاه مضمحل نشده و از بین نرفته و نخواهد رفت.

تا اینجاست گفته‌های آقای س. ب.. متأسفانه باید گفت خود را و دیگران را فریب دادن است. این اندیشه از چندی پیش در دلهای بسیاری از ایرانیان پیدا شده كه شكستهایی را كه ایران در قرنهای گذشته در برابر بیگانگان خورده است تأویل كرده چنین می‌گویند : اگرچه ایران در هر یكی از آنها شكست خورده و استقلال خود را از دست داده ولی چندی نگذشته كه تمدن خود را بآن مردم فاتح تحمیل كرده و آنها را در خود بتحلیل برده و بدینسان استقلال خود را نگه داشته است. مثلاً در حادثه‌ی مغول ایرانیان ناگزیر شدند گردن بیوغ آن مردم وحشی بگزارند ولی پس از چندی همان مغولان را تابع تمدن ایران گردانیده و در واقع از خود ساختند كه پادشاهان اخیر آنها دیگر یادی از مغولستان نمی‌كردند و خود را ایرانی می‌شناختند و مذهب و عادات ایرانی را پذیرفته بودند. اینست می‌گویند : ایران با این خاصیتی كه دارد از میان نرفته و پس از این هم نخواهد رفت.


.
✴️ کانال گرامی کوشاد ،

چند روز پیش نوشتاری بنام «کتابسوزی نازی‌ها یا «نازی‌زدایی» متفقین؟!» (به کوتاهی : «کتابسوزی نازیها») در کانال شما درج شده که پاسخی به نوشتار «از کتابسوزی تا آدمسوزی ...» یکی از کانالهای تلگرامیست. دارنده‌ی آن کانال به پاسخ شما چیزهایی زیر عنوان «کسروی در گور می‌لرزد از این دفاعِ بد...!» (به کوتاهی : «در گور می‌لرزد») نوشته.

نویسنده‌ی «از کتابسوزی تا آدمسوزی» خواسته با شیرین‌زبانی گزافه‌ای بافد و بگوید هر کتابسوزی سرانجامش آدمسوزیست. نویسنده‌ی نوشتار «کتابسوزی نازیها» نیز در پاسخ ، مثال از کتابسوزی متفقین پس از شکست آلمان آورده و نشان داده که پس از آن کتابسوزی گسترده همراه با ویران ساختن همه‌ی نمادهای نازی در آلمان که متفقین براه انداخته بودند خبری از آدمسوزی نبوده.

در اینجا چیزی جز یک گفتگوی ساده دیده نمی‌شود : کسی ادعایی کرده یا به زبانی دیگر یک رشته مشاهدات و آگاهیهایی را کنار هم گزارده و از آنها یک تعمیمی بیرون آورده. دیگری هم مثالی پیش کشیده که نقیض آن ادعاست.

این رخدادِ نادر یا شگفتی نیست. در زمینه‌ی دانشها هزارها بار پیش آمده و از این پس هم خواهد آمد. مثلاً دانشمندی سخنی را پیش می‌کشد که تعمیم و الگوسازی یک رشته مشاهدات است. و سپس همکار او مثالی می‌آورد بضد آن الگو. اکنون آن دانشمند باید از سخنش بازگردد یا تعمیم خود را طوری دگرگون گرداند که مثال همکارش در الگوی تازه بگنجد.

در زندگانی و در میان افراد عادی هم همینست. برای مثال یکی می‌گوید : «همه‌ی نجارها بدقولند». دیگری که این را می‌شنود چنین مثال می‌آورد : «من تاکنون چند کار نجاری داشته‌ام که اوستاهای نجار سر وقت تحویل داده‌اند». بدینسان نفر اول می‌فهمد که داوری غلطی کرده بوده. چنین سخنان (یا داوری) اشتباهی از هر کسی سر تواند زد و عیب نیست. عیب آنست که پس از دانستن آنکه داوری‌اش غلط بوده بجای اعتراف ، ده ناراست بگوید تا گردن به آن یک راست ننهد.

من هر سه نوشتار را خوانده و متأسف شدم که دیدم نویسنده‌ی «از کتابسوزی تا آدمسوزی» با آنکه دلیلهای نوشتار«کتابسوزی نازیها» روشن و بُرنده بود بجای اعتراف به اشتباه خود ، نوشتار «در گور می‌لرزد» را با تاخت بیشتری نوشته و سخنرانی جدایی نیز ضمیمه‌ی آن کرده است.

کاش ، عیب نویسنده‌ی «از کتابسوزی تا آدمسوزی» همین بود. او در نوشتار تازه و سخنرانی ضمیمه‌ی آن عیوب دیگری از خود بروز داده. او که کمترین آگاهی از جنبش کتابسوزان پاکدینان ندارد به سخنانی برخاسته و می‌پنداشته این کتابسوزان نیز همچون آن دیگرانست. این نجسته و نخوانده و ندانسته بزبان آمدن که متأسفانه در میان ایرانیان فراوانست از کسی که دعوای خواندن 6000 جلد کتاب دارد و خود را پژوهشگر تاریخ می‌خواند نابجاتر و زشتتر می‌باشد.

چون کشتارهایی (و نیز آدمسوزیها) بوده که با کتابسوزانها همراه بوده یا پس از آن آمده ، آیا همین بسنده است که ما قاعده‌ی کلی از آن درآوریم؟!. چنین می‌نماید که نویسنده صد به به و آفرین به این کشف بزرگ خود گفته. به گفته‌ی بزرگی چنانکه هندویان خوراکیهای تند دوست دارند ، ایرانیان هم دلبسته‌ی گزافه‌اند. پاسخ این نویسنده‌ی پندارباف گزافه‌گو را مردم از دیرباز داده‌اند : گردو گرد است ولی نه هر گردی گردوست.

عیب دیگر او اینست که به هوچیگری نیز دست زده. بدینسان که از جمله‌های روشنی که از کسروی آمده بود ،‌ اتهام بیپایی نیز پدید آورده. او به گیومه‌ها توجه نکرده و پنداشته آنها را نویسنده‌ی شما نوشته.
اصل جمله‌ها اینهاست :
«آن داستان كتابسوزان كه به این بیخردان گران افتاده و در پیش خود آن را تندروی می‌پندارند یكی از كارهای بسیار بایا و بسیار بجای ماست. ما كه دانسته‌ایم سرچشمه‌ی درماندگی و بدبختی ایرانیان ـ بلكه سراسر شرقیان ـ این بدآموزیهای گوناگون و درهمیست كه در كتابها و مغزها آكنده گردیده و این آمیغ در پیش چشم ما همچون آفتاب روشن گردیده ، و در نتیجه به آن برخاسته‌ایم كه به هر بهایی كه بسر آید آن بدآموزیها را از میان بریم ، آیا چاره جز این می‌‌داریم كه چنانكه مغزها را پاك می‌گردانیم آن كتابها را نیز سوزانیده نابود سازیم؟!..»
👇
او در سخنرانی یادشده (در ثانیه‌ی 17:00) هنگام خواندن آنها برخی سخنان نیز از خود افزوده چنین می‌گوید :
«داستان این كتابسوزانِ ما داستان آن «پلشت‌روبی» هست (هه! یعنی کسانی که اینها فکر می‌کنند باید سوزانده بشند ، امحا بشند پلشتند. پلشت‌روبی هست. این نوع نگرششون به اون طرف مقابل هست. به اون اندیشه‌ی مخالف هست. اون رو پلشت روبی می‌دونند. از بین بردن اونو)».

حال آنکه کسروی می‌گوید (اصل نوشته) : «سرچشمه‌ی بدبختی ایرانیان این بدآموزیهای گوناگون و درهمی است که در کتابها و مغزها آکنده گردیده ... آیا چاره جز این می‌داریم که چنانکه مغزها را پاک می‌کنیم ، آن کتابها را نیز سوزانیده نابود سازیم؟!..».

جای پرسش است : پلشت‌روبی یا ضدعفونی کردن چه ربطی به «سوزانیدن مخالفان» دارد؟! به اینکه در این «دگرگون گردانیدن معنی» ، سهو دخالت داشته («درهمیست» را «در همینست» خواندن) یا پیروی از پندار (پلشت روبی=ضدعفونی کردن را از معنی خود بیرون بردن) یا «خود بزرگ‌بینی» هم کارگر افتاده ، نپرداخته داوری را به خوانندگان وامی‌گزارم.

در هر حال کار به هوچیگری انجامیده. چنانکه یک هوچی برای مثال برای بدگویی از یک جراح او را «قصاب» می‌خوانَد یا دیگری که در دست جوانی سیگار دیده به هر کسی رسید می‌گوید : «پسر فلان کس معتاد شده» ، این نویسنده نیز از جنبش کتابسوزان می‌خواهد یک لکه‌ای بر دامن پاک کسروی بنشاند.

در حالی که جنبش کتابسوزان جز یک معنی ساده‌ی نابود گردانیدن کتابهای زیانمند (از هر راهی از جمله پاره کردن ، برود انداختن ، بچاه فروریختن ، خمیر گردانیدن) ندارد. همه‌ی این کوششها نیز برای آنست که توده‌ی ایرانی بتواند زنجیرهای بدبختی را که آن کتابها به دست و پایش بسته‌اند بگسلد و از بدآموزیها و گمراهیها بیرون آید و توده‌ی شایایی گردد.

از خوانندگان حقیقت‌جو خواهانم برای دانستن جنبش کتابسوزان دفترهای «یکم دی‌ماه و داستانش» یا «دادگاه» را بخوانند. آنگاه خواهند دانست کتابسوزان بدانسان که نویسنده‌ی یادشده می‌کوشد جلوه‌اش دهد نبوده و نیست.

سخن از هوچیگری بود. نویسنده و سخنران در ثانیه‌ی 18:47 با پوزخند می‌گوید : «ببینید اینها خودشون رو ـ هه! ـ تشبیه به پزشک کرده بعد اون اندیشه‌ی مخالف رو پلشتی و میکروب می‌دونه. و این می‌خواد اونها رو به زور بپیرایه ، پاک کنه».

جای پرسش است که این «بزور می‌خواهد بپیراید» را از کجا فهمیده؟! در کجا زور بکار رفته؟! کسروی در جنبش کتابسوزان از هوادارانش می‌خواهد که خانه‌هاشان را از کتابهای زیانمند پاک گردانند. با سوزانیدن آنها و اختصاص دادن روزی را به این کار (چنانکه خودش هم گفته) می‌خواهیم بی‌ارجی و زیانمندی آن کتابها و بیزاریمان را از آنان نشان دهیم.

آری ، ما می‌کوشیم از راههای گوناگون به خوانندگان زیانمندی و ویرانگری آن کتابها را نشان دهیم. می‌کوشیم با برپایی جشنهای کتابسوزان مردم را متوجه اهمیت این کار گردانیم ولی داستان «زور بکار بردن» را باید از کسی که این را بمیان کشیده پرسید. آری ، باید ازو پرسید : از کجا «بزور پیراستن و بزور پاک کردن» را نتیجه‌ گرفته؟!.. آیا برای ادعا دلیل نمی‌باید؟!..

این دیگر نه دانش است نه پژوهشِ تاریخ ، نه هیچ پژوهش دیگری ، تنها هوچیگری است.

در ثانیه‌ی 20:36 می‌گوید : کسانی که این نقد رو به بنده نوشتند دقیقاً مثل فاشیستها ، مثل کمونیستها به یک مدینه‌ی فاضله‌ای معتقدند که تنها اینها بلد هستند و اگر قدرتی دستشون بیفته بدون شک ، بدون شک ، مثل همون استالینیسم مثل همون فاشیستها بما بدیده‌ی میکروب خواهند نگریست. بما بدیده‌ی بیماری خواهند نگریست که فی‌الفور و بدون کوچکترین تردیدی در تهدید و در خفقان و در خفه کردن خواهند کوشید. ...

چنانکه دیده می‌شود اینجا هم دست به پنداربافیهای ناجوانمردانه‌ای زده و به ما نسبت داده.

این مرد نشان داده که جز درپی خاک پاشیدن به چشم خوانندگان نیست. اینست به طفره رفتن از پاسخ مستقیم ، هوچیگری و همچنین ناآگاهانه سخن راندن دست می‌یازد. به چنین کسانی پاسخ نباید نوشت. همان سخنان وی نشان‌دهنده‌ی فهم و خرد اوست. کسی که شما به او خواندن «در پیرامون روان» را توصیه می‌کنید ولی او یک صفحه از آن را نخوانده می‌پندارد نویسنده در آن کتاب به دانش روانشناسی پرداخته (ثانیه‌ی 11:30) ، همان سخنرانی خود سند نادانی و پیروی او از پندار است. همان بهترین نشان‌دهنده‌ی نهاد اوست.


👇
تا هشتاد سال پیش زمانی که پدران این کسان (و همچنین ماها) در هیئتها و تکیه‌ها سینه‌زنی می‌کردند و یا پای سخنان ملاها می‌نشستند (دکان آنها را گرم نگاه می‌داشتند) ، کسروی در نوشته‌هایش که با دلیری بیمانندی چاپ و بدست مردم می‌رسانید ، به روشنی اندیشه‌ها می‌کوشید. لیکن امروز او اینها را فراموش‌شده وانموده دمادم می‌کوشد این را القا کند که این نوشته‌ها چون ازآنِ هشتاد سال پیش است و «غولهایی» در این رشته و آن رشته «متولد» شده‌اند دیگر ما نباید سخن از کسروی بمیان بیاوریم.

باید ازو خواست از پژوهشهای همان «غولها» یک نمونه بیاورد تا دریابیم در این هشتاد سال سخنان آن کتاب را غولهای روانشناسی هم دریافته‌اند.

در پایان به این نتیجه می‌رسم چنانکه کسروی خود به درستی می‌گوید : اینها از دور ایستاده‌اند و تنها نام کتابسوزان را شنیده‌اند و چون بارها دیده شده کسانی از این نام رمیده‌اند که کمترین آگاهی در آن باره ندارند ، بهتر آنست که درباره‌ی کتابسوزان با آنکه در کانال گفتار بسیار گزارده‌اید ولی بیشتر از اینها بنویسید و بگزارید.

همچنین دری باز کنید که در اینباره گفتارهای خوانندگان نیز در کانال بیاید و به آنها پاسخ داده شود.
یک ایرانخواه .
🔶 دفتر «در پیرامون شعر و صوفیگری»

🔸 در پیرامون شعر و صوفیگری ـ 3 (تکه‌ی یک)


اینکه در شماره‌ی دوم گفتگو از شعر را بانجام رسانیدیم چون از نگارشها و نامه‌ها که می‌رسد چنین پیداست که خوانندگان خواستار دنبال کردن این موضوع می‌باشند و از آنسوی پوشیده نباید داشت که شعر امروز آلودگی و گرفتاری بزرگی برای ایرانیان شده و همچون تب مالاریا که چون در جایی پیدا گردید انبوه مردم را گرفتار می‌سازد و چاره‌ی آن بآسانی دست نمی‌دهد و ریشه‌ی همت و مردانگی را بر می‌اندازد شعر نیز در ایران ریشه دوانیده و انبوه مردم را گرفتار ساخته و چون براه بدی افتاده از این جهت ریشه‌ی هوش و خرد را برمی‌اندازد و زیان آن بی‌اندازه گردیده از این جهت بهتر می‌شماریم که رشته‌ی این گفتگو را از دست ندهیم و هر آنچه نگارش از دیگران در این زمینه می‌رسد بچاپ برسانیم تا چاره‌ی کار کرده شود و شعر در ایران زبان حکمت و خرد گردد.
اینک نگارشهایی که رسیده یکایک می‌آوریم :

ـ1ـ
در پیرامون شعر و زبان پارسی

آنچه بنظر کوتاه نگارنده می‌رسد شعر و سخنوری ناشی از ملکاتی است که در انسان موجود است و شعرها باختلاف ملکات مختلف می‌شود کسی که ملکه‌ی خداشناسی را دارد در آن زمینه سخنوری می‌نماید :

برگ درختان سبز در نظر هوشیار
هر ورقش دفتری است معرفت کردگار

کسی که طینت ساده و باده‌پرستی دارد درپی سرودن شعرهای شرم‌انگیز که جز از مایه‌ی رسوایی برای ایرانیان نیست برمی‌خیزد. کسانی که مقصود ایشان سود باشد زبان بتملق از این و آن باز می‌کنند و این دو رشته شعر بی‌اندازه زیانخیز و وظیفه‌ی راهنمایان (نویسندگان) است که این زیانها را از میان مردمان بردارند.

لیکن باید دانسته شود که برداشتن این زیانها با برداشتن و کندن بنیاد شر است که در نهاد کسانی هست و آن را طینت ناپاک یا ملکه‌ی خبیثه خوانند زیرا که اشعار زیانخیز زمانی از میان می‌رود که طینتها پاک شود وگرنه این کوشش و جدیت مانند نقش بر آب است. گیرم که شعر برداشته شود اگر طینتها پاک نشود سودی ندارد زیرا که طینتهای ناپاک این زمان خود را بعنوان مقاله در ستونهای روزنامه ابراز می‌دارند. ...

قم حائری

پیمان : گفتار آقای حایری درباره‌ی شعر بسیار بجاست. شعر که سخنی است سنجیده نمی‌توان آن را گناهکار گرفت. ما هم این دشمنیها را با خود شعر نمی‌نماییم. بلکه آشکار می‌گوییم : چه بسا شعر که از بهترین سخنانش باید شمرد و چه بسا نثر که زبان گوینده‌اش را باید برید.

چیزی که هست شعر در ایران راه بدی پیدا کرده که جز در زمینه‌های پست و ناستوده کمتر بکار می‌رود. شعر در ایران در قرنهای زبونی ایرانیان پیشرفت کرده و زمانی بوده که خردها روی بپایین آمدن داشته و اینست که چاپلوسی و بیهوده‌گویی و باده‌پرستی و عشقبازی و اینگونه نارواییها رایج بوده و شعرا نود و نه درصد جربزه‌ی خود را در این راههای پست بکار برده‌اند. ولی در نثر چنین پیشامدی روی نداده.

امروز هم با آنکه نثرنویسی رواج بیشتر دارد باز زیان شعر کمتر نیست. هنوز هم بیشتر شعرا چون زبان باز می‌کنند تو گویی جز چاپلوسی و یاوه‌بافی و ستایش یار پنداری و پستی و نادانی راه دیگری برای سخنرانی نمی‌شناسند. این از روی عادتی است که دارند و چه بسا کسان پاک‌طینت که آلوده‌ی این نادانی هستند و چون کسی زبان بعیب کار ایشان نگشوده آن را عیب نمی‌شمارند. بعبارت دیگر کسانی می‌پندارند شاعر باید یاوه ببافد و هر روز غزل نوینی بیرون بدهد و ستایش این و آن بکند و همیشه دم از رندی و دیوانگی و تردامنی بزند و اینگونه کارها عیب او نیست. این بیچارگان افتاده‌ی نادانی خود هستند وگرنه کمتر یکی از ایشان طینت ناپاکی دارد.


.
🔶 «بدبختی توده و ریشه‌ی آن»

🔸 یکی از گمراهیها صوفیگریست (تکه‌ی دو از سه)


از اینها بگذریم و بکتابهایشان نظر افکنیم. بقول آقایان «معارف عرفان» از قبیل اسرارالتوحید ، تذکراة‌العرفان ، بستان‌السیاحه را مطالعه کنیم جز یکمشت قصص و حکایات عجیب و غریب خِرَدناپذیر که مرشدان برای هنرنمایی و نکته‌سنجی ، خود آنها را بافته و مقصودی غیر از ترسانیدن مریدان و تهی کردن کیسه‌هایشان نداشته‌اند بچیز دیگری برنخواهیم خورد. این را هم پوشیده نگزارم صوفیان از باطنیگری و جبریگری و خراباتیگری هم بهره‌برداری کرده‌اند مولوی می‌گوید :

هر لحظه بشکل آن بت عیار برآمد
بر دیده عیان شد

هر دم بلباس دیگر آن یار برآمد
دل برد و نهان شد

این عقیده‌ی باطنیانست که خدا هر زمان در صورت دیگری در این جهان ظهور کرده.

محمود شبستری که از شیوخ برجسته‌ی صوفیان می‌باشد در کتاب خود موسوم بگلشن راز راجع بجبریگری می‌گوید :

هر آن کس را که مذهب غیر جبر است
نبی فرموده کو مانند گبر است

نبودی تو که فعلت آفریدند
تو را از بهر کاری برگزیدند

همو در کتاب خود درباره‌ی خال و جمال و زلف و کمال یار اشعاری سروده که حاکی از خراباتیگری است.

با این وصف نمی‌دانم این بی‌انصافان از روی چه مأخذ و مدرکی پیمانیان را بعدم اطلاع و استحضار از عرفان متهم می‌کنند در صورتی که پیمانیان نه تنها از صوفیگری بلکه از تمام کیشها بهتر از دیگران آگاهی دارند و معایب و زیان آن را تشخیص داده و بیهوده بودن آنها را درک کرده و بدین‌جهت دست از آنها کشیده و براه خردپذیر پیمان گرویده‌اند.

در پایان از آقای کسروی خواهش دارم چون صوفیان برای نگهداری و توسعه‌ی دستگاه خود اخیراً کتابهایی بچاپ رسانیده‌اند مبنی بر اینکه صوفیان در زمان صفویه رشیدانه بجنگ برخاسته و از کشور دفاع کرده و در قلع و قمع دشمنان میهن فداکاری نموده‌اند چون من از چنین چیزی آگاهی ندارم شما پاسخ آن را داده و از دغکاری ‌این قبیل مردمان که می‌خواهند نان را بنرخ روز بخورند جلوگیری نمایید.

محمدباقر رحیمی


.
🔶 عید قربان

🔸 بخشی از کتاب «در پیرامون جانوران» (تکه‌ی 3 از 3)


اما اینكه كسانی بدستاویز اسلام دست از قربانی بریدن برنمی‌دارند از نافهمی خود آنهاست. اسلام بنیادش برافتاده و تنها این چیزهایش بازمانده. اسلام امروز افزاری برای هوسبازیهای مردمست. فلان انباردار از گرانفروشیها و خانه‌براندازیها پولها گرد آورده به مكه رفته و چون بازمی‌گردد باید برای «تشریفات» گوسفندهای بی‌زبان را بخوابانند و زیر پای او سر ببرند. فلان دختر عروس شده بخانه‌ی دامادش می‌برند باید در زیر پای او گوسفندی خونش ریخته گردد. این كارها را می‌كنند و نسبتش را هم بخدا می‌دهند. اینها همه از نافهمیست.

رفتار اسلام درباره‌ی گوشتخواری ماننده‌ی رفتارش در زمینه‌ی برده‌داری بوده. جای گفتگو نیست كه برده‌داری ستم ناسزا بوده. یك آدمی را گرفتن و زیردست خود گردانیدن و او را همچون كالا به خرید و فروش گزاردن چیزی نیست كه كسی زشتی آن را درنیابد. با این حال شما می‌بینید اسلام آن را پذیرفته و تنها این كرده كه از بدیهایش كاسته است. آیا كسانی توانند گفت : برده‌داری كاری نیك بوده؟!.. آیا توانند بدستاویز اسلام امروز برده خرند و نگه دارند؟!..
ماننده‌ی همین بوده داستان سررشته‌داری یا حكومت.

🔸هر كسی می‌داند استبداد یا فرمانروایی یك تن بیك توده كاری ناسزاست. یك تن چرا بدیگران فرمان راند؟!.. چرا رشته‌ی زندگانی ملیونها مردم در دست یك تن باشد؟!. ما هنگامی كه استبداد را با مشروطه یا سررشته‌داری خود توده ، پهلوی همدیگر گزاریم جای گفتگو نیست كه استبداد بسیار پست است. با این حال شما می‌بینید اسلام فرمانروایی استبدادی را پذیرفته. چون زمان آماده نمی‌بوده نتوانسته مشروطه یا دمكراسی بنیاد گزارد. تنها كاری كه كرده استبداد را با قانون (یا شریعت) پابسته گردانیده و از بدیهای آن كاسته است. در اینجا هم آیا كسانی توانند گفت : «استبداد نیك بوده؟!.» توانند گفت : «خدا استبداد یا فرمانروایی یك تن را بیك توده جایز گردانیده؟!.» تنها اینها نیست و مانندهایش بسیار است.

همان داستان حج و قربان‌گزاریهای مِنا چیز كوچكی نیست. ما اگر گوشتخواری را بد ندانیم باز آنها جای ایراد است. برای چه یك ملیون گوسفند را تباه گردانند؟!. آیا توان پنداشت كه خدا از آن خوشش آید و خشنود گردد و آیا چنین گمانی توان برد؟!. امروز دسته‌های انبوهی به دین ریشخند می‌كنند و آن را از یادگارهای دوره‌های وحشیگری می‌شمارند. این دستاویزی در دست آنها خواهد بود.

ما از حج در جای دیگری سخن رانده‌ایم. آن از «عبادتهای سیاسی» اسلام بوده. همه می‌دانند نه خدا را خانه‌ای هست و نه خدا از گردیدن مردم بگرد خانه‌ای خشنود خواهد بود. اینها چیزهایی نیست كه خرد پذیرد. چیزهایی نیست كه مرد بزرگی همچون پیغمبر اسلام ندانسته باشد.

داستان حج و كعبه روشنست. اسلام چون برای خود كشور بزرگی پدید آورده بود می‌خواست مكه را كانون آن گردانیده مردمان را دلبسته‌ی آنجا سازد ، روزی كه كشور بزرگ اسلامی از اسپانیا گرفته تا مرزهای چین كشیده می‌شد و توده‌های گوناگون بسیار ، از عرب و ایرانی و سودانی و مصری و هندی و ترك و جاوه‌ای و بسیار مانند اینها ، در زیر بیرق خلافت بسر می‌بردند بسیار بجا می‌بود كه كسانی كه توانایی می‌داشتند به مكه روند و سالی یك بار در آن كانون اسلام نژادهای گوناگون باهم گرد آیند و همدیگر را بشناسند و همبستگی پیدا كنند. در چنان زمانی چنین كاری بسیار سودمند می‌افتاد.

ولی امروز كه خلافت از ریشه برافتاده و كشور بزرگ اسلامی بهم خورده و توده‌های اسلام بیشترشان بزیردست بیگانگان افتاده‌اند و آنهایی كه آزادند هر یكی بنام نژاد خود كشوری جداگانه پدید آورده و در بیشتر جاها از شریعت اسلام نیز چشم‌پوشی شده و قانونهای اروپایی جای آن را گرفته با چنین حالی دیگر جایی برای حج‌گزاری بازنمانده. چنانكه جهاد بیكبار از میان رفته و جا برایش بازنمانده حج نیز به همان حالست.

🔸شما نیك اندیشید كه امروز مسلمانان از حج چه نتیجه‌ای برمی‌دارند؟.. این ایرانیها كه همه ساله چند هزار تن می‌روند و برمی‌گردند چه راه‌آوردی می‌آورند؟!.

سرگذشت ابوطالب یزدی در دو سال پیش فراموش نشده. شما همان را بداوری گزارید. جوانی بیست ساله از ایران برخاسته و با زن و خویشان خود بآهنگ حج به مكه رفته. در آنجا چند تن گواهی داده كه ناپاكیها با خود می‌داشته و ناپاك گردانیدن كعبه را می‌خواسته و بهمین گواهی حكم دادند و گردنش را زدند. اكنون از دو حال بیرون نیست : اگر گواهان راست گفته‌اند آن نمونه‌ای از بی‌باوری جوانان درباره‌ی كعبه و حج است. اگر دروغ گفته‌اند آن نشان كینه‌هاییست كه مسلمانان در دلهای خود با هم می‌دارند.


.👇
🔸 حج‌گزاریهای امروزی بیش از همه برای هوسبازیست ، برای خودنماییست. برای آنست كه بروند و بگردند و تماشا كنند و كام گزارند و پس از بازگشتن هم «حاجی» باشند و بدیگران برتری فروشند.

مردك انبارداری می‌كند و پول می‌اندوزد و بحج می‌رود ، با رشوه دادن گذرنامه بدست می‌آورد ، از مرز كشور قاچاقی می‌گذرد ، در راه یك حج‌گزاری چند بِزه[‌=جرم] زشت بانجام می‌رساند. آیا این دلیل روشن بگفته‌های ما نیست؟!.
این در هر دینی هست كه چون سست شد مردم دستورهای آن را دستاویزهایی برای دلخواه‌های خود گیرند و هوسهاشان را در رخت دین بكار بندند.

ما فراموش نكرده‌ایم داستان شتر قربانی را كه در ایران می‌بود. بدستاویز آنكه دهم ذیحجه عید قربانی است و دولت هم باید در آن روز قربانی گزارد یك بازیچه و تماشای بسیار وحشیانه برای خود درست كرده بودند. از چند روز پیش شتری را می‌آراستند و منگوله‌ها و زنگوله‌ها باو می‌آویختند و با دهل و سرنا در بازارها می‌گردانیدند ، و چون روزش فرامی‌رسید با یك شیوه‌ی وحشیانه او را قربانی می‌كردند. بیچاره شتر هنوز جانش درنرفته هر تكه‌اش بدست دیگری می‌افتاد. بر سرش كشاكش راه می‌انداختند كه به شاه یا ولیعهد برده «خلعت و انعام» گیرند. چنین بازی خنكی را «عبادت» نام نهاده بحساب خدا بانجام می‌رسانیده‌اند.

🔸یكی از نیكیهای جنبش مشروطه این بود كه این وحشیگری را از ایران برانداخت.

🔸مسلمانان اگر نخواهند باین سخنان ما گوش دهند و ما نتوانیم از آنها جلو گیریم روزی خواهد رسید كه بیگانگان از اروپا و آمریكا بزبان آمده ، چنانكه در جلوگیری از برده‌داری و برده‌فروشی كردند ، از حج و گوسفندكشیهای بیهوده‌ی آن با زور جلو گیرند.

كسانی عادت كرده‌اند كه باین چیزها از اسلام فلسفه درست كنند. ولی سودی نخواهد داشت و راستی آنست كه بازنمودیم.

🔸اسلام هرچه گرامی بوده رستگاری جهانیان و نیكی زندگانی آدمیان گرامی‌تر از آنست. نه هرچه در آن دین بوده همیشه باید بود.
...


.
🔶 «اکنون و آینده ما راست» (بخش یکم : زبونیهای گذشتگان)

🔸 4ـ ایرانیان بكوششْ بیشتر نیاز دارند تا بخودستایی (تکه‌ی دو)


ولی دوباره می‌گویم این خود را فریفتنست. باین اندیشه ایرادهای بسیاری وارد است كه من یكایك شرح خواهم داد. نخست می‌خواهم از «تمدن ایران» كه اینهمه بآن می‌نازند و پشتگرمی نشان می‌دهند گفتگو كنم :

تمدن چیست؟.. تمدن یا بزبان فارسی «شهریگری» پیشرفت آدمیان در شیوه‌ی زندگانیست. آدمی یك روز در غارها و جنگلها می‌زیسته كه نه رختی می‌پوشیده ، و نه كاچالی (اثاث البیت) داشته ، و نه صنعتی می‌شناخته. از بام تا شام روز می‌گزارده و تنها كارش آن می‌بوده كه از میوه‌های جنگل بچیند و بخورد و شكم خود را سیر گرداند و بآسایش و خوشی پردازد. ولی كم‌كم آغاز كرده كه كاچال و افزارهایی از سنگ یا از استخوان بسازد و خانه‌ای برای خود بنیاد گزارد و پوشاكی از برگ درختان یا از پوست جانوران آماده گرداند ، سپس دست بآهن و مس و دیگر فلزات یافته و افزارهای فلزی برای خود ساخته ، كشاورزی آغاز كرده ، صنعت یاد گرفته ، چهارپایانی را برای كمك خود خانگی گردانیده و بدینسان روزبروز در پیشرفت بوده تا بآنجا رسیده كه بمعنی حكومت پی برده و حكومت و قانون بنیاد نهاده و از این راه منتقل بشهرنشینی گردیده است. این پیشرفت پی هم كه آدمیان از آغاز زندگی داشته‌اند و هنوز دارند شهریگری یا تمدن نامیده می‌شود.

معنی درست تمدن این است و باید دانست كه این نه چیزیست كه ایرانی و ناایرانی داشته باشد. من نمی‌دانم اینهایی كه می‌گویند : «تمدن ایرانی» چه معنایی می‌خواهند؟! ... از سوی دیگر تمدن یا پیشرفت آدمیان ـ چنانكه گفتیم ـ از صدها هزار سال پیش آغاز یافته است و خود چیزی كه مایه‌ی بخود بالیدن باشد نیست. برای بخود بالیدن باید چیزهای دیگری پیدا كرد.

این چه چیز است كه كسانی بگویند ما اگرچه در برابر فلان بیگانگان شكست خوردیم و زبون گردیدیم و صدها هزار جوانان و مردان خود را بكشتن دادیم ، و صدها هزار دختران و زنان باسارت فرستادیم ، و سالیان دراز توسری‌خور بودیم ولی خوشبختانه تمدنمان از میان نرفت و همان بیگانگان كم‌كم از ما گردیدند و عادتهای ما را پذیرفتند؟!.. این چه نازیدن است؟!. این چه بخود بالیدن است؟!..

یك مثلی بیادم می‌افتد كه باید بنویسم : یك سالی كه در زنجان بودم می‌شنیدم یك مردی سالیان دراز در راه كیمیا رنج برده و یك دارایی بزرگی را در آن راه هدر گردانیده است كه اكنون با سختی زندگی می‌كند. روزی با خود او مصادف گردیدم. درمیان صحبت داستان خود را شرح داد كه چه رنجهایی كشیده و چه زیانی برده. می‌گفت : ولی یك نتیجه‌ی خوبی بدست آمد و آن اینكه در ضمن آزمایشهای شیمیایی ساختن سلفات دُ سود[بزبان امروز : سدیم سولفات] را یاد گرفتم كه حالا اگر گاهی بیماری در خانه اتفاق افتد و نیاز بسلفات دُ سود باشد خودم می‌سازم و احتیاج بدواخانه نداریم. در برابر آنهمه زیانهای بزرگ باین نتیجه‌ی بسیار كوچك خوشدلی می‌نمود.


.
🔶 دفتر «در پیرامون شعر و صوفیگری»

🔸 در پیرامون شعر و صوفیگری ـ 3 (تکه‌ی دو)


آخرین یادآوری من

دیگر بار ناچارم سطری بنگارم : مگر خود داوری فرمایی و بانصاف گرایی. گیرم سرایندگان همگان راه پستی پیمایند. و همه به نادرستی گرایند. دانشمند نباید آنگونه درشت‌گوییها روا دارد و سخن خویشتن بتندی گزارد! در حالتی که مجادله بالتی هی احسن زیباتر است و سخن حق را با همدستی او اثر دیگر است. مگر ندانی انسان سخن درستی را هم چون بدرشتی شنود بر انکار و اصرار خود خواهد افزود و سخن بجا هم بی‌سود خواهد بود؟ من نیز تا اندازه‌ای اندیشه‌ی شما را پسندیده‌ام و رستگاری اندر آن دیده‌ام!! آری عمر عزیر خویش را نباید تنها بژاژخایی و یاوه سرایی گذراند و همه اندر اهاجی و فکاهی سخن راند.
...
سید محمدعلی مرتضوی (صفیر)


این نگارش آقای صفیر را از آن جهت چاپ کردیم که ایشان که از نگارش پیمان درباره‌ی شعر دل آزرده بودند اینک اعتراف می‌نمایند که آن نگارشها بیجا نبوده و آدمی نباید عمر عزیز خویش را بژاژخایی [و] یاوه سرایی بگذراند.

و اینکه می‌نویسند که چرا پیمان درشتی می‌کند و پند را بزبان نرم نمی‌گوید ما پاسخ ایشان را بشعر آقای واقف حواله می‌کنیم :

ز پند دوست مرنج ار چه تند باشد و سخت
که دشمنی است ز اندرز دوست رنجیدن

این ایراد را دوستان همیشه بر ما دارند که چرا تندی می‌کنیم. باید دانست که نگارنده‌ی پیمان یک مرد آلمانی یا انگلیسی نیست که در برابر پیشامدهای ایران خونسردی نماید. این نگارشها از یک ایرانی است و یک ایرانی چگونه می‌تواند در برابر این ناسزاییها خونسردی کند و خروش از دل برنیآورد یا زبان به نفرین و نکوهش باز نکند؟

شعر در ایران با حالی که داشته مایه‌ی بدبختی بوده و شعرا بمردم جز درس چاپلوسی و هرزه‌گردی و هرزه‌گویی و باده‌پرستی و بیعاری نداده‌اند. این پیش ما روشنتر از آفتاب است که آن داستان ننگین مغول که در ایران روی داد یکی از جهتهای آن رواج شعر در این سرزمین بوده. با اینحال چگونه ما می‌توانیم با شعرای یاوه‌گو خونسردی کنیم و تندی ننماییم؟! اگر کسی خانه‌اش را در برابر چشمش ویران کنند آیا می‌تواند نرمی نموده و تنها به پند و اندرز بسنده کند. خروش و فریاد از دل برنیارد؟!


.
عید قربان؟!..pdf
309.6 KB
🔸 عید قربان؟!.

🔹 بخشی از کتاب «در پیرامون جانوران»

🖌 احمد کسروی


💡 همه‌ی تکه‌ها یکجا در یک فایل پی‌دی‌اف
در پیرامون جانوران.pdf
2.1 MB
📘 در پیرامون جانوران

🖌 احمد کسروی

📖 88 سات

🔍 جستار : گمراهیهایی که در زمینه جانوران هست ، حق زندگی ایشان در اینجهان ، همبستگی و رفتار ما با آنها
🔶 «بدبختی توده و ریشه‌ی آن»

🔸 یکی از گمراهیها صوفیگریست (تکه‌ی سه از سه)


پرچم : درباره‌ی صوفیگری بیک رشته گفتارهایی خواهیم برخاست. اما پرسشی که آقای رحیمی درباره‌ی جنگجویی صوفیان در زمان صفویان نموده‌اند باید دانست که شیخ‌صفی اردبیلی از خردمندان صوفیه بوده و اینست اصلاحاتی در سلسله‌ی خود پدید آورده.

صوفیان پی کاری رفتن را بد دانسته مفتخواری و بیکاری را شرط تصوف می‌شماردند و گدایی یک گونه ریاضتی در نزد ایشان بوده شیخ‌صفی آن را برداشت و پیروان او بیشترشان از پیشه‌وران و برزگران بودند. صوفیان زن نمی‌گرفتند و آن را بد می‌شماردند. این پیروانش را بزن گرفتن واداشت. باید گفت صوفیان این شیخ ، جداییهایی با صوفیان دیگر داشتند. سپس در زمان جانشینان او که بر شماره‌ی پیروان بسیار افزوده چند ایل بزرگ از ایلهای ترک خود را بآن خاندان بستند اینها از صوفیگری تنها نامش را داشتند وگرنه ریاضت نمی‌کشیدند ، ذکر خفی یا جلی نمی‌گفتند ، به چله نمی‌نشستند ، از باورهای صوفیگری از وحدت وجود و مانند آن بکلی ناآگاه بودند. راستی‌را باید گفت اینها بستگان خاندان صفوی بودند نه صوفی ، آن جنگها که می‌گویند در زمان پادشاهان صفوی در راه ایران کرده شده این ایلهای ترک کرده‌اند نه صوفیان.

ما از باورها و حال صوفیان نیک آگاهیم و می‌دانیم که یک صوفی آن همتی که بکوشد و نانی برای شکم خود پیدا کند ندارد چه رسد بجنگ و جانبازی. از سوی دیگر ما می‌دانیم که صوفیان باین جهان با دیده‌ی تحقیر می‌نگرند. در نظر آنها این جهان درخور سر فروآوردن نیست چه رسد بآنکه در راهش از جان درگذرند.

صوفیان در زمان مغول بفراوانی بودند و شما یکی را پیدا نخواهید کرد که بجنگ یا کوشش پرداخته باشد. یکی از مشایخ معروف آن زمان ابوبکر رازی بوده که بگفته‌ی خودش چون آمدن مغولان را شنیده شبانه با چند تن درویش گریخته و زنان و فرزندان خود را بدشمن بازگزارده که می‌گوید خبر رسید که همه را از تیغ گذرانیده‌اند.

اما کسانی که می‌گویند ما معنی صوفیگری را نمی‌دانیم بهتر است ایشان معنی آن را بما بفهمانند ما آنچه می‌دانستیم نوشته‌ایم. آنان اگر جز اینها می‌دانند بنویسند. ما بسیار می‌خواهیم که پیروان صوفیگری و دیگر دسته‌بندیها بگفته‌های ما پاسخ دهند و با دلیل ایرادهای ما را رد کنند. ما خود این را می‌خواهیم و چشم براهیم.

(پرچم روزانه شماره‌ی 188)


.
🔶 «اکنون و آینده ما راست» (بخش یکم : زبونیهای گذشتگان)

🔸 4ـ ایرانیان بكوششْ بیشتر نیاز دارند تا بخودستایی (تکه‌ی سه)


من اگر بخواهم از یكایك شكستهای تاریخی ایران گفتگو كنم سخن بدرازی می‌انجامد. تنها از داستان مغول بگفتگو می‌پردازم. این داستان چندان دردآور است كه ایرانیان باید جز بافسوس و دریغ یاد ننمایند. اگر وزارت فرهنگ دانشور می‌پرورانید تاكنون بایستی ده كتاب بیشتر در رازهای آن حادثه و علت زبونی ایران نوشته شود. ایران آنروزی از هر باره بسیار بزرگتر از ایران امروزی بوده. از حیث خاك ، مرز شرقی از كنارسیحون (می‌گویم سیحون ، نمی‌گویم جیحون) آغاز شده تا بهمدان می‌رسید و این قسمت در زیر دست خوارزمشاهیان بود ، و از همدان ، قلمرو خلیفه‌ی بغداد آغاز یافته تا شام ممتد می‌گردید ، و اینها همه بهم بسته می‌بود. از حیث انبوهی نفوس بیگمان انبوهی آنروزی سه برابر امروز بوده است (1) . آن روز شهرهای ری ، نیشابور و مرو و هرات و خوارزم و بخارا هر كدام بیش از دوملیون و سه‌ملیون مردم داشته.

پس چه شد كه یك چنین كشور پهناوری با آن مردم انبوه ، زبون چند صدهزار مغول گردید؟.. می‌دانم خواهند گفت سلطان‌محمد خوارزمشاه ناشایستی نشان داد و او باعث شد. ولی این سخن پذیرفتنی نیست. مردم اگر حس مردانگی داشتند همینكه می‌دیدند خوارزمشاه جنگ نكرد خود بمیان می‌افتادند و دسته‌ها می‌بستند و با دشمن بجنگ و آویز می‌پرداختند. در هر شهری بزرگان آنجا پیش افتاده و جوانان را شورانیده شهر خود را نگاه می‌داشتند.

برای اینكه موضوع نیك روشن گردد باید فراموش نكرد كه چنگیزخان چون بر سر ایران آمد خود او با انبوه مغولان در ماوراءالنهر نشست و بقصابی پرداخت. ولی دو تن از سرداران خود را بنام یمه و سوتای با سی‌هزار تن دنبال خوارزمشاه فرستاد و این سی‌هزار تن از رود جیحون گذشته از خراسان گرفته بكشتار و تاراج پرداختند و چون بسمنان رسیدند بدو دسته گردیده یكی از راه مازندران و دیگری از راه خوار كشتاركنان پیش آمده در ری بهم رسیدند و شهری باین بزرگی را كه بیش از دوملیون مردم داشت كشتار كردند و از آنجا روانه‌ی همدان گردیده از آنجا از راه زنجان بآذربایجان رفته و زمستان را در آنجا گذرانیدند و بهار دوباره كشتاركنان از راه قفقاز و شمال دریای خزر بلشگرگاه مغول پیوستند و از این همه شهرهای بزرگ تنها تبریز بود كه ایستادگی نمود و در سایه‌ی مردانگی و غیرت شمس‌الدین طُغرایی از كشتار و تاراج آسوده ماند.

این یك داستان بسیار حیرت‌آوری است كه ایرانیان در آن روز تا باین اندازه زبون و پست بودند. ولی ما علت آن را می‌دانیم. علت آن همان بدآموزیهای صوفیان و باطنیان و خراباتیان و شاعران بوده كه غیرت و مردانگی را در تنهای مردان افسرده گردانیده بودند. در جایی كه یك مردمی همه چیز را از خدا بدانند و كوشش را وظیفه‌ی خود نشمارند ، در جایی كه مردم ، جهان را هیچ و پوچ شناخته و تنها دم را غنیمت د‌انند ، در جایی كه در یك كشوری صد دسته‌بندی باشد پیداست كه اینگونه زبون و خوار خواهند بود. شاعر آن زمان سعدی است كه بهم‌میهنان خود دستور بیغیرتی داده می‌گوید :

چون زهره‌ی شیران بدرد نعره‌ی كوس
زینهار مده جان گرامی بـفسوس

با هر كه خصومت نتوان كرد بساز
دستی كه بدندان نتوان برد ببوس (2)

یكی از بزرگان صوفیان آن زمان ابوبكر رازیست (3) كه از مشایخ سلسله شمرده می‌شود و یكی از
«اقطاب» بوده. این مرد در دیباچه‌ی كتاب خود شرح می‌دهد كه چون آمدن مغول را به ری شنیده با چند تن درویش لخت و پخت جان خود را برداشته گریخته است و زنان و فرزندان خود را بازگزارده كه می‌گوید مغولان همه را از تیغ گذرانیدند. ببینید چنین بیغیرتی در كجا بوده است؟!.


پابرگیها :
1ـ هنگام نوشته شدن این گفتار انبوهی ایران نزدیک به پانزده‌ملیون تن بوده.
2ـ بیخردی شاعر از این دیدگاه نیز درخور بررسی است که خونریزیهای بیمانند مغول را بچشم دیده و بگوش شنیده ولی هنوز درنیافته بوده که ایمنی جز در سایه‌ی یگانگی ، مردانگی ، جانفشانی و غیرتمندی بدست نمی‌آید و چنین سخنانی مردمان را از جوش و خروش و غیرت انداختن و آب بآسیابِ دشمنِ خونخواری همچون مغول ریختن است.
3ـ نجم‌الدین ابوبکر عبدالله بن محمد بن شاهور دایه‌ی رازی که بیشتر به نجم‌الدین رازی شناخته شده.


.
🔶 دفتر «در پیرامون شعر و صوفیگری»

🔸 در پیرامون شعر و صوفیگری ـ 3 (تکه‌ی سه)


خیام و مولوی و عطار

من اگر طرفدار پیمان نباشم در دوستی با شما پایدارم و بنام این دوستی است که مجبورم پاره‌ای اعتراضات بر شما بنویسم : خیام با شهرت عالمگیر خود یکی از بزرگان ایران محسوب است و البته روا نیست که شما بدگویی از او بکنید یا شعر شهاب را که ندانستم کدام شهاب است در رد او چاپ کنید. در موضوع مولوی و شیخ عطار و صوفیه هم من رفتار شما را نمی‌پسندم. هر ملتی باید قدر بزرگان خود را بدانند.
نبوی


می‌گویم : چون نویسنده عنوان دوستی را پیش آورده ما هم دوستانه با ایشان گفتگو می‌داریم. ولی این حال بر ما ناگوار است که برادران ایرانی ما پشت پا بمنطق زده‌اند و تو گویی ناگزیر می‌باشند که همیشه دور از منطق گفتگو نمایند.

ما را با خیام و مولوی و مانند ایشان چه دشمنی درمیان است که بی‌جهت تعرضی بایشان بنماییم؟! ما همیشه یک رشته سخنان روشن و منطقی می‌نگاریم و به هر گفته‌ی خود چندین گواه و مثال یاد میکنیم. ولی کسانی که با ما بگفتگو بر می‌خیزند بهمین یک جمله بسنده می‌کنند که فلان و بهمان از بزرگان است و نباید تعرضی بایشان نمود.

خدا خرد را بآدمیان بخشیده که بدستیاری آن نیک را از بد بازشناسند. بزرگا زیانکاری کسانی که خرد را پامال هوس و تعصب می‌سازند.

خوب دوست گرامی! ما از شما می‌پرسیم : میزانی که شما برای شناختن بزرگی کسانی دارید چیست؟.. بعبارت دیگر مایه‌ی بزرگی چیست و آیا چگونه کسانی بزرگ شمرده می‌شوند؟..

آنچه ما می‌دانیم بزرگ آن کسی را می‌توان گفت که نیکیهایی بتوده‌ی مردم کرده و سودهایی رسانیده باشد : مثلاً اگر کشوری آشفته و نابسامان است دست مردی از آستین برآورده چاره‌ی آن آشفتگی را نماید. یا اگر دشمن بیگانه‌ای رو نموده خواب و آسایش بر خود حرام ساخته جلوگیری از دشمن بکند. یا اگر ستمگری بر یک توده چیره گردیده قد مردانگی برافراشته سر آن ستمگر را بکوبد. یا اگر مردم بگمراهی افتاده‌اند براهنمایی برخاسته گمراهان را براه رستگاری بیاورد. یکایک چه بشمارم اینگونه کارهاست که کسی را به بزرگی می‌رساند.

ولی آن کسانی که شما نام می‌برید از هیچیکی چنین کارهایی سرنزده. بلکه هر یکی از آنان چندان درمانده و بیچاره بوده‌اند که نان از دست دیگران می‌خورده‌اند.

در گوشه‌ای تنها نشستن و پیاپی شعر سرودن یا چیزهایی نوشتن چه سودی بمردم دارد تا کسی از این راه به بزرگی برسد؟!..

اگر بگویید : اینان راه بمردم نشان داده‌اند و پند و اندرز سروده‌اند. می‌گوییم از پندها و اندرزهای آنان ایرانیان جز زیان نتیجه‌ی دیگری نبرده‌اند.

وانگاه شیخ عطار و مولوی چنانکه خود دوست ما هم می‌نویسند از پیشوایان صوفیان می‌باشند. پس ما حق داریم از ایشان بپرسیم که از کی صوفی شده‌اند؟! یا اگر صوفی نیستند پس چگونه از پیشوایان صوفیگری هواداری می‌نمایند؟! نیز حق داریم بپرسیم که چگونه هم خیام را می‌پسندند و هم از مولوی و شیخ عطار هواداری می‌کنند؟! آری «بیرنگی و همه رنگی» در ایران شیوع یافته است. شاید دوست ما نیز از پیروان این راه باشند ولی آیا ما می‌توانیم ایشان را معذور داشته زبان از نکوهش بازداریم؟!

بهر حال از این دو تن پند و اندرزی که سود بمردم داشته باشد باز نمانده. گفتگوی وحدت وجود و دم از عشق خدا زدن و آسمان و ریسمان بهم بافتن چیزهایی نیست که مردم بهره‌ای از آنها دریابند.

مولوی و شیخ عطار هر دو راه زندگیشان این بود که در کنج خانقاهی بنشینند و جز مثنوی بافی و غزلسرایی کاری نداشته باشند و روزی را از دست مردم بخورند و چه بسا که پیروان را بدریوزه گردی و گدایی بمحله‌ها و بازارها می‌فرستادند.

ما اگر اینان را از بزرگان بشماریم و مردم را به پیروی ایشان برانگیزیم نتیجه جز آن نخواهد بود که سراسر ایران پر از گدا و دریوزه‌گرد بشود چنانکه تا چند سال پیش بود!

آن درویشها و گل‌مولاها و قلندرها که بازارهای ایران را پر ساخته و مایه‌ی ننگ و عار برای ایرانیان بود جز نتیجه‌ی پندها و اندرزهای مولوی و شیخ عطار و مانندگان ایشان نبود و این شگفت که دولت که ایران را از این ننگها رها گردانیده تو گویی کسانی خرسندی از آن ندارند و اینست که پیاپی کتابهای شیخ عطار و مولوی و دیگران را چاپ کرده بدست مردم می‌دهند که دوباره از آن گدایان گردن‌کلفت پدیدار شود! در اینجاست که باید نفرین و نکوهش از این پستنهادان دریغ نداشت. اما خیام : اگر مقصود خیام ریاضیدان و ستاره‌شناس معروفست ما او را از دانشمندان ایران می‌شناسیم و هرگز نامش را ببدی نبرده‌ایم. و اگر مقصود آن خیام پنداری است که صدها رباعی بنام وی شهرت یافته شگفت از شما که از یکسوی نام مسلمانی بروی خود دارید و از سوی دیگر او را از بزرگان می‌شمارید.

👇